Есімше, көсемше, тұйық етістік


Оқулықтар мен кейбір зерттеулерде етістікке байланысты жаңсақ баяндалып жүрген грамматикалық тұлға – есімше, көсемше және тұйық етістіктердің жеке-жеке грамматикалық категория деп берілуі. Бұлар етістіктің грамматикалық категориясы бола алмайды, етістіктің ерекше тұлғалық түрі болып табылады, басқа грамматикалық категориялар (рай, шақ) жасауға тұлға бола алады, өйткені есімше мен көсемше тек етістіктұлғаларымен түрленіп қоймайды, басқа сөз таптарынша түрленіп, қызмет атқарады, ал тұйық етістік болса, етістікше тіпті түрленбейді. Есімше, біріншіден, жіктеліп келіп, шақтық мағынаны білдіріп, етістіктің бір тұлғасы, грамматикалық категорияның (шақ) бір көрсеткіші болса, екіншіден, есімдерше түрленіп (көптеліп, тәуелденіп, септеліп), қатыстық-анықтауыштық, субстантивтік мәнді білдіріп, екі жақты қызмет атқарады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Есімше, көсемше, тұйық етістік
Оқулықтар мен кейбір зерттеулерде етістікке байланысты жаңсақ баяндалып
жүрген грамматикалық тұлға – есімше, көсемше және тұйық етістіктердің жеке-
жеке грамматикалық категория деп берілуі. Бұлар етістіктің грамматикалық
категориясы бола алмайды, етістіктің ерекше тұлғалық түрі болып табылады,
басқа грамматикалық категориялар (рай, шақ) жасауға тұлға бола алады,
өйткені есімше мен көсемше тек етістіктұлғаларымен түрленіп қоймайды, басқа
сөз таптарынша түрленіп, қызмет атқарады, ал тұйық етістік болса, етістікше
тіпті түрленбейді. Есімше, біріншіден, жіктеліп келіп, шақтық мағынаны
білдіріп, етістіктің бір тұлғасы, грамматикалық категорияның (шақ) бір
көрсеткіші болса, екіншіден, есімдерше түрленіп (көптеліп, тәуелденіп,
септеліп), қатыстық-анықтауыштық, субстантивтік мәнді білдіріп, екі жақты
қызмет атқарады.
Жіктік категориясы
Морфологиялық көрсеткіш ретіндегі жіктік жалғау 3 жақтың әр жағында
бөлек-бөлек болып түрленіп, сол арқылы бір жағынан, тұтас біртектес
грамматикалық мағынаны білдіріп, екінші жағынан, әр жақты (жекеше-көпше де)
әртүрлі грамматикалық формалар арқылы бір-біріне қайшы грамматикалық мағына
білдіріп, морфологиялық түрлену жүйесінің, яғни парадигмалық жүйенің
жиынтығын құрау арқылы грамматикалық категория болып табылады.
Жақ ұғымы, қимыл, іс-әрекеттің қай жақ арқылы іске асатынын немесе
белгілі қасиеттің қай жаққа қатысты екенін я қасиеттің иесі қай жақ болып
тұрғанын білдіру болып табылады. Жақ ұғымының морфологиялық сипатын
ескермеуге болмайды, өйткені жіктік жалғау – үш жақта (және жекеше-көпше
болып), әрқайсысына (сол жаққа) тән арнайы грамматикалық тұлғалары бар
парадигмалық түрлену жүйесі болып табылады.
Жеке сөздің, зат атауының 3-жақты білдіруі бар да, 3-жақ жалғауда тұруы
бар, ол екеуі – екі бөлек нәрсе. Мысалы, кез келген зат есім грамматикалық
мағынасы жағынан 3-жақты білдіреді, сондықтан бұл сөздердің орнына ол деген
3-жақ жіктік есімдігін қолдануға болады, ал баяндауыш қызметінде мынау –
тау, ол – адам, т.б. қолданыста бұлар жіктік жалғауының 3-жақ тұлғасында
жұмсалған.
Жіктік жалғауы есім сөз таптарынан гөрі етістікке тән десек те,
ерекшеліктері мынадай: 1. етістік түбір тұлғада тікелей жіктелмейді, ал
есім сөздер (зат есім, сын есім, сан есім, есімдіктің кейбір түрлері)
тікелей түбір тұлғада жіктеледі: және 1, 2-жақта тек адамға байланысты
есімдер ғана жіктеледі. 2. етістіктің жіктелген тұлғаларының өзі бірдей,
біркелкі жүйемен жіктелмейді. Атап айтқанда, қазақ тілінде етістік 5 түрлі
жіктеледі, 4 түрлі жіктік жалғауы жалғанады.
Есімдер
1) Етістіктің есімше тұлғалы түрі (-ған, -ген, -атын, -мақ), қалып
етістіктері, -уға, -уде тұлғалы тұйық етістік
І жаз –мын
ІІ -сың, -сіз
ІІІ 0
2) Етістіктің көсемше тұлғалы түрі (-а, -е, -й, -ып, -іп, -п)
І -мін
ІІ -сің
ІІІ –ды, -ді
3) Етістіктің шартты райы және жедел өткен шақ
І –м, -қ, -к
ІІ –ң, -ңдар
ІІІ 0
4) Етістіктің бұйрық рай тұлғасы
І –айын, -ейін, -айық, -ейік
ІІ Сен бар 0
ІІІ –сын, -сін
5) Қалау рай -у тұлғалы тұйық
етістік
І –м, -мыз Менің баруым
керек.
ІІ –ғы+ -ң келеді, -ғыларың
ІІІ барғысы келеді

Османова А.Ә. Синонимдес етістіктердің семантикалық- стилистикалық
қызметі. Алматы, 1991
Қазақ тіл білімінде етістіктің лексика-семантикалық топтары жайында
пікір айтқан Н.Т.Сауранбаев, И.Е.Маманов, А.Қалыбаева, А.С.Аманжолов,
Н.Оралбаева, Ә.Болғанбаев, М.Оразов, А.Ысқақов, т.б. авторлар бар.
Сауранбаев көмекші етістіктерді 1) нағыз көмекшілер, 2) шала көмекшілер
деп бөліп, екеуін амалдық түріне қарай 6 топқа жіктейді.
И.Е.Маманов 8 топқа бөледі:
1) іс-әрекеттер, қимылды білдіретін етістіктер: жазу, сызу, көтеру,
тазалау, шашу, т.б.
2) қозғалыс, қимылын: еңбектеу, домалау, қозғалу
3) қалып-күй процесін: тынығу, жүдеу, арықтау, жабығу
4) көңіл-күйін: қайғыру, қуану, күлу, жылау, ашулану
5) сапалық белгілердің өзгеру процесін: ұзару, ағару, азаю, қалыңдау
6) еліктеу, бейнелеу: жымыңдау, гүрсілдеу
7) туу, өсу: балалау, боталау, қоздау
8) субъективтік реңді етістіктер: азсыну, көпсіну, кісімсу
А.Хасенова: 1) объектісімен тікелей байланысты іс-әрекетті білдіретін
етістіктер: іш, же, майла, боя, ұр, соқ; 2) субъекті қозғалысын, беталысын,
бағытын білдіретін етістіктер: кел, кет, түс, шық, ұш, жинал, тара; 3)
субъектінің қалып сапалық өзгеру процесімен байланысты: ұйықта, оян, азай,
көбей, ұзар, қысқар, ауыр, бат; 4) бейнелеу: адырай, бақырай, маңыра; 5)
ішкі объектілі салт етістіктер: қозда, бұзаула, гүлде, жапырақта; 6)
көмекші етістіктер. Соңғы топқа –е, еді, екен, емес, де, деп, дейтін,
шығар, т.б. күрделі компоненттерде қосалқылық қызмет атқаратын сыңарларын
жатқызуға болады дей келіп, әрбір топты тағы да іштей субъекті іс-
әрекеттердің объектіге қатысына, беталыс, бағытына, бет-бейне, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Есімше мен көсемше
Көсемше
Етістік категориялары
Етістік
Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері
Есімше — етістіктің ерекше түрі
Етістік туралы түсінік
Есімше тұлғаларыy барлық тіл деңгейлері тұрғысынан қарастыру
Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі
Етістік-бастауыш
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь