1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі

Жоспар

І Кіріспе

ІІ Негізгі бөлім

І тарау. 1836 . 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі.
1.1. Бөкей ордасындағы халық көтерілісің себептері.
1.2. Көтерілістің өрлеу кезеңі
1.3. Шаруалар көтерілісінің соңғы кезеңі

ІІ тарау. Көтерілістің жеңілу себептері
2.1. Ақбұлақ маңындағы шешуші шайқас және Исатайдың қаза табуы.
2.2. Махамбет Өтемісұлының қаза табуы.

ІІІ Қорытынды

IV Пайдаланылған әдебиеттер

V Сілтемелер тізімі.
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі:
Бөкей ордасындағы озбырлыққа көнбеген кең даладағы қазақ шаруалары 1836 – 38 ж. Көтеріліске шықты. Шаруалар көтерілісін И. Тайманұлы мен М. Өтемісұлы елін, жерін қорғау мақсатында күреске шықты. Көтеріліс және мәселелеріне туындады. Бұл тарихи оқиға өте өзекті мәселе.
Курстық жұмыстың мақсаты:
Көтерілістің шығу себептері мен барысы , қозғаушы күштер, жеңілу себептерін баяндау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
Бөкей ордасындағы халық көтерілісінің себептерін ашу.
Көтерілістің өршу кезеңі
Шаруалар көтерілісінің соңғы кезеңіне тоқталу
Ақбұлақ маңындағы шешуші шайқасқа сипаттама беру.
Курстық жұмыстың тарихнамасы:
Совет өкіметі тұсында ғана Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің тарихи ғылыми тұрғыдан тыңғылықты зерттеле бастады. Бұдан кейін , Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс туралы совет тарихшысы А.Ф. Рязанов өзінің Исатай Тайманов көтерілісі жайында бірсыпыра дұрыс баяндап, оны қазақ халқының ардагер ұлдарының бірі деп көрсетеді. Халқының қамын жеп, намысын ту етіп көтерген Исатай мен Махамбеттің ұрпаққа үлгі болар ерліктерін И. Кенжалиев «Исатай – Махамбет атты еңбегінде жазған сонымен қатар К. Сейдехановтың күрес» пен жеңіс мырылары атты еңбегі, Ж. Тілеповтың елім деп еңіреген.
Курстық жұмыстың құрылымы:
Кіріспе,екі тарау, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер, сілтемелер тізімінен тұрады.


Бөкей ордасында өзі құрылған алғашқы 25 жыл ішіндегі орын алған (1803—1892) бүкіл халықтық толқын — Жайық сыртындағы кең байтақ даланы қоныстанған, өз жамағайындарына сонау Нарын құмынан қайтып оралып, қосылуды көздеген халық талпынысынан туған еді.
Жәңгір хан көшпелі халық тұрмысына мүлдем сай келмейтін феодальдық меншік жүйесін орнықтырып, Ордадағы әлгі қазақы құрылысты қүйрете бастады. Рулық-патриархалдық қатынасты феодальдық құрылыспен алмастыру тек қана қазақтардың отырықшылық жағдайында жүзеге асуы мүмкін еді. Бірақ жердің қуаң әрі құнарсыз болуы — егін өсіруге жарамсыздығымен ол кездегі ауыл шаруашылығы техникасының болмауы себепті мүмкін болмады. Мал өсіру үшін аса қажетті көші-қон бостандығынан айрылып қалу қаупі, шаруаларға белгілі бір жерді бөліп беріп, басыбайлы жасау қаупі, бірінен-бірі туындап жатқан міндетті әскерге алу қаупі — осының бәрі қазақтарды өздерінің тұрмыстарын өзгертуге бағытталған шаралардың қандайына болса да аса сергек әрі шектен тыс күмәнмен қарауға мәжбүр етті.
Дамудың төменгі сатысында жүрген халық Ордадағы неғұрлым танымал әрі ықпалды адамдардың залымдық ниетпен таратқан әрқилы сыбыстарына жете түсінбегендіктен, көбісіне шын екен деп сеніп қалды. Мұның үстіне орыс үкіметінің халыққа әділетсіздікпен қарауы, олар жүргізген алдау саясаты мен сатқындық, бұқараның орыс тілі мен орыс заңын білмеуі — осының бәрі халықтың Ресейге деген сенімсіздігін барған сайын өршіте түсті. Әрбір мазасыз сыбысқа құлақ түріп, оны шын деп қабылдаған халық бұқарасы өздерінің тиісті шұғыл шарасын қолдана бастады. Әйтпесе, егер де оларға зорлық зомбылық көрсету, Еділдің ар жағына қоныстандыру, әскерге қызметке тарту, қала берді ауыр алым-салық салу қаупі төнсе, олар мұндай қорлықтан қайтіп құтылмақ?
Халық санасында бір ғана нәрсе тұрды: сібір топалаңы, оба мен холера шыққан жерден қалай қашатын болса, бұл секілді қауіп-қатер төнген жерден
Пайдаланылған әдебиеттер

1. «Тайманұлы Исатай» И. Кенжалиев «Қазақстан» 1977 ж. Алматы 57 – 87 б.
2. «Исатай Тайманұлы» А.Ф. Разанов Алматы «Қазақтан» 1996 ж. 6 – 12 б.
3. «Күреспен жеңіс жырлары» К. Сейдеханов Алматы «Рауан» 1991 ж. 40 – 43 б.
4. «Қазақ совет энциклопедиясы» 1 том 530 – 531 ж.
5. «Қазақ СССР тарихы 3 том» Алматы 1982 ж.
6. «Қазақстан тарихы 3 том» Алматы 2002 ж. 337 – 343 б.
7. «Исатай- Махамбет» И. Кенжалиев Алматы «Қазақстан» 1991 ж. 88 – 104 б.
8. «Исатай – Махамбет» Ы. Шаренов жазушы баспасы Алматы 1976 ж. 11 – 12 б.
9. «Елім деп ерлер жыры» Ж. Тілепов «Білім» Алматы 1995 ж. 116 – 121 б.
10. «Ұлы тұраның ұлдары» А. Асқаров 116 – 118 б. «Нұрлы Әлем» 199-408 б.
11. «ІІ Қазақ әдебиеті» 1998 ж. 21 тамыз 212 – 13 б.
12. «Жұлдыз» 1996 ж. №4 21 – 63 б.
        
        Жоспар
І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
І тарау. 1836 – 38 ж. ... ... ... ... ... ... халық көтерілісің ... ... ... кезеңі
3. Шаруалар көтерілісінің соңғы кезеңі
ІІ ... ... ... ... Ақбұлақ маңындағы шешуші ... және ... қаза ... ... ... қаза табуы.
ІІІ Қорытынды
IV Пайдаланылған әдебиеттер
V Сілтемелер тізімі.
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі:
Бөкей ... ... ... кең ... ... 1836 – 38 ж. ... ... ... И. ... мен М. ... елін, жерін ... ... ... ... және ... туындады.
Бұл тарихи ... өте ... ... ... ... шығу себептері мен барысы , қозғаушы күштер, жеңілу
себептерін баяндау.
Курстық ... ... ... ... ... көтерілісінің себептерін ашу.
• Көтерілістің өршу ... ... ... соңғы кезеңіне тоқталу
• Ақбұлақ ... ... ... сипаттама беру.
• Курстық жұмыстың тарихнамасы:
Совет өкіметі тұсында ғана Исатай мен ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан тыңғылықты зерттеле
бастады. Бұдан ... , ... ... бастаған көтеріліс туралы
совет тарихшысы А.Ф. Рязанов өзінің Исатай ... ... ... дұрыс баяндап, оны қазақ ... ... бірі деп ... ... қамын жеп, намысын ... ... ... мен ... ұрпаққа үлгі ... И. ... ...... атты ... ... қатар К. Сейдехановтың күрес» пен жеңіс мырылары ... Ж. ... елім деп ... ... ... ... ... пайдаланған әдебиеттер, ... ... ... өзі ... ... 25 жыл ішіндегі орын ... ... ... ...... сыртындағы кең байтақ даланы
қоныстанған, өз жамағайындарына сонау Нарын құмынан қайтып оралып, қосылуды
көздеген ... ... ... ... хан ... ... тұрмысына мүлдем сай келмейтін феодальдық меншік
жүйесін орнықтырып, Ордадағы әлгі қазақы құрылысты қүйрете бастады. Рулық-
патриархалдық ... ... ... ... тек ... отырықшылық жағдайында жүзеге асуы мүмкін еді. Бірақ жердің
қуаң әрі құнарсыз болуы — егін ... ... ол ... ... ... болмауы себепті мүмкін болмады. Мал өсіру үшін ... ... ... ... қалу ... ... ... бір
жерді бөліп беріп, басыбайлы жасау қаупі, бірінен-бірі туындап жатқан
міндетті әскерге алу қаупі — ... бәрі ... ... ... ... ... ... болса да аса сергек әрі шектен
тыс күмәнмен қарауға мәжбүр етті.
Дамудың төменгі сатысында жүрген ... ... ... ... ... ... залымдық ниетпен таратқан әрқилы сыбыстарына жете
түсінбегендіктен, көбісіне шын екен деп сеніп ... ... ... ... ... ... ... олар жүргізген алдау саясаты мен
сатқындық, бұқараның орыс тілі мен орыс ... ...... ... ... деген сенімсіздігін барған ... ... ... Әрбір
мазасыз сыбысқа құлақ түріп, оны шын деп ... ... ... ... ... ... қолдана бастады. Әйтпесе, егер де оларға
зорлық зомбылық ... ... ар ... ... ... ... қала берді ауыр алым-салық салу қаупі төнсе, олар мұндай қорлықтан
қайтіп құтылмақ?
Халық санасында бір ғана нәрсе тұрды: сібір ... оба мен ... ... қалай қашатын болса, бұл секілді қауіп-қатер төнген жерден де
солай қашып құтылу ... ... ... ... тарихында ең елеулі тұлға, сұлтан Қайыпқали Есімов
болды да, ол 1816, 1827 және 1829 ... ... ... ... Жайық
сыртына алып кетуге әрекет жасады. Буған дейін Қаратай сұлтан да ... ... ақыр ... ... бұл ... ... ғана іске асыра
алды.
Тек арада 10 жыл өткесін барып, халық ... ... ... ... көсемдер келген кезде ғана жаңа көтерілістің жалыны бұрқ
ете түсті де, ... хан ... ... ... мен ... ... бүкіл халыққа көрсеткен қиянаты мен ... ... ... Бұл адамдар не сұлтан тұқымдары, не ақсүйектер емес,
қарапайым халық ... ... ... ... ... Көтерілісші
халықпен таптық дәнекер арқылы біте қайнасқан олар күрестің басқа ... ... ... ... тап жаулары мен қанаушыларды құртудың
революциялық жолына түсті. Осынау жол ... ... ... ... қазақтары өздерінің тоттанған қаруларын жақсы жаттыққан әрі
жақсы қаруланған орыс ... ... ... ... қолдарында тек
қана садақ пен сойыл болғанына да қарамастан, соғысқа батыл кірісіп кетті.
Жаңадан пайда болған көсемдер халықты ... ... ... ... ... шықты. Бұл —1836 жылы ... ... ... ... мен М. ... ... болатын! Ақсүйектер табы өз
ұрпақтары алдындағы айырықша хұқын пайдаланып қалуға әрі халық есебінен
баюға барынша тырысып ... ... үшін ... ... ... әрине
жер болатын, сол арқылы олар өз туыстарынан да ... ақы алып ... ... осы ... ... ... ... дегенді білмей келген халықтың
сана-сезіміне ешқандай орныға қоймаған еді. ... енді ... ... ... ... ... ... тіпті барымта дегендер өріс
ала бастады. Бұл секілді қақтығыстарда, әрине, ... және ... топ ... помещиктер әрқашан жеңіп отырды, өйткені «заң» солардың
жағында болды. Халықтан түскен ұсыныс-шағымдарға олар үкіметке ... ... ... ... қарады, ал бұқара халық өз мүдделерің қорғайтын
адамды ешқайдан іздеп таба алмады.
Міне, осы жағдай, ... ... ... ... ... ... бірі болды.
Ханның әрбір кеңесшісінің, оған жақын жүрген әрбір сұлтанның ежелгі
арманы — ханға қажетті алым-салықты ... болу ғана еді, ... ... ... пайда аз еместі. Бізге бұрыннан белгілі — хан халықтан
салықтың екі түрін ... ... Оның ... ... мемлекеттік салық —
зекет те, екіншісі: хан ордасын асырауға арналған — соғым.
Сондай старшындардың ... ... ... ... ... ... Исатай батыр болды. Оның жолын қуушылар елде аз еместі. Сондықтан ол
хан мен шенеуніктердің бүлдіргі қызметін батыл әшкерелеп, ... ... ... ... ... ол ... ... қамтыған орасан күрделі бүкілхалықтық
көтеріліске ұласты.
1.2. КӨТЕРІЛІСТІҢ ӨРЛЕУ КЕЗЕҢІ
Исатай 1836 жылдың ... өз ... ... ... және ... ... шаруаларды топтастыра береді. Байлар мен билерден зорлық көрген
шаруалар бір-бірлеп, тіпті тобымен кейде ауыл ... ... оған ... ... қожа мен Балқы, Төлеген Тыныштықов пен Шомбалдың, Қонажан
мен Мүсәпір, Айғана мен ... ... ... билер және байлардың
қарауындағы шаруаларға қоса бүкіл Самар даласындағы ауылдардан, Жайық
бойынан ... ... ... мен Мақамбет шаруалармен үнемі кеңес ... Бұл ... ... өз ... ... ... бірлесіп талқылап,
жер, су, жайылым, ат, көлік, адам тағдырын шешіп ... Ел ... ... дейін айтылып жүрген бір жырда мынадай:
...Басында Мыңтөбенің кеңес болды, ...Хан ұлы ақша ... ... соң, ... ... егес болды,—
деген жолдар бар.
Мұндағы Мыңтөбе Исатайдың қонысы. Көтерілісшілер сол ... ... ... ... ... мәслихат болғанын көрсетеді. Сонымен
көтерілісшілердің күресі тоқталмайды.
1836 жылдың ноябрь, ... ... да ... ... ... ... саны ... адам шамасында болады. Олар Қарауыл
қожа мен Балқының, т. б. бистаршина, қожа мен сұлтандарға шабуыл ... ... ... тырысты. Ең алдымен Қарауыл қожаның сыбайластарына, оның
баласы Қөп-болсынның өзіне шабуылдады. ... хан 1836 ... 25 ... губернаторга хат жазып, Исатай мен Мақамбеттің қимылын барынша сұрқия
етіп суреттеп, Қарауңл қожаның шағымына кеңіл бөлу қажеттігін ... ... ... мен ... өз ... ... ... шешуге талпынады. Жерсіз, жайылымсыз ауылдар мен
шаруаларға жер ... ... ... жаяу ... бай мен ... тартып алып береді. Сол сияқты киім, қару-жарақ, тамақ, жататын
орын ... ... ... 1836 жыл да ... ... бір ... қарулы
күресте жүрсе, екіншіден патша тергеушілерінің тіміскісінде де болды.
Губернатордың айтуымен ... ... ... ... ... ... мәні ... Патша әкімшілігі өзінің жергілікті хан, сұлтандар,
старшиналар секілді ... ... ... Тергеушілер бар
кінәны Исатайлықтарға жабуға күш салды. Мұны білген ... ... ... ... де ... ... ... жылы көтерілістің жаңа кезеңі басталды. Егер де ... 1836 ... ... ... солтүстігіне жайылып, ... ... 1837 жылы ... көп ... ... ... жылы ... қатарында 700—1000 қарулы адам болса, ал 1837 жылы
олардың саны 3—5 есе артты. Енді кетерілісшілер ... ... және ашық ... ... ... ... Мәкен, Бос сияқты билер мен ру басқарушы
сұлтандарға қарсы шығып, ... ... ... ... ұмтылды.
Сондықтан мұны 1837 жылғы көтерілістің екінші кезеңі, шарықтау шегі ... ... ... ... ... ... бір тобы Қарауыл ... ... ... ... қай ... ... ... соң Исатай, Мақамбет, Бекмұқамбет Өтемісұлдары және Үбі, Тінәлі — 60
кісі болып ханның сыбайласы Т. ... ... оның 60 ... ... көтерілісшілер мен шаруаларға таратып береді.
Исатай көтерілісінің бір ерекшелігі — шаруалар бұған дейінгі ... ... ... ... ... өздерінін, таптық мүддесін
ұстайды. Қөтерілісшілер құрамы Байұлы мен Жеті рудың, Әлім-ұлы тайпаларының
25 руының, Төлеңгіт пен ... ... ... ... ... ... Исатай қуғынға түскен ауыр, азапты күндерде де
жоғарғы атылған шаруалардың көбі оны ... ... ... ... ... беріктігін, таптық мүддеге шын, ... ... ... ... ... көтеріліс пен Исатай үшін өмірін
құрбан етуге дейін барады. ... ... ... ... 1837 жылдың апрель айында Байбақты руының бір биі Жүніс Жантелии
өзінің 200 адамымен Исатайға қосылып, ... 60—70, ... ... ... ұзақ кеңес өткізді.
Бұл кезде көтеріліс басшылары ... ... ... және ... жібермейтін.
Исатай мен Мақамбет бастаған 260 адам 16 сентябрьде Қарауыл ... таң ... тағы да ... ... ... ... ... қару-жарағы, күші аз болса да аяусыз, өршелене соғысты.
Санының аздығына қарамастан, ... ... ... жау ... ... Кульпинский мен Қокарев кордондарының аралығындағы Қарауыл қожа
ауылын жан-жақтан қоршап алып, еппен соғыса келе ... ... ... ... қожаның өз үйіне бет бұрады, Исатай бұл соғыста 50 шақты
қожа адамдарын қолға ... ... ... 550 ... 95 ... ... үлестіреді.
Қарауыл қожа бұл ұрыстан кейін тез арада кісі ... және ... ... ... қазақтарын алып, 300 адаммен Исатайлардың соңынан
өкшелей қуады. Рейім деген жерде көтерілісшілерді қуып жетіп, тағы да ... ... ... қожа күші ... ... да тағы ... жеңіліп қалып,
кері қашады. Бұл екі айқастан кейін сұлтаңдардың, би мен байлардың зәресі
кетіп, ... ... ... енді ұйымдасып қайрат көрсетуге ... Ал бұл ... ... ... Ішкі ... ... жайылып, шаруалар еңсесін көтере түседі де, ... ... ... да жұмыла, біріге түседі. ... ... ... ... мен Махамбет Өтемісұлы бастаған шаруалар 15 октябрьде Балқы бидің
қонысы Теректіге тағы шабуыл жасап, оларды қуып ... да, сол ... ... ... ... ... енді ... хан
ордасына қарай бағыттады. Өзі жолдастарымен Нарындағы ауылдарды, қоныстарды
аралап, Шомбал бидің ауылына барады. Батыр шаруаларды өз қосынына ... ... ... ... ... Жәңгір ханның Ордасы деп
аталатын Жасқұстың шилеуіне аттанды. Ротмистр ... өз ... ... 13 ... ... мәлімдемесіндс: «Исатай өз
адамдарын бәлімдерге бөліп, бүкіл Самар даласын кезіп жүр» делінген. Батыр
кетерілісшілер ... ... ... енді 1500 ... ... жігіттер құрайды. Сөйтіп, ол үкіметтен келетін «күшке қарсы — күш
қоймақ» болады.
Сол ... ... ... ... ... ... Астрахань
губернаторларына жиі хат жазып, «Мені қорғап қалуларыңды өтінемін»,— деп
жалынады.
Губернатор Перовский Орал ... ... ... ... ... ... ... Исатайға қарсы екінші, үшінші және ... ... ... ... ... күш шығармақ болды. Оларды басқаруды
подполковиик Гекеге міндеттеді. Губернатор атаманға 18 ... ... ... ... ... болып тағайындалғанын хабарлап,
дайын әскерді соның қарамағына беруді бұйырды.
Көтеріліс басшылары екі ... ... Жеке ... түсінісі алмағасын,
Мақамбет ақырында, атына міне шауып, қалың қолды 2—3 рет айпалып: ... ... ... ... бермейік»,— деп айқай салады. Мәселе қалың
көтерілісшілердің ... ... ... ... ... билер мен байлардың ауылдарына
үздіксіз шабуыл жасауды тоқтатпайда.
Көтерілісшілерге қарсы бұл кезде жан-жақтан жазалаушы ... ... ... ... бастаған 400 қазақ ... ... ... ... да, ... ... қаша кешкен Исатаймен, т. б.
көтерілісшілердің семьяларын қолға түсіреді. Бұл хабар жетісімен Жасқұстағы
көтерілісшілер ... ... ... Енді әйел, бала-шағаны қорғау қажет
болды. Бұл барлық шаруалар көтерілісінің осал жері. ... 5 ... ... ... 300 ... ... кетеді.
Мұнан кейін көтерілісшілердің сейілген қатарын Исатай қайта біріктіріп,
құрамақ болады. Бірақ хандықтың әр жерінде өзінше әрекет етіп ... ... бір ... жию ... ... ... тактикасы мен техникасынан
хабары жоқ қазақтар жазалаушы отрядтармен күресу ... ... ... ... жете ... ... төңірегінде Махамбет, Тінәлі, Уса, Сарт, Қабыланбай, Төлеген,
Есенгелді ... мен ... Үбі, ... Ахметұлы сияқты шын ... ... ... Олар ... өз ... қорғауға күш
салады.
Бұл қиын жағдайды талқылап, әр жерде бытыраған тонтарын біріктіруге амал
табу үшіи көтеріліс басшылары 26 ... ... ... ... жиналады.
Исатай бұл кезде Төменгі Орал линиясының қарауылының күшті екенін сезіп,
оған жақындамайды. Бұл жазалаушы отряд ... мен ... ... ... жоламас деген пікір туғызады. Жазалаушылар үскірік суықта
Исатайларды Самар даласынап іздейді.
Ал Исатай ... ... ... ... бір ... күтеді. Исатай мен
Махамбет өздерінің аздаған ... ... ... қиындықтарды
бастан өткізе отырып, ауыр азаппен, астыртын суыт ... ... ... ... ... жеткізбей, адастырып кетеді.
Сонымен Исатай мен Мақамбет бастаған Ішкі тараптағы феодализмге қарсы
шаруалар көтерілісінің бірінші кезеңі жеңіліспен аяқталады.
1.3.Шаруалар ... ... ... ... ... жағына Исатаймен бірге елу шақты көтерілісшілер және өз
алдына жеке, топ-тобымен Жайық өзенінен, теңіздің көк ... ... адам ... ... көбі ішкі ... көп қиындық көріп, толмас
қазаға ұшырап, қажып келсе де, В. И. ... ... олар ... мен
оқтан қорыққан жоқ». Теңдік, бостандық үшін, «шаруалар біресе ана жерде,
біресе мына жерде көтеріліс жасады».
Қазақ ... ... ... ... ... ... хабары жоқ
әрі тәжірибесіз болды. Ең бастысы бұларға басшылық ететін жұмысшы табының
болмауы.
Міне, ... мен оның тобы ... ... Кіші ... ... осылай еді. Исатай тобы Ішкі тарапта жеңіліс ... да, ... ... ... ... ... сол мақсатқа, бет бұрған
жұртты жұмылдыра бастаған тәжірибелі тұлға еді. ... ... ... ... кең ... ... жеке-дара әрекет етіп жүрген
көтерілісшілердің басын ... ... куш ... ... мен хан әскеріне қарсы қайта күреске шығуға бел байлайды.
Исатайларды ұстай ... ... ... әлек ... Баймағанбет
бұл кезде жап-жаққа әскери команда, топ-топ би, сұлтандарын ... Ал ... ел ... ... ... ... ... бағытын
да дұрыс айтпайды, Ақкете руынан Құдайберген Елемесов ... ... өз ... ... ... тойындырып, астарына ат тауып
береді. Кейін ... сол үшін оны жер ... ... Сасқан
әкімдер Исатайды ұстап берген кісіге 2000 сом ... ... ... ... да ... оған ... ... өз семьясын Шекті
руының ауылдарына апарып жасырады. Шектінің Шүрен тайпасының опасыз ... ... пен Теке ... (Адай) көтерілісшілердің балаларын
қасындағы жігіттерімен ұстап береді. Сонымен Исатайдың Жақия, ... ... және ... ... Сарт Еділұлының үш баласы, Тоғай
Бегәліұлының ер жеткен үш ұлы, Сүлеймен Өтемісұлы, т. б. ... ... ... ... немере інілері, көтерілістің басынан аяғына дейін
қатысқан Баймен, Жармұхамбет Тоғаев және I). ... ... де ... ... Назар тайпасының ауылына, Желтау, Доңызтау, Шатыркөл
жағына барып, 1838 жылғы январьдың аяғынан бастап сол өңірде бір ай ... ... ... ... ... ... тобы жергілікті ел
арасынан күш, ... алып ... ... ... өздерінің көп жылдан
бергі күресінің ... елге ... ... мен ... біріккен күші
арқасында шегінуге мәжбүр болғанын айтып, ... ... үгіт ... ... ... от Онымен қоймай Исатай ... ... ... ... әкімшілігі, Баймағанбет пен сұлтандар қарпайым
кісі жібереді, тыңшылар қояды. Баймағанбет өкілдері билерге келіп ... ... ... ... ... Перовский Исатайды ұстау үшін Төменгі Жаиық соңына 1838 ... ... ... ... ... жібереді. Оған бір әскери
полкты қоса ... ... ... ... ... ... қимылына
кедергі кесел жасауды міндеттейді.
Исатай туралы Жәңгір хан да мазасызданып, оның ... ... үшін Кіші ... тыңшыларын жіберіп отырды. Ішкі тарапқа ... ... ... ... әкімшілігі де үнемі өз тыңшыларын үздіксіз
жіберіп отырған. Олардың ... ... ... ... бойындағы
тұрғындарға шабуыл жасамақшы деген арандатушылық пікірді де айтып келгенді.
Бірақ бұл ... мән ... ... ... ... ... өкіметінің сенімді билеушісі Баймағанбеттен және ... ... ... кек алу, ... ... ... жерде Исатайдың қабілетті ұйымдастырушы әрі дарынды қайраткер екенін
көреміз. Әр жақтан, әр ... ... ... сан ... ... ... ... іскерлікті, ұйымшылдықты, көп жұмыс ... ... ... ... ... мен ... халық қамын ойлайтын күрескер
ретіндегі зор беделі де әсер ... ... ... ... Исатай
езілген кедей шаруалармен қатар ауқатты адамдарды, тіпті ... ... ... ... бұл ... ... өзіндік жеке мүддесі, ойы болғанын көрсетеді.
Көтеріліс басшыларының бұл кезде қандай жоспары болғаны туралы ... ... ... екі тобы да ел ... ... ... болған деген пікір бар.
Ақбұлақ деген шағын өзен солтүстік батыста Жосалы ... ... ... ... бұрылып Қарағанды өзеніне кұяды. Ал соқғысы 5—10
километрден кейін Қора, Дербісәлі тауларының арасымен Қиыл өзеніне ... бұл ... ... ... ... кең, жары биік келеді. Қиылдың оң
беті тегістеу болғанмен алыстан ... ... ... ... ... оң жағындағы Шәһитсайы, Исатай қаза болды деп жүрген жер осы.
Сонымен ел ... ... ... ... ... ... ... осы
өңірде болғанына дәлелдейді.
Көтерілісшілер еппен кері шегінеді. Баймағанбет ... ... ... ... ... кететін болған соң, сұлтан қулыққа көшіп,
біраз ілгері ұмтылады да көтерілісшілер ... ... ... ... ... адамдарының аз екенін көріп жәие Баймағанбет тобының әдейі
кері ... ... ... ... ... ... соңына
түседі. Бұл уақытта полковник Геке 2 отрядын сай, жылғамен жасырынып барып
көтерілісшілердіқ екі қанатынан ... ... де, ... ... ... ... үш ... бірдей шабуыл жасап және
жақыннан зеңбіректермен атады. ... ... оғы ... адамдарының
қалың шоғырына түседі. 70—80 көтерілісшілер еледі. Амалсыз шегінуге тура
келеді.
Исатай өз ... ең ... ... ... ... ... ... пайзамен қағын келе жатады.
Қарсылас екі жақтың арасын Ақбұлақ ... ғана ... ... Бұл өзі ... өзен ... да ... тіп-тік, құлама жар еді. Геке өз отрядына
бірнеше рет граната ... ... ... ... біреуі Исатай
жігіттерінің қақ ортасына ... ... да, ... аттан жұлып түсірді,
бірнешеуі ауыр жарақат алды. Соған қарамастан, ... ... ... ... да, алға ұмтылумен болды.
Артиллерия оғының астымен өзеннің ... ... өтіп ... ... ... ... ... түсті; екі жүздей қазағын Исатайдың бір жақ қанатын
тексеріп шығу үшін ... ... ... ... қарсылас — Исатай батыр мен полковник Геке енді ашық айқаспен бір-
бірінің күшін сынамақ болғандай, кең дала ... ... ... ... қару ... да, ... ұйымдастыру мен жүргізу тәсілі бойынша да
артықшылық Гекенің жағында еді, өйткені бұлардың ... ...... ... артиллерия болатын.
Орыс отрядының күшін аңдаған Исатай тобы амалсыздан шегінуге мәжбүр
болды. Нақ ... ... ... ... ... өз жігіттерімен енді
Исатайдың соңына түсті. Бірақ батырдың намысы жіберсін бе, артында ... ... ... ... ... ... бұрылып алды да қарсы шабуылға
шықты. Шынында да, сұлтанның жігіттері ... ... ме, әлде ... ... ме, кері ... қаша ... еді, Исатай соларды қуып отырып, қыр
астында тосып түрған екі жүз адамдық ... ... ... келіп
бірақ түсті. Олар сол сәтінде сырт жағынан қоршап алып, батырды ұстауға
әрекет ... ... ... ... күтпеген Исатай жігіттері тырым-
тырықай қаша бастады да, батырдың өзі де ... ... ... ... кері бұрды. Соңдарынан қалмай қуған отряд Исатай жігіттерін баудай
қырқып түсіре берді. 16 ... ... ... ... ... ... жігіттері оққа ұшып, оның өзі де мерт болды.
Полковник Гекенің кейін жазған мәлімдемесінде бұл соғьістың және ... ... ... ... кері ... ... кезде оның соңынаң Орын-бор әскерінің хорунжиі
Петров бірнеше казактарымен және ... ... қуа ... ... аз ... ... Каменск стансасының уряднигі
Иван Богатырев, Угольный станицасының қазағы ... ... ... руы ... бөлімінің жігіті Жапар Елекбаев пен Сәтбай Ибатов және
елкешін бөлімінен ... ... ... ... ... қуып жетті. Бірақ
садағымен ата отырып, ілгері жылжи берді. Өзін ... ... атын екі рет ... ... Қуып келе ... ... ... екі рет атқан еді, онысы дарымай ... ... ... ... ... неде ... ... ойлады ма, атына қамшы
басып, ілгері озыңқырай бастаған кезде, Зелениннің үшінші атқан оғы ... тиді де ... ... Қуғыншылар жан-жағынан келіп қоршай қалысты.
Алайда Исатай ... ... ... түскісі келмегендіктен жаяу-жалпы
қалпында ... ... ... ... жолатпады. Үстінде киген
сауыты мен екі пистолеті барды. Өзіне ... ... ... ... ... ... ... аты — жалғыз емес пе, бойдағы қуат-
күші сарқыла бастады. Сөйткенше артынан жеткен бір топ ... ... ... бар ... ... алды. Ал урядник Богатырев батырды қақ жүрегі
тұсынан тағы да атты...
Осынау аттары аталған бес адам ... басы үшін орыс ... 500 ... өзара бөлісіп, «ол-жаға» батты...
Ол өзінің қайсар ер жүректілігінің құрбаны болды,— деп жазды полковник
Геке Исатайдың өлімі ... Оны ... ... ... алмағанымызға
өкінемін. Сақтық ойлап, Исатайдың қашып құтылуына мүмкіндік беру ... мен енді оған ... ... ... ... ... жоқ ... де, өзінің қаншалықты туған-туыстарына бақытсыздық сыйлап, ... ... ... ... ... ... жазалау құқығын бір құдайдың өз
билігіне тапсырдым.
Өлгендердің ішінде көптеген көрнекті халық өкілдерінің ... ... ... ... кейбіреулері ғана болмаса, олардың аты-жөндері бізге
белгісіз.
Аруақты ... ... ...... ... ... жолындағы
құрбандығы: түрмеге қамалуы, жанын ... ... мен ... ... ... ... ... үй мүлкінен тоналуы, ақыр аяғында өзінің
қанщды ұрыс даласында ... көз ...... бәрі ... ... ... жолдағы асқақ даңқын биікке көтерген үстіне көтере ... ... ... ... те байыз тапты. Батырдың тірі қалған
жақтастары билеуші-сұлтан мен орыс ... ... ... шалғай түкпірлеріне қашып, қаңғыбастық ғұмыр кешті. Ал Исатайдың
жанұялары ... ... ... ... ... ... ... қолға түсіп, ауыр жазаға кесілді. Соңғы ұрыста орыс әскерінің
тұтқыны болған 7 кісі әскеридала сотына ... ... ісі 1838 ... ... ... ... Орданавсгауз жанынан ... ... ... да сап ... 500 адамның арасымен әрқайсысын екі
реттен қуып дүре соққаннан ... 8 ... ... ... жүмысқа
айдауға, ал оны өтеп шыққан соң жарамды дегендерін солдатқа жіберуге деп
шешім қабылдады.
Комиссияның үкімі орындалды. Азап ... ... көз ... ... кең байтақ жазира даласының орнына әскери саптың ... ... ... ... ғана бүлдырап өтіп жатқандай болды. ... ... ... ... ... құрбан еткен жартылай жабайы, бытыраңқы
қазақ халқының өктемдік пен әміршілдікке ... ... ... ... билеп төстеушілерінің шойын жүдырығы аса қатты тиді.
ХХ. МАХАМБЕТ ӨТЕМІСОВТЫҢ ӨЛІМІ
Біз осынау жазбамыздың аяқталар тұсында Исатай батырдың бірден-бір жақын
досы әрі ... ... ... Махамбет Өтемісов туралы бірнеше сөз
айтпақпыз.
Ақбұлақ өзені бойында көтеріліс жеңіліс тауып, Исатай ... ... ... ... ... ... Хиуа жаққа сапар шекті. 1839
жылдың қаңтар айына дейін ол ... ... ... ... ... мәлімет болған жоқ. Тек қаңтар айында ғана Махамбеттің өзіне қатысты
рулардың кейбір старшында-рына арнап жазған аты ... ... ... қазақтардың басқарушысы, сүлтан Асфендияр Сүйеуғалиннің қолына
тиді де, ол оны билеуші-сұлтан Баймағамбет арқылы ... ... ... ... ... комиссияға: «Махамбет ол жақтағы
қазақтарды арандатып ... ... ... де олар ... оғаң ілесе
қойған жоқ» деген жалған өсегін қоса хабарлады.
Махамбеттің бул хаты оның Аллақул ханмен де, ... ... де өте ... ... ... және ... ... қазақтармен
байланыс, жасап тұрғанын, олардың ішінен өзіне ... дос, ... ... Сонымен бірге осы бір хаттан «алыс орданың» ... ... ... ... ... ... бойынан ағылып барып жатқан
ағайындарын құшақ жайып қарсылап алғанын, сөйтіп ... ... ... ... ... ... Хат ... қарағанда, ордалықтарды
дұшпанға қарсы қайтадан көтерудің ... ... және ... ... қолдауға, сол арқылы хан әскерімен көтерілісшілерге көмектесуге уағда
еткенін де байқауға болады.
Махамбеттің осы хатынан кейін ол турасында ... ... «1839 ... айында Өтемісов Бөкей ордасына келіпті" деген хабары ғана болмаса,
1840 жылдьщ желтоқсанына дейін одан ... ... ... жоқ. ... ... ... тауып тұтқындау жөнінде сұлтан Әділ Бөкейханов пен Балқы
Құдайбергеновке ... ... да, одан ... ... жылдың желтоқсанында Махамбет Өтемісов бірнеше ... ... ... ... ... ... ... 3 5 жылқысын қуып
кетіп, Топайлы төңірегіне ... де, ... ... барып паналайды. Жәңгір
ханның хабары тиген бойда-ақ әскери губернатор 1841 ... ... ... ... атаманына Махамбетті іздеп табуды міндеттейді, мұндай жарлық
сұлтан Баймағамбет Айшуақовқа да беріледі. Ол Махамбетті іздеу үшін ... ... ... ... мен ... ... жұмсайды.
Бұлар әлгі айтылған тұстағы бірнеше ауылды аралап ... ... таба ... ... 4 ... күні ... Мұртаза Өзбекқалиев: „Махамбет Жайық пен
Жемнің шекарасына жақын жерде, ... таяу ... ... ... деп хабарлайды. Мұны есіткен бойда Орал ... ... ... ... ... 40 ... ... Олар Махамбетті
Беріш ауылдарының бірі — Дәду мен Төкеш Тілекеевтің үйінен табады да, отряд
үйді ... ... оны ... ... ... ... қару ... ол тұтқынға түскісі келмейді. Сол
сәтте сыртта тұрғандар үйге лап ... ... боп ... ... ... ... Бедерников және Хохлов Махамбетке жармаса кетеді. Пышақпен
қорғанған батыр ә декенде-ақ Хохловты тамағынан ... ... ... аты — көп емес пе, ... жабылып Махамбеттің қаруын тартып алады
да, өзін тұтқындайды.
Аса қауіпті қылмыскер атанған, «бүлікші» Таймановтың тайынбас ... ... ... ... ... ... де, ... сотына тартылады.
Махамбет ұсталынған үйдің иелері ағайынды Тілекеевтер де Орынбор қаласына
әкелінеді. Жауап алу кезінде олар Махамбеттің кім ... ... әрі ақын деп ... ... көрсеттік дегесін, әскери губернатордың
бұйрығымен босатылып, ауылдарына кайтарылады.
1 8 4 1 жылдың 17 ... күні ... ... ... ... Өтемісовтың ісі 1841 жылғы 31 ... ... ... ... Жеке ... әскери сот бөліміне тапсырылған екен. ... ... сол ... іздеу керек.
М. Тынышбаевтың «Қырғыз-қазақ тарихына ... ... ... 1925) 73 беттегі 7-інші ескертпесінде: «Махамбет Өтемісовты 1845
жылы сол Баймағамбет яғни ... ... ... ... ... ... ... өлтірді" деген сөйлем бар.
Қорытынды
Со кезде шаруалар көтерілісінің жеңіске жетуі қиын еді. ... мен ... ... ... ... неше ... пен ... қарамастан азаттықүшін ұлы ... ... ... өз ... тек ... күрескен ғана ... ... ... ... ... ... түсінуде олардың күресі, олардың
арманы ... жұрт ... ... орын ... бала ... ... Сонда тарихшылар қазақтың ... деп ... ... ... ... ... ерлердің бірі
Исатай Тайманұлы мен ... ... тап ... ... ұлы ... ... Исатай, Махамбет,
Қабыланбай Қалдаяқұлы, ... ... т.б. ... ... ... ... ... де жүрегімізден ... ... мен ... бұл ... ... ... ... қалың бұқараны ... ... ... ... азаматтық пен еркіндікті аңсаған
сана - сезімін ... ақын ... ... ... қазақ баласын, кезінен
тізіп қор қылған, хан мен ақ ... ата ... ... ... ... ... ... бұл көтерлістің таңызы
зор болды. 1838 – 38 ж. ... бұл ... 1790 ж. ... Датов
қол бастаған ... ... ... пен ... жолындағы
күресінің үзілмеген ... ... ... әдебиеттер
1. «Тайманұлы Исатай» И. Кенжалиев «Қазақстан» 1977 ж. Алматы 57 – 87
б.
2. ... ... А.Ф. ... ... ... 1996 ж. 6 – 12 б.
3. «Күреспен жеңіс жырлары» К. Сейдеханов Алматы «Рауан» 1991 ж. 40 ... ... ... ... ... 1 том 530 – 531 ж.
5. «Қазақ СССР ... 3 том» ... 1982 ... ... ... 3 том» Алматы 2002 ж. 337 – 343 б.
7. «Исатай- Махамбет» И. ... ... ... 1991 ж. 88 ... ... ...... Ы. Шаренов жазушы баспасы Алматы 1976 ж. 11 – 12
б.
9. «Елім деп ерлер ... Ж. ... ... Алматы 1995 ж. 116 – 121
б.
10. «Ұлы тұраның ұлдары» А. Асқаров 116 – 118 б. ... ... ... «ІІ ... әдебиеті» 1998 ж. 21 тамыз 212 – 13 б.
12. «Жұлдыз» 1996 ж. №4 21 – 63 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтеиісұлы бастаған көтеріліс7 бет
Махамбет Өтемісұлы15 бет
Исатай мен Махамбет басқарған көтерілістің басталу себептері8 бет
ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ (1791 -1838)5 бет
Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс8 бет
Махамбет Өтемісұлының өмірбаяны7 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
1917 жылғы Қазан төңкерісі және қазақ шаруалары113 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь