Көне Түркі жазба ескерткіштеріндегі және «Қорқыт ата кітабындағы» халықтық педагогика

Жазба ескерткіштер. Тәрбиенің мәңгілігі, қажетгілігі, қасиетгілігі жайлы ой түркі жазбасының ертедегі ескерткіштерімен дөледденеді. Бұл түрғыда ерекше қызығушылық түғазатындары және үлгі боларлықтары, әсіресе, Орхон ескерткіштері (ҮІІ-ҮІІІғғ.). Мұнда халық педагогикасының күрделілігі және көп қырлылығы бейнеленген. Оларда ата-анаға құрмет, адалдық пен әділеттілік, еңбекті құрметтеу, жаудың алдында қаймықпау, ерлік пен елдік, танып-білуге құмарлық, қарттар мен үлкеңдерге қайырымды және сыпайы қарым-катынас және т.б. ойлар айтылады.
        
        Көне Түркі жазба ескерткіштеріндегі және
«Қорқыт ата кітабындағы» халықтық педагогика
Жазба ескерткіштер. ... ... ... ... ой ... ... ... ескерткіштерімен дөледденеді. Бұл
түрғыда ерекше қызығушылық түғазатындары және үлгі ... ... ... (ҮІІ-ҮІІІғғ.). Мұнда халық педагогикасының күрделілігі
және көп қырлылығы ... ... ... ... адалдық пен
әділеттілік, еңбекті құрметтеу, жаудың алдында қаймықпау, ерлік пен елдік,
танып-білуге құмарлық, қарттар мен үлкеңдерге қайырымды және ... ... және т.б. ... айтылады. Түркілер ... ... ... ... ... ... алға ... Тоныкөктің өмірі мен қызметі бұл халықтың патриоттық тарихы
және өсіп келе ... ... ... ... ... дөстүрлерінде
тәрбиелеуге шақырумен үндес жатады. Ол үшін халық пен отан даңқы ... ... ... халқына қарулы жау келтірмедім. Атты әскер жолатпадым.
Елтеріс ... ... оған еріп мен ... ... ... ... қағандар әрекетінің нәтижесінде, менің де әрекетімнің ... ... ел ... ... ... ... ... бірлігін мақсат тұтқан, сол үшін күш-қуатын аямаған ... ... ... ... ... ... ... Орхон
ескерткіштерінде жекелеген педагогикалық жаңалықтар да баршылық: ... ... жас ... ... достар мен жаулардың мінез-
құлықтық өзгешеліктерін бағалауға ұмтылыстар; халық ... ... ... ... үшін оның ... ... ету шарттарын қарастыру, мінез-
құлықты отанға қызмет ... ... ... ... ... ... адам жөнінде оның шығу тегі мен тербиесі бойынша, ата-анасы мен
тәрбиешілері бойынша пікір айту әдеті бұрыннан ... Оның ... ... ... ... ол ... оған ... үйрету керек. Өйткені адамдық
кемшіліктердің көпшілігінің себебі, білместік, мәдениетсіздік, білімсіздік.
Адамгершілік - ол, ... ... ... білу, ал жақсы іске бастайтыңдар,
қалай істеу керек екенін білетіңдер. ... ... ... ... мен ... құлық арасын жалғастыратын буын – тәрбие.
«Жақсы адам ... ... - бұл ... үшін ... ... ішкі мүмкіндіктерін, оның өзіндігін және езінің мінез-кұлқы үшін
жеке жауапкершілігін ... да ... ... ... ... сай ... білімдері мен шеберліктерін, әдет-ғұрыптары ... ... ... ... балалар тәрбиесі ісінде пайдалануға
үмтыдды. Орхон ескерткіштері түркі халкы рухани өмірінің ... ... бола ... аса зор ... ... ... ол
тәрбиелік идеяларға аса бай, онда білімдік материалдар айтарлықтай, ол
халыққа сүйіспеншілік пен адамгершілікті қалыптастырады, оның ... ... ... ... ... Онда ... мақсаты мен оның әдістері
көрініс тапқан, тұлғаға қажет сипаттар мен жас ... ... ... ... игі ... ... ... анықталған.
Қағанат дәуіріңдегі тәрбиелік ойлар, халық педагогикасының көрнекті
ескерткіші болып табылатын "Қорқыт ата ... ... ... ... ... ... мүрасы болып есептелетін қүндылықтың араб әрпімен
жазылған екі нұсқасы сақталған /Ватикан және Дрезден нұсқалары/. ... ... ... ... тілдеріне аударылып, басылып шыққан. Бұл
енбекті қазіргі қазақ тіліне тұнғыш рет ... ... - ... ата кітабы. А. 1986/.
Шығармада ата-анаға қамқорлық, Әйел-ананы сыйлау, әдептілік мәселелері
үлкен орын ... ... ... жыр ... ру батырларының, тайпа
көсемдерінің үлгі-өнегелері; адамды сүю, ұрпақ қамын ойлау ... ... мен ... ... ... педагогикалық
мәні ерекше назар аударуға тұрарлық Енбектегі ... ... ... ... ... ... ой ... ашып көрсетулерімен
ерекшелінеді.
Қонағы жоқ қараша үй,
Мазарға мен құлаған,
Ат жемейтін ащы шөп
Шықпаса екен қуарған.
Адам ішпес ащы су
Ақпаса екен ... ... ... не ... ... қумаса ...
Қорқыт айтқан ойлар бұдан әрі қарай отбасыңдагы ... ... ... ... ... ... досқа адалдық, батырлық, табиғат,
тіршілік меселелеріне катысты пікірлермен кеңейе түсті. Қоркыт ... ... ... көп ... желіні жалғастырады, оның мұрасы
арқылы өткен ұрпақпен рухани ... түсе ... ... тарихи
дамудың бабамыз өмір сүрген дәуіріңдегі салт-дәстүр, құңдылықтар мен мінез-
құлық қалыптарының өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... ... ата ... халқымыздың тәлім-тәрбиесі тарихындағы
алатын орны ... ... ... өзі - нағыз ұстаз, тәрбиеші. Өзіндік тәжірибесіне, ... ... мен ... сай ол ... үшін кеңес беруші, жол
сілтеуші, ақыл-парасатқа үйретуші болды және болып қала береді. ... ... дәл ... ... өзі ... тұрған жетекші деп көрсетіледі,
оның түркі халқы қиыншылықтарын шешкені айтылады. Қандай іс болмасын Қорқыт
атадан кеңес сұрамай ... ... ... жыр ... ... ол ... оқытушы және шебер тәрбиеші, қуатты ой-өрісті иемденуші
ретіңде әрекет етеді. Ол ... ... ... жаңа ... ... дана сөздер айтады, өзін-өзі ұстай білуге үйретеді, ол бәріне канық
қауым ... ... оны ізгі ... ... ... ... үндейді, отаңды қорғауға ықпал жасайды. "Қорқыт ата кітабы"
кейіпкерлері денені ... ... Жас ... мен ... ... атта салт ... семсермен шапқыласудың, садақ атудың аңның ізіне
түсудің шеберлері. Жекпе-жекте жеңіп шығады, отанды қорғап, жауды жеңеді.
Дастаңда ақыл-ой, дене мен ... ... ... ... Дене күші ... ... ... кейіпкерлер ой-өріс
басымдылығы көмегімен үстем болады. Ақыл - жоғары сый ... ой ... ... ... ... ... ... Шығармада адамдарға
көркемдікті мадақтауға түтастай алғаңда, оның кемелденуіне ... ... ... табиғат жене өнер әсемдігі дәріптеледі. Олардың ... ... ... ... ... сазы - ... танғажайьштың
белгісі. Дастан қаһармандары сөзбен серт береді, олар қас ... ... ... ... ... қол көтермейді.
Ықылым заманынан бері ұрпақтан үрпаққа мирас болып келе ... ... бірі - ... баба ... ... ... балаға тараған
шежіресі бойынша, қазақ топырағыңда музыка ... тууы ... ... ... ... ... Қорқыт бабаны қобызға алғаш тіл бітіріп,
оның қыл ... ... ... ... үнін күй етіп ... ... күй ... деп біледі. Қазақ музыка мәдениеті тарихында қобыз
енері ерекше орын алады. Халық оның ... ... ... ... ... ... қүдіретті күш бар деп сеніп, ерекше қадірлеп
қастерлеген. Бұл сенім-нанымның ... ... ... ... ... ... сипаттас, сабақтас үғым екендігі байқалады.
Аңызда Қорқыт желмаяға мініп ... ... жер ... үшін ... ... түгел аралайды. Бірақ оның алдынан шыққан кек майса "қурап
солдым" деп, аспанмен ... ... тау ... ... ... ... - деп мүнаяды. ... ... қара ... ... ... Ол ... барса да көр қазып жатқаңдарға кездеседі. Қорқыт елімге
қарсы ем іздеуге ... ... ол ... де ... ... ... нәрсе жоқ екен" деген қорытынды жасап, өмірінің кейінгі
кезін қобызда мәңгіліктің күйін тартумен ... ... ... ... ... ... ... өлімге қарсы күрес ... ... онша ... ... аңыз ... атына байланысты
айтылғанмен оның шығу, таралу тарихы түркі халықтарына ислам діні таралмай
тұрған ертерек ... ... ... ... көне ... ... ... Қорқыт туралы
аңыздардың астарында философиялық-эстетикалық зор мән-мағына бар; Бұл
аңыздарды халқымыздан ... ... бір ... ... бағалап,
қастерлеуіміз де соңдықтан. Аңыздардағы Корқыт философиясының негізгі
түйіндерінің бірі - ажалды ... бар ... пек ... басы деп
тану, онымен күресу, ... ... ... ... ғүмырды
аңсау. Қорқыт туралы Мүхтар Әуезов былай деп жазды: ... ... ... ... ... аңыздардың тақырыбы - ажалмен
алысу ... ... ... ... ... даярлап қойған талайына қарсы
алысады". Ал академик Әлкей Марғүланның сөзімен ... ... ... туралы фәлсафасы - дүние тарихында өте сирек жолығатын, адам
баласы тудырған ойдың ең жарқын бейнесінің бірі ... ... Мұны ... мен ... және гильгамеш туралы ... ... ... ... ... бабамыз асқан күйші ғана ... ... ... ... ... Оның шын мәніндегі күйші-композитор болғандығын ел ішінде
сақтаған "Қорқыт күйі", "Қорқыт сарыны" атты шығармалары дәлелдейді. Күйші
шығармаларында ... пен ... ... ... ... ... ... ортақтасып, мүң-шерін бөліседі. Өмірдің мәні
бақытты ғұмыр жайында тебіреніп, тереңнен ой толғайды. Күйші қобызы ... ... ... ... ... ... ... өмір мен
сұлулық жырын төгіп, аққудай сызыла сұңқылдайды.
Қорқыт туындыларының әрқайсысының шығу тарихы туралы ... ... ... ... сарынымен үндесіп жататын өлеңдері де бар.
Мысалы: "Ұшардың ұлуы" ... ... ... ... ... кә, кә...
- деп баласын жоқтауы,
"Тарғыл танадағы" тананың:
Менің өзім қара едім,
Қарадан туған ала едім.
Туған жерім - ... тау ... ... деп ... ... ... Қорқыттың:
Айналайын балам-ай,
Жас балаңа алаңдай,
Аш болсаң ойыңда,
Аман сақта-ау баланды-ай,
- деп, ... ... ... ... ... күй ... сарынына
қосыла айтылып отырылады. Бүл ежелгі өнердің ерекшелігін, ондағы күй, ән,
жыр бірігіп келетін ... бірі ... ... ... ... дәстүр
бойынша, Қорқыт күйлері саналып жүрген шығармалардың саны 20-ға ... ... ... күй ... ... ... ... ғасырлар бойы қадірлеп-
қастерлеп, көзінің қарашығындай сақтап келді. ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі бақытты ұрпағымен
табысты. ... ол ... ... ... бір ... айналды,
ұлггық музыка мұрамыздың алтын қорына асыл қазына болып ... ... ... ... ... оресін тагы бір биікке көтерді.
Қазақ халқының төл аспабының бірі - қобызда ойнаушылар ... ... ... ... ... ... ... қыл қобыз өнері де өз орнын
тауып, кайта ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
консерваториясында, Әл-Фараби атындағы Шымкент ... ... ... ... ... мен мектептерінде қобыз
өнерін сүйетін жастар тәрбиеленуде. Аспаптық музыка мәдениетімізде Қорқыт
салған ... ... өз ... ... өнер ... қош басында
келеді.
"Ұшардың ұлуы". Бір жесір кемпірдің ... ... ... Ол ... ит ... ... ... Қашқан аңды құтқармайтын "Ұшар" деген
тазысы, желмен жарысқан жүйрік аты бар ... ... ... ... ... ... Сол кездегі елдің әдеп-ғұрпы бойынша, елікті
жерлегеннен ... жұрт ... ... ... ... ... ... Жаңа орынға
көшіп келгеннен кейін кемпір баласынан қалған көз – тазыны іздесе, ол үшті-
күйлі жоқ болып шығады. "Ескі ... ... ... - деп, ана ... ... ... ... Ұшар иесін қиып кете ... ... ... сырқырата аспанға қарап ұлып отыр екен. Мүны ... да: ... ... ... ... Үшар, үшар кә, кә...
- деп аңырайды. Иен далада жалғызының артында ... ана мен ... тазы – ... қос ... ... ... ... осы оқиғаға
байланысты тебіреніп шығарған күйі "Ұшардың ұлуы" деп аталады.
"Тарғыл тана". Қорқыт қырық жасқа ... оған ... ... ... бір ... аян ... ... жарық дүниені қимай, адам
баласы мәңгілік жасайтын ... ... ... Желмаясына мініп жолға
шығады. Мұны көрген тәңірі періштелерімен ақылдасып: "Егер бұл адам ... ... ... ... онда ... өмір ... Жанын
олжалағанына тәубе қылса еркіне жіберейік, қанша өмір сүрсе де жүре берсін"
,- депті. Бүл сөзді естіген ... тіл ... ... ешбір дүниеге мойын
бұрмай, тек қана өмірді ойласаң, мен сені өлімнен алып ... ... ... кейін Қорқыттың көңілі жайланып, өлімді ешқашан ... ... Бір күні ... Желмаясымен ел аралап келе жатып, ... ... ... жас ... ... ... ... бір тарғыл тана табыннан
бөлініп тура қашыпты. Оны қайтарам деп қуа жөнелген баланың аяғына ... ... жете ... ... ... кетеді. Баланы аяған Қорқыт оны ... ... ... ... қуса да тана ... ... ыза ... "Өлсем де жетемін!" - деп ... ... Мұны ... ... ... ... айналдырып жібереді. Денесі тасқа айналып, жаны шығарда
танаға тіл бітіп: «Менің өзім қара ... ... ... ала ... ... - ... Мына тау ... ажалым,- деп ышқынады.
Тананың жарық дүниемен қоштасардағы осы қиналысын көрген Қорқыт сол
жерде қобызын қолына алып "Тарғыл тана" күйін ... ... Сыр ... ... ... ... терістікке қарай жүз шақырымдай жерде "Тарғыл"
деп аталатын тау бар. Бұл ... ... ... тау. ... ... ... ... қалған тарғыл тана бірте-бірте тауға айналыпты-мыс.
"Әуппай" Бүл күйдің де езіндік сыры бар. ... ... ... су ... ... Сырдарияның жағасына бала кетерген бір ... Өзі ... ... ... сүт ... аш бала ... жылай
береді. Ол дарияның ортасыңда ағып келе жатқан Қорқыттан ... ... ... ... ... ... деп жұбатып тұрады. Сонда
қолынан келер ... ... ... халі жоқ ... балам-ай,
Жас балаңа алаңдай.
Аш болсаң да, ойында
Аман сақтау ... ... ... ... ... ыстық махаббатын мәңгі жасайтын
күйінің тілімен сөйлеткен екен.
З.ӘБІЛОВА, Қ.ҚАЛИЕВАЛАРДЫҢ «ЭТНОПЕДАГОГИКА ОҚУЛЫҒЫНАН»

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
VI-VIII ғасырдағы ұлы ғұламалар5 бет
«Қорқыт ата » дастанындағы ұлттық идея26 бет
Бандитизм қылмысының криминологиялық сипаттамасы57 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілерінің сипаттамасы мен ерекшеліктері32 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері9 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша) /конспект/ - "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым"Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь