1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..1

1. 1924.1925 жж. ұлттық.мемлекеттік межелеу. Қазақстанның
тұңғыш шекарасының белгіленуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2
2. Тәуелсіздікке дейінгі шекарадағы өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
3. Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасындағы
шекараны делимитациялау және демаркациялау процестері ... ... ... ... ...11
4. Делимитациялау процесіне деген жалпыжұрттық көзқарас ... ... ... ... ... .14

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
Кіріспе
Жер тағдыры ел тағдыры болғандықтан да қазақ халқы жер мәселесіне ертеден-ақ жіті мән берген. Осы себептен қазірде еліміз жер көлемі жөнінен Әлемде тоғызыншы орынға ие. Бес мемлекетпен шектесетін Қазақстан Республикасының шекара мәселесі араға көптеген ғасырлар салып күні кеше ғана өз шешіміне қол жеткізді. Осылардың ішінде Өзбекстан Республикасымен шекараны анықтауда көптеген қиындықтар ұшырасты. Кешегі Кеңес дәуірінде белгіленген шекарадағы ауыс-түйістер делимитация кезінде үлкен даулар тудырды. Екі мемлекеттің, екі халықтың арасына жік түсе жаздады. Тіпті шекара маңында адамдар өлімі де болып жатты. Әрине мұндай өзекті мәселенің анық-қанығына көз жеткізіп, оны зерттеу маңызды мәселе болып табылады.
Бұрын осы шекара тарихына жазылған жұмыстар мен зерттеулер аз. Кейбір өлкелік зерттеулер мен мұрағат құжаттары зор тарихи дерек көзі болып табылады. Деректер әсіресе Алматы мен Ташкенттегі Орталық мұрағаттарда сақтаулы. Қазақ-өзбек шекарасын межелеген 1924-1925 жж. тарихи оқиғаға біршама ғалымдар зерттеу жүргізді. Мысалы Ғаппар Маймақовтың «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы», М.Малдыбекованың «Түркістан Республикасының межеленуі және Қазақ КСР-нің территориялық тұтастық мәселесі», Б.Қойшыбаевтің «Орталық Азия республикаларының ұлттық-территориялық жіктелуі және қазақ саяси басшылығының ұлттық-мемлекеттік түрін орнықтыру жолындағы ізденістері мен қызметі» атты зерттеу жұмыстары қазақ-өзбек шекарасына байланысты біраз жайттың бетін ашады. Қазақ-өзбек шекараларын делимитациялауға байланысты баспасөз беттерінде де көптеген мақалалар шықты.
Осынау зерттеу жұмысының алдына қойған мақсаты өткен тарихи процестің ақтаңдақ беттерін ашуға үлес қосу. Әрбір дерекке сын көзбен қарап, оларға ғылыми зерттеу жүргізіп, сараптама беру, оның кезеңдері мен ерекшеліктерін ашу. Өткен тарихи процестерге сипаттама беріп, одан сабақ алу қажеттілігін түсіндіру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ОҚОММ, 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 1-бет.
2. Маймақов Ғ. «Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы» Алматы., 2005.,
122-125 бб.
3. Қазақ-өзбек шекарасы хақында// Шымкент келбеті 2002., 13-қыркүйек., №37., 4-б.
4. Қазақ-өзбек шекарасы хақында// Егемен Қазақстан 2002., 11-қыркүйек., 2-б.
5. ОҚОММ, 20-қор, 1-тізімдеме, 19-бума, 214-іс, 5-б.
6. Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене бастады// Жас алаш 2002., 24-қаңтар., №10., 3-б.
7. Біз көнбістіктен ары аса алмадық// Жас алаш 2002., 4-мамыр., №52-53., 2-б.
8. Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының Указы// Оңтүстік Қазақстан №24., 29-қаңтар., 1963
9. Өзбек ССР Жоғарғы Советі Президиумының Указы// Оңтіктік Қазақстан 30-январь., 1963., №26(179)., 1-б.
10. Қазақ-өзбек шекарасы хақында. ҚР Сыртқы істер министрлігінің түсіндірмесі// Егемен Қазақстан 2002., 11-қыркүйек., 2-б.
11. Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене бастады// Жас алаш 3-б.
12. Шекарашылар пісте шағып жүргенде// Оңтүстік Қазақстан 2003., 11-желтоқсан., №152., 2-б.
13. Назарбаев Н. «Сындарлы он жыл» Алматы., 2003., 56-57 бб.
14. Арын ардақ тұтқан Бостандық жұрты Астанаға аманат айтады// Егемен Қазақстан 8-қазан., 2003., №263., 2-б.
15. Тоқаев Қ. «Беласу» Алматы., 2003., 225-б.
16. ҚР Конституциясы. Алматы., 2005., 34-б.
        
        Мазмұны
Кіріспе --------------------------------------------------------------------
----------------------1
1. 1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның
тұңғыш шекарасының белгіленуі -------------------------------------------
-----------2
2. Тәуелсіздікке дейінгі шекарадағы өзгерістер -----------------------------
----------6
3. ... ... мен ... ... ... ... және ... процестері -------------------
11
4. Делимитациялау процесіне деген жалпыжұрттық көзқарас---------------------
14
Қорытынды-------------------------------------------------------------------
----------------17
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі---------------------------------------------
-----------18
Сілтемелер тізімі-----------------------------------------------------------
-----------------19
Кіріспе
Жер тағдыры ел ... ... да ... ... жер ... жіті мән берген. Осы себептен қазірде еліміз жер көлемі жөнінен
Әлемде тоғызыншы орынға ие. Бес ... ... ... шекара мәселесі араға көптеген ғасырлар ... күні ... өз ... қол ... Осылардың ішінде Өзбекстан Республикасымен
шекараны анықтауда көптеген ... ... ... ... дәуірінде
белгіленген шекарадағы ауыс-түйістер делимитация кезінде үлкен ... Екі ... екі ... ... жік түсе ... ... маңында адамдар өлімі де болып жатты. Әрине мұндай өзекті ... көз ... оны ... ... мәселе болып табылады.
Бұрын осы шекара тарихына жазылған жұмыстар мен зерттеулер аз. Кейбір
өлкелік зерттеулер мен мұрағат ... зор ... ... көзі ... ... әсіресе Алматы мен Ташкенттегі Орталық мұрағаттарда
сақтаулы. ... ... ... ... жж. тарихи оқиғаға
біршама ғалымдар зерттеу жүргізді. Мысалы Ғаппар Маймақовтың «Қазақ жері
тұтастығының қалыптасуы», ... ... ... және Қазақ КСР-нің ... ... ... ... Азия ... ... және ... саяси басшылығының ұлттық-мемлекеттік түрін орнықтыру
жолындағы ізденістері мен ... атты ... ... қазақ-өзбек
шекарасына байланысты біраз жайттың бетін ашады. ... ... ... ... ... де көптеген мақалалар
шықты.
Осынау зерттеу жұмысының алдына қойған мақсаты ... ... ... ... ... үлес ... Әрбір дерекке сын көзбен қарап, оларға
ғылыми зерттеу жүргізіп, сараптама беру, оның кезеңдері мен ... ... ... процестерге сипаттама беріп, одан сабақ алу ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Өзбекстанның
ортақ шекараларының белгіленуі алғаш рет 1924-1925жж. Орта Азия ... ... ... ... ... Бұл ... даулар мен
пікірталастар арқылы шешілді. Болашақ шекараны анықтау үшін ... ... ... үш принциптің негізге алынуы тиіс болды:
1. Ауданның табиғи тарихи жағдайының біртектілігі.
2. ... ... ... ұлттық-мәдени және тұрмыстық жағдайларының біртектілігі
(1). Бұл жұмыстарға С.Қожанов, ... С. ... Ғ. ... ... ... ... зиялылары ат салысты. Өзбектер жағынан
А.Икрамов, Ф.Хожаев, ал Ортаазбюрода И.Зеленский, Я.Рудзутак, К.Бауман,
И.Варейкис, Карклин секілді ... ... ... Бұлар мейлінше халыққа
тиімді етіп шекараны белгілеуді ... ... ... ... ... ... ... этникалық құрамына ерекше назар ... ... және оған ... ... ... және Мырзашөл уездерін қазақ
жағы да, өзбек жағы да өзіне тартуға ... ... ... ... ... аудандастыру жүйесі мен кеңестік ұлт саясаты
жағдайында бұл орталықтың қай ... ... оның ... ... саяси және мәдени өміріне қатысты маңызы мен рөліне ... Дәл сол ... ... ... саны ... ... 1920ж жүргізілген статистикалық деректерге сүйене отырып жүргізілді.
Деректерге ... ... ... ... ... тұрған. Ал Ташкент
қаласында өзбектердің саны басым болды. Ташкент ... 1911 және ... ... саны ... салыстырмалы деректер төмендегідей:
| 1911 жыл | 1920 жыл ... ... – 61% ... - 56,7% ... ... – 31% ... – 25% ... |19 236 – 5% |47 433 – 16,5% ... |---------------- |9 765 – 2% ... |10 410 – 3% |17 087 – 4,5% ... ... – 100% ... – 100% (3) ... Ташкенттің 200 жыл бойы өздеріне қарағанын және бұл қаланың
қазақтардың орталығы ретінде рөлінің зор ... ... ... ... ... ... бізге өтсе оны ҚазАКСР-нің астанасы етеміз деді.
Ал өзбектер мұнда этникалық жағынан өзбектер басым ... ... ... тиіс ... мәлімдеді. Егер әділ түрде бөлінсе
айналасындағы ... ... ... болғандықтан Ташкент қаласы арал
тәрізді ҚазАКСР-нің аумағында қалып қояр еді. Бірақ алдымен Ташкентті ... ... ... ... елді ... өздеріне қаратып алды.
Мұндай мысалдар Голодностеп ... ... ... ... мен Шыназ
болысына байланысты болып өтті. Бұл ауданда 1920 жылғы мәлімет бойынша ... 18% ... ... Бұл ... комиссияда алдын ала
Қазақстанға тиесілі екендігі шешілгенімен, олар ... ... ... ... ... өтіп кетті(4). Мұндай
жауапсыздыққа байланысты құрамы 9 адамнан тұратын наразылық хаты 1924 ... ... ... ... Орта Азия ... бағытталды. Бұл
хатқа С.Қожанов, Қ.Атабаев, Сахат-Мұратов, Құдайқұлов, И.Айтақов,
Ж.Абдрахманов, ... ... және ... қол ... ... бұл
наразылық хаты қаншалықты шындықты көксесе де қанағаттандырылмады. Аумақтық
комиссия мен Орта Азия бюросы ... ... ... кете ... өзге де ... ... ... аз, қазақтар көп аудандар
көршілеріміздің иелігіне еніп кете барды. Мұның жөнсіз екендігін шыр-пыр
болып айтқан ... ... ... ... ... ... межелеудің принциптерін түсінбеушілер, тіпті партияның ұлт
саясатына қарсы шығушылар деп айыптады. Сол ... ... ... ... 4 ... ... Ангрен өзені бойындағы 8 болыс кіреді. Мұны қазақтар да,
өзбектер де ... ... деп ... ... Негізгі мәселе
құрамаларға байланысты болды. Оларды қай халыққа ... дау ... ... қазақтар кіретін Шыршық өзенінің сол жағалауындағы 8 ... ... ... ... ... ... ... болып келген 4 болысты құраса, соңғы 4-
ші топта Ташкент уезінің ... жағы ... ... ... ... ... болып келетін территория болды. Өзара пікір алысулар негізінде
комиссия Ташкент қаласын 30 верст радиусте ... қосу ... ... ... ... ... обкомының пленумында тағы да даулы
мәселелерге байланысты пікірталас болып өтті. Онда ... ... ... ... пікірлер айтып кезек күттірмес даулы
мәселелерді тағы да ортаға салды. ... ... ... ... халық тұрғанымен көпшілігі қазақтар. Өзбектер(Ташкент қаласын
қоспағанда) тек 25%-ды ... ... ... ... ... ... тұрғанына қарамастан Өзбекстанға беру мәселесін шешіп
қойған. Сонан соң ... ... ол да ... туралы ашына айтты. Ол
«Орта Азия бюросының ... ... ... ... бөлу және олардың
артықшылығы туралы принципі іс ... ... ... ... ... ... шықты. Қазақтар әлсіз ұлт. Көптеген қазақ аудандары
қазақтарға бұйырмай қалды. Орта Азия ... ... ... ... ... ... капитал Орта Азияда қалды. Бізді Қазақстан жағдайы жақсы
елге жатады деп алдаусыратқысы келеді. Әрение, ... ... ... ... қол жеткізуіміз қажет. Экономикалық бөлістегі
үлесімізді де арттыруды сұрауымыз ... деп ... ... ... сөз ... ол Ташкент уезіндегі 6 болыстың негізсіз өзбектерге
беріліп ... ... Ол ... ... 29 ... ... қазақтар
басым рөлге ие екендігін шегелеп айтып өтті.
Бұлардың сөздеріне І.Құрамысов, Н.Ежов секілділер ... ... ... ... ... ... ... қорытындысы РСФСР БОАК Төралқасының 1925 ж. 9-қарашадағы
мәжілісінің №28 ... ... ... ... әскери
топографиялық бөлімнің он және ... ... ... ... еді ... мен ... КСР ... сипаттамасы), ол кезде
Қазақстан РСФСР құрамында болған (6). Бұл шарт ... ... және ... бой ... ... ... Бұл ... екі халықтың жерді пайдалану
және мәдени ... ... ... де келтірді. Мұндай
келеңсіздіктер ... ... өз ... ... ... ... ... қарамастан межелеу жұмыстарының прогресті мәні
зор болды. Ол тарихта ... рет ... ... ... ... заңдық тұрғыда белгіледі. Межелеуге дейін Сырдария мен ... ... ... жер ... 1 941 127 кв. верст болса,
осы облыстар қосылғаннан кейін еліміздің жалпы жер ... ... ... ... ... шекарадағы өзгерістер
Межелеу кезінде жіберілген ағаттықтар ... ... ... ... етті. Үш жылдан соң араға уақыттар салып 4 рет деңгейлі
комиссиялар құрылып шекараға өзгерістер енгізеді. Бұл сол ... ... ... ... ... ... ... 1928 жылы құрылып, 22-24 қазандағы акт бойынша Қазақ АКСР-
нің бұрынғы Іржар (кейінірек Мақтаарал) ауданымен ... ... ... ... ... ... ... оның даулы емес бөлігінде ғана
белгіледі (7). Келісімге Сыр-Дария аумақтық атқару комитетінен ... ... және ... ... ... ... қол ... Келісім
бойынша аумақтың 4 жерінде шекараға түзетулер енгізіледі.
Комиссияның шешімі бойынша келесі жылдың ... ... осы ... ... ... Оның ... екі жақтың өкілдері және
шекараны межелеуші партияның жұмысшылары кірді. Олар сол жер ... (су ... ... үй үшін ... ... т.б.)
қамтамасыз етуге тиіс болатын(8).
-Екіншісі, 1931 жылы құрылып 27 маусымдағы актісімен Қазақ АКСР-нің
Қызылқұм және Мақтаарал аудандарының ... ... мен ... ... және Фариж аудандарының шекараларын белгіледі. ... ... ... бармастан болжамды түрде жүргізілді. Сондықтан жұмыс
қорытындысы тағы да дәл ... Мұны ... жағы ... ... ... ... ... құрылып 1931 жылғы шешімді қуаттаған. Бұған ... ... екі жақ та ... ... ... бұл келісім де заңдық
келісім болмады. Өйткені мұны ... ... ... ... ыдырағанға дейін үш рет, яғни 1956, 1963, 1971 жылдары шекараға
байланысып КСРО Жоғарғы ... ... ... КСР-і және Өзбек КСР-і
арасындағы шекараны ішінара өзгерту туралы» Жарлықтарымен ... ... ... мен ... ... арасындағы екі жақты комиссияның Бостандық
ауданы мен Бетпақдаланың бір бөлігін Өзбек КСР-нің құрамына беру ... ... 15 ... ... 1-ші пунктінде былай делінген:
«Оңтүстік Қазақстан облысының Бостандық ауданы СССР ... ... 13 ... №133 ... ... және ... ССР-і шекараларына
ішінара өзгерістер енгізу туралы» Жарлығына қосымшада ... ... жер ... ... ... құрамына қабылданды»(9) деп көрсетіліп
екі жақты комиссия мүшелері қол қойған.
Сонымен ... ... ССР ... ... Бостандық ауданынан жер беру
туралы жарлығында «Бостандық ауданы 539 000 га жерімен Өзбекстан құрамына
берілсін, ал 120 000 га ... ... ... және ... ... деп ... Ал ... жөніндегі комиссияның
қолындағы (сол ... ... ... ... 522 000 га ... берілді»(11) деген мәлімет бар. Бұл ... ... енді ... ... айрылуымыздың себебіне келейік. Алдымен
өзбектер Бостандықты сұрап Москваға хат ... ... ... бірінші
хатшысы Мұхитдинов мынадай себептерді алға тартады:
«Біріншіден, ... бұл ... ... ... ... (Жол жоғы рас-
тұғын. Тауды айналып Өзбекстан арқылы баратынбыз).
Екіншіден, ... ... мал ... ... ... Яғни, қазақ жеріне қатты құмартқан өзбектер Мәскеуге жағымды
кеңестер беріп, жерді алмаққа ұмтылады. ... ... ... ... ... ... және 360-370 мыңдай қойымен
қоса Өзбек КСР-не өтіп кетеді. Осы ... ... ... орындары бар
еді.
Мақсаттары орындалған өзбектер бұл жерде көпшілікке пайдалы ауыз
толтырарлықтай ешнәрсе істемеді. Әрине тек ... ... етіп ... ... егіліп, өндіріс орындарының пайдасына кенеліп жатты.
Қазірде осы Бостандыққа байланысты әр-түрлі пікірлер айтылады.Мәселен
сол кезде Бостандыққа оңай баратын жол ... оны ... ... ... ... өзін де алып ... ма едік ... Кейбіреулер біз біраз
жоғарыға арыз жазып шындық үшін ... ... ... Бостандықтан
айрылып қалмас па едік деп айтады. Әрине, бүгін айту оңай. Әр нәрсеге ... ... ... көру ... Сол заманда бұған жан-тәнімен қарсы
шыққандар да ... ... сол ... ... ... ... де жаныштай білді.
Жол салу ... де сол ... оңай ... емес ... ... бәрі ... соңы емес болатын...
1963 жылы 26 ақпанда Қазақ КСР ... ... ... ... ... ... өлкесінің территориясының бір бөлігін ... ... беру ... Указы шығады. Онда былай делінген:
«Жалпы мемлекеттік мүддені негізге ала отырып, ... ... ... жою, бұл ... ... және ... ауылшаруашылық
өнімін өндіруді ұлғайтуға шаруашылық жағынан жедел игеру және ... ... ... ... ССР Жоғарғы Советінің Президиумы қаулы
етеді:
Шымкент облысы жалпы жер көлемі 959 мың гектар Киров және ... ... ... ... және ... ... Советтері,
сондай-ақ Өзбек ССР-і ұзақ уақыт пайдалынып келген Шымкент облысының 1554
мың ... және ... ... 1550 мың ... ... жері Өзбек
ССР-нің құрамына берілсін.
Указ 1963 жылғы 1 ... ... ... ... ССР Жоғарғы Советі Президиумының Председателі И.Шәріпов.
Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының секратары үшін
- ... ... ... ... 26 январь» (13).
Айта кетерлік мәселе, мұның барлығыда өздігінен бола салған мәселе
емес. Мұхитдиновтың саяси бюроға мүше ... ... ... байланысты
орнына кезінде өндіріс Академиясында Хрушевпен бірге оқыған Ниязов
орналасты. ... ... ... ... Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасы
болып Я.Насриддинов тағайындалды.Осындай оңтайлы сәтте өзбектер ... да ... ... ... Мақтаарал, Киров, Ричевский-мақталы аудандар,
қазақтар мұның бәріне Ташкент арқылы келеді. Осы ... ... Егер де ... ... бұл ... мықтап игеретіндігі
жөнінде айтады. Бұған Қазақ КСР-нің басшылығы қолдау көрсетеді. Өйткені
Қазақ КСР-нің бірінші ... ... ... ... еді (1962ж желтоқсан-
1964ж желтоқсан). Оның ұлтының өзбек екендігін ... ... ... ... ... ... ... өзбек халқына «сыйға» тартып
жібердік.
Бұл «Сыйды» Өзбек КСР ... ... ... ... ССР
Оңтүстік Қазақстан өлкесі территоиясының бір бөлігін Өзбек КСР-нің құрамына
қосу туралы» Указында зор қуанышпен қабыл алғандығы айтылады:
«Бұл игі ... істі ... ... ... ... ... зор ... және шын жүректен алғыс айту сезімімен қарсы алды, бұдан
Совет Одағы халықтарының мызғымас, шын ниетті лениндік ... ... ... көмегінің жарқын үлгісін көрсетіп отыр»(15) деп көрсетті
Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Төрағасы Я.Насреддинова.
Жер беру ... ... ... ... Олар ... негізсіз
екендігін айтумен болды. Бірақ бұл ... ... ... ... еді. ... өзі «Біз ... ... Қырымды беріп жібердік. Ал сендер бір-
екі ... ... деп ... көтереді.
Бірақ уақыт өте келе Хрущев орнынан түсіп орнына Брежнев келеді.(Оның
Қазақ КСР-нің 1 ... ... еске ала ... ... жерінде Юсуповтың
орнында Д.Қонаев отырған болатын. Жұмабек Тәшенов ... ... ... ... ... ... еңбегінің арқасында біраз
жерлерімізді қайтарып алудың сәті түсті. Оқиға ... ... ... мен ... аудандарының кейбір бөліктерін Қазақ КСР-не
қайтарады. Бірақ, бірнеше шаруашылық тағы да ... ... ... ... аудандарды қайтаруды сұрап ... ... ... ... ... та ... ... 1-сортты қаракөл беретін Шымқорған атты зауытты алып қалады. Ал сол
кезде қаракөл Әлемдік нарықта алтынмен пара-пар бағаланатын. Ал біз ... да ... деп мәз ... Шымқорғаннан өзге де бірсыпыра жерлеріміз
өзбектердің еншісінде қалып қойды.
Еліміз жерінің тұтастығы үшін талмай еңбек ... ... ... ... ... ... кетті. Қызметін елінің болашағы үшін сарп еткен
асыл ерді біз ... ... ... те ... ... мен ... ... арасындағы шекараны
делимитациялау және демаркациялау.
Екі жақтың шекараны реттеудегі тұғырнамалық құжаты 1991 жылғы 21
желтоқсандағы Алматы ... ... ... Онда ... ... КСРО ыдыраған соң оның ыдырау сәтінде ... ... және ... ... ... ... болмаған(16).
Уақыттар өте келе тәуелсіз мемлекеттердің шекараларын делимитациялау және
демаркациялау ... ... ... ... ...... ауыл, елді-мекен, жайылым, егістік қай елдің территориясына
кіретіндігін ... Ал ... ... сол ... ... ... ала ... шекара сызығын белгілеу. Екі
мемлекет арасындағы ... ... ... ... ішінара өзгерістерге ұшырап кетті. Нәтижесінде шекарадағы ... ... ... т.б. ... ... ... мәселелер туды(17).
Шынын айту керек, шекараны делимитациялау өте күрделі деңгейде жүрді. ... ... ... ... екі ... ... өтті. Оның бірінші
кезеңі бойынша екі ел ... 2440 ... ... ... ... ... ... 96%-ы белгіленіп бітті. Ол 2001 ... ... ... екі ел ... ... қол қоюымен
заңдастарылды. Ал, делимитациялаудың ... ... өте ... ауқымда
өтті. Бұл қалған 4% аймақта Бағыс пен Түркістан кенттері, ... ... мен ... ... ... ... орналасқан. Шекара бөліс
кезінде осы территорияда орналасқан халықтың этникасы мен шаруашылығы ... де ... ... қаралды. Тағы да бір ескеретін жағдай, бұрынғы
белгіленген шекара бойынша әкімшілік аумаққа қатаң бөліп, ... ... ... ... келтіретін ерекшеліктер болмаған. ... ... ауыл ... ... тіпті көше бойлап та, темір жол бойымен де, су
қоймасының жағалауымен де, өзен бойымен де ... ... ... ... ... ... ... шекараның өзгеруін аз
десеңіз, су ... ... мен өзен ... ... және ... ... ... өзі бұрынғы шекара мен қазіргі оның дәлдігі
арасын алшақтата ... ... ... ... ... ... да ... 1941-1941жж шығарылған құжаттамалық карталар мен дәл ... ... ... ... айырмашылықтар бар екендігі белгілі болып отыр.
Бұл аз дегендей 1999жылға дейін өзбек жерінде ... ... ... 12 ... ... ... ... өз ішіне қымтап алса, сол
сияқты жағдай Жібек Жолы ауылында, Сарыағаш шипажайында да орын ... ғана ... ... ... 30 метрге бері жылжыпты. Дәл
осындай жағдай «Ынтымақ», «Түркістан» ауылы маңындағы және ... де ... ... ... пікірлер мен қайшылықтарды топтастырып, арадан
екі жаққа да тиімді, екі ... да ... ... шыға алатын шешім шығару
аса қиын және талмай еңбек етуді ... ... ... да ... екі ... комиссия мүшелері талмай жұмыстар атқарды деп ... ... ... ... ірі ... ... түсірулер
жүргізілді. Зардабы мол экологиялық апатқа ұшыраған Арал теңізі ... ... осы ... космофотокарта жасалды. Елді-мекедерді
бөліске салуда да екі жаққа бірдей тиімді болу үшін ... ... ... ... ... ... ... келісімді
тұрғыда жүргізілді. 2002 жылы 9 ... ... мен ... ... ... ... ... аяқталды. Яғни,
шекара бекітілді, қол алысылды, достық мызғымайды. Бұған ... ... ... ... келген ӨР Президенті И.Каримов пен Елбасымыз, ҚР
Президенті Н.Назарбаевтің шекараны делимитациялау жөніндегі ... ... ... қол жеткізілді. Сонымен 80 жылға созылған екі
мемлекетке тиесілі ... дауы ... ... ... 4%-ға байланысты
даулы елді-мекендердің күрмеулі түйіні төмендегі бағытта өз шешімін тапты.
Келісім бойынша 1059 ... ... ... құрайтын
болғандықтан Бағыс ауылы Қазақстанға кіретін болды. Ал, ... ... ... ... ... ... ... Және келісім бойынша Арнасай су ... бес ... ал ... ... ... ... Өзбекстанға
қарайтын болып шешілді. Әрине мұның барлығы да қызу пікірталастар туғызды.
Мәселен, кейбір отбасылардың үйлері мен ... екі ... ... кете ... Ал кейбіреулер азаматтығы мен үйінің заңды аумағы ... ... ... ... ... мүшелеріне мұның бәрін
мүмкіндігінше әділетті шешу ... ... сан ... ... ... болуына ұйытқы болған
қазақ-өзбек шекарасы өзара түсіністіктің үлгісін көрсетіп, ... ... ... ... ... ... ... кикілжіңдер болмауы
керек. Осымен екі ... ... ... ... пен ... ... таба ... күмән жоқ.
Делимитациялау процесіне деген жалпы жұрттық көзқарас.
Қазақ халқында «өткен іске сыншы көп» деген сөз бар. Сол ... ... ... соң оған байланысты әр түрлі пікірлер айтылды.
Біреулер нәтижеге шүкір десті, ... біз көп ... ... деп ... ... ... екі ... екі мемлекет арасына от тастаушылар ... ... жоқ. ... ... ... ... көңіл қуантады. Елбасымыз
Н.Ә.Назарбаев өзінің «Сындарлы он жыл» атты кітабында: «Әрине, ... ... ... ... ... ... бірақ солай болған күнде де, кез-келген ... ... ... ... саусақ сыртынан қарауға болмайды»(20)
деген ... ... ... ... ... соң да ... ауылы мәселесіне
деген әр түрлі пікірлер айтылып қалып жүр. ҚР ... ... ... қарасақ, бұл кент 1970ж аяғы мен 1980ж ... ... мен ... ... ... қалыптасқаннан көп уақыт кейін
салынған. Аумағы жөнінен түгелдей Өзбекстан Республикасында орналасқан
екен. Демек, этникалық жағынан ... ... бұл ... ... ... болар еді деді. Басы ашық бір мәселе бұл ... ... ... ... жан-тәнімен қалайды екен.
Делимитация нәтижесінде Өзбекстанда ... ... ... ... ... өздерінің тәуелсіз Республикаларын жариялап,
өздерінің Президенттерін де сайлап алды. Мұның бәрі де уақытша, әрі ... ... ... ... кентіне байланысты сөйлеген сөзінде ... шын ... ... ... болуды қалайтын болса,
мемлекеттен арнайы квота бөліп, елімізге көшіріп аламыз деп көрсетті.
Тағы да айта кетерлік бір ... 2003ж ... ... ... ... өртейтін хат келді. Хат ... дана ... ҚР ... ... бір ... ... Қазақстан газетіне
жолданыпты. Хаттың соңына 800-ден аса адам қол қойыпты. Хатта негізінен
жергілікті ... ... ... ... жайында ашына жазылған.
Онда «Кіндік қанымыз тамған жерден, ата-бабаларымыздың ізі қалған ... ... жат ... ... ... қоныс аудару мұндағы
қазақтар үшін оңай ... ...... ... ... ... ... тарихи қателігін қалпына келтірудің уақыты жеткен
сияқты»(21) делінген. Бірақ, Бостандық ауданы мәселесін ... салу ... ... ... ... істер министрі Қ.Тоқаев өзінің «Беласу» атты кітабында былай
деген еді: «Кремльдің осы қате шешіміне біз жүрегіміз ... ... ... ... бар. ... ... кері бұрылатын жол болмайды. Бостандық
ауданын Қазақстан құрамына ... ... ... ету ... ... ... жүйесін бүлдіру әрі бұдан туындайтын өкінішті салдарға ұрындыру
деген сөз. Былайша айтқанда, үлкен жанжал өрбіп кетуі мүмкін. Ал бұл екі ... ... ... мен ... қайшы келер барып
тұрған жауапсыздық шешім болған болар еді»(22). Ал ... ... ... ... ... ... озбырлықтары жайында ашына жазған.
Өзбектердің мемлекеттік аппаратының да оларға іші бұратындығы айтылған.
Кейбіреулер бұл ... бір ... жері үшін елді ... ... ... жауапсыздыққа теңейді. Бірақ бұл деген өзге мемлекеттегі
қандастарымыздың құқықтарын ... ... ... ... ... ... ... пен ымыраластық саясатын ұстанатындығы
халықаралық аренада көрініп жүр. Бірақ бұл деген тек ... ... ... ... Сонымен қатар өзге елдердегі азаматтарымыздың
құқығын қорғау өзге ... ішкі ... қол сұғу ... ... Тағы
да бір айта кетерлік жайт, елімізде өзбек диаспорасы кеңінен қоныстанған.
Қызбалыққа беріліп ... ... ... ... ... де ... ... кейбіреулер Өзбекстанның халқы 24 млн. болса, Қазақстан халқы 17
млн. Ал жер көлемі жер мен ... ... ... әлдеқайда аз.
Сондықтан біз қалған ұлан-ғайыр территориямызды игере берейік деп ... ... ... ... ... үріп ... ... Расында да қайталанбас
қателікті сәттеріміз біздің бүгініміз бен ертеңімізге мықтап сабақ болуы
тиіс. Яғни, ... ... ... ... тұмсықтыға шоқыттырмай
ұқсата білсек асыл жер бізге өз тартуын да аяп ... ... ... әр түрлі пікірлер болады. Кейбір наразылар болмаса халықтың көпшілігі
делимитациялау нәтижесіне оң ... ... Енді ... ... ... ... Өйткені делимитациялау нағыз сенімді, әрі мәңгілік
шарт ... ... ҚР ... ... ... ... ... біртұтастығын және аумақтық
тұтастығын, Республиканы басқару нысанын өзгертуге болмайды»(23) ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі
екі елдің негізгі шекаралық сызығын заңдық тұрғыда белгілеп берді. Мұның
тарихи рөлі өте зор болып қала ... ... ... ... және болашағымен өмір сүретіндігі
белгілі. Өз елінің болашағын ойлайтын кез келген көзі ашық, көкірегі ояу
азамат алдымен ... ... мән ... ондағы игі құбылыстардан үлгі алып,
олқы тұстардан сабақ алатындығы тағы бар. ... ... ... ... үшін ... ... алар тұстар жетерлік. Кейбір
деректерге қарасақ Қазақстанның Өзбекстанда қалған ... ... ... ... да көп ... Бұл жерлердің қалайша өзбектерге
тиесілі болып кеткендігі айтылып өтті. Әрине мұның барлығы да ... ... ... ... енді қайта оралмайды. Біздің ендігі мақсатымыз
ҚР Коституциясында көрсетілген нліміздің унитарлылығын сақтау. Кезінде
Франция Президенті ... ... ... соғысты талқылау деген
сөз» деп айтыпты. Шынында да шекара мәселесі екі ... ... мина ... ... әрі ... Біз мұндай маңызды мәселені өз
деңгейінде ... ... ... әлі де ... маңында қақтығыстар орын алып
қалуда. Тіпті адам өлімдері де ... ... Оның ... ... азаматтары екен. Осыған байланысты кейде ... да ... Біз үшін ... ... де бейбіт түрде шешілгені тиімді.
Қорыта келе бұлардан ... ... ... ... ... ... болуы тиіс. Ендігі ұлан-байтақ жерімізді ұқсатып ... ... ... ... зор, ... ұлан-ғайыр Қазақстан
Республикасының ендігі ... ... ... ... ... орнатып,
дамудың биік шыңдарына көтеріле беру. Бұған елдің толық мүмкіндігі ... ... өз ... ... құжаттарына және осы ... ... ... ... отырып зерттелді. Шекараға байланысты
мәселелер әлі де көп ... ... ... Бұл ... жұмысы
көпшілікке мәлім емес кейбір ақтаңдақ беттерді шама-шарқынша таразылап
өтті. Бұл жұмыс мен үшін алда ... ... ... жұмыстарының негізін
қалап берді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ОҚОММ, 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, ... ... ... Ғ. ... жері тұтастығының қалыптасуы» Алматы., 2005.,
122-125 бб.
3. Қазақ-өзбек шекарасы хақында// Шымкент келбеті 2002., ... ... ... ... ... ... ... 2002., 11-қыркүйек., 2-
б.
5. ОҚОММ, 20-қор, 1-тізімдеме, 19-бума, 214-іс, 5-б.
6. Өзбек кеден бекеттері қазақ ... ене ... Жас алаш 2002., ... №10., ... Біз көнбістіктен ары аса алмадық// Жас алаш 2002., 4-мамыр., ... ... ... ССР ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан №24.,
29-қаңтар., 1963
9. Өзбек ССР Жоғарғы Советі Президиумының Указы// Оңтіктік Қазақстан 30-
январь., 1963., ... ... ... ... ... ҚР ... ... министрлігінің
түсіндірмесі// Егемен Қазақстан 2002., 11-қыркүйек., 2-б.
11. Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене ... Жас алаш ... ... ... ... жүргенде// Оңтүстік Қазақстан 2003., 11-
желтоқсан., №152., 2-б.
13. Назарбаев Н. «Сындарлы он жыл» ... 2003., 56-57 ... Арын ... тұтқан Бостандық жұрты Астанаға ... ... ... ... 2003., №263., ... ... Қ. ... Алматы., 2003., 225-б.
16. ҚР Конституциясы. Алматы., 2005., 34-б.
Сілтемелер тізімі
1. ОҚОММ, 243-қор, 1-тізімдеме, 33-бума, 437-іс, 1-бет.
2. Маймақов Ғ. «Қазақ жері ... ... 122-125 ... Бұл да сонда, 135-б.
4. Бұл да сонда, 132-б.
5. Бұл да сонда, ... ... ... хақында// Шымкент келбеті 4-б.
7. Қазақ-өзбек шекарасы хақында// Егемен ... ... ... ... ... 19-бума, 214-іс, 5-б.
9. Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене ... Жас алаш ... Бұл да ... ... Бұл да ... 3-б.
12. Біз көнбістіктен ары аса алмадық// Жас алаш 2-б.
13. Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... 1-б.
14. Біз көнбістіктен ары аса алмадық// Жас алаш 2-б.
15. Өзбек ССР Жоғарғы Советі Президиумының Указы// Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ҚР Сыртқы істер министрлігінің
түсіндірмесі// Егемен Қазақстан 2-б.
17. Маймақов Ғ. ... жері ... ... ... Өзбек кеден бекеттері қазақ жеріне ене бастады// Жас алаш ... ... ... ... ... ... Қазақстан 2-б.
20. Назарбаев Н. «Сындарлы он жыл» Алматы., 2003., 56-57 ... Арын ... ... ... ... Астанаға аманат айтады// Егемен
Қазақстан ... ... Қ. ... ... ҚР ... 34-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ - өзбек шекара мәселесі56 бет
Ұлттық экономикадағы инфляцияға қарсы саясат және инфляциялық таргеттеу10 бет
Қазақ АКСР-і құрамындағы Қарақалпақ Автономиялық облысының қалыптасу тарихы (1924-1930 жж)38 бет
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
1925-1933 жылдар арасындағы халықаралық қатынас3 бет
Ақпаратты қорғаудың аппараттық құралдардың белгіленуі және сипаттамалары29 бет
Кеңестік шығармашылық интеллигенциясы өкілдерінің қызмет кезеңі (1917-1925 жж)60 бет
М.Тынышбаев. Қазақтан шыққан тұңғыш техника маманы53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь