Етістіктің ерекше тұлғалық түрлері

Академиялық грамматикада: «Есімше – етістік пен сын есім арасындағы аралық категория»,-деп көрсете отырып, мынадай анықтама берілген: «іс-әрекеттік мәнін заттың сапалық белгісіне айналдыра отырып, бірде етістік, бірде есімдер қызметін атқаратын, есімдерше де, етістіктерше де түрленетін ерекше форма». (ҚТГ, 178)
Есімшенің етістіктен басқа түрлерінен айырмашылығы – оның атрибуттық, субъектілік мағынасына байланысты. Есімшелер есім тобындағы сөздермен мынадай ерекшеліктері арқылы жақындасып тұтасады:
1. Есім сөздер сияқты тәуелденеді, көптеледі, септеледі.
2. Есімше сөйлем құрамында анықтауыш, толықтауыш, бастауыш қызметін атқарады.
3. Есімшелерді басқа етістік формаларынан ажыратудың бір критерийі – оның сын есім сияқты анықтауыш ретінде қолданылуы. Есімше, мәні жағынан заттың белгісін білдіреді. Бірақ есімше арқылы көрсетілген белгі мен сын есім арқылы көрсетілген белгі бір емес. Сын есім заттың өзіне тән тұрақты белгісін білдірсе, есімше оның іс-әрекетіне байланысты көшпелі, динамиканың белгісін білдіреді.
4. Есімшелер, есімдер сияқты, болымсыздық мағынаны жоқ, емес сөздері арқылы да білдіре алады.
        
        Етістіктің ерекше тұлғалық түрлері.
1. Есімше түрлері, мағынасы мен ... ... ... ... ... септелуі мен жіктелуі.
3. Көсемше түрлері, мағынасы мен қызметі, жіктелуі.
4. Тұйық етістік, түрленуі, көптелуі, тәуелденуі, септелуі.
Әдебиетер:
1. Маманов. ҚҚТ, ... ... ҚҚТ, ... ҚТГ, ... ... Т. ... ... есімше категориясы. А,1985
5. Исаев С.М. Из истории розвития послелогов ... ... и ... ... в ... языке. ҚТ мен әдебиеті. 1970. VII шығуы.
114-125-б.
Академиялық грамматикада: «Есімше – етістік пен сын есім ... ... ... ... ... ... берілген: «іс-
әрекеттік мәнін заттың сапалық белгісіне айналдыра отырып, бірде етістік,
бірде есімдер қызметін атқаратын, есімдерше де, ... де ... ... (ҚТГ, ... ... ... ... айырмашылығы – оның атрибуттық,
субъектілік ... ... ... есім ... ... ... арқылы жақындасып тұтасады:
1. Есім сөздер сияқты тәуелденеді, көптеледі, септеледі.
2. Есімше сөйлем ... ... ... ... ... ... басқа етістік формаларынан ажыратудың бір критерийі – оның
сын есім ... ... ... ... ... мәні ... белгісін білдіреді. Бірақ есімше арқылы көрсетілген белгі мен
сын есім арқылы көрсетілген белгі бір ... Сын есім ... ... ... ... ... есімше оның іс-әрекетіне ... ... ... ... ... ... ... болымсыздық мағынаны жоқ, емес сөздері
арқылы да ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет, жай-күйді білдіреді, яғни, заттың,
нәрсенің динамикалық ... ... ал ... ... ... ... етістік сияқты, шақтық мағынамен ерекшеленеді.
3. Есімше жақтық мағына ... ... ... ... ... мағына білдіріп, етістіктің
бір тұлғасы, грамматикалық категориясының (шақ) көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... субстантивтік мәнді білдіріп, екі жақты қызмет атқарады.
Семантикалық жағынан да, синтаксистік қызметі ... да, ... да ... ... ... ... ерекшеліктері бар
етістіктің ерекше түрі. Мысалы: (Білгенге маржан, Білмеске арзан. А).
Осындағы есімшелер қай ... тұр? ... ... ... ... ... ... есім сөз мәндеріңде қолданылғанда, категориялық сипаттан айрылып
қалады да, етістік мәнінде қолданылғанда, ... ... ... ... ... болады. Сондықтан да оны бір категорияның шеңберінде
қарауға болмайды да, етістіктің ерекше түрі деп ... ... ... ... мен ... ... ... туынды түбірлеріне, етіс, болымсыз ... ... ... қосу ... жасалады:
1) -қан, -кен, -ған, -ген арқылы өткен шақ есімше жасалады: бар+ған,
кел+ген.
2) -ар, -ер, -р, с – ... ... шақ: ... -мақ, -мек – ... келер шақ: бармақ.
4) -атын, -етін - өткен шақ.
Түрленуі.
1. Көптік жалғау: -ған/-ген, -атын/-етін тұлғалық жалғау.
2. Есімшенің барлық түрі ... ... түрі ... ... түрі де ... ... ... барлық мүшесі бола алады.
Көсемше түрлері, мағынасы мен қызметі.
Көсемшенің грамматикалық сипаты есімшеге ұқсас, яғни көсемшеде де ... ... ... екі ... ... ... «Бірде жіктеліп келіп
немесе күрделі етістіктің құрамында (негізгі ... ... ... ... өзін ... оның әр ... сипатын, амал-сынын, себеп-мақсатын,
мезгілін білдіріп, екі ... ... ... ... ... – үстеу мәніңде)
қолданылып, екі түрлі қызмет атқаратын етістіктің ерекше түрін ... Үйге ... ... ...... ... ... шақтық
мағына білдіріп, жіктеліп келіп етістіктің грамматикалық категориясын (шақ)
жасауға негіз болса, «сөйлей» дегенде ондай категориялық мән де, ... ... тек –й ... ... ғана бұл ... етістіктің көсемше түрі дей
аламыз, ал грамматикалық мағынасы да, сөйлемдегі қызметі де бұл ... жат. ... ... ... ... ... етіс түрлеріне немесе етіс, болымсыз етістік ... ... ... ... а, е, й – осы ... ып, іп, п - ... шақ.
3) ғалы, гелі – келер шақ.
4) ғанша, генше – ... ... ... -мастан, -пастан.
Көсемшенің сөйлемдегі қызметі.
1. Баяндауыш: Білікті бірді жығады. (м)
2. Пысықтауыш: Олар әңгімені қызығып тыңдады. ... ... ... ол ... ... ... етістік негізіне жалғанып, контекске қарай, оған
келер шақ мәнін ... Бұл ... ... ... ... ... ... амал аталады және одан бұрын, әдетте, ... бір амал ... ... Таз ... той ... ... негіздеріне – майынша, (– мейінше) жұрнағы ... да ... ... бір түрі жасалады. Бұл форма Орта ғасыр
ескерткіштерінде -мадын, -мазын, -майын ... ... ... ... -ма, ... етістігі мен Орхон жазбаларында кездесетін
–йын -көсемшесі»,- деп көрсетілген. М.Томанов (ҚТТГ, 227). Соңғы ... ... –ша ... қосылып, бірігіп жұмсалуы – ... ... ... ... Бұл ... ... шейін шылауымен
синонимдес екенін ескерсек (келгенше – келгенге шейін, барғанша – ... ... ... ... ... ... шылауымен –ша,
-ше, аффикстерінің шығу төркіні жақындығы талас тудырмаса керек. Осы жұрнақ
арқылы: алмайынша, ... ... ... тәрізді көсемшелер
көп жасалады.
Сондай-ақ, айт+пастан, келместен дегендегі форма да көсемше формасы
ретінде қаралады. (Ак. гр. 183-б) ... егер бұл ... ... ... ... ... біткендей, айтқандықтан, біткендіктен, айтатындай,
бітетіндей дегендердегі ... ... ... ... ... көсемшеге телу қажет болады. Ендеше, бұл ... ... осы ... ... қою ... ... (ҚҚТ, 321-б).
ТЕСТ
1.Жіктелмейтін, шақтық мағынаны білдірмейтін етістікті көрсетіңіз:
А.есімше,
В.көсемше
С.етіс
Д.тұйық етістік
2.Етістіктің ерекше тұлғалық түрлері:
А.рай, шақ, жақ
В.есімше, көсемше, тұйық ... ... ... ... ... ... ... мағынасын білдіретін және ... ... ... ... ... ... ... – түйені де көрмес» мақалында –с қандай қосымша?
А.болжалды келер шақтың болымсыз түрінің жұрнағы.
В.шартты ... ... ... ... етіс ... Ол ауылға жиі баратын. –атын қандай тұлға?
à) көсемше
b) есімше
ñ) шартты рай
d) жедел өткен шақ
6. Бармаспын дегендегі -с ... ... ... ... ... ... осы шақ
7. Жіктеліп тұрған сөз:
à) оқуды
â) адамды
ñ) жаздырады
ä) арманды
8. Оқу – ... ... ... етістіктің сөйлемдегі қызметі:
а) баяндауыш
в) бастауыш
с) анықтауыш
д) толықтауыш.
9. Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін (А). Ермек сөзіндегі -мек:
а) ... ... ... жұрнағы
с) сөз тудырушы жұрнақ
д) сөз түрлендіруші жұрнақ.
10. Күн қызарып батты. Сөйлемдегі көсемше тұлғасының ... ... ... ... ... ... ... білдіру
д) қимылды білдіру

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Есімше, көсемше, тұйық етістік5 бет
Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері27 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы53 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Орталық Қазақстан Бұқар жырау ауданы топонимдері70 бет
Eciмшe туралы жалпы түсінік44 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь