Есімше, көсемше, тұйық етістік

Оқулықтар мен кейбір зерттеулерде етістікке байланысты жаңсақ баяндалып жүрген грамматикалық тұлға – есімше, көсемше және тұйық етістіктердің жеке-жеке грамматикалық категория деп берілуі. Бұлар етістіктің грамматикалық категориясы бола алмайды, етістіктің ерекше тұлғалық түрі болып табылады, басқа грамматикалық категориялар (рай, шақ) жасауға тұлға бола алады, өйткені есімше мен көсемше тек етістіктұлғаларымен түрленіп қоймайды, басқа сөз таптарынша түрленіп, қызмет атқарады, ал тұйық етістік болса, етістікше тіпті түрленбейді. Есімше, біріншіден, жіктеліп келіп, шақтық мағынаны білдіріп, етістіктің бір тұлғасы, грамматикалық категорияның (шақ) бір көрсеткіші болса, екіншіден, есімдерше түрленіп (көптеліп, тәуелденіп, септеліп), қатыстық-анықтауыштық, субстантивтік мәнді білдіріп, екі жақты қызмет атқарады.
        
        Есімше, көсемше, тұйық етістік
Оқулықтар мен кейбір зерттеулерде етістікке ... ... ... грамматикалық тұлға – есімше, көсемше және тұйық етістіктердің ... ... ... деп ... ... ... ... бола алмайды, етістіктің ерекше тұлғалық түрі ... ... ... ... (рай, шақ) ... ... бола ... есімше мен көсемше тек етістіктұлғаларымен түрленіп қоймайды, басқа
сөз таптарынша түрленіп, қызмет атқарады, ал тұйық ... ... ... түрленбейді. Есімше, біріншіден, жіктеліп келіп, шақтық мағынаны
білдіріп, етістіктің бір тұлғасы, ... ... (шақ) ... ... екіншіден, есімдерше түрленіп (көптеліп, тәуелденіп,
септеліп), қатыстық-анықтауыштық, субстантивтік ... ... екі ... ... ... көрсеткіш ретіндегі жіктік жалғау 3 жақтың әр жағында
бөлек-бөлек ... ... сол ... бір жағынан, тұтас біртектес
грамматикалық мағынаны білдіріп, екінші жағынан, әр ... ... ... ... формалар арқылы бір-біріне қайшы грамматикалық мағына
білдіріп, морфологиялық түрлену жүйесінің, яғни парадигмалық ... ... ... грамматикалық категория болып табылады.
Жақ ұғымы, қимыл, іс-әрекеттің қай жақ ... іске ... ... ... қай ... ... ... я қасиеттің иесі қай жақ болып
тұрғанын білдіру ... ... Жақ ... морфологиялық сипатын
ескермеуге болмайды, өйткені жіктік жалғау – үш ... ... ... ... (сол ... тән ... грамматикалық тұлғалары бар
парадигмалық түрлену жүйесі болып табылады.
Жеке сөздің, зат атауының 3-жақты білдіруі бар да, 3-жақ жалғауда ... ол ... – екі ... ... Мысалы, кез келген зат есім грамматикалық
мағынасы жағынан 3-жақты білдіреді, сондықтан бұл сөздердің орнына ол ... ... ... ... ... ал ... қызметінде мынау –
тау, ол – адам, т.б. қолданыста ... ... ... 3-жақ тұлғасында
жұмсалған.
Жіктік жалғауы есім сөз ... гөрі ... тән ... ... ... 1. етістік түбір тұлғада тікелей жіктелмейді, ал
есім сөздер (зат есім, сын ... сан ... ... ... ... ... ... жіктеледі: және 1, 2-жақта тек адамға байланысты
есімдер ғана жіктеледі. 2. етістіктің ... ... өзі ... ... ... Атап ... ... тілінде етістік 5 түрлі
жіктеледі, 4 ... ... ... ... ... ... ... түрі (-ған, -ген, -атын, -мақ), қалып
етістіктері, -уға, -уде тұлғалы тұйық етістік
І жаз ... -сың, ... 0
2) ... ... ... түрі (-а, -е, -й, -ып, -іп, ... -мін
ІІ -сің
ІІІ –ды, -ді
3) Етістіктің шартты райы және жедел өткен шақ
І –м, -қ, -к
ІІ –ң, -ңдар
ІІІ 0
4) Етістіктің бұйрық рай ... ... ... ... ... Сен бар ... ... -сін
5) Қалау рай -у ... ... –м, -мыз ... баруым
керек.
ІІ –ғы+ -ң келеді, -ғыларың
ІІІ барғысы келеді
Османова А.Ә. Синонимдес етістіктердің семантикалық- стилистикалық
қызметі. ... ... тіл ... ... ... ... ... айтқан Н.Т.Сауранбаев, И.Е.Маманов, ... ... ... ... ... т.б. авторлар бар.
Сауранбаев көмекші етістіктерді 1) нағыз көмекшілер, 2) шала көмекшілер
деп бөліп, екеуін амалдық түріне қарай 6 ... ... 8 ... ... ... қимылды білдіретін етістіктер: жазу, сызу, көтеру,
тазалау, шашу, т.б.
2) қозғалыс, қимылын: еңбектеу, домалау, қозғалу
3) қалып-күй процесін: ... ... ... жабығу
4) көңіл-күйін: қайғыру, қуану, күлу, жылау, ашулану
5) ... ... ... ... ұзару, ағару, азаю, қалыңдау
6) еліктеу, бейнелеу: жымыңдау, гүрсілдеу
7) туу, өсу: ... ... ... ... реңді етістіктер: азсыну, көпсіну, кісімсу
А.Хасенова: 1) объектісімен тікелей байланысты іс-әрекетті білдіретін
етістіктер: іш, же, майла, боя, ұр, соқ; 2) ... ... ... ... ... кел, кет, түс, шық, ұш, жинал, тара; 3)
субъектінің ... ... ... процесімен байланысты: ұйықта, оян, азай,
көбей, ұзар, қысқар, ауыр, бат; 4) ... ... ... маңыра; 5)
ішкі объектілі салт етістіктер: қозда, бұзаула, гүлде, ... ... ... ... ... –е, еді, екен, емес, де, деп, ... т.б. ... ... ... қызмет атқаратын сыңарларын
жатқызуға болады дей келіп, ... ... тағы да ... субъекті іс-
әрекеттердің объектіге қатысына, беталыс, бағытына, бет-бейне, түр-түсіне
қарай бірнеше топқа жіктеген. ... меже ... дара ... тән
мағыналық мәні алынған.
А.С.Аманжолов «Көне түркі ескерткіштерінің тілдегі меңгеру етістіктері»
деген еңбегінде етістіктерді: 1) объектіге ... ... ... ... ... 3) ... заттардың қозғалыс ... ... әсер ... ... 4) ... ... ... 5)
ойлау, сезіну және түйсіну етістіктері.
Н.Оралбаева: 1) кеңістікте қозғалуды білдіретін етістіктер; ... орын ... ... ... 3) адамның, заттың
қалпын білдіретін ... 4) ... ... ... ... ... 5) ... қатысты пассив қимылды білдіретін
етістіктер; 6) қимылдың белгілі бір сатысын білдіретін етістіктер – ... ... ... ... форманттары).
М.Оразов 12 топқа бөледі:
1) амал-әрекет
2)қозғалу
3) қарым-қатынас
4) қалып-сапа
5) ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарына байланысты
12) субъектив реңді білдіретін етістіктер.
Ермекова ҚҚТ- гі есім баяндауыштар. Алматы, 1994 – Автореферат
_________________________________________________________
Ерназарова З.Ш. Қазақ ... ... ... ... ... ... Алматы, 1993 – Автореферат
___________________________________________________________
Ә.Төлеуов. Сөз таптары. Алматы, 1982
___________________________________________________________
Екі сөз табына ортақомоаффикс –ыс: соғыс, табыс (зат ... етіс ...... ... егеу зат есім
Зат есім оқулық, сұраулық ... Сын есім – ... рай ...... ... есім – қойма
- ма – омоаффикс Сын есім – ... ... - ... ... – есімнің де, етістіктің де қасиеті бар аралас ... ... күн ... ... ... орны ... ... қас, сорайған бой, құлшынған жас) түрлері сын есім сияқты болса,
қабаған, сүзеген, тебеген, қашаған, ... ... ... ... өткен шақтық есімшемен бірдей болғанымен, ... ...... ... сын ... ... тұлғалас келетін сын есім
мен есімшенің бір-бірінен ерекшеліктері де бар. Мәселен, есімше болса ... ... ... –ма ... ... ... сын есім
болса (тебемеген, сүземеген) жалғанбайды, екіншіден, есімшенің ... ... ... ... ... тура ... ... (алған, көрген),
туынды сын есім жасайтын ... ... ... әуелі –а, -е қосымшасын
жалғап, оның ... ... ... ... ... -е ген) күрделенеді:
қашаған, тебеген.
Есімшеде шақ болады – етістікке тәндігі, түрленуі – есім ... ... бір ... ... ... ... ететін
қосымша қызметінде жұмсалады. Мысалы: Асықпай оқыды.
Етістіктегі қимылдың ... ... ... ... ... сөзге жұрнақ қосылу арқылы 3 түрлі жасалады: үнемді, үнемсіз,
мақсаттық көсемше.
Үнемді көсемше – етістіктің ... ... етіс ... –п, -ып, ... ... ... ... айт – айтып, сөйле – сөйлеп.
Секретарь ойланып-ойланып сөз ... ... ... ... ... ... жылау.
Ерте тұрып, беті-қолын жуып, тамағын ішіп, сабағына кетті.
Үнемді көсемшеге сөйлем тиянақталмайды, тиянақты аяқталу үшін көмекші
етістік не ... ... өзі ... ... ... күліп сөйлеп отыр.
Үнемсіз көсемше – етістіктің түбіріне –а, -е, -й қосымшалар қосылу
арқылы ... ... ... ... ... ... тарай, сөйлей, т.б.
Сондай-ақ осындай тұлғалы қарай, тарта, бола, айнала, т.б. ... ... ... мен ... тобына жатады.
Мақсатты көсемше: етістікке –ғалы (-гелі, ... ... ... ... ... ... сөз ... келешекте болатынын
көрсетеді. Мен оқығалы келдім.
Негізгі қимыл-амалды айқындап, оның мақсатын, ... ... ... ... ... ... бөлінбейтін, жеке тұрғанда шақ
белгісі ашық сезілмейтін етістік түрі – ... ... ... ... категориясы жасалады деген қате
пікір бар (А.Ысқақов). Үстеуде ондай категория болу үшін я ... ... ... ... ... ... ... тобына
енетін барлық сөзге немесе барлық негізгі ... ... ... ... ... тұрғыдан қалып етістіктері отыр сөзі он тұрұр дегеннен, тұр сөзі
тұрұр, жүр жүрүр, жатыр жатұрұр дегеннен қалыптасқан. –ұр, -үр ... ... оған ... ... ... дыбыстық
өзгерістерге түсіп, түбірге сіңісіп кеткен де, ... ... және ... сипаты (жіктелуі және түбір болып
есептеліп, 2-жақ бұйрық рай ... әрі 3-жақ ... ... ... ... қалу ... осындай ерекшеліктерге ие.
Тілімізде етістік түбірлер тікелей жіктелмейді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістіктің морфологиялық сипаттары34 бет
Етістіктер10 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Етістіктің ерекше тұлғалық түрлері4 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь