Кәсіпорынның табыстылығының көрсеткіштері және оларды талдаудың міндеттері

Кәсіпорынның нарықтық экономика жағдайында қызмет етуінің экономикалық пайдалылығы табыс табумен анықталады. Кәсіпорынның табыстылығы абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштермен сипатталады. Табыстылықтың абсолютті көрсеткіші - бүл табыстар немесе пайдалардың сомасы. Шетелдік арнаулы әде-биеттерде "табыстар" ұғымы келесідей түрде анықгалады:
"Табыстар дегеніміз - қаржының келуі немесе ак-тивтер құнының өсуі, не болмаса пассивтердің азаюы түріндегі есепті кезеңдегі экономикалық пайданың үлғаюы болып табылады, бүл акционерлер салымдары-ның есебінен өсуден басқа жағдайдағы капиталдың өсуіне әкеледі"
        
        КӘСІПОРЫННЫҢ ТАБЫСТЫЛЫҒЫНЫҢ
КӨРСЕТКІШТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ
ТАЛДАУДЫҢ МШДЕТТЕРІ
Кәсіпорынның нарықтық экономика жағдайында қызмет ... ... ... ... ... Кәсіпорынның табыстылығы
абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштермен сипатталады. Табыстылықтың
абсолютті көрсеткіші - бүл табыстар немесе пайдалардың сомасы. ... ... ... ... келесідей түрде анықгалады:
"Табыстар дегеніміз - қаржының келуі немесе ак-тивтер құнының ... ... ... ... ... ... кезеңдегі экономикалық пайданың
үлғаюы болып табылады, бүл акционерлер салымдары-ның ... ... ... ... ... ... ... түрде бүл түсінік 1995 жылы 26 жел-тоқсандағы "Бухгалтерлік
есеп туралы" заң күші бар ҚР Президентінің 2732 ... ... ... ... ... "Табыстар - бүл есептік кезеңдегі
активтердің ұлғаюы немесе міндеттемелердің ... (11). ... ... шығармай әдетте қажетті табыстарды алу мүмкін емес. Өз кезе-гінде,
табыс алмай кәсіпорынның дамуын ... ... және ... мәселелерді
шешу мүмкін емес.
Табыстылықтың көрсеткіштер жүйесі ең алдымен қаржылық нәтижелердің
абсолютті көрсеткіштерінен ... ... ... ... ... ... ... жалпы табыс; негізгі қызметтен ... ... ... ... ... ... ... табыс; салық салынғаннан
кейінгі дағдылы қызметтен алынатын ... ... ... ... кәсіпорын қызметінің соңғы қаржылық нәтижесі болып табылатын
таза табыс.
Табыс жинақталған түрде шаруашылық жүргізудің нәтижесін, жанды және
затқа ... ... ... ... Оны кейбір экономистер
экономикалық тиімділік ... ... ... енді ... ... жұмысының тиімділігіне жат-қызады. Біздің ойымызша, алғашқылардың
айтқаны дұрыс, өйткені ... ... ... салынған қаржылардың
қайтарымдылығы туралы болжауға мүмкіндік ... ... ... ролі ... ... ... ... экономика жағдайында оның ролі төмендетілген болатын.
Табыс (пайда) табу кез келген кәсіпорынның мақсатты ... ... ... ... ... ... ... (пайда) оның,
яғни кәсіпорын-ның қозғаушы күшіне айналды. Тек табыс қана ... үш ... ... ... нені, қалай және кім үшін
өндіру ... ... табу кез ... ... ... ... мақсаты
болып қа-лыптасты, ал нарықтық экономика кәсіпорынның негізгі өндірістік
және әлеуметтік дамуының көзі ... ... Бұл ... ... ... ... ... және кәсіпорынның ендірістік-
техникалық базасының ... ... Бұл әр ... ... және ... ... өзінің мен-шікті қаржы көздерінен
жабатындығын білдіреді. Уақытша қаржы тапшылығы ... ... ... егер бүл ... ... болса, олар банктің қысқа мерзімді
ссудаларымен және коммерциялық несиелерімен, сонымен қатар ... ... ұзақ ... ... ... мүмкін.
Табыс есебінен, сондай-ақ кәсіпорынның бюджет алдындағы, банктер мен
басқа да кәсіпорындар, ... ... ... ... табыс кәсіпорынның өндірістік және қаржылық қызме-тін бағалаудағы
негізгі көрсеткіші болып табылады.
Ол оның іскерлік белсенділігі мен ... ... ... бойынша авансталған қаржылардың қайтарымдылық деңгейі мен ... ... ... ... табыстылығы анықталады.
Нарықтық экономика жағдайында табыстың ролі ол ... ... ТМД ... арнайы әдебиеттерде табыс қызметі туралы мәселе
жөнінде бірыңғай пікір жоқ. Оған 2-ден 6-ға дейін қызметті ... ... ол тек екі ... атқарады:
1) мемлекеттік бюджет табысының көзі;
2) кәсіпорын мен ... ... және ... ... және ... езара шарттылығындағы бірлігі, табысты
шаруашылықты жүргізуші қоғамның, кәсіпорын ұжымының және әр ... ... ... ... ... көрсетеді. Осыдан
табысты құру және бөлу (тарату) мәселелерінің ... ... ... шешілуі шаруашылықты жүргізуші субъектінің тиімділігінің
алынған және оның ... ... ... ... ... ... ... өз қызметтерін тиімді орындай алуы үшін келесідей негізгі шарттар
қажет болады:
1. Жуықтаудың ... бір ... өнім ... ... ... ... керсетуі тиіс және ол сондай-ақ еңбек
өнімділігінің үздіксіз өсуі мен өзіндік құнның ... ... ... ... ... және ... өзіндік құнын анықгау жүйесі
ғылыми негізделген болуы керек.
3. Табысты бөлу ... ... ... ... керек және
өндірістің дамуы мен оның ... ... ... фактор
болуы тиіс.
4. Табысты тиімді пайдалану тек ... ... ... ... ... аударымдар, қаржылық
санкциялар, салық салу, акциздер,
жал ... ... ... ... ... пай ... төлемдері, инвестициялар, есеп
айырысу нысандары, несие түрлері,
валюта және бағалы ... ... және т.б.) ғана ... ... ... мөлшері кәсіпорынның қаржы-шаруашылық
қызметінің тиімділігінің емес, эко-номикалық ... ... 500 мың ... ... ... ... ... мөлшері
және қызметінің ауқымы бойынша әр түрлі көлемнің ... ... ... бұл ... салыстырмалы деңгейі айтарлықтай деңгейде ... ... да ... ... нақты бағалау үшін кәсіпорын
қызметінің ... ... және ... ... ... әр ... көрсеткіштері жататын табыстылықтың салыстырмалы
көрсеткіштері қолданылады.
Кәсіпорынның табыстылық көрсеткіштерінің өсуіне шаруашылықты
жүргізуші субъектінін өзі др те ... ... әр ... ... түрде талдау жасайды.
Табыстылық көрсеткіштерін талдау міндеттеріне мы-налар жатады:
* табыстылықтың абсолютті көрсеткіштерінің ... ... таза ... ... ... ... зерттеу;
* табысқа әсер ететін факторлардың әсерін анықтау және сандық өлшеу;
* табысты бөлу бағыттарын, пропорцияларын және тенденцияларын зерттеу;
* табыстың өсу ... ... ... даму ... ... ... табысты тиімді
пайдалану жөнінде ұсыныстар жасау;
* табыстылықтың (рентабельділіктің) әр түрлі коэффициенттерін және
олардың ... әсер ... ... ... АБСОЛЮТТІ КӨРСЕТКІШТЕРШ ТАЛДАУ
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның шаруашылық қызметінің негізгі
және түпкі мақсаты табыс алу болғандықтан, барлық назарды осы ... ... ... ... ... өнімді (жұмыс, қызмет) өткізуден
алынатын ... ... ... Ол ... ... ... ... қосымша құн салығы, акциздер және т.с.с. ... ... ... сондай-ақ қайтарылған тауарлардың құны, сату шегерімдері
және баға шегерімдері алынып тасталып ... ... ... ... есептің осы бабы ... ... ... ... көрсетіледі.
Табыс құрылымында ең үлкен үлес салмақты өнімдер мен тауарларды өткізуден
түсетін табыс алады, оның мөлшері өнім өндіру деңгейімен, оның ... ... ... басқа да факторлармен анықталады
Әнім өткізуден түсетін табыс сомасына қоймадағы ... ... және ... ... жауапты сақталуындағы тиеліп жіберілген
тауарлардың өзгерістері белгілі бір әсер ... ... ... немесе керісінше өсуі бірінші ... ... ... ... ... екіншіде - азаюына әсер етеді.[
Кәсіпорында өнімді өікізуден түскен табыс жоспарланған тауар өндірісінен
және бұйьшдардың (дайын әнімдер, ... ... ... ... ... ... қалдықтарының өзгерісінен шығуы керек. Бірақ
өнімді өткізуден түсетін табыс ... ... ... ... ... < тым артуы есебінен
болатын жағдайлар да кездеседі
13-кестеде өнімді ... ... ... алу ... тексеру жөнінде мәліметтер келтірілген.
13-кесте
Өнімді өткізуден түскен табыс жоспарының негізделуін тексеру
|№ ... ... ... бойынша мың тг. |
|1. |Өткізілмей қалған дайын |8360 |
| ... жыл ... ... | |
| ... | |
|2 ... онім шығару |29000 ... ... ... жыл |15940 |
| ... қалдығы | ... ... ... алынуы мүмкін |21420 |
| ... (1 ... ... - 3 | |
| ... | ... ... ... енімді |20850 |
| ... ... ... | ... |Ауытқуы (4 қатар - 5 қатар) |570 ... ... ... өткізуден түсетін табыс көлемін 570 мың
теңгеге төмендеткені көрінеді. Жоспар жасаған кезде жыл ... ... ... тыс қалдықтарын ескерген болуы керек. Өнімді өткізуден
түсетін табыс 20 850 мың ... ... 570 мың ... көп, яғни 21 420 ... құрауы керек еді. Басқаша айтқанда, жоспарды артық орындау болмас
еді.
Өтпеген өнімнің ... ... ... ... құралады. Дайын
өнімнің бір бөлігі оларды буып-түю, орау, ... ... ... ... ... есеп ... құжаттарын жазу үшін заңды түрде
қоймада жиналып қалады. Осы жерде дайын өнімнің қалдықтарының нормадан ... ... ... қаржы қызметінің көңіл аударуы қажет. Өнім
шаруашылық байланыстарының үзілуіне ... ... ... ... ... байланысты сұранысқа ие болмауы мүмкін. Бұндай жағдай
нақты-заттық нысандағы өнімдер өндіруші кәсіпорында орын алады. ... мен ... ... ... ... өзінің өзгеше нысанына
байланысты қоймадағы өнім қалдықтары бола алмай-ды. Бүл ... ... ... ... ... ... ... да қатысты
Көп жағдайда тауарлар сатып алушының жауапты сақтауыд, болады, ... ... ... ... ... ... ... бірақ сатып алушы заңды
негізде оны төлеуден бас тартады. Төлеуден бас ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Есептеу әдісіне көшу енімді өткізуден түсетін табыс оған келіп түскен
төлем сомасының ... ... ... оның тиеліп жіберілген көлемімен
анықталуына әкелді. Бұл талдаушылар ... ... үшін ... ... ... бөлмеуі тиіс деген сөз емес. Тиелген тауарлардың бір ... ... ... төлемейтіні белгілі. Бұл жағдайда ақшалар-дың
түспеуі жабдықтаушыға байланысты емес. Өкінішке орай бұл ... ... ... ... ... жоқ, ... кәсіпорынға ақша алу
бағытында жүмыс жасау керек. Ол үшін ... ... ... тиеп ... оны есеп айырысудың аккредитивті нысанына ауыстыру, төлемсіздікті
өндіріп алу бойынша банкке талап қою, коммерциялық несиені ... ... ... ... жіберілген өнімдер үшін есеп айырысудың алдын ала
төлеу нысаны да қол-данылады. Алдын ала ... ... ... мерзімі өткен
тиелген тауарлардың қалдығын болдырмайды. Тиелген өнімдер үшін есеп
айырысудың бұл ... ... ... ... Алайда оның
кемшіліктері де бар:
* біріншіден бұл ... ... үшін ... ... ... бір дәрежеде өндірілген өнім сапасын
бақылау ... ... егер ... ... мен ... ... нарығында монополиялық орын
алатын болса;
* үшіншіден, тұтынушы төлем жүргізгеннен кейін,тауарды қажетті ... алуы ... ... ... және ... ... шикізаттар
мен материалдар сатып алу ... ... ... ... ... ... ... Ол өнімді өткізудің
қаржылық нәтижесін білдіреді және негізгі ... ... ... ... ... пен ... өнімнің өндірістік өзіндік құны
арасындағы айырма ретінде анықталады
Жалпы табысқа әсер ... ... ... ... ... ... оның ... оның көлеміне көп әсерін тигізеді
Көптеген кәсіпорындарда өзіндік құнды ... ... ... оны төмендету жол-дарын іздестіретін экономикалық қызметтің
бөлімшелері болады. Бірақ белгілі бір мөлшерде бұл ... ... және ... пен ... ... ... ... өзінің
маңызын төмен-детеді. Бағаның күрт өсуі және кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... төмендеуі нәтижесінде
табыстың өсімі мүмкін емес.
Шаруашылық жүргізудің түрақты экономикалық жағдайында жалпы ... ... жолы ... шығындар бөлігінде өзіндік ... Бұл, ... ... ... үлес ... ... ... өте жоғары болып келетін өңдеу және қайта өңдеу салаларында (машина
жасау және металл өңдеу, металлургия, ... ... ... және ... жасайтын кәсіпорындар үшін өте маңызды.
Шығарушы салаларда табиғи себептерге байланысты табыс есімін пайдалы
қазбаларды ... ... ... ... ... қамтамасыз ету өте
қиын. Бұл негізінде шығару көлемін өсіру арқылы болуы мүмкін.
Соңғы ... ... ... ... ... құн деңгейімен
анықталатын өндіріс және өнімді өткізу көлемі шешуші мәнділікке ие болады.
Заттай түрде өнімді өткізу көлемінің есуі ... ... ... ие өнімдерді өндірудің өспелі көлеміне күрделі салымдар көмегімен
қол жеткізуге болады, бұл ... ... ... жабдықтарды сатып
алуға, жаңа технологияны игеруге, өндірісті ... ... ... Бұл жол, ... ... көптеген кәсіпорындардың инфляция, бағаның
өсуі және ұзақ мерзімді несиелерге қол ... ... ... ... мүмкін емес. Күрделі капитал салымдарын жүргізуге ... ... бар ... егер ... ... ... ... ұстаса, онда бұл кәсіпорын өз табысын ... ... және өнім ... ... ... ... ... қаражаттарының
айналымдылығын жылдамдату күрделі шығындарды талап етпейді. ... ... өте тез ... Кәсіпорын-дардың шикізат пен
отын-энергетика ресурстарын сатып алуына олардың көп ... ... ... ... және де талап етілетін алдын ала төлем
жүргізу кәсіпорынның қаржысының көп ... ... тыс ... ... ... тек ... ... жетіспеуі ғана
емес, сонымен бірге төмен қаржылық есептік тәртіп, банк жүйесі жұмысындағы
кемшіліктер және де вексельдік айналымның дамымауы да ... ... ... ... өсуі ... ... қарқынмен өседі. Бағаның
өсуі өзінше теріс фактор болып табылмайды. Егер өнімге ... ... мен ... ... ... ... және
тұтынушылық қасиетінің жақсаруымен байланысты болса, онда ол дәлелді
болады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... үшін қаржы-
шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есептің мәліметтері бойынша келесі
талдау кестесін ... ... ... ... "АЗ ... ... ... табысы (мын, теңге)
| |Көрсеткіштер ... ... ... |
| | ... |өнімге жоспар | |
| | | ... | ... ... |20850 |19745 |23179 |
| ... өткізуден түсетін| | | |
| ... | | | ... ... |16435 |15741 |16996 |
| ... ... құны | | | ... ... |4415 |. 4004 |6183 |
| ... | | | ... ... нақты көлемі жоспарланған көлемінен 1768
мың теңгеге ... ... ... факторлар әсер етті:
1) өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік құны;
2) өнім бірлігінің бағасы;
3) өткізілген өнім ... ... ... өнім ... ... ... ... факторлардың осы ауытқуға әсерін анықтау керек.
Олардың есебі келесі түрде жүргізіледі.
1. Өнімнің ... ... ... өзгерісінің әсері, өткізілген
өнімнің нақты өзіндік құнынан өткі-зілген өнімнің нақты көлемінің ... ... алып ... ... мына формула арқылы табылады:
0ін - өткізілген ... ... ... - өнім бірлігінің нақты өзіндік құны;
S* - өнім бірлігінің жоспарлы өзіндік құны.
Осылайша табылған ... ... ... ... сатып алынған
жартылай фабрикаттар, энергия тарифі бағаларының жоспармен салыстырғандағы
өзгерістері бар. Бүл фактор кәсіпорыннан ... ... ... барысында оны дербес фактор ретінде көрсету дұрыс.
Өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік ... ... ... немесе өсуі кезінде жалпы табыс сәйкесінше өседі немесе азаяды.
Біздің мысалда артық шығындалу болған, бүл ... ... ... 1255 ... төмендетті (16 966-15 741).
2. Жалпы табыстың нақты көлемінің жоспардан ауытқуына қолданыстағы баға
өзгерісінің әсері келесі формула бойынша есептеледі: ... Р/ және р; ... ... ... ... және ... бағасы.
Басқаша айтқанда, бұл фактордың әсерінің мөлшері өнім еткізуден түскен
нақты ... ... ... алып ... ... ... мысалымызда жалпы табыс баға факторы есебінен 3434 мың теңгеге
(23179-19745) өсті.
3. Өткізу көлемінің өзгерісінің жалпы ... ... ... ... ... ... көлемі бойынша жоспардың орындалу дәрежесін анықтау
керек. Табыс көлемі осы ... ... ... ... ... ... ... көлемі бойынша орындалу пайызына көбейту керек.
Арнайы әдебиеттерді оқып-зерттеу, тауар өнімдерін өткізу көлемі ... ... ... өзгерістер сияқты факторлардың табысқа
тигізетін ... ... ... онда ... ... ... көрсетті.
Есептеу үшін өткізілген өнімнің көлемін әр түрлі бағалау ұсынылады:
қолданыстағы ... ... ... ... қүны ... ... ... бойынша жоспардың орындалу пайызын есептеу кезінде әр қалай
бағалау, пайдаға әсерін анықтау кезін-де айтарлықтай ауытқуларға әкеледі.
Бірінші әдіс ... ... ... ... ... ... ... өткізудің физикалық көлеміне ғана емес, сондай-ақ
құрылымындағы ... ... ... ... ... әсер ... Қазіргі кезде бағалар күнделікті күрделі өзгерістерді бастан
кешіруде, сондықтан біздің көзқарасымыз бойын-ша ... ... ... қүн бойынша бағалау әлдеқайда дәлелді болып табылады.
Біз талдап отырған кәсіпорын тауарлы өнімді өткізу бойынша жоспарды 3,4%-
ға асыра ... ... ... ... ... 150 мың ... артық алынған (4415-10,34:100) -- 4415.
Талдау жұмысының теориясы мен тәжірибесінде, өткізілген өнім ... ... ... ... ... ... екі тәсілі бар:
1) "өткізілген өнімнің ... ... ... бойынша"
есептелінген, алынуға тиісті жалпы табыс сомасын өткізу көлемі
бойынша жоспардың орындалу ... ... ... ... ... ... ... "өткізу көлемінің өзгеруі" факторының әсер ету ... ... ... көлемінің жоспар бойынша"
есептелінген және ... ... ... көрсеткіштері
арасындағы айырмадан шегеру арқылы (қалдық тәсілі).
Тәжірибеде екінші тәсіл жиі ... ... бүл ... әсер ... ... ... ... көлемінің өзгерісінің әсерін анықтайды.
"Өткізілген өнімнің нақты көлемінің жоспар бойынша" есептелінген, алынуға
тиісті жалпы табыс ... осы екі ... ... әсерін сипаттайтын
болғандықтан, бұл сомадан өткізу көлемін қолданудың әсерін шегеру арқылы
өткізілген өнім құрамындағы құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді:
1) 4004 *415= - 411;
2) - 411+(-150)= - 561.
Құрылымдық өзгерістер нәтижесінде жоспармен салыстырғанда жалпы ... мың ... кем ... ойымызша, бұл фактордың әсерін нақты өткізілген өнімнен ... ... ... ... ... жылы өнімді өткізу көлемі бойынша
жоспардың ... ... ... жоспарлы құ-рылым жағдайында алынған
табыспен салыстыру. арқылы анықтаған дұрыс болып ... ... ... ... ... әрі дәл ... табылады.
Есептеулер келесідей түрде болады:
4004 - (4415а103,4:100>4004 - 4565= -561.
Біздің ... ... ... ... табыстың ауытқуына теріс
әсерін тигізді, яғни оның мөлшері 561 мың теңгеге азайды. Жалпы ... ... ... ... ... ауытқуына негізгі факторлардың әсері
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... | |тг ... ... ... ... өзіндіі? құны-ның |-1255 |+ 28,4 |
| ... | | ... ... ... |+ 3434 |+ 77,7 |
| ... өсуі | | ... ... өткізу көлемінің артуы |+ 150 |+ 3,4 ... ... енім ... |-561 |-12,7 |
| ... ... | | |
| ... |+ 1768 |+ 40,0 ... тыс ... ... келісім бағалары мен өнімді өткізу ... ... ... ... Егер ... ... өзіндік құнының өсуіне
жол бермеген болса және де ... ... ... ... ... құрамындағы құрылымдық өзгерістер болмаған жағдайда
жалпы табыс 1816 мың ... ... ... еді. ... ... езіндік құнының өсуі нәтижесінде азаюын — кәсіпорын жұмысындағы
жағымсыз құбылыс ретінде сипаттауға ... ... ... 1996 жылы
талданып отырған кәсіпорынның ... ... ... болған
құрылымдық өзгерістер жатады. Сондықтан талдаушы, ... ... мен ... және ... ... ... ... өзгерістерін талдауға басты назар аударуы қажет. Егер ... ... ... ... ... кәсіпорынға өнімнің жоғары рентабельді
түрлерін өндіру мен сату тиімді болады. ... ... ... ... ... ... ... кезінде, В.А. Маличет (34) ұсынған
талдау әдістемесін қолдануға ... ... ... ... ... ... еркін болған кезде және де олардың деңгейі нарық
жағдайымен анықталатын кезде осы ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпорын өнім есебін екі түрлі бағамен, яғни
нарықтағы ... және ... ... ... ... ... Осының
бәрі экономиканы басқару және бақылау мақсатында бағаның қозғалысы туралы,
олардың тек жылдық қана ... ... ... одан да ... мерзім
аралықтарына, яғни ай, ... ... ... ... ... болу қажеттілігін тудырады. Мұн-дай мәліметтер ең алдымен
кәсіпкерлерге, салық инс-пекцияларына және әр ... ... ... ... ... ... табылады.
Біздің мысалымызда өткен жылмен салыстырғанда баға индексі 1,05-ті
құрайды. Бағаның өсуі жалпы табысқа әсер етуі ... ... ... әсер ... ... ... езгерістер жатады:
1) өткізілген өнімдердің бағасының өзгеруі;
2) өнімді өткізуден түскен табыстың өзгеруі;
3) ... ... 1 ... шаққандағы шығындарының өзгерісі.
Олардың ... жылы ... ... ... ... ... ауытқуына тигізетін әсерін анықтау үшін, ... ... ... ... ... жылдағыдан ауытқуына факторлардын. тигізетін
әсерін анықтау үшін қажетті алғашқы мәлімет
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... ... |
|1 ... (жұмыс, қызметті)өткізуден |24392 |24179 |
| ... ... | | |
|2 ... ... ... ... |20689 |16996 |
| ... өзіндік құны | | |
|3 ... ... (1 ... – 2 ... |3703 |6283 |
|4 ... ... |1,00 |1,05 |
|5 ... ... ... ... |24392 |22075 |
| ... ... ... бағамен | | ... ... ... ... ... көрсетілген факторлардың жалпы
табыстың өзгеруіне тигізген әсерін анықтайық:
1. Бағаның өсуі табысқа қалай әсер еткенін анықтау ... ... ... ... ... ... ... жылдың еркін сатылу бағасымен (ҚҚС
және ... ... ... ... ... оны ... жыл-дың еркін сату
бағасымен (ҚҚС және акцизсіз) есептелген өнімді өткізуден түскен табыспен
салыстыру қажет. ... ... ... ... ... ... немесе кемігендігін) және сәйкесінше табыстың да өзгерісін
көрсетеді.
Есепті жылдағы ... ... ... табыс өткен жылғы бағамен:
23179 : 1,05 = 22075.
Бағалардың өзгёрісі және оның жалпы табысқа ... ... сату ... өсуі ... түскен есепті жылдағы
қосымша табыс 1104 мың теңгені құрайды.
2. Өткізуден ... ... ... ... ... жылғы өткізілген өнімнің 1 теңгесіне шақ-қандағы табысының деңгейі
тұрғысынан алатын болсақ, онда оның абсолютті сомадағы өсімі ... ... ... ... ... өсуі немесе азаюына пропорционалды түрде
болуы тиіс.
Біздің мысалымызда өткен жылмен салыс-тырғанда өнімді өткізуден түскен
табыс ... (22 ... ... ... ... ... түскен табыстың кемуі есебінен жалпы табыстың азаюы 352
мың ... ... ... ... ... ... сатудан
түскен табыстың 1 теңгесіне шаққандағы жалпы табысты, өнімді сатудан ... ... ... ... ... ... ... болады:
[3703:24392-(22075-24392)]=0,1518-(-2317)= -352 мың теңге.
3. Өткізілген өнімнен алынған табыстың 1 теңгесіне шаққандағы ... ... ... жылы ... ... ... ... 1
теңгесіне шақ-
қандағы шығындардың нақты деңгейі мен өткен жылғы шығындар деңгейі
арасындағы айырмасы ретінде анықталады және бұл ... ... ... ... ... ... өткізуден алынатын
нақты табысқа көбейтеді. Нәтижесі ... ... ... артуы кему
есебінен жалпы табыс көлемінің қаншалықты өзгергенін көрсетеді. Есептеу:
[(16996:22075)-20689:24392)]-22075=(0,7699-0,8482)-22075=
= -0,0783-22075= -1728 мың ... ... ... ... ... ... ... шығын-дардың азаюы нәтижесінде жалпы табыс 1728 мың
теңгеге ... ... ... ... ... ... дәл осы
нәтижесін, есепті жылдағы нақты шығындардың өнімді ... ... өсу ... индексіне қайта есептелген, өткен жылдың нақты
шығындарымен салыстыру арқылы алуға болады:
1696-(20689- 20689*9.5/100)=1696-16996-(20689- ... ... = -1728 мың ... ... құны осы ... кеміген және сәйкесінше бұл жалпы
табыстың өсуіне әкеледі.
Үш фактордың ықпалы нәтижесінде жалщ>і табыс 2480 мың ... ... =2480 ... ... ... көрсеткіші -негізгі қызметтен алынған
(түскеи) табыс. Ол сальдоланған қаржылық нәтижені білдіреді және ... пен ... ... ... айырма ретінде мына формула бойынша
анықталады:
Д" =ДЖ-РК.
Мұндағы: Дн - негізгі қызметтен алынған табыс; Дж - жалпы ... - ... ... табыс көлемі қаншалықты көп және өткізілген өнімнің ... ... ... ... ... ... ... шығындары
қаншалықты аз болса, негізгі қызметтен алынатын ... ... ... ... да ... ... ... табысқа жүргізілетін
талдауды жоғарыда аталған көрсеткіштермен, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... калькуляция баптары бойынша мәліметтері
коммерциялық құпия болып саналатындықтан және де ... ... ... және ... ... дәл бөле ... жалпы табыс көлемін маржи-налды табыс көлемімен теңестіруге
және оны ... ... ... ... болады.
Келесі тақырыпта біз, бұл көрсеткіштің мәнін оның нарықтық ... ... және ... (жалпы) табысты прогрессивті әдіс
арқылы талдай отырып, негізгі қызметтен алынатын ... ... ... ... ... әсерін анықтаймыз.
МАРЖИНАЛДЫ ТАБЫСТЫ ТАЛДАУ
Нарықтық экономикаға өту өндіріс шығындарын ... ... ... ... және оның прогрессивті әдістерін ендіруді талап етеді. Осы
мақсатта ҚР ... есеп ... мен ... үшін нарықтық
экономикасы дамыған елдердегі шығындарды есепке алуда "директ-костинг"
жүйесі ... ... ... ... ... Бұл жүйе ... болған. Оның негізгі идеялары "Өндірістік ... ... ... 1996 ... ... жарияланған амери-
кандық зерттеуші И. Н. Гарристің мақаласында айтылған. Директ-костингті
нақты енгізу ... 1953 жылы іске ... сол ... ... ... осы ... ... жариялады. "Үлыбританияда бұл әдіс
"маржиналь-кост", ал Францияда -"маржиналдық бухгалтерия" деп ... ... ... В. И. Ткач және М.В. Ткач (35). ... ... ... тұрақты және айнымалы деп бөлу - директ-костинг
жүйесінің бірінші ерекше белгісі", - деп ... ... ... ... ... ... шығындарға өндіріс көлемінің өзгеруіне байланысты өзгеретін
тікелей шығындар ... ... және ... материалдар, технологиялық
мақсаттарға жұмсалатын отын және энергия, өндірістік персоналдың жалақысы,
тиісті төлемдерімен бірге ... күту және ... ... және
бірқатар басқа да үстеме шығындар.
Тұрақты шығындарға әкімшілік, басқарушылық, коммерциялық және жалпы
шаруашылық шығындары ... ... ... кезеңдік шығындар болып
есептеледі және бұйымдар ... ... олар тура ... ... тұрақты шығындармен ... ... ... ... ... ... ... тұрақты болып қалады
және өндіріс көлеміне пропорционалды өзгермейді, ... жал ... ... үшін ... ... ... ... кәсіпо-рын басшысының жалақыларының кейбір түрлері және басқа
да шығындар.
Тұрақты шығындар бірдей уақыт аралығында бірдей сомамен ... ... және оның ... ... смета есептеледі.
Ескерілген ауытқулар (үнемдеу немесе ... ... ... ... ... әр ... салы-мын анықтауға болады.
Айнымалы шығындарға қара-ғанда, тұрақты шығындар, жоғарыда ... ... ... тәуелді емес. Сондықтан оларды азайтудың басты
резерві өндіріс көлемінің өсуінде жатыр. Шығарылған өнім көлемі қаншалықты
көп ... өнім ... ... ... ... аз ... тұрақты және өзгермелі деп жіктеу біршама шартты сипатта
екенін айта ... жөн, ... ... бір бабы әр ... жағдайда
өндіріс көлеміне тәуелді немесе тәуелсіз болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... бөлімшелерінің қызметкерлерінің
жұмыс көлемін ұлғайтады (бухгалтериялар, ... ... ... ... және т.б.)- Бұл ... ... бір ... басқару
аппаратын ұстау шығындарының өсуі пайда болады, ол шығындар белгілі бір
кезеңде тұрақты ретінде қарастырылады.
Сонымен ... ... ... ... ... жеке ... бойынша
өнім шығару көле-мінің тұрақсыздығына тәуелсіз бір кезеңнен екіншіге өзгеру
байқалуы мүмкін (мысалы, жал төлемінің өсуі, ... мен ... ... ... көбеюі және т.б.)- Басқа бір жағынан
алғанда, айнымалы шығындар, өндірісті ... және ... ... факторлардың салдары-нан өндіріс көлемінің өзгеруі кезінде
өзгеріссіз қалмай-ды. Шығындарды түрақты және ... деп ... ... емес, шектеулі) өзіндік қүнды есептеу мақсатында
жүргізіледі. Оны есепке алу және ... тек ... ... ғана
қосылады, яғни "директ-костинг" жүйесі кезінде өнімнің толық өзіндік қүнын
калькуляциялау әдісі қолданылмайды. Біздің елімізде бухгалтерлік есептің
қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... және
калькуляциялау жүйесі кеңінен тарады, ал "директ-костинг" жүйесі іс жүзінде
қолданылмады.
Бухгалтерлік есептің №3 ... ... ... ... ... ... ... шығындарды есептеуді ұйымдастыру "директ-
костинг" жүйесі бойынша жүргізілуі керек ... ... Бұл ... ... ... ... ... жатқызылмайтын және кәсіпорынның
жалпы табысынан алынып тасталатын кезең ... ... Жыл ... ... субъек-тінің қаржы-шаруашылық қызметінің бухгалтерлік есебі-
нің шоттарының Бас жоспарындағы 821 "Жалпы және әкімшілік шығындары", 831
"Пайыздар бойынша шығындар" және 811 ... ... ... ... ... жүйенің мәні туралы арнайы әдебиетте (37, 38) біржақты көзқарас жоқ
екенін атап өту ... Бұл ... ... - бұл ... есебінің жүйесі деп есептейді. С.С. Стуков оны "өн-дірістік
шығындардың қысқартылған номенклатурасы бойынша тек ... ... ... ... деп ... (39). Басқа авторлар "директ-костинг"
жүйесін калькуляциялау әдісіне жатқызады. С.С. ... ... деп ... ... ... осы жүйенің мазмұнын әлдеқайда дүры-сырақ
сипаттайтын термин айнымалы шығындардың өзіндік құнын калькуляциялау болып
табылады" (36), дегенмен осы ... ... оның ... ... ... бойынша өндіріс шығындарының есебі және өнімнің
өзіндік қүнын каль-куляциялау" деп аталады. Осы жүйені калькуляция-лаудың
бір әдісі деп тани ... В.И. Ткач және М.В. Ткач ... орыс ... дұрыс аудармасы "қиылған өзіндік қүн" ... ... құн" деп ... (35). В.Ф. ... (40) ... ... ... "тікелей шығындар бойьшша
калькуляциялау" деп, ал С.А. Стуков "шектелген өзіндік ... ... ... (41)" деп ... ... тұжырымы мынадай, яғни автор "директ-костинг" жүйесі
өндіріс шығындарын ... және ... ... ... калькуляциялаудың
біртекті әдісі деп санайды, ал Н.Г. Чумаченко бұл жүйе ... ... ... және ... ... ... калькуляциялау жеке
қолданылады деп ... ... ... ... ... ... бірнеше авторлардың көзқарастарын
келтірдік. Біздің көзқарасы-мыз бойынша "директ-костинг" жүйесі, өндіріс
шығын-дарының ... және ... ... ... ... ... ... қолдану белгілі бір қиындықтармен байланысты.
Шығындарды тұрақты жә-не айнымалы деп жіктеу, ... ... ... ... ... анықталуы мүмкін емес, ол қызметтің өзгермелі жағдайларына
байланысты қарастырылуы тиіс. "Директ-костинг" жүйесін ... ... және баға ... үшін ... толық өзіндік құнын жүйеден
тыс жолмен анықтауға тура келеді. Сонымен қатар, салық ... ... ... ... себебі өндіріс шығындары мен салық салуға
жататын табыс есептік жолмен анықтала-ды. "Сонымен қатар, - деп ... В.К. ... ... ... және ... деп бөлу есептің
бақылау және талдау мүмкіндіктерін күшейтеді, ұтымды шешім қабылдауға ықпал
етеді" (42). Басқаша айтқанда, ... бөлу ... ... ... аналитикалық артықшылық-тарымен жабылады,
олардың негізгілері:
* шығарылған өнімдердің сүрыпталымы мен табысын үйлестіру;
* жаңа өнім бағасын ... ... ... ... ... есептеу;
* өндіріс тиімділігін бағалау ... ... ... ... ... қабылдау, жабдықтарды ауыстыру тиімділігін
бағалау және тағы ... ... ... ... - бүл шығындарды олар-дың түрлері, пайда болу
орындары мен ... ... ... ... өндірістік қызмет
нәтижелерінің есебінен, сонымен бірге шығындар мен нәтижелерін талдау ... ... ... тұратын басқарушылық (өндірістік) есеп
жүйесі. С. С. Сатыбалдиннің ойынша бұл жүйе ... ... ... есеп ... орын алады, бүл "директ-костинг" жүйесінің
екінші ерекшелігі болып табылады (36). Бұл ... С.А. ... ... ол "бүл жүйе ... ... есеп қаржылық есептен бөлек және
онымен бірлесе ұйымдастырылады" -деп ... (43). С.С. ... бұл ... ... жеке ... мүмкін екенін мойын-даған және олардың
интеграциясына негізделген "директ-костингтің" харрисовтық ... ... ... оқулықта оны "есеп жүргізудің монистикалық жүйесі"
деп те атайды. "Оның мәні -деп жазады С.С. ... ... ... ... жазулары жалпы жүйеге келесі жолмен біріктіріледі,
өндірістік есептің ішкі операциялары бас ... ... ... және ... мен ... ... есеп басшылыққа "құн-көлем-пайда"
мәліметтерінің тәуелділігі түрінде беріледі... Бірақ бұл ... ... ... ... ... бір кемшіліктері бар. Олар мыналар:
біріншіден, өндірістік және ... ... ... мен мақсаты әр түрлі,
сондықтан оларды біріктіру дұрыс ... ... ... және ... ... негізінде коммерциялық құпияны сақтауда жатыр" (36).
Профессор С.С. Сатыбалдин, АҚШ-та тәжірибе ... ... осы ... және ... ... Ол біздің көзқарасымызша "директ-костинг"
жүйесінің ерекшеліктерін дұрыс көрсеткен. Ол оның ... ... ... ... ... туралы көп сатылы есеп процесін ... ... ... ... ... ... ... өткізуден түскен табыс - 14416.
2. Айнымалы шығындар - 7089.
3. Маржиналды табыс - 7327.
4. Тұрақты шығындар - ... ... ... ... табыс - 2402.
Маржиналды табыс - бұл өнімді өткізуден түскен
табыс пен айнымалы шығындар арасындағы айырма ... ... ... - тұрақты шығындар мен негізгі қызметтен ... ... ... Бұл ... көп сатылы есеп құруға мүмкіндік береді, оның
есепті жіктеу үшін маңызы зор.
Көп сатылы есептер кем ... екі ... ... жоғарғысы маржиналды
табысты, ал төменгісі негізгі қызметтен түскен табысты көрсетеді.
"Директ-костинг" жүйесі бойынша жасалған табыс туралы есепте айнымалы
шығындардың, өткізу баға-сының және ... өнім ... ... ... ... түскен табыстың өзгеріске
ұшырағаны көрінеді. Жүйеде алынатын ақпараттар баға мен ... ең ... ... ... қызметтен түсетін табыс көлемін болжауға
мүмкіндік береді. Бүл "директ-костинг" ... ... ... ... ... және ... шығындардың өткізілген өнім ... ... және ... ... ... табыспен өзара байланысын
анық көрсету үшін ... ... ... ... координатының
тігінен ("у" белгіленетін ордината осі) өзіндік құн және өткізілген өнімнен
түскен табыстың мәліметтерін, ал көлденеңінен ("х" ... ... - ... өндірілген өнім саны туралы мәліметтерді келтіреміз.
Кәсіпорын икемді сұранысқа ие болатын бір атаулы өнім ... ... ... ... ... қүрамыз. Өнім бірлігіне келетін
өзгермелі шығындар -9 теңге, іскерлік белсенділіктің мүмкін ... ... ... - ... 70 мың данаға дейін бұйым, осы көлемдегі тұрақты
шығындар - 450 мың ... ... ... - 630 мың ... ... -1080 мың ... ... өнім бірлігінің бағасы - 24 теңге.
Өнім ... ... ... ... ... табыс өнімнің толық
өзіндік құнына тең болатын және табыс та, шығын да ... ... ... қалай қол жеткізеді деген сұрақ туады. Егер ... ... ... ... оның ... ... ... жоғары болса,
онда кәсіпорын негізгі қызметтен табыс алады, ал егер ... ... ... ... ... ... үшін ... қауіп-ті көлемінің нүктесі,
немесе "өлі нүкте") өзіндік құн, өткізу көлемі және табыс арасындағы ... ... ... ... теңцеуді пайдалануға болады:
д" =го+с + д°.
Мұнда: Д^- өнімді өткізуден түскен табыс;
Уо - ... ... ... С - ... ... - ... ... түскен табыс. Өндіріс көлемінің қауіпті
нүктесі үшін теңдеу келесі түрде болады:
Dn=Vo+C
Біздің ... ... ... көлемінің қауіпті нүктесіндегі тұрақты
шығындар көлемін анықтаймыз:
с _
С = 30000x15 = 450000 ... ... ... ... есептеу. Өткізу бағасы өткізуден түскен
табыстың берілген келеміне және өнім бірлігіне есептелген тұрақгы және
айнымалы шығындар деңгейіне ... ... Д° = С + VО ... Ең төменгі маржиналды табыс деңгейін есептеу.
Егер тұрақты шығындардың көлемі және өнімді өткізуден түскен табыстың
күтілетін көлемі ... ... онда ең ... ... ... қатысты %-
ға деңгейі келесі формуламен анықталады:
2000
1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
Табыс және шығындар, түсім, өндіру көлемі көрсеткіштерінің
арақатынасынын ... ... ... ... ... ... ... түсім;
S- еткізілген өнімнің толық езіндік құны;
Vo— жалпы айнымалы ... - ... ... өнім ... ... мың дана;
K- өндірістің қауіпті көлемінің нүктесі
График көмегімен, көрсетілген қаржы нәтижелерінің, өндіріс ... ... ... тәуелділігіне келесідей түсініктеме берілуі мүмкін. Түсім
мен өзіндік құн (сызықтары) түзулері қиылысқан кезде (өндіріс ... ... "К" ... - 30 000 дана) зиянсыздық жағдайына қол
жеткізіледі, себебі осы ... 720 мың ... (30 000 • 24) ... ... 450 мың тг, ... ... шығындар мен 270 мың теңге
(30 000 • 9 тг) айнымалы ... ... ... болып табылады. Осы
нүктеден төмен, өткізу көлемінде кәсіпорын барлық шығындарды өтей алмайды,
яғни оның ... ... ... ... ... ... ... деңгейде қаржылық нәтижесі оң, яғни кәсіпорын қызметі ... ... ... өндіріс көлемінің қауіп-ті нүктесінің сол
жағында, ал ... ... - оң ... орналасқан. 10 мыңнан 70 мыңға
дейін бүйымдар шеңберінде релеванттық қатарды бағалай отырып, 30 мың ... ... ... ... ... әрбір өнім бірлігі,
кәсіпорындарға айны-малы шығындарды алып тастағандағы өткізу ... ... 15 ... ... ... (24-9) ... деп ... жасауға
болады. Бұл табыс нақты сомадан тұрақты шығындар ... ... ... ... ... шығындар негізінде есептеу әдісін қолдану,
тұрақты шығындарды күрделі есептеуден қүтылуға, өткізуден ... ... ... табысты салыстыруға, өткізілген өнімге келе-тін барлық тұрақты
шығындарды есептеп ... және ... ... ... ... дайын
өнімнің қалдығын бағалауға мүмкіндік береді. Негізінен бұл, ағымдағы жылғы
тауарлардың сатылмауына байла-нысты мүмкін ... ... ... және де осы ... ... пен салықты азайтуға мүмкіндік береді.
70 мың бірлік өнім өткізгенде негізгі қызметтен ... ... ... 600000 теңгені құрайды (70000 • 24)-(450000 + 70000 ■ 9)=
(168000 ... ... ... өткізуден түскен жоспарлы ... ... ... ... ... ... ... орнын толтыру нүктесінде
40000 бірлікті қүрайды (70000 - 30000). Бұл ... яғни асып ... ... деп ... ... ол ... зиянсыздығын
қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін өткізуден алынған табысты сипаттайды.
10000-нан 30000 бірлік аралығындағы ... ... өнім ... ... өйткені бұл еткізу көлемі жалпы шығындарды ... ... ... ... ... ... келесі бірінші реттегі факторлар
өзгерісі әсер етеді:
1) өнім бірлігінің бағасы;
2) өнімнің бірлігіне шаққандағы ... ... ... ... өнім ... бағасының төмендеуі нақты өлшемдегі өткізу
көлемінің көбеюінің қажет-тілігін анықтайды, яғни шығындарды өтеу үшін
орнын ... ... ... ... қарастырьшып отырған мысалда бағаны 24 теңгеден 21 теңгеге дейін
төмендетсе,онда ... ... ... ... болады.
.
10 мыңнан 70 мың бірлікке дейін мүмкін болатын өткізудің
релеванттық интервалын ... ... ... ... тарылады және 40
мың емес, 32,5 мың бірлікті қүрайды (70 000 - 37 500), яғни ... ... тек 37 501 ... ... ... қызметтен табыс алады.
Бағаның өсуі орнын толтыру нүктесіне кері ... ... Ол ... ... ... егер кәсіпорын өнім бірлігін 29теңгеден
сатса, яғни бағаны 5 ... ... 20,8 %-ға ... онда өндірістің
қауіпті көлемі 22 500 бірлікті, 450000. құраиды ( ). ... егер ... ... ... ... 5 ... көтерсе,
кәсіпорын 7500 бұйымға аз сатады. Өнім бірлігіне шаққандагы айнымалы
шығындардың өзгеруі мен өндіріс көлемінің қауіпті ... ... ... осы ... өсуі "өлі ... көтерілуіне әкеледі. Егер
қарастырылып отырған мысалда өнім бірлігіне шаққандағы айнымалы шығындар 9
теңгенің орнына 12 теңгені ... яғни ... ... ... ... көлемі 37500 бірлікке тең болады (450000/24-12).
Тұрақты шығыкдар өзгерісінің ... ... ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай, тұрақты шығындардың сомасының кез
келген өсімі қауіпті көлемінің өсуіне ... және ... ... ... ... түскен табыс жаңа, өскен шығындарды өтеуі ұшін өнімнің
белгілі бір көлемін қосымша сату ... ... яғни ... ... қосымша өнім сатылуы керек.
Осы мысалды одан әрі қарастыра отырып, мысалы жал төлемінің өсуіне
байланысты ... ... 10%-ға өсуі ... ... қалай әсер
ететінін анықтайық. Мәліметтерді жоғарыда келтірілген ... ... ... ... шығындар жағдайында тек зиянсыз жұмыс істеу үшін ғана,
қосымша 3000 өнім ... сату ... ... ... Кері
тұжырымдама да дұрыс болады, *^цц гұрақты шығындардың азаюы ... ... және ... қаржылық жағдайын жақсартудың
бірден-бір әдісі болып табылады. Осылайша, 30000 өнім ... ... ... ... Бір ... ... ... шығын мөлшері 15
теңгені (450000:3000)) қүрайды. Өндірістік қуаттар ... ... ... алушы 20 теңгеден 6000 бұйымды сатып алғысы келеді.
Кәсіпорын тапсырысты, оны орындаудан қосымша табыс алатын жағдайда ғана
қабылдауы тиіс, ... ... ... ... ... ... сайлығын бағалау
|№ |Керсеткіштер ... ... мың |
| | | |тг. ... ... ... түскен табыс |600 ■ 20 |120 ... ... ... |600 • 9 |54 ... ... шығындар |- |- ... ... ... ... табыс |120-54 |66 ... ... ... ... ... баға кәсіпорынның өнімді
өткізу бағасынан төмен болғанына қарамастан, осы тап ... ... ... 66000 тг көлемінде қосымша табыс алуды қам-тамасыз етіп
отыр. Оның ... көзі ... ... ... ... ... 000=12,5 тг.), ол бір ... 12,5 теңгені құрайды.
Нарықтық факторлардың әсерінен қауіпті келемінің өзгеруін ... біз ... ... ... қол ... ... айтып отырмыз. Алайда
кез келген кәсіпорынның мақсаты - негізгі қызметтен табыс алу.
Табыстылықты талдауды ... ... ... ... ... ... табыстың қандай көлемінде кәсіпорын үшін қажет негізгі қыз-
меттен түсетін табысты алуға болатынын, екіншіден, ... ... ... ... ... ... әсер ... анықтайық.
Біздің мысалы-мызда 30 000 өнімді өткізу барлық шығындарды өтеген ... осы ... ең ... бір ... ... сату ең аз ... алуға
мүмкіндік береді. Есепті ... 40000 өнім ... ... ... ... ... 150 мың ... құрайды. (40000 • 24 - 40000 • 9 ... = 960000 - 360000 ... ... ... а) 5%-ға, ә) 10 %-ға ... ... ... өсіру керек екендігі туралы мәселе қояды.
Берілген формула маржиналды табысты тұрақты шығындар мен ... ... ... табыстың сомасы ретінде анықтаудан шығады.
Ол үшін формуланың оң және сол ... өнім ... ... ... өлшеміне көбейту керек:
Келтірілген формулаға белгілі мәліметтерді орнына қоя ... ... ... табыс сәйкес 5% және 10%-ға өскендігін жоспарлы сату
көлемімен ... ... ... ... 5%-ға ... үшін жалпы сомасы 12 мың
теңгеге тең 500 өнім (500-24), ал 10%-ға - жалпы сомасы 24 мың ... ... өнім ... керек (1000-24).
Яғни өнім көлемінің 1,25%-ға ■ I өсуі ... 4000 ... ... 5-ке өсуін қамтамасыз етеді, ал
өткізуді 2,5%-ға өсуі ... ... ... 10%-ға ... ... өнімнің бір емес, бірнеше түрін өткізетін ... ... үшін ... ... ... түрінде келесі формула бойынша
анықталады:
"Шығындар - шығару (өткізу) - ... ... ... ... ... ... аз көлемін жоғары бағамен немесе көп өнімді
төмен бағамен сату керек пе деген сұраққа жауап беру барысында ... үшін ... ... ... осы ... ... ... есептеу-лерді қажет етеді. Шығындарды өнім
көлемімен және табыспен ... ... ... ... емес, себебі бұл
жағдайда қойылған сұраққа жауап алын-байды. Сондықган, "шығындар - ... - ... ... талдау басқа салалармен қатар маркетингтік
талдауда да қолданылады.
Жоғарыда айтылған ... ... және оның ... ... маржиналды табыстың талдауы нарықтық экономиканың белгілері
болып та-былады. Оларды пайдалану ... ... және ... шешімдерін
қабылдаудың интеграциясының жоғары дәрежесіне қол жеткізуге мүмкіндік
береді. Бүл жүйеде басты ... ... ... өндіріс көлемінің
өзгеруіне тәуелді жағдайды ... ... бұл ... ... ... бойынша тез және икемді шешім қабылдауға мүмкіндік
береді.
Оньщ ең маңызды жағы - өнімнің ... ... тек ... ... күрт ... ... баптарының санын нормалау, жоспарлау,
калькуляциялау жүмысын, есеп және бақылауды жеңіл-детуге мүмкіндік береді:
өзіндік құн ... ... ... ал жеке шығындар - жақсырақ
бақыланатын болады.
Бұл жүйе, тұрақты шығындардың көлемін ... мен ... ... ... ... ... себебі осы шығындардың сомасы
табыс туралы есепте жеке қатарда көрсетіледі.
Бұдан басқа "директ-костинг" жүйесінде түрақты шығындарды жедел бақылау
жүзеге асырылады, ... ... ... ... ... ... шығындар
немесе икемді бюджеттер жиі қолданылады. "Директ-костинг" жүйесінде
"стандарт-кост" ... ... ... ... ... стандарттар
қойылады, ал икемді бюджеттер негізінде ... ... ... әр ... деңгейлері үшін тұрақты шығындардың әр ... ... ... ... ... келесі басқарушы-лық шешімдерді
қабылдауға болады: ең жоғары ... ... ... ... ... ... ... байланысты; бәсекелес белгілі бір ... жаңа ... баға ... ... ... жабдықтарды таңдау
және ауыстыру бойынша; өзінде өндіру немесе шеттен сатып алу бойынша; қо-
сымша тапсырыс қабылдаудың ... ... және ... жүйесін пайдалану кезінде кәсі-порын әкімшілігі
маржиналды табысты кәсіпорын бойынша да, жеке ... ... да ... ... ... Ол ... ... өнімдерді жақсы анықтауға
мүмкіндік береді, себебі ... ... мен ... ... сомасы
арасын-дағы айырма түрақты шығындарды өнімдер ... бөлу ... Ол ... ... өзгермелі жағдайларына жауап ретінде,
өндірісті тез қайта бағыттауға ... ... ... ... ... ... ... талдау мен табыстарды үйлестірудің
теориялық негізі болып табы-лады. Ол айнымалы және тұрақты ... ... ... ... калькуляциялау, шығындар мен қаржы
нәтижелерінің талдауын біріктіретін өндірістік және ... ... ... ... оны ... ... басқару жүйесі" немесе "кәсіпорындарды
басқару жүйесі" деп атайды. ... ... ... елі-мізде нарықтық
қатынастардың қалыптасуы және бух-галтерлік есепті реформалауды жүзеге
асыру ... ... ... жаңа жағдайларында кәсіпорын
қызметінің тиімділігін көтеруге мүмкіндік беретін, осы ... ... және ... ... жүйені пайдалану, талдаушының назарын тек айнымалы шығындарды ғана
емес, сонымен бірге, сметалық ... ... ... ... ... ... ... анықтау және сол ... ... ... ... табысын арттыруға аударуға мүмкіндік
береді.
ТАБЫСТЫЛЫҚТЫҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ КӨРСЕТКІШТЕРШ ТАЛДАУ
Табыстылықтың салыстырмалы ... ... ... ... қаржы-лық қызмет жасау, қаржыландыру көздерін
ынталандыру және оларды тиімді пайдалану сияқты мүмкіндіктерін анықтайтын,
осы ... ... ... ... ... ... Олар
кәсіпорын қызметін түрлі бағытта белгілейді және олар экономикалық процеске
қатысушылардың мүдделеріне сай топ-тастырылады. Табыстылық коэффиценттері
салыстырма-лы талдау мен ... ... ... баға-лау-дың міндетті
элементтері болып табылады, өйткені олар кәсіпорын табысын қалыптастырудың
факторлық ортасын сипаттайтын маңызды көрсеткіштер.
Табыстылық көрсеткіштері 3 ... ... ... ... ... ... ... және олардың жекелеген
элементтері;
ә) өнімдер;
б) ақша қаражаттарының таза ағымы (немесе түсімі) негізінде есептелетін
табыстылық ... ... ... ... ... — берілген
кәсіпорынға қаражаттар салудың дұрыстығы туралы шешімдер қабылдауда қажетті
әрі маңызды бел-гілердің бірі болып саналады.
Кәсіпорын ... ... ... өлшеудің бірден-бір
дұрыс, танылған әрі кең тараған қорытындылаушы көрсеткіштерінің бірі -
табыстылық ... ол таза ... ... ... (авансталған
капиталға) қатынасын көрсетеді. Активтер-дің табыстылық деңгейін капиталды
пайдаланудың таңдау жолдарымен, мысалы, кәсіпорынның ... ... ... ... талдау жүргізушілер:
• басқару тиімділігінің көрсеткіштері;
* кәсшорынның инвестициялау мақсатында қажетті табысты ... ... алу ... ... ... болжау әдісі;
* шешім қабылдау және бақылау құралы ретінде пайдаланады.
Басқару ... ... ... ... ... ... оның сапасының индикаторы болып табылады. Кәсіпорынның
инвестициялау-ға ... ... ... ... алу ... өлшеуіш ретінде, авансталған (жалпы) ... ... ... ұзақ ... ... тұрақтылығының сенімді
көрсеткіші болып саналады. Осыған байланысты ол, ... мен ... ... заем ... үлкен назарына ие болады.
Бұл көрсеткішті табысты (пайданы) болжау ... ... ... ол ... ... ... табысын активтермен
(жалпы капитал) байланыстыруға мүмкіндік береді. Бұл бол-жаудың ... ... ... ... ин-вестициялық шешімдер
қабылдауда, қаржылық жоспарлауда, үйлестіруде, сондай-ақ шаруашылық ... оның ... ... мен ... маңызды роль атқарады. Үлгілі
басқарылатын кәсіпорын, табыстың қалыптасуын, оның ... ... ... түрде бақылап отырады және сәйкесінше осы нэтижелер негізінде
бөлімше басшыларына ... ... ... ... ... жаңа
қаржы салымдарын салу қажеттілігін бағалаған кезде, олардан алынатын ... және бүл ... ... ... ... болып табылады.
Барлық активтердің тиімділік деңгейі (авансталған, жиынтық капитал) мына
формула ... ... ... ... ... ... ... барлық
капиталының табыстылық коэф-фициенті, 18-кестеде берілген мәліметтермен
сипатталады.
18-кесте
Авансталған капиталдың (жалпы активтер) табыстылық
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... | |жыл |і жыл| ... |Б |1 |2 |3 ... ... ... мың ... |5040 |6538 |+ 1498 ... |Жалпы активтер (авансталған, жиынтық|30512 ... |
| ... ... | | | ... |Жалпы активтердің табысты-лық |16,52 |17,55|+ 1,03 |
| ... ... ... % | | | ... ... ... деңгейі (авансталған капитал) өткен жылмен
салыстырғанда 1,03 пунктке өскен және 17,55%-ды құрайды. Алайда бұл көрсет-
кіштің ... білу ... Оның ... ... есебінен
құрылғанын және активтердің табыс-тылық деңгейін өсіру және сақтау үшін бұл
факторлар-дың сенімділігін талдау, әлдеқайда маңызды болып ... ... ... бұл ... ... ... етуші факторларға және оларды есептеуге қатысты екі түрлі ... ... ... және ... етіп бөлу және ... ... ... болып табылады. Сандық фактор сомасы бойынша жыл
басына және жыл аяғына есептеліп, 2-ге бөлінген, ... ... ... жатады, ал сапалық факторға кәсіпорын-ның таза табысы жатқызылады.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың маңыздылығы және әдістері22 бет
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын қалыстастыру есебі және талдау70 бет
Қаржылық жағдайды талдау22 бет
Азаматтық құқықтағы өтелмелі қызмет көрсету26 бет
АҚШ-тың жоғары білім беру жүйесіндегі студенттерге академиялық қолдау көрсетудің ерекшеліктері238 бет
Ет, құс, жұмыртқа және олардың өнімдерінің химиялық қауіпсіздігінің көрсеткіштері15 бет
Жаппай қызмет көрсету жүйелері19 бет
Сәтсіз жағдайларда көрсетілетін алғашқы көмек19 бет
Табиғатты пайдалану мен қоршаған табиғи ортаны қорғау7 бет
Туризмдегі қызмет көрсету мәдениеті105 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь