Исламияттың Түркістанда таралуы және Иран мәдениеті

Исламияттың Түркістан елдерінде таралуындағы Иран халықтары мен мәдениеттерінің алар орны ерекше. Сонау, Хазіреті Мұхаммедтің (569-632 vV,: y[V2 yV7~ V.) өмірінде парсы жұртының өкілдері Исламиятты қабылдай бастаған-ды. Әсіресе, Халифа Әділетті Омар Хаттабұлы (581?-644) және Қоснұрлы Осман Ғаффанұлының (573-656) биліктері тұсында көне Сасани (224-651) патшалығы мен Мауера-ән-Нәһір елдері мұсылман билігіне қосылған-ды. Арабтар бастаған Исламды насихаттау шараларын кейінірек мұсылмандықты қабылдаған ирандықтар жалғастырады. Исламияттың Орталық Азияда жайылуында Иран жерінде туып өскен ғұламалардың, мемлекет қайраткерлерінің орасан зор үлесі бар.
Жә, Орта Азияның байырғы тұрғындары – парсы, соғды және түркілердің барлығын арабтар мұсылман қылды деген дұрыс пайымдау болмайды. Тарихи деректер мен уақиғалар желісіне қарайтын болсақ, арабтар бастаған дін насихаттау уазифасын соғдылардың және кейінірек түркілердің алып кеткенін байқаймыз. Демек, Орта Азия халықтарының тұтас мұсылмандықты қабылдауына атсалысқандар негізінен соғдылар, ал шындығына келгенде түркілер болды.
        
        ИРАН ЖӘНЕ ТҮРКІСТАН
Мұртаза Жүнісұлы БҰЛҰТАЙ
ИСЛАМИЯТТЫҢ ТҮРКІСТАНДА ТАРАЛУЫ
ЖӘНЕ ИРАН МӘДЕНИЕТІ
Исламияттың Түркістан елдерінде таралуындағы Иран ... ... алар орны ... ... Хазіреті Мұхаммедтің (569-632 vV,:
y[V2 yV7~ V.) өмірінде ... ... ... Исламиятты қабылдай бастаған-
ды. Әсіресе, Халифа Әділетті Омар Хаттабұлы (581?-644) және Қоснұрлы Осман
Ғаффанұлының (573-656) биліктері тұсында көне ... ... ... ... ... мұсылман билігіне қосылған-ды. Арабтар бастаған
Исламды насихаттау ... ... ... қабылдаған ирандықтар
жалғастырады. Исламияттың Орталық Азияда жайылуында Иран жерінде туып өскен
ғұламалардың, мемлекет қайраткерлерінің орасан зор ... ... Орта ... ... ...... ... және түркілердің
барлығын арабтар мұсылман қылды деген дұрыс пайымдау болмайды. Тарихи
деректер мен ... ... ... ... арабтар бастаған дін
насихаттау уазифасын соғдылардың және кейінірек түркілердің алып кеткенін
байқаймыз. Демек, Орта Азия ... ... ... қабылдауына
атсалысқандар негізінен соғдылар, ал шындығына келгенде түркілер болды.
Түркілердің сонау ... ... ... ... саяси-әскери үстемдігі,
Аббас әулеті тұсында ресми сипат алды. Мисалы, халифа Мұғтасымның кезінде
(833-842) ... ... ... ... ... ... қолы ... фирқасы) тұтасымен 4000 түрік сарбазынан құралған-
ды.[1]
Алайда, ирандықтар мен түркілердің қарым-қатынастары ... ... көне ... ... әйгілі. Сондықтан, алдымен
Исламнан бұрынғы дәуірлердегі Иран-Түркістан қатынастарына шолу ... ... ... ... ... Су-йарған қазбалары миладтан (эрадан) бұрынғы II мың
жылдықта аталған өңiрдiң Иран ... ... ... ... ... салған суреттеріне, әдет-салттары мен басқа да
белгілеріне қарап, үнді-иран халқы деп ... ... ... ... ... ... кезеңде Түркiстан және Хорезiм
аумақтарын Иран қауымдары жаулап алған-тұғын.[4]
Жiбек жолы саудасын бақылауға ... ... хұн ... ... да ... ... тұрған. Сол кездiң өнер туындыларында қытай һәм
иран ... ... (аң) ... ... ... Аландардың көне
Иран мәдениетінің ықпалында ... ... ... ... ... ... Ферғананың сәйгүлiктерiнің атағы
күллі құрлыққа таралған-ды. Ферғана батыс жақтың, әсiресе, Иран мәдениеті
тәсiрлерiнiң Орталық Азияға шығатұғын ... ... ... ... ... ... халықтар едi.[8] 659 жылға дейiн осы өңiрде Құшан
мәдениетiнiң өктем екендiгi аңғарылады. 659 ... ... ... ... ... бастайды.
Сақ мәдениетін зерттеуші ғалымдар оны Иран (Ахемен және Бактрия) және
Қытай мәдениетінің (Чжоу және Хан) тәсірінде қалыптасқан деп ... ... қай ... ... ашып айту қиын да ... ... олардың басым көпшiлiгi иран тiлдi еді ... ... ... сақ ... ... тiлдi ... ... мүмкiн. Қазiргi қазақ
тiлiнiң сөз қорында парсы тiлiнен енген мыңдаған сөздердiң болуы, осы ... ... мен ... ... тiлдi халықтарды ... ... ... ... ... ... араб және ... айыра тану онша оңай емес. Кiрме араб сөздерiн ... ... гөрi ... ... қалам, кiтаб, ғылым, мектеп, мұғалім,
бәрекелдi, дұға, аруақ, тағам, мәдениет, саясат, несие, қарыз т.т. ... ... ... тiлiнен енген кейбiр сөздер; дос, дұрыс, рас, мас, нан, ас, ... кей, ... ... (күн ... хана, пәлi, Құдай (Хұда), наурыз,
жат, жады, жәдiгер, шара т.т. қазақ тілінің үндестік ... ... ... ... -кер, -паз, би-, не- ... жұрнақтары арабша,
парсыша, түрікше және мұңғұлша сөздерге тiркелiп, әр ... жаңа ... ... ... ... ... ... айып-кер, жауын-
гер, айла-кер, сот-қар, қи-қар, ас-паз, өнер-паз, жар-нама, жыл-нама, шабан-
доз, жатақ-хана, ауру-хана, ас-хана, ... т.т. ... ... ... ... би-, бей-, на-, не-, қазақ тiлiндегі ... ... ... ... ... ... ... бей-тарап,
на-хақ, на-мәрт, не-ғайбыл, на-құрыс, на-разы т.т. Осындай қосымшалардың,
әсiресе түркi ... ... жат сөз алды ... ... ... құбылыс; “Бұл аса зор мәдени тәсiрдiң, ұзақ ғасырлар бойғы
сiңiсудiң нәтижесi ... ... ... ... халықтарының, соның iшiнде
қазақ халқының құрамына енген иран тiлдi халықтардың ... ... ... ... ... көрнекті ғалым Нығмет Мыңжанұлы.[10] Нақты түркі ... ... ... гүл сөзін алғанымыз сықылды, өзбек ағайындардың
еттің орнына ... ... ... қараның орнына “сияһ” деп
айтатұғыны, түрік тіліндегі “етпектің” орнына ... ... ... ... қолданатұғынымыз, міне, сондықтан. Қазақыстанның бас ... ... ... сөзімен аталғаны да Иран мәдениетінің ежелден келе
жатқан тәсірінің әлде де күшті ... ... ... ... ... шад, ... ... (тегін), тархан
сықылды иран сөздерінің[12] кездесуі көне түріктердің парсылармен етене
араласқанын дәлелдейді. Шад сөзі көне ... ... діни ... билеуші мағнасындағы “пат” сөзінен хасіл болған “шад” формасы –
бек (князь) деген мағнада. Түріктер ... ... VI ... Жібек жолы
саудасының бас кейіпкері болған-ды. VI ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... түрік елшілігі ұрымдықтармен тіл
табысып, Ыстамбұлда 100 саудагер қонақтайтын “Митата” деп аталатын ... ... ... алған-ды.[13]
Пазырық (м.б. V-III ғғ.) қорғандарында табылған, бүгінге ... ... ... ... сақтардың о дүние туралы сенімдерінің
Мысыр, Грек уә Иран инаныштарының араласқан формасы ... ... ... ... жапқан жаулықтағы қораз суреті отқақұлдықтың
белгісі. Қораз (әтеш), Авеста дінінде, ... ... ... ... ... ... №5 қорғанның қабырғасындағы түскигіздегі суретте
гректің ажал тәңірісі Артемис пен оның атты адам ... ... ... ... ... мықты өркениет орнатқан ойғырлардың Қытай, Үндi,
Тохар мәдениеттерімен қатар Иран ... де ... ... ... көне ... ... тілді, бірақ мұңғұлтекті халық дейді.[16]
Кейбір ғалымдар оларды Шығыс Иран халықтарына жатқызады.[17] Ғалым А.Н.
Бернштам ... ... ... ... ... тiлдi деп болжайды.[18]
Ал, көпшiлiк ... ... ... Иран халықтарына
жатқызады[19] да олар ... ... ... V ... ... ... ар жағындағы түркi тiлдi тайпалардың әсерiне ... ... ... Қаңлыларды иран тілді халықтарға жатқызған Б.А.
Литвинскийдің пiкiрiнше қаңлылар және ... ... ... ... қой бейнесiнiң жиi кездесуi тiкелей зороастризмге ... қой ... ... нәрселенген (инкарнация, мүжәссәм) халi
едi.[21]
Енисей аңғары қырғыздардың ежелгi мекені. Орыс археолог А.В. Адрианов
Минусинскіден 60 ... ... ... ... ... ... II ... тән 9 мазарды ашқан.[22] Өлiктердiң ... ... һәм ... маскамен жабылған, мол мөлшерде ... ... ... ... Таллгрен маскаларды Иран тәсiрi деп санайды.
Ал, өлiктердi өртеу де Иран ... ... ... ... осы
өңiрдi мекендеген қырғыздар да өлiктерін өртеуші еді. Табылған заттардан
қырғыз мәдениетiнiң көне сақа және ... ... ... ... Көптеген иран-қытай тауарларының табылуы осының айғағы.
Арыс маңайындағы ... ... ... VI-VIII ... ... сүйектерi андронов адамы түрiне ... ... ... ... ... дәуірі мазарларындағы сүйектер де оғыз
типтi болған. Мұнда бiтiк (қысық) көздiлер азғантай,[25] үйткені VII-VIII
ғасырларда ... ... иран ... ... ... ... доликосефальдық Ақтеңiз (Жерорта теңізі) нәсiлi едi.[27] Олар
мәдениет, өнер һәм тiл ... ... ... ... ... Енисей қырғыздары мен түрiктердің жолбарыс
тасуирлері[29] және киiк аулау сахналары бейнеленген суреттер табылған.[30]
Кейбiр орыс ... ... ... осы аң ... ... Азияға зор мәдени тәсір жасаған ирандық Сасанилердiң[31] (224-651)
әсерi. Үйткенi, Құдыргедегі сұлбалардың ... ... ... ... ... патшасы II Хұсраудың (Хосроу) аң атып жатқаны бейнеленген
Таки-бұстан ... ... өте ... ... ... ... ... оңтүстік аймақтарында Иран мәдениетінің
ықпалын күшейткені байқалады.[33]
Самұрық сұлбасы түріктерге қытайлар арқалы жеткен Иран ... ... Иран ... кең ... самұрық (симрог) бейнесі отқақұлдықтың ең
маңызды белгiсiне айналған-ды. Себебі, отқақұлдықта қораз (әтеш) оттың, ... ... ... ... болатұғын. Хұн және түрiк дәуiрi
қорғандарында осы ... жиi ... ... ... қағанаты дәуіріне тән, топырақтан жасалған адам
және хайуан мүсiндерi көп ... ... да ... ... Шуға ... ... ... алқабында мұндай туындылар жиiрек
кезiгедi.[35] Ирандағы Құбад-шаһ туындыларына өте ұқсас келетiн көне парсы
мифологиясының үшбұ ... ... уә ... ... кең ... һәм ықпалының күштiлiгiн аңғартады.
Түрiк қағанаты кезiнде ... ... ... ие болғаны
белгiлi. Қазақыстанның оңтүстігіндегі ... ... ... бұл ... ... ... ... болғанын анықтаған.[36]
Соғдылар барлық Орталық Азия қалаларына тараған-ды. Соғды ... ... ... ең ... ... бiрi. ... қазбаларында
табылған мүсiндер осы өңiрдiң Иран-Ауғаныстан мәдениетінің тәсiрiнде
болғанын ... ... ... ... (шаһристан) көптеген
оссуарлар табылған. Көне Иран діні отқақұлдық бойынша (маздакизм ... етi ... ... алынған соң, етсiз сүйектер топырақтан
жасалған ыдыстарға ... ... ... Мiне, осы ... ... ... деп аталады. Жетiсу өңiрiнде де көптеген оссуарлар
табылған.[38]
Исламият қарсаңындағы Жетiсу өңiрiнің ... ... ... едi. Түрiк қағанатында Иран мәдениетiн таратқан осы соғдылар.
Үйткенi, соғдылардан өнерлi һәм iсмер ... ... ... ... ... қоса ... маздеизм (маздакизм), бұддашылық
дiндері де таралушы еді.[39] Түрiктерге отты ... отқа ... ... осы ... ... ... Иран жерінде пайда болған ... ... ... сіңіп кетеді. Мәселен, Ұрым ... ... ... ... яғни ... мәселелері жөніндегі
император кеңесшісі” атанған Земархос (Земарх) Истеми қағанның ордасына
кірмес бұрын, ... ... ... ... ... ... ... қағандығы
мен Бизантия (395-1453) ортақ қарсыластары Сасанилерге (224-651) қарсы
одақтасады. 628 ... ... ... ... ирандықтарды жеңіп,
ойсыратады.[41]
Жетiсуда Сұқылық, Кенбұлұн ... ... ... ... ... ... ... үйінділерінде V-VIII ғасырлардың мұраларынан
Иран тәңiрлерi мен мифологиясы, грек-бұрқан өнер ... ... ... ... ... әр алуан шырағдандары мен Сасани
(224-651) шаһтарының мүсiндерi ... ... ... Жетісу өлкесінде
бірнеше діни нанымның болғанын аңғартады.
2-) ИРАН ХАЛЫҚТАРЫ МЕН ТҮРКІЛЕРДІҢ АРАЛАСУЫ
Ғасырлар бойы қатар өмір ... Иран және ... ... ... аралас қоғамдар қалыптастырған. Мәселен, ... ... иран ... және ... ... ... бар.
Біздіңше, Хазар қағанатында аталмыш қауымдардың барлығы да ... ... ... ... және ... ... де ықпал
алған.
Қыпшақ тайпалар одағына ... ... ... ... ... оғыз
тайпаларымен қатар иран тілді халықтар да кірді. “Дештi ... ... ... ... осыдан шыққан.
Сонау Шығыс Түркістаннан бастап, Оңтүстік Қазақыстан, Мауера-ән-Нәһір,
Хорасан, Иран, Әрмәния, Гүржістан, Ұрым елі сықылды ... ... ... халықтармен мұғамалада болған оғыздардың Иран уә ... бір ... ұрым ... ... әсеріне ұшырағаны
байқалады.
“Қазақыстан тарихы” атты кітапта: “Қарлұқтардың қол астындағы халықтар
этникалық жағынан бір тектес болмаған, ... ... иран ... ... Шығыс пен Орталық Азия елдерінен ауған келімсектер бар-тұғын”[43] деп
жазылған. Қарлұқ ру-тайпалар одағында ... ... ... тип ... тән еді.[44] Батыс қарлұқтары IX ғасырда Самани
дәулетімен тығыз байланыс жасасты, мұның ... ... ... Иран
мәдениетінің ықпалына ұшырады.
3-) ИРАН ДІНДЕРІНІҢ ОРТАЛЫҚ АЗИЯДА ЖАЙЫЛУЫ
Негiзi III ... ... ... манихейшілік VII ғасырда ... әр ... ... ... ... өзiне иландырып,
дардай таралып кеткен-дi.
Зороастраның нанымы өзi өмiр сүрген дәуірдегі қоғамдық ... әсер ... Оның ... Иран ... 3 ... таптан
құралушы едi: 1) билер уә ... ... 2) ... уә ... 3) ... Осы қоғамдық құрылымға байланысты Зороастраның
дiнiнде аталған 3 таптың жеке ... яғни ... ... ... ... яғни ... дәрежелi тәңiрлер, иелер, мисалға Митра
мен Варұна, бiрiншi топтың, яғни үстем таптың меншiгiнде ғана болған.
Зороастризмнiң дiни ... 2 ... ... алғашқы жазбалар
авестан (көне Иран тілі) бойынша жазылған Авеста, ал қалғандары орта ... тiлi ... ... Бұл ... ... отқа ... және
Наурыз мейрамын тойлау сықылдылар.
Македониялық Ескендiрдiң миладтан бұрынғы 330 жылғы шабуылынан кейiнгi
3-4 ғасырда Иран, грек мәдениетінің ошағына айналады һәм ... ... ... ... қудаланып, гректiң ... ... уә ... ... 227 жылы Иран ... ... отырған I Ардашир, сасанилердiң билiгiн орнатады да, ол гректерге
қарсы өшесіп, ... ... ... дiн ... көтереді.[45]
Сүйтіп, Сасани билеушілерінің ресми пікрияты[46] Зәрдүшт діні болады.
Отқақұлдық наным ел ... ... ... ... ... ... Иран
жерiнде III-IV ғасырларда христиандық пен Мани (216-276) ... ... ... кең ... ... ... ІІІ ғасырда Иран жерінде пайда болған Манихейизм
отқақұлдардан көрмеген қорлығы ... соң ... ... ... ... өзін ... ... отқақұлдардың оның жора-жолдастарына зорлық-
зомбылықтың көкесін көрсеткені белгілі. Сүйтіп, Орта Азияға зытып тұрған
манишілер жаңа ... ... ескі ... ... ... ... ... жарасына май жаққандай болады. Күшті миссионерлік тораб
арқалы үгітін үдетіп жүргізген ... өз ... Орта ... ... ... Өз ... ... орын таба ... ... ... ... дін деңгейіне шейін
көтеріледі.
Манихейшілік отқақұлдықты ресми дiн ретiнде танып, қабылдаған ... ... ... батыстағы Испаниядан шығыстағы Қытай ... ... ... ... ... ... ... (224-651)
шаһаншаһтары мен зороастрист дiн көсемдерi христиандық пен манихеизмді және
бұддашылықты аямай қудалайды. Олар 276 жылы ... ... ... ... шығарады. Зороастризм тарапынан қатты қудаланған һәм
жәбiрленген екiншi ... ... ... ... ... ... Ирандағы таптық оқшаулау (дискриминация) мен қанаушылық жүйесiне қарсы
әрекет ... V ... аяқ ... ... ... ... ... меншiк нысаналарын халыққа қайтадан бөлiп ... яғни ... ... ... едi.
Л.С. Васильев, мани және маздак нанымдарының отқақұл Иранда жылдам һәм
жаппай ... ... ... мен осы ... ... жүйенiң нашарлығын көрсетедi деп ... ... ... ... ең ... ... ... қабылданады.
Бірақ, оның нені тындырғанын жоғарыда айттық; ... ең ... ... ... осы ... ... ортақ меншікке айналдырды, сүйтіп
жанұя ұғымын жойды. Иран жеріндегі отқақұлдардың басым көпшілігі VIII-Х ғғ.
мұсылмандыққа қосылды. Бір ... ... ... парсы мәдениетінің
топырағында өсіп-өнген шиғалықты (шиит) қабылдағаны.[48]
Несториұс, 431 жылы ... ... ... ... туралы “Теотокос”
(грекше тәңiр-туар/богородец) деген сөздi айтуға болмайтыны, үйткенi, бұл
сөздiң Иса Мәсіхтің фәнилік сипатымен ... ... ... ... ... ... осы ... құптаушы шәкiрттерi көбейiп, Эдесса
(Urfa) мектебiнiң беделi артады, мұны байқаған қарсыластары ... ... оның ... ... ... ... (Иран)
қашып кетуге мәжбүр болады.[49] Несториан ... 424 жылы ... ... жеке дiни ... ... ... 486 ... несториан шiркеуi Мопсуесталық Теодорды (Феодор) бас дiн көсемі
етіп сайлайды.
Несториан ... ... ... ... ... ... бас ... Мар Ябалла Сасани шаһаншаһы I Хұсраудан рұқсат ... ... ... ... ... ... V-
ғасырдың аяғында Иранның өзiнде 7 аймақтық дiни орталық, ал Арабыстан мен
Үндiстанда бiрнеше ... ... 635-637 ... Иран тұтастай
мұсылман билiгiне өткен соң несториандарға “милләт”, яғни “дiни ... ... ... берiледі де олардың хұқұқтарын халифа қорғайды. Осыдан
кейiнгі 3 ғасыр бойы халифалардың қамқорлығында болған несториан ... ... ... ... тасып кетеді. Сүйтiп, X ғасырдың аяғында
халифалықтың аумағында 10 аймақтық дiни ... ... яғни ... мен
Қытайда 5 орталық iстеп жатады. Қытай жерiнде несториан дiнi VII-X ... ... ... ... ИРАНДА ЖАЙЫЛУЫ
ЖӘНЕ ТҮРКІСТАН
Арабтар мұсылмандыққа кiрген соң, Исламмен абыройланған басты қауымдар
ирандықтар, бәрбәрилер, хабаштықтар, түріктер, соғдылар, ... ... ... ... ... болды.
642 жылы Иран мен Хорасан елдері мұсылман билігіне қарағаннан кейін,
мұсылман арабтар Мауера-ән-Нәһір уә Ішкi Азия ... ... ... ... ... ... мұңғұлдар, төбеттiктер (тибет)
және қытайлармен қарым-қатынас орнатады. Алғашқы жойқын ... 636 ... ... ... болады, ирандықтар жеңiлген осы ғазауаттан кейiн ... ... ... жерде екі жақ тағы да ... ... ... ... ... мен батыс аймақтарын бағындырады. ... ... ... ... 642 жылы ... ... 30 ... мұсылман қолы Нұғманның басшылығында, ал 150 000 адамнан құралған
Сасани қолы Фирұздың жетекшілігінде қарсыласады.[51] Осы аса ... ... ... 5 есе ... жау ... ауыр ... ... дана Нұғман шәһид болады, отқақұлдардың басшысы Фирұз
соғыста өледі. Нихауандтағы зафар III ... ... ... ... Иран тұтастай мұсылмандардың қолына ... ... Мәру ... қашып, соғды бауырларынан, тіпті, Қытай императорынан
көмек сұрайды. Оның артынша қуғыншылап ... ... ... ... ... ... мұсылман арабтар мен түрiк-
соғдылардың алғашқы саяси-әскери байланыстары осыдан басталады. 651 ... Мәру мен ... ... ... мұсылман билігіне қосылады.
Иран соғыстарында жергілікті халықтардың мұсылмандарға ... ... ... ... ... соғды бауырластарына қашып
бармас еді. Бірақ, осы арада мына нәрсені айтуға мәжбүрміз; Иран халықтары
Исламиятты ... ... ... ... ... яғни
ғасырлар бойы отқақұлдықты ақсүйектіктің бір ... ... ... ... жоғары тап өкілдері мұсылманшылықтың жарқын жеңісін ешқашан ... ... ... және ... көне Иран діндерінің әсерімен
пайда болған жаңсақ бағыттағы нанымдар мұның дәлелі.
Иран халықтарының сонау Әз ... (569-632 vV,: y[V2 yV7~ ... ... ... ... жоғарыда айтқанбыз. Салман әл-
Фарси (парсылық, яғни ирандық) ... ең ... еді. ... өңге ... мешітте бір сапта, соғыста бір қатарда
тұратұғын. ... ... ... Пайғамбардың хатшылығы, қолбасылық,
азаншылық сықылды жауапкершілігі һәм дәрежесі жоғары міндеттер тапсырылған.
Пайғамбарымыз, ... бір ... ... ... ... ... ... жатқызған-ды. Алғашқы мұсылмандардың ішінде түрік нәсілінен
Сұмеййе ханым мен ... ... ... ... ... Әбу Жәһил
тарапынан найзамен өлтірілген Сұмеййе Ислам ... ... ... ... бәрі Исламияттың бір ғана ұлттың меншігі ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Әз Қоснұрлы Османның (573-656) тұсында Ахнаф Қайысұлы Иран ... ... ... ... Оның ... ... Жозан, Талқан,
Балқы өңiрлерi мұсылмандарға өттi.[54] Әл-Балазұридiң (уаф. 892) ... ... ... ... өтiп, ... ... бейбiт
келiсiмдер жасаған.[55]
Аббасилердің 750 жылы билікті қолға ... ... ... ... ... әл-Хорасанидің (727?-755) халифа тарапынан дарға асылуы келеңсіз
уақиғалардың өрбуіне апарып соқтырады.[56] Әбу ... ... ... мен ... ... Иран ... ұстанушы сиқырпаздардың
фитнә шығаруына апарып соқтырады. Мәселен, ... ... ... Сұнбад, Әбу Мүслімнің кегін қайтару керек деп көтеріліс
бастайды. Осы арада “Рауандия” деп аталатын тағы бір ... топ ... ... ... ... тырысқан осы топ, Әбу Мүслімнің
рухы ... ... ... ... ... ... ... деген секілді
пікірлер таратады да Хорасан өңірінде үгіт жүргізіп, елдің шырқын бұзады.
Халифа әл-Мансұр 757-758 жж. ... ... ... тоқтатады.
Сондай дінбұзарлардан мұсылман атын жамылған, бірақ отқақұл Бихафридті
айтуға болады. ... ... ... сенімін жақтап Әрмәния уилаятында
тәуелсіздік жариялап, бас көтерген Бабакты (уаф. 838) да ... ... ... ... тарапынан құрылған Хұррам-динан сектасының басшысы
еді. Бұл ... ... ... Әбу ... ... жоқ, ол бір ... келіп, билейді деген жаңсақ жолды уағыздаушы еді. Бабак 816-837
жылдары Әрмәния ... ... да ... ... ... жасап, фитнә хасіл қылады. Аяғында, 837 жылы Ұсрұшана әміршісі,
түркі нәсілінен Афшиннің қолы көтерілісті жойып жібереді.
Алайда, ... мен ... ... ... ... мәселен, ирандық буайхилер 945 жылы ... ... ... ... (абсолютті) хакімиятының танылуын талап ... ... ... қол ... ... ... сайын үдей түседі. Халифа
ағзам ел ... гөрі діни ... ... 1055 жылы ... Тұғрұл Бек (990?-1063) Бағдадты ... ... Оның ... ... ... аударып алуға жетерлік күш-қуаты һәм мүмкіншілігі
бар еді. Бірақ, ол, қайта, халифаны орнында қалдырады да, оның ... ... ... ... ... ... ... билік
қайтадан қалпына келеді.
5-) ИРАН МӘДЕНИЕТІНІҢ КЕЙБІР ӘСЕРЛЕРІ
Иран мәдениетінің ықпалында болған мұсылман елдерінде Иран ... мен ... ... ... ... ... билік орнатқан
Таһирилер әулеті (821-873) Нишабұр қаласындағы ... ... ... ... ... басқа Ауғаныстандағы Лешкер
(Лашкаргах) базарында (әскери базар) және Ғазна ... ... ... суреттер көруге болады. Самарқандтағы Регистандағы
атақты Ширдар медресесінің алдыңғы ... ... ... ... ... ... әулетінің сарайында (ХI ғ.),
Тирмиз билеушісінің қала сыртындағы ... (ХII ғ.) ... Анау ... ... дарбазасындағы айдаһар бейнесін
және көптеген медреселерде аң-жануар суреттерін көруге ... ... ... ... ғимараттарда, Түркиядағы Селжүктер салған кейбір
медреселер мен шифаханалардың қабырғаларында да ... ... ... ... ... ... мен ... кітаптардың
қолжазбаларында әр түрлі тақырыптағы суреттерді табуға болады. Әрине, сурет
салғандағы мақсат, ниет өте ... ... беру ... ... ... ғибрат алу мақсатымен жасалған суреттердің оқасы
жоқ деп саналған. ... ... ... ... өзімшілдігін қандыру,
кібірлік жасау, сиыну үшін сурет салуға рұқсат етілмеген. Бұдан басқа
ғайримұслимдер ... ... тыр ... ... ал, ... мен
әулиелерді тыр жалаңаш еркектер етіп суреттеуге мүлде рұқсат етілмеген.
Араб ... ... ... ... ... рет ... ... аударылған.
Бұл Пайғамбарымыздың тұсында ... ... ... ... ... заманауи Еуропа тілдеріне аударуға XVI ғасырда, яғни
Мартин Лютерден кейін ғана қол ... ... ... ... ... ... тәржімеленуіне құштарлық танытқаны
байқалады. Фыранса Ғылыми Зерттеу Орталығының ұстаздарынан, белгілі ғалым,
профессор ... ... (1908 ж. ... “Осы арада, иман еткен
кейбір ирандықтардың ... ... ... ... ... Салман әл-
Фарси фатиха сүресін парсы тіліне аударған. Әлгі ... ... ... ... ... парсыша тәржімесін құлшылықта
пайдаланған” дейді.[58] Тарихи деректер бойынша, мәселен, әс-Сарахсидің
еңбегінде, Салман ... ... ... Аллаһ Тағаланың
есімімен” мағнасындағы бісмілланы парсы тіліне былайша ... ... wW&I7~ yV7~ ... ... баһшайенде-и баһшайишкарь”
Тегі иран халқынан шыққан Имам Ағзам Әбу Ханифа (Нұғман Сәбитұлы, 699-
767) және оның жолын ... ... Имам ... пен Имам ... ... ... ғибадат кезінде парсы тілін қолдануына рұқсат
еткен. Имам Омар әл-Нәсәфи кейбір сүрелерді ... ... ... Ислам ғылымдары мен иғтиқадтың негізгі бұлақтарын ... ... ... Имам ... Әбу ... ... Имам ... (810-
870), Имам Тирмизи (уаф. 892), ... ... ... көптеген
ғалымдардың түрік-парсы жұртынан шыққанын һәм Орта ... ... ... ... (уаф. 715) Бұхара мен Самарқандты бағындырып алғанда
Исламның ... ... ... ... ... үшiн ... ... және намазда, ғибадатта тәржімесінің қолданылуына
рұқсат еткен-дi.[60]
Қазiргi қазақ тiлiндегі Ислами әдебиеттерде жиi ... ... ... ... ... бейiш, тамұқ, намаз, пiр, ораза, күнә,
молла, ахұн, ишан, қожа, Пәруардігар сықылды ... ... да ... ... ... ұғым ... ұғым жоқ
Егер араб басқыншылығы тілді, әліппені өзгерткенде, онда ... ... ең ... ... түркі тілдерінде парсыша
емес, арабша қалыптасар еді. Осы ең негiзгi дiни ... яғни ... ... ... ... ... қалыптасқан дiни терминологияның барлығы
да парсы сөздерi.[63] Мұсылман деген сөздің өзі арабша ... ... ... ... ... ... парсылардың “–ан” көптік жұрнағын
қосу арқалы жасалған - “мұслимдер” дегенді білдіретін ... ... ... ... ... Бұл ... ... болуының екі
себебі бар;
Бiрiншiден: Салман әл-Фарсимен басталған, Құтайба Мүслiмұлы тарапынан
ұластырылған Құранды ... ... ... ... ... Исламның негiзгi ұғымдарын арабша емес, парсыша ... ... ... ... Фұад ... Иран рұхы ... бой көтеріп һижри IV-ғасырдан ... ... мен ... ... ... ... отырып, дами және көтеріле
бастады…. Ескі ... ... ... араб ... ... жаңа
“дастандар” дәуірі ашылды. Түріктер Исламияттың көптеген ұнсұрларын
(элементтерін) ... ... ... ... ... арқалы
қабылдады. Ислам мәдениеті түрік жұрттарына Иран мәдениетінің орталығы
Хорасан ... ... өтіп ... еді. ... ірі ... ... ... “түркіліктен” зияда “Ирани”
(Ирандық) болатұғын” дейді.[64]
Ал, діни ұғымдардың ... ... ... ... Исламнан бұрын
Орталық Азияда кең таралған, үгіт-насихаттарында парсышаның диалектілері
мен басқа да ... ... ... ... ... ... ... бұддашылық, манихейшілік, маздакшылық пен несториандық
сықылды нанымдарда мәзкүр ұғымдардың кезігуі. Манихейшілер, бұддашылар,
христиандар және ... ... ... дiни терминология толық
болмауына байланысты өз ұғымдарын ұқтыруда қиыншылыққа ұшыраған. Шамандықта
кейбiр тұрпайы ... ... ... ... ... түсініктері
болмағаны белгiлi. Сондықтан, барлық дiн өкiлдерi түрiкше ... ... ... ... ... ... қолдануға мәжбүр болған.[65]
Әрине, аталмыш ұғымдардың мән-мазмұны оларда Исламнан ... ... ... ... оның ... ... халқын құрастырған
қауымдардың құрамында иран тектi һәм иран тiлдi халықтардың аса маңызды
орын алуы. Бұл ... ... ... сақтар) айтқамыз. Мүмкiн, сондықтан
шығар бүгiнгi тiлiмiзде парсышадан енген ... ... ... ... ... ... ... білмейтін кісілер мұсылмандықтан
кейін қабылданған сөздердің ... ... ... деп ... Бұл дұрыс
емес. Араб тілі – Сами (семит) тіл тобына; парсы тілі – ... ... ... ... ...... тіл тобына жатады. Демек, осы 3
тіл де 3 ... ... ... жатады һәм бір-біріне жақын тілдер емес. Тіл
заңдылықтарында осындай 3 ... ... ... ... әсер етуі үшін
өте күшті себептердің болуы ... ... ... айтылғандай
демографиялық, саяси-экономикалық және мәдени тәсірлер болып табылады.
Парсы сөздерінің түркі ... оның ... ... жиі ... ... ... бөлігін құрастыруы, міне, сондықтан. Түркілер
мәдениет, өркениет жағынан әрдәйім парсытілді халықтардың ... ... ... нан, ... ... ... қас(т), хош, бейбiт,
намыс, мырза, ханым, диқан, ... ... ... ... ... аспан, пана,
астана, гүл, шаруа, кедей, тән, жан, бет, мәрт, жомарт т.т. ... ... ... өзi ... соқпайды. Түркi тiлiнiң заңдылықтары мен
этимологиясын бiлмейтiн ... тiптi ... да ... ... ... жергiлiктi тiлге аудартқызуы һәм құлшылықта қолданылуына
рұқсат етуi Исламның дұрыс түсiнiлуiне және кең ... ... ... игi ... ... осы арада мойындауымыз ләзім.
Жә, Араб тiлiнiң Әмәуи халифалығының (661-750) ресми тiлi ... ... ... ... ... ғана ... болғанын айта кетейік. Әз
Пайғамбарымыздың кезiнде және Одан ... ... төрт ... уағында
арабша мемлекеттiк тiл етiлiп бекiтiлген жоқ.[67] Мисалы, Әділетті ... әр ... ... ... тiлi ... тiл едi: ... Сұрияда
ұрым тiлi (грекше), Иранда парсыша диуан[68] тiлi (ресми тiл) едi. Хажжаж
Йұсұфұлы араб тiлiн ... ... тiл ... ... шын мәнiнде
бұл хадиса халифа Абділмәлiктiң кезiнде ғана мүмкiн болды.[69] ... ... ... уилаяатта немесе мемлекетте арабша бiрегей ресми ... ол ... ... ... ... ... Көп ... салалардағы құжаттар мен ресми деректер арабша жазылғанымен, өмiрдiң
ғайри салаларында өзге тiлдер күшiнен айырылмаған, тiптi ... ... ... көп ... ... ... ... құрылған
мемлекеттерде әдебиет тiлi, хатта ... тіл ... ... ... ... ... гөрі ... үстемдік еткені байқалады.
Мір Әлішердің түрік тілінің парсышадан кем еместігін ... ... ... ... ... тiптi, мұсылмандық дiни
әдебиеттердiң өзi ... ... дiни ... парсы тiлiнде ашылатын
болған. Мәселен, медреселерде лекциялар парсы тiлiнде ... ... ... ... ... ... ... (1059 ж. туған) иманның
шарттарын бес жасында парсы тiлiнде үйренген.[71] ... ... ... бес ... намаздың атаулары түгел дерліктей парсы тілінде айтылады;
мисалы памдат (бомдод), бесін ... ... ... шам (шом),
құптан (хұфтан).
ҚАЗАҚШАСЫ[72]
ПАРСЫШАСЫ
АРАБШАСЫ
Памдат намазы
Немаз бомдод
Салат әл-фәжір
Бесін намазы
Немаз пешин
Салат әз-зұһр
Намаздігер
Немаз дигар
Салат әл-асыр
Намазшам
Немаз шом
Салат ... ... ... әл-ғиша
Түркиядағы Селжүк мемлекетiнде парсы тiлi мен көне ... ... аса ... ... Мәулана Жалаладдин әр-Рұми (1207-1273) қатарлы
тақуалар “Мәснәуи” сықылды еңбектерiн парсы ... ... ... ... ... айқыш) жорықтарына төтеп ... ... ... ... ... сықылды жәһілия дәуіріндегі Иран
мифологиясы кейiпкерлерiнiң есiмдерiн қоюы осының бiр белгiсi. Бірақ, түркі
тілі де қолданыстан тыс ... ... ... ... ... ... орталығы iспеттi болған Самарқандтағы ресми ... ... ... түрiкше “ұлығ” (ұлық) сөзiнiң қосылуы, тiптi бас
уәзiр туралы “ұлығ ... деп ... ... белгiлi мөлшерде ресми
тiлде қолданылғанын ... ... ... “Түркiлер арабтардан
Исламды, ирандықтардан көркем әдебиеттi ала тұра, өздерi мемлекеттiң ... тасы бола ... да ... ... ... және өңге түркiлер арасында кең таралған
Рүстем, ... ... ... ... ... ... ... барлығы да осы топтiкi. Шын мәнiнде мұсылмандар кiсi ... ... деп ... ... дiни ... көзбен қарамаған.
Пайғамбарымыздың ханымы Мысырлық қобти Мария анамыздың есiмiн Расұлұллаһ
өзгерткен жоқ. ... ... ... ... ... емес) сахабалар да
бар едi: ... ... ... Сұһейб); Салман әл-Фарси (парсылық
Салман); Біләл ... ... ... мiне ... ешқайсысының
есiмi иман еткен соң өзгертiлген жоқ. Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли ... ... ... соң есімдерін өзгертпеген. Бүгiнгiдей
ұлтшылық, нәсілшілік немесе алалау ол кезде болмаған. Ол ... ... емес ... ... ... көбiрек мән берiлген-дi. ... ... ... Исламнан бұрынғы кiсi аттары сақталғаны сықылды,
түркiлер арасында да Шыңғыс, Тұғрұл, ... ... ... ... ... сықылды есiмдер сақталған, олар да еркiн қолданылуда. Осының бәрi
батыстағы догматтық көрсоқырлықтың ... ... ... ... да айта ... бiр ... ... халықтарының тарихы туралы
мәлiметтердiң аса құндыларының араб және парсы ... ... ... (1869-1930), Түркiстанда тарихи әдебиеттер ХV ... ... ... ... Оның ... Өзбектер тарапынан құрылған 3
хандықтан Бұхара хандығында iс жүргiзу және әдебиет тiлi әрқашанда ... ... Хиуа ... ... тiлі Орта ... ... тiлi; ... болса iшiнара түркiше едi. Осман патшалығында ресми тiл ... ... ... ... ... ... ... едi, сондықтан
кейбiр мәтiндер қарапайым халыққа онша түсiнiктi емес-тi.
Академик Бартольд (1869-1930) мұсылмандардың Иран және ... ... ... ... уә қала ... ... Іс қағаздары жергілікті тілдерде жүрді һәм жергілікті
қызметкерлер идараларды басқарды. ... араб тілі ұшы ... ... һәм ... ... ... ... һәм ғылыми тіліне
айналды. Халифаның бұйрықтары, ресми хаттар әр жерде ... ... ... тіл, ... ... ИРАНДА МЕМЛЕКЕТ ОРНАТҚАН
БАҒЗЫ ТҮРІК ХАНАДАНДАРЫ
Халифалықтың әскери-саяси билігінің мұсылман түркілердің қолына өтуіне
байланысты Мысыр, Орта Шығыс, Иран, Үндістан елдерінде көптеген ... ... бой ... негізінен иран халқының өкілі, бірақ, олар ... ... ... аса маңызды орынға ие. Бұл ... ... ... Қода, Аббаси мемлекетіне жасаған қызметі үшін ... ... ... ... марапатталған беделді кісі еді.
Ғазналық Махмұд сонау Х ... осы ... ... ... ... ... ... алып дәулет құрды. Ол басқарған мемлекеттiң (999-
1031) құдiреттiлiгi соншалық-кім, оның беделiн Рим, ... ... сол ... ... мойындады.
Иранның оңтүстігіндегі Фарс өңірін билеген ... ... ... ... және ... ... вассалы болған.
Сонау XII ғасырда мәзкүр өңірге көшіп келген түрікмен руларын біріктірген
Мұзаффар-әд-Дин Соңқұр ... үшбұ ... ... Оның ... (1161-1175) Селжүк хакімиятын таныған. Ең соңғы Салғұри билеушісі
Әбіш Хатұн (1265-1270) ... ... ... ... ... Әбіш ... ... болған соң иелік түгелдей мұңғұл билігіне өтеді. Иранда билiк
орнатқан мұңғұл нәсілінен Илхан Ғазан Хан ... ... дiнiн ... ... мемлекеттiк дiн етiп жариялап, маңызды ... ... (1200) ... Ауғаныстан, Шығыс Иран мен осы күнгі
Түрікменістан Ғұри ... ... ... ... ... ... ... Құтбұддин Айбек осы ғұрилер әулетінен шыққан
адам.[76]
Бүгiнгi ... Ирақ және ... ... ... бiр ... ... (Қарақойлы) мемлекетiн түрiкмен руларының одағын құрған Қара
Йұсұф ... Осы ... Ұзын ... ... ... 1468
жылы күйретiп, Иранда өз билiгiн орнатқан Аққойынлы (Аққойлы) мемлекетi де
түрiкмендер тарапынан құрылған одақ ... ... ... Иран-
Ауғаныстан және Үндiстан жерiнде ғасырлар бойы ... етiп, ... ... ... айтқамыз. Үндiстанда құрылған ... бiрi ... ... ... ... едi. ... ... ғұлам Құтбұддин Айбек тарапынан 1206 ж. негiзi қаланған ... ... осы ... ... (Дели) қаласы едi.
Хорезiм жағырапиялық орны жағынан түрiктер мен ирандықтар аралас-
құралас ... жер едi. ... Дон және ... өзендерi
арасындағы ұлан-ғайыр мекендi билеген аландардың ұрпағы дейтұғын назариялар
да бар.[79] ... ... ... ... тiлi өзге
ирандықтарға онша ... ... ... ... бiр диалектiсi едi.
Хорезiмнiң аталған парсы диалектiсiнде сонау Х-ХI ... ... ... ... ХIII ғасырдағы мұңғұл шапқыншылығы кезiнде
Хорезiмдіктердің ... ... ... сөйлеп жазғанын байқаймыз. Демек,
Хорезiмнiң толығымен түркiленуi ... ... ... ... түрiктерiнiң билiгi кезiнде тәмәм болған тәрiздi.[80]
Иран жерін ғасырлар бойы билеген Ұлы Селжүк мемлекетін ... ... уәл ... ... ... ... ... Низам әл-Мүлік[81]
(1018-1092) парсы ұлтының өкілі еді. Солай бола тұра ол түркітекті Селжүк
мемлекетін ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... ашты, реформалар жасады.
7-) ПАРСЫША ТУЫНДЫЛАР МҰРАЛАТҚАН ТҰЛҒАЛАР
Сасани патшалығы (224-651) кезінде Иранда парсы ... ... ... ... Самани әулетінің тұсында (819-1005) жаңа
парсы тілі пайда болады. Жаңа парсы тілі дегеніміз құрамында мол ... сөз бар тіл. ... ... (уаф. 940/41) мен ... ... ... ... Осы тілдің хасіл болуымен Иранда араб әліппесі
қолданыла бастайды. Бір қызығы, Иран ... ... ... ... ... ... отырып, араб әліппесінде жазатын болған.[82] Исламияттан
кейін, парсыша өзінің беделінен, күш-қуатынан ... ... ... ... ... ... ... мәртебесі көтеріліп, ғасырлар бойы
Саманилер, Ғазналықтар, Селжүктер, Тимұрлықтар қатарлы алып ... уә ... тілі ... ... 980 ж. туған атақты ғалым һәм шаир
Ибни Сина өзінің туындыларын һәм араб һәм ... ... ... ... ... Хажжажұлы әл-Құшайри (817-875) хадис ғылымына орасан зор үлес
қосқан, аса көрнектi хадисшi бабамыз. Ирандағы Нишабұр ... ... ... Арабыстан, Мысыр, Сұрия және Ирақ қатарлы мұсылман елдерін
аралап, хадистер ... Ол ... ... хадистердің
иснадтарын[83] анықтауда асқан мұқияттылық танытқан.
Сәййід ... ... ... ... ... ... ... танылған. Түркістан өңірінің даңқты мұтасаввұфтарынан һәм ... ... ... ... ... ... Оның ... тілінде
жазған 36 трактаты табылған.
Әбу Райхан Мұхаммед Ахмедұлы әл-Бирұни (973-1048): Еңбектерін жазған
араб ... ... ... парсы, санскрит, ибрани және сұрия тілдерін жетік
білген ... ... ... ... салушылардан Әмір Хұсрау (1253-1325) ұрдұ
тілінде шиырлар, тарих туралы туындылар, музыкалық ... ... ... аспап “ситарды” ойлап шығарған тұлға. Әмір Хұсраудың әкесі түрік
нәсілінен, әскер басы, ал ... үнді ... еді. Ол жеті ... ... туындылар жазған көрнекті тұлға, парсы тіліндегі шеберлігі
соншалық, оған “Үндістанның бұлбұлы” деген атақ берілген.[84]
ХIV ғ. ... ... ... ... ... тіл ... ... парсы-түркі тілдерінің лұғатын (сөздік) жасаған. Бұл
кітаптың қолжазбасы Ташкент мемлекеттік ... ... ең ... ... ... ... ... деп
жазылған: “Орталық Азия Ресей патшалығының ішқалына ... яғни ... ... ... ... ең ... орталығының бірі болды. Осы
аймақтың ... ... ... әдебиет жасады. Ислам әлемінің
тарихындағы ең мәшһүр ... мен ... араб ... ... ... ... осы территорияның өкілі болды”.[85] ... ... араб және ... ... ... ... кем дегенде арабтардай
еңбек етіп, үлес қосқан.
Айта кетерлiк бiр мәселе, ... туы ... ... ... соң
түрiктердiң парсыланып не арабтанып кетпегендiгi, ... ... т.т.) мен ... ... ... ... ... Осы
пiкiрiмiздi қуаттап, Бартольд (1869-1930) былай деп жазған; “Түрiктердiң
араб-парсы мәдениетiне толықтай берiлуi ешқайда болған емес, түрiктердiң ... ... да ... ... уақиға емес”[86]
Жалаладдин Рұмидiң (1207-1273) ұлы Сұлтан Уәлед ... ... ... ... ... ... бiр ... һәм грек тiлiнде
шиырлар жазған. Араб әлiппесiмен грек тiлiнде жазылған осы шиырлар ... ... грек ... ... ... туралы зерттеу жасамақшы
лингвисттер үшiн аса ... ... ... ... аты ... ... Қожа ... Йесеуи (1094-1166)
өзiнiң Диуан Хикметін түркi тiлiнде жазған. Алайда, Қожа Ахмед Йесеуидiң
ұстазы Йұсұф ... (1140 ж. ... ... ... ... ... азат ... Салахаддин әл-Аййұби (1137-1193) сықылды, парсы
тiлдi күрт нәсiлiнен едi. Әл-Һемеданидiң биографиялық ... ... еш ... ... ... бола тұра ол, ... үшiншi
орынбасары Ахмед Йесеуи арқалы күллi түркi ... ... ... Бұл ... ... тiлдiк көрсоқырлықтың, догматизмнің
болмағанын, түрiк тiлiнiң өңге тiлдер сықылды маңызды орын алғанын, сондай-
ақ өзiне орынбасар тағайындаған ... ... ... тiлi мен ... ... басқа жерге еш құрылыс салмаған Темiр, түркi халқынан
шыққан Қожа Ахмед ... ... ... ... берiп (1397 ж.), сол
кесененi Аллаһ жолында уақып (уақф) еткен. ... ... ... ... ... ... ... уақыпнамасы (жарғысы) парсы
тiлiнде жазылған екен.[89]
Түрік тілі ... ХIII ғ. ... ... 3 әдебиет тілінің бірі
болды; олар арабша, парсыша және түрікше. Мисалы, ХIV ғ. бас ... ... ... ... ... ұстазы Хұсамаддин Асими туралы аталған
3 тілде ... ... еді ... ... Дулатидiң парсыша еңбегi “Рәшиди Тарихы” XVIII-XIX ғғ.
ойғыршаға аударылған.[91] Со секілді Мисалы, 980 ж. туған атақты ... ... Ибни Сина ... ... һәм араб һәм ... ... қатар жазған
дана.
Әсiресе түркiлер тарапынан құрылған мемлекеттерде әдебиет тiлi, хатта
ресми тіл ... ... ... ... ... ... гөрі
парсышаның үстемдік еткені байқалады. Мір ... ... ... кем ... көрсетуге тырысуы сондықтан. Парсышаның жайылғаны
соншалық-кім, тiптi мұсылмандық дiни ... өзi ... ... ... парсы тiлiнде ашылатын болған. Мәселен, медреселерде
лекциялар парсы тiлiнде оқылған. Нишабұрдың (Нишапұр) тарихын ... ... ... (1059 ж. ... ... ... бес жасында парсы
тiлiнде үйренген-дi.[92] Қазіргі қазақ тілінің өзінде бес уақыт ... ... ... ... ... айтылады; мисалы памдат (бомдод),
бесін (пешин), намаздігер (дигар), шам (шом), құптан (хұфтан).
9-) ... ... ... ... дәуірлерден келе жатқан Иран
мәдениетінің ықпалдары, Иран жері ... ... ... біріне айналған соң да жалғасқан. Көне Иран дәстүрлері,
наным-сенімдерінің пішіні өзгеріп, исламдық ... ... ... ... ... ... ... ағымның пайда болуында Иран
мәдениетінің тікелей ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, әһли сүннет уәл ... ... ... Азия халықтары (түркілер мен тәжіктер) діни терминологияны ... ... ... ... келе ... наурыз мерекесі аталмыш
өңірде Исламнан кейін де жалғасты, бірақ, мұсылмандық көрініс алды.
Алайда, мәдени ықпалдасу бір жақты ғана ... Иран ... ... ... ... де ... ... наным-сенімдері, әдет-
салттары Иран мәдениетіне күшті әсер етті. Бүгінгі күні ... ... ... алты ... ... түркі сөзінің кезігуі осының айқын айғағы.
Халықтарымызды бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... болашақтағы ізгі қатынастарының кепілі
іспетті.
25 Қазан 2000 ж. Алматы қаласы
[1] Ayd?n, Е., Nas?l ... Olduk, Ankara, 1996, ... Цgel, ... Tьrk Kьltьr Tarihi, Tьrk Tarih Kurumu ... 1984, ... ... үнді-иран халықтарының діни нанымдары және бейнелеу ... ... ... ... ... күннің, бұқа бейнесі
құдіреттіліктің ишараты боп табылады.
[4] Толстов, С.П., По следам древнехорезминской ... ... 1948, 77-78 ... Ogel, B., Turk Kultur Tarihi, 46-бет
[6] Tallgren, A.M., Eurasia ... Antigua, II, ... Ogel, B., Turk Kultur Tarihi, ... ... А.Н., Мат. и исс. по ... №26, 95-бет
[9] Қазақстан Тарихы, Алматы, Дәуір, 1993, 42-43 беттер
[10] ... ... ... ... ... 58-бет
[11] Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций…, 8-бет, 28-бет
[12] Gabain, A.V., Eski Tьrkзenin Grameri, Зeviren: M. Akal?n, ... Kurumu, Ankara, 1988, ... Haussig, H.W., Ipek Yolu ve…, ... Haussig, Hans Wilhelm, Ipek Yolu ve Orta Asya Kultur Tarihi, 54-
бет
[15] Gabain, A.V., Eski ... Grameri, ... M. Akal?n, ... 1988, ... Olcott, Martha B., The Kazakhs, Hoover ... ... USA, 1987, ... ... ... Даму ... Алматы, 1998, I-том, 25-бет
және Қазақстан Тарихы, Алматы, Дәуір, 1993, 45-бет
[18] Бернштам, А.Н., ... ... ... и ... Южного
Казахстана, Известия АН КазССР, №57, серия археологическая, 2-басылымы,
1949, 94-95 беттер
[19] ... ... Даму ... Алматы, 1998, I-том, 23-бет
[20] Кляшторный, С.Г., Древнетюркские рунические памятники как
источник по ... ... ... АН ... Инс. ... ... Москва, 1964,
174-бет және Қазақстан Тарихы, Алматы, Дәуір, 1993, 49-бет
[21] Литвинский, Б.А., Кангюйско-сарматский фарн, Душанбе, 1968, ... ... Г.П., О ... ... Могильника, №7-8, 35-
бет
[23] Tallgren, A.M., Eurasia Septentrionalis Antigua, II, 82-бет
[24] Гинзбург, В.В., ... к ... ... ... ... ... ... №21, 1945, 384-бет
[25] Гинзбург, В.В., Краткие сообщения Института Этнографии, №17,1954,
67-бет
[26] Гинзбург, В.В., Антропологические материалы к проблеме ... ... и ... по археологии, №15, 1950, 248-бет
[27] Қазақстан Тарихы, Алматы, Дәуір, 1994, 125-бет
[28] Ошанин, Л.В., Иранские племена Западного Памира, Ташкент,1937
[29] Тасуир – ... ... ... ... ... С., Глухов А., Могильник Кудырге на Алтая, 39-бет
[31] Сасанилер ... м.к. 227 ж. ... ... ... ... С.В., ... ... Южной Сибири, 498-бет
[33] Вошинина, Материалы и исс. по арх., №17, 183-бет
[34] Бернштам, А.Н., ... ... ... ... о ... ... исс. Инс. Ист. Материальной Культуры, 19-бет
[35] Бернштам, А.Н., ... и ... по ... №26, ... ... В.В., Мат. и исс. по ... 37, 157-167 беттер
[37] Зороастризмде ғана кезігетін осы ... ... ... ... ... Кривец былай деп жазған: «Труп умершего оставляли на окраине
города на специальном сооружении на съедение собакам или ... Вне ... жило до 200 ... ... ... ... и
выращивавших для этих целей собак. Лишь по истечении года очищенные костные
останки собирали и совершали ... ... ... ... ... в Центральной Азии, Леном, Москва, 1999, 17-бет.
[38] ... бұл да ... ... ... А.Н., Согдийская колонизация Семиречья, Мат. и исс. ... 26, ... ... E., ... sur les Tou-kiue (Turcs) ... des notes ... reprint Paris 1950. Gedruckt nach der ... Academie Imperiale des Sciences, St. II, Leiden, 1904, 235-бет
[41] Haussig, H. W., Ipek Yolu ve…, ... ... А.Н., ... и ... по ... 14, 110-
бет
[43] Қазақстан Тарихы, Алматы, Дәуір, 1994, 63- бет
[44] Қазақстан Тарихы, 138-бет
[45] Васильев, Л.С., История востока, ... ... ... 1998, ... ... ... - ... Васильев, Л.С., История востока, Высшая школа, Москва, 1998, 1-
том, 259-бет
[48] Бартольд, В.В., ... ... ... 1998, ... Қазақстан Тарихы, Алматы, Дәуір, 1993, 90-бет
[50] Haussig, Hans Wilhelm, Ipek Yolu ve Orta Asya Kultur Tarihi, ... ... ... ... 15th Edition, ... Дәһшетлі – қорқынышты, шәдид
[53] Prof. Dr. Muhammed ... Quelques Traits ... Dans ... Du Prophete De ... Ebedi Risalet, ?zmir, 1993, ... 98-бет
[54] Kitapз?, Z., Yeni ?slam Tarihi ve Tьrkistan, Istanbul, 1991, 214-
бет
[55] Әл-Балазұри, Фұтұх ұл-Бұлдан, 575-бет
[56] Қазақстан – Ұлттық Энциклопедия, 1-том, ... ... на ... ... ... империи, Российская
Академия Наук, Москва, 1998, ... 1, ... Prof. Dr. Muhammed ... Quelques Traits ... Dans ... Du Prophete De l’Islam, Ebedi Risalet, ?zmir, 1993, 1-том, 99-бет
[59] Togan, Ahmet Zeki Velidi., Kuran ve ... Kay? ... 1971, ... Diloram, Ibrahim, The Islamization of Central Asia, ... ... ... ... ... мен пенделері арасында
дәнекерші, арашашы сынып жоқ: әр ... ... ... Тағалаға тікелей
айта алады, тікелей жалбарына ... ... ... тым ... ... айтқанда күре тамырымыздан да жақын. ... ... ... ... реттеп, олар мен Аллаһ Тағала арасында жүретін
«молла» деген сынып, яғни рұһбаният Ислам ... жоқ (Бұл ... ... ... ... ... қараңыз). Молла, ахұн т.т. парсының сөзі.
Бұл, Иранда пайда болған һәм ... ... ... ... Ал, ... «жетекші, алдынғы қатардағы, басшы, ... ... ... Исламиятта, кез келген мұсылман (имамдық шарттарына муафық)
намаз (дұға) кезінде имам бола ... ... ... ... соң ... тіршілігін жалғастыра береді. Сондықтан, қоғам ... ... ... діни мәліметі болады. Молдалы қоғамда, діни ... ... ... тапсырылғандықтан, молда емес мұсылмандардың
діни білімі шамалы келеді: олар, не болса да молда бар ғой деп өз ... ... және ... ... ... ... Аллаһ Тағалаға
тікелей құлшылық ету ләззетін басқаларға береді.
[62] ... ... ... ... ... сөз. ... ұғымда, тариқат
жолының басы-қасында болған сопылар туралы ишан, яғни олар деп ... бұл сөз, ... ... ... ... ... Бұл туралы академик Бартольд та өзінің ойын жазған екен: «В
Персии образовалась национальная христианская ... с ... ... ... ... ... как на ... христианства в
Средней Азии и в Китае, так и на ... ... ... ... до сих пор ... ... дней недели, заимствованные
не у мусульман-арабов, но у персов-христиан» (Бартольд, В.В., ... ... ... ... ... күн ... ... белгілі. Тек жұма атауы ғана арабша; жиналу, бас ... ... ... ... Fuad., Tьrk ... ?lk ... Diyanet
??leri Ba?kanl??? Yay?nlar?, Ankara, 1991, 20-21 беттер
[65] Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций….,43-бет
[66] Біздің бұл тұжырымымызды академик Ә.Т. Қайдаров та ... ... ... ... деп ... ... лексические
заимствования, составляющие ныне ок. 15% ... ... ... ... ... ... тюркских племен и родов, вошедших
впоследствии в ... ... ... с ... согдийцами,
тохарами, саками, а через них с ... ... на ... ... и ... ... ... А.Т., Казахский Язык, Языки ... ... ... ... РАН, Москва, 1996, 253-бет
[67] Васильев, Л.С., История востока, I-том, 269-бет: “Если в период
первых четырех халифов ... ... в ... ... властей и
велось в основном на греческом и ... ... ... это были земли,
отвоеванные у Византии и Ирана-, то с Омейядов, правда не сразу, ситуация
начала ... ... язык ... ... в ... обязательного в
делопроизводство». Араб тiлiнiң iс тiлi болуындағы негiзгi себеп ... тiл ... ... яғни ... ... тiл ... Негiзгi билеушi тап Үмәййә ұрпақтары, яғни ... ал ... ... ... Мұның негiзiнде дiни себеп iздеу дұрыс емес.
Яғни, не Құранда не Пайғамбардың ... ... тiл ... ... ... ... туған тiлiн ұмытып, арабша ғана сөйлеу керек деген
бұйрық жоқ. Бiздегi шығыс бұрмалаушылар әрқашанда араб ... ... ... ете ... ... тiлдер қудаланды деп айтатыны һәм сол
арқалы хақ дiн ... ... ... ... ... ... ретінде диуан ең бірінші рет халифа Әділетті Омардың
(634-644) кезінде жасалған ... ... ... болды. Кейінірек,
диуан атауы қаржы мекемесі мағнасында қолданыла бастады. ... ... ... ... ... деген мағнада қолданылды. Осман
патшалығында ... - ... ... моғол дәулетінде болса қаржы
министрлігі мағнасында қолданылған.
[69] Turan, ?., Tьrk Kьltьr Tarihi, ... ... В.В., ... Мусульманства, 29-30 беттер: «К тому же
победа арабского языка не только не была ... ... ... но была ... ... его ... Распространение Ислама
среди покоренного населения разрушало всю финансовую систему халифата; еще
менее желательно было для правительства ... ... ... ... ... даже ... говорить по-арабски и
учить своих детей в мусульманских ... Тем не ... ... ... огромного большинства населения, и даже та часть ... не ... ... приняла арабский язык. Успех арабского языка
объясняется ... ... тем, что ... с ... ... не ... ... силу оружия и военной организации, как германцы, монголы и в ... ... ... же ... к VII в. ... ... ... литературный язык и высоко ставил красноречие и ... ... В.В., ... ... ... 101-бет
[72] Бұлар әдебиеттерде қалыптасқан формалар. Бірақ, әр аймақта әр
түрлі айтылуы мүмкін. ... ... таң, ... үйлен, намаздігерді
екінді, намазшамды ақшам, құптанды жашийық деп ... ... ... М., ... ... 376-бет
[74] Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, Москва, 1998, ... ... Л.С., ... ... ... ... ... 1998, 1-
том, 277-бет
[76] Ghuri Dynasty, Encyclopaedia Britannica, 15th Edition, 1994-1998
[77] Қожабекұлы, ... ... ... Алматы, Ататек, 1994, 201-бет
[78] Васильев, Л.С., История ... ... ... ... 1998, ... ... ... В.В., Тюрки- Двенадцать лекций…, 105-бет
[80] Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций…., 106-бет
[81] Толық есімі Әбу Әли Хасан Әлиұлы. ... жж. ... ... ... ... ... ... ханаданында кіріс уәзірі
(министрі) еді, сондықтан, оқымысты, мәдениетті ортада өсті. Алп ... ... ... соң оның ... ... 30 жыл бойы ... ... мемлекетін іс жүзінде басқарған кемеңгер мемлекет қайраткері
Низам ... ... ... ... ... деп аталатын білім
ордаларын ұйымдастырып, сұнни ғұламаларын және ... ... ... ... 1092 ж. ... ... ... бара жатқанда шәһид
етілген. Оның уафатынан кейін Селжүк дәулетінде тоқырау және ыдырау кезеңі
басталды.
[82] Бартольд, В.В., Культура ... ... 1998, ... ...... ... ... алқасы
[84] Zenith of Islamic Literature, ... ... ... 1994-1998
[85] Turkic Languages, Encyclopaedia Britannica, 15th Edition, ... ... В.В., ... ... ... 100-бет
[87] Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций…., 84бет
[88] ... В.В., ... ... ... 108-бет
[89] Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций…., 171-бет
[90] Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, Москва, 1998, 96-бет.
[91] Барманкулов, М., ... ... ... о ... 369-бет
[92] Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций…., 101-бет

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Cпектрдің жақын ИҚ аймағындағы сатурынның бұлытты жамылғысының сенімді спектрлік бақылау мәлметтерін алу38 бет
Антропогендік стрессордың әсері12 бет
Ақ күзен Сары күзен. Шұбар күзен7 бет
Биогеография туралы түсінік8 бет
Биогеография ғылымының қалыптасу тарихы3 бет
Жануарлар систематикасы6 бет
Жоғары концентрациялы алюминий тотығы суспензиясының гидродинамикасы және жылуалмасуын фазалық құрылымдық өзгеруімен сандық зерттеу30 бет
Зияанды бақашық қандаланың биологиясы зияанды фазасы, таралуы, есептеу әдістері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь