Махмуд Қашғари еңбектеріндегі халықтық педагогика мәселелері

Түркі халқының XI ғасырда өмір сүрген келесі бір талантты перзенті МАХМҰД КАШҒАРИ. Кашғари көтерген қай мәселе болмасын деректі материалға негізделіп, білімдік-тербиелік мәнділігімең ерекшелетіндігі "Сөздіктегі" табиғатпен біте қайнаскан халық болмысын кеңінен баяндап, оның сан-салалы тіршілігінің көптеген жәйттерін ашып беруге көмектесетін автор мәлімдеулері мен біртуар ғалымның туған өлкенің географиялық жағдайларына халыктық астрономиялық білімдеріне қатысты талдауларынаң да айқын байқалады.
Ел тұрмысын үңіле зерттеген ғалым еңбектің түгелдей бір тарауын түркілердің уақыт есебін жүргізу, жыл маусымдарын белгілеу мөселелеріне арналған. "Түркілер он екі жыдды он екі хайуанның атымен атайды. Балаларының жасы мен өткен күндердегі соғыс тарихын, сол сияқты түрлі есте түтар шақтарды жылдардың айналуымен есептейді", - деп көрсетеді.
        
        Махмуд Қашғари еңбектеріндегі халықтық
педагогика мәселелері
Түркі халқының XI ғасырда өмір ... ... бір ... ... ... ... ... қай мәселе болмасын деректі материалға
негізделіп, білімдік-тербиелік мәнділігімең ... ... біте ... ... ... ... баяндап, оның сан-салалы
тіршілігінің көптеген жәйттерін ашып беруге ... ... ... ... ... ... өлкенің географиялық жағдайларына халыктық
астрономиялық білімдеріне қатысты талдауларынаң да ... ... ... ... ... ... ... түгелдей бір тарауын
түркілердің уақыт есебін жүргізу, жыл ... ... ... ... он екі ... он екі ... атымен атайды.
Балаларының жасы мен өткен күндердегі соғыс тарихын, сол ... ... ... шақтарды жылдардың айналуымен есептейді", - деп көрсетеді. ... ... ... роль ... кезендік жылнама жайында. Әрі қарай
әрбір жылдың тышқан, сиыр, ... ... ұлу, ... ... қой, ... ит, ... деп ... тізбелей келе, автор ... деп ... ... ... ... шапарларда айлардың аттары ... ... өмір ... ... ... ... ... төрт
маусымға бөліп, әр үш айды бір ... ... ... ... сол тәсілмен
белгілейді. Мысалы, наурыздан кейінгі ... ... айы Лақ айы, ... Үлкен лақ айы деп атайды. Бүл айларда лақ ... ... ... айды Ұлы ай ... Бұл ай ... ортасында келеді. Бүл уақытта
жердің жүзі жеміске толып, мал әбден семіреді. Ақ көбейеді"/.../.
Қашғари ... - ай отыз ... ... ... ... Бір айлық
уақыттың өтуі - айдың дәуір сүруімен есептелгендіктен, жылдың он ... ... де Ай деп ... ... ... жыл ... деп ... бұл
тараудағы халыктық наным-сенімдерге қатысты деректер де аса ... ... ... осы жылдардың әрқайсысында бір қасиет бар деп
есептейді: олардың пайымдауында, Сиыр жылы ... ... көп ... сиыр ... кеп ... мал. ... жылы ... азық-түлік
кебейеді. Өйткені тауықтың жемі – дән. Ұлу жылы кірісімен ... ... ... ... ... Ұлу суда өмір ... ... жылы кірсе,
қар қалың жауып, суық қатты болады. Өсек-аяң көбейеді. Осы сияқты ... ... бір ... бар деп ... - деп атап ... халыктың
түрмыс-тіршілігі мен салт-сана дөстүріне байланысты үғым-түсініктерінің
астарына терең үңіліп, айрықша зер ... ... ... бар ғажап ғалым халықгың тіршілік әрекеті мен
тарихи тәжірибесі негізінде туып, қолданысқа түскен білімдерінің танымдық.
қызметін жоғары бағалайды. ... ... ... деп ... ... ... ретінде көрінеді. Халқымыздың өмірінде аса ... мәні ... ... ... мен ... ... көне ... дәуірінен бері жалғасып келетін тарихи
бағалылықтар екендігін қисынды дәлелдейтін нақты ... осы ... ... ... ... ... мен Аспан Әлемін арнайы
тақырыпқа айналдырған өзге де бірқатар материалдар Қашғари үшін түркілердің
табиғатты тану ... ... ... ... ... - ... пен қараңғының түйісетін сәті. Оғыздар «імір» дейді", -
автор ... ... ... ... белгілеу үшін қолданған
үғымдары жайында. Әрі кәрай - таң, Таң ... ... түс ... ... мән-мағынасы ашып көрсетілген талдаулармен жалғаскан.
Қоршаған ... тіл ... ... ... бейнесі, оның жаратылысты үғыну
ерекшеліктері көрініс берген аса ... ... ... ... ... үлгілері. Тәңірім аспанды кең жаратыпты, Жұлдыз бар онда ғажап
дара тіпті. ... ... ... Адамды болмысымен таңырқатып - деп
жырға қосады табиғатты нақты да ғажайып шындық деп ... кене ... ... түркі ұлыстарының түрмыс-салттық үғымдары,
эстетикалык талғамы, ... ... одан ... ... ... ... Мұндай нұсқаларды көптеп келтіре беруге болады.
Әсіресе, табиғатты, жаратылысты әсемдіктің тұтқасы ретінде карастырған
әдет үлгілердің ... ... ... ... ... ортадағы
сұлулықты сезіну тамаша көрініс берген. кейбіреулерінен ... ... ... ... ... бүр ... түрлі гүлге нұр шашылды.
Құс сайрап, сай-саладан су тасыды
Сұлулық көзді ... ... ... ... ... бар ... сайрайтын
Оның үні ұққаңда
Жүрегінді қайрайтын.
Келесі бір өлең жолдары жыл мезгілдеріндегі табиғат тіршілігін былайша
баяндайды:
Сарқырап сай-саладан ағады су,
Белеген ақ моншаққа жағаны ... ... ... ... ... көк ... ... қу.
... Жазғы жайлау жасылды
Тұман түсіп, ашылды.
Жылқы үйездеп қасынды,
Құлын-тайы кісінеп.
"Табиғат суреті кешегі Абай, Ыбырай ... ... ... келді
деуге болады. Табиғатты, тіршілікті, дүние болмысын қабылдау, сезіну және
тануы тым ... ... ... ... ... ... ... сөз болуы, оның келесі дәуірмен байланысы, сабақтастығы
жайында. Бұл пікірдің ... мен ... ... енгізе
түсетін мысалдар "Сөздікте" жеткілікті. Бұлардың ... ... ... оятудағы ықпалдылығы ғана емес ... ... да ... ... ие ... ... Еділ ... маңайда оның суы.
Ақ шортандар жүзеді айдынында
Жағалары көз тартқан қалың нуы.
... Құлан қырда ... ... ... ... ... Ойнақтайды ор киік.
Туған өлкенің табиғат жағдайлары көркем суреттелген шумақтар өрмән
қарай былайша жалғасады:
Қанатын қақса қалың құс, ... ... ... ... ... ... суға ... ғалым өз еңбегінде халық емірінен, шаруашылық кәсібінен, оның
өзін ... ... ... ... мол ... ... мағыналы, шешен тілді нұсқаларды көп қолданған. Мәселен,
Төрт аяғын билетіп,
Құр атқа басын үйретіп,
Қырық кез құрық сүйретіп
Киікке тазы қосайық
Түлкіге қыран салғанда
Тазыны ... ... мәз боп ... жоқ ... ... асқан жалғанда!
- деп келетін шумақтардың әлеуметтік көңіл-күйді дөп басып, ... ... ... сол ... ... өмір-салтын кез
алдымызға елестетуге мүмкіндік береді. "Сөздіктен" елеулі орын ... ... сан ... ... ... ... болмасын табиғаттың
адам тіршілігіндегі ролін жете бағалап, ... ... ... ... ... ... өзіндік орны бар материалдар екендігі
даусыз.
Көне замаңдарда туып, Қашғари ... ... ... жеткен
дүниетанымды. кеңейтуде, айналамен үқыпты қарым-қатынаста болудың
маңыздылығын түсінуге ... ... ... - ... ... тәрбиелік ережелері ретінде қалыптасқан бұл сөз
үлгілерінен ... ... ... мен оригинальды идеяларды
кездестіреміз.
"Күздің келуі жазда білінер" - дейді, мәселен, халық тағылымы, ... ... ... алдымен оның ерекшеліктері мен заңдылықтары
жөніңде нақгы ... ... ... ... ... орай
қамтыған тақырыбы да мол мақал-мөтеддермен таныса отырып, табиғатга өзінің
тұрмыстық-шаруашылық ... ... ... ... іс-әрекеті, олар кәсіп еткен түрлерінен жан-жақты хабардар боламыз.
Мәселен, төрт түліктің адам үшін тұрмыстық мәнін жоғары бағалаған ... ... ... ... ... қолыңызда,
Дәулеті жарар өмір жолыңызға.
Келесі бір тұста бақташылықтың өте ... ... іс ... ... ... күтіп-баптаудан асқан шеберлік, ерік, жігер кажеттігін
айтып бағыт-бағдар сілтейді:
Арпасыз ат қыр аса алмас,
Арқасыз ... ... ... ... ... - ер ... /арымас/,
Іштік болса ат жауыр болмас.
Түркілер өмірінің сан-саналы тіршілігін кеңінен ... ... ... сүюге тәрбиелеу мақсатында қолданылған бүгінгі күні де өз
мәнін ... ... ... ... ... аң аулау
секілді көсіптерге байланысты болып келеді:
Тікпейінше өнбес, талпынбайынша болмас /жетпес/.
Жер ... ... ... ... ... ... аңшы ... данышпан болмас.
Қашғари жазбасы көне көз бабаларымыздың осы мазмүндас қоғамда, тұрмыс-
тіршілікте, керген-түйгені, айналамен карым-қатынастан жинақтаған ... ... ... ... ... берген материалдарды топтастыруымен
ғана емес, оларға берген автор ... ... ... ... ... ... пен қоғамның өзара әрекет ету сипаты айқын көрінген
мазмұны жағынан әрі ... әрі ... ... ... дүниемен үйлесімді қатынаста болған халық болмысы, өмір салтын өте
шебер суреттейтін алуан түрлі фольклор материалдары, ... ... ... ... ... ... жасалған топономиялық, ... ... ... аса ... ... ... ... Ила /Іле/, Артыш /Ертіш/, Манғышлақ секілді туған
елкеміздегі жер ... ... ... ... аса ... ... осы ... кездестіреміз. Ертістің Иәмек
(Қимақ) даласындағы кеп салалы езен екеңдігіне түсіндірме берген автор ... ... ... суы – ... суы" деп ... «Әртішмәк» етістігінің
түбірі "Әртіш - Ерту" ... ... кім тез ... ... – деп хабарлайды.
Қашғари көрсетуіңде түркілер үлкен өзендердің барлығын ... ... Ал Іле ... түркі елдерінің жейхуны. Екі ... ... ... тахси рулары мен жігілдің бір тобы өмір ... ... ... ... ... объектілердің Тянь-Шань мен
Жетісу аймағына катысты көпшілігінің /Бедел, ... ... Арт ... мал ... Қазақ жер аты, Куча, Үзгенд қалалары, Ісігкөл, Сізіңкөл
секілді көл аттары т.б./ атаулары күні ... ... ... ... жатқанын хабарлайды /.../.
Бүгінгі күннің талап-тірліктеріне орайлас келіп, ұштасып жатқан білім
мен тәрбие беру ... ... аса ... ... біркатары
өлкеміздің өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне қатысты деректер. Қашғари
көрсетуінде:
Бұлан - ... ... көп ... ірі аң. Оны ... аулайды.
Бұланның іші кекеуек, аспанға карай ... ... жуан ... ... - түйе ... ащы ... /.../. ... адамның
төбесінен жанап ұшатын құс /.../. Арқар - ... ... ... ... /.../. Суғр - ... ... ішік ... /.../. Күзен - торғай
мен дала тышқанын аулайтын жәндік, ... ... ... - ... ... ... - лашын. Осы түста автор батыр жігіттерді де Лашын дейді, -
деп батырлықты лашынға, қыранға балап қастерлеген ... ... еске ... ... - ... есек /.../. ... - тауда өсетін қараған /.../.
Иандақ: йандақ ... - ... ... /.../. Қашғалақ - үйректен кіші су
құсы, қасқалдақ /.../. ... ... ... территорияның
сыртқы өзгешелігін байқататын/ бұл ... ... ... ... ... ... ... байытып, тереңдетіп түсіңдіруге әрекет
жасаған Қашғари бағыт-бағдары қайран қаддырады.
"Иірі болса ер өлмес". Иір - іш ... ... ... ... - ... ... бір түста автор оның ерте кезден-ақ адам ... ... ... ... қасиетіне тоқталып. Шығарма беттерінен ата
мекенімізде ... ... ... ... өлең шөп, ... бұлғын,
құндыз. секілді өзге де аң, құс, ағаш, шөп атаулары, олардың табиғат пен
адам тіршілігіндегі орны жайлы сан ... ... ... болады.
Құстың жаманы сауысқан,
Ағаштың жаманы азған /итмүрын/.
Жердің жаманы қазылған,
Адамның жаманы ... ... ... ... ... ағаш ... өсімдіктің жаманы итмұрын –
деп көрсетеді автор итмұрынның отын ретіндегі ... ... ақ, сары гүл ... ... ... ... миуасы бар өсімдік.
Біздің жақта мүны бақшаның айналасына егеді. Ол отынға жарамайды. Жақсаң
ұшқындары ... ... пен үй ... ... ... ... ... қазылған, батпақты жер саналады. Өйткені оңдай жерлерге
шатыр тігуге, егін егуге болмайды. Адамның ең ... ... ... ... ... ... ... келеді /.../. Өлкетану жайында
түсініктер қалыптастыруда өзіндік орны бар біртуар ғалым ... ... кете ... ... ... ортағасырлық дерек көзі
табиғаттың адам тіршілігіндегі ролін жете ... ... ... ... ... бабалар іс-әрекетін айкын бейнелеп, олардын ... ... ... ... ... ... ... аялаудағы мінез-қүлық
ережелерімен таныстыруда тендесі жоқ ... ... ... оқып ... жастардың халықтың табиғатты
қастерлеу салт-дәстүрлерінің тарихи мәнін терең түсініп, оны жалғастырушы
лайықты мұрагері ... ... ... ... ... ... ... даусыз.
Еңбектің ауыз әдебиеті үлгілері мен ... ... ... ... ... орай ... тиіс,
"табиғат-адам-қоғам" бірлігі жөніндегі ... ... ... роль ... ... адам әрекетін нақты мысаддар арқылы
ашып көрсетуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ескерткішін туған өлке жайлы ... ... ... көзі
ретінде қарастыруға жағдай туғызады, олардың мазмұнын оқып үйрену ... ... оның ... ... ... ... ... жөрдемін тигізеді.
"Табиғат-адам-қоғам" қарым-қатынасы процесіндегі эстетикалық,
өнегелілік құндылықгарды ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білімін, сана-сезімі мен мінез-күлық
бірлігін қалыптастырудағы ... ... де аса ... ... ... ... ... мәнге ие тамаша туындыны білім мен
тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... мәселе. Бұл өз кезегінде "Сөздіктің" бүгінгі оқылатын түрлі
пәңдер күрылымы мен ... оқу ... ... білімдік-
тәрбиелік қызметке ие материалдарын іріктеп, жүйелеу, яғни оның оқу-тәрбие
процесінде қолданылу тәртібін ... ... ... ... ... еңбектерінде Махмұд Қашғаридың ең алдымен
туған халқына жақын болғандығын әділ атап ... ... да ... ... және ... ... ... ықпал еткен факторлардың бірі
Қашғарлық ғалымның түркілер омір салтына зерттеушілік ... ... Ұлы ... ... өмірін оқып үйренудің, халықтардың этникалық
ерекшеліктерін оның этникалық тәрбиесімен байланыста қарастырудың ... ... Бала және оның ... тәрбиемен байланысты салтгар мен
әдет-ғұрыптар, халықтық мейрамдар, ... ... ... ... ықпалы
- мұның бәрі Қашғари ерекше ... ... ... Ұстаз халықтың
ауызша шығармашылығын және мұнда көрініс ... ... ... ... Ол ... ... ... халықка білім таратып,
идеялық жоғары дәрежеге жеткізем десе, алдымен оның ... ... ... ... тура ... Бұл ... ... өзі өнеге болған еді, оның
халыққа деген ыстық сезімі мен ықыласы, ең алдымен, ... ... ... ... белгі берді. ... ... ... ... ... ... мәңділігі женінен түркілер
көркем әдебиеті бастауы болып шықты. Әрбір келтірілген осы мысалдарды автор
түркі фольклоры – макалдары мен ... ... ... ... толықтырып отырды. Мұның өзі шығарманың логикалық ... ... ... ... ... сипаттарын
қозғалмалықта дамуда; тәрбиемен, халық өмірінің тарихи жағдайларымен ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынастың қисындылығы жайлы Баласағүниның ойын толық қуаттаушы ол ... ... атап ... "Түркілер көрікті, өңдері ұнамды, ... ... ... ... білетін кішіпейіл, уәделеріне берік
түратын мәрт жөне сол сияқты көптеген жақсы ... ие ... ... ... Аса бай ... ... ... қоғамдық өмірдің жоғары
дамуымен байланыстырады, өмір ... ... ... ... деп ... ... қағидасын жүзеге асырып дамытуда
Кашғаридың ... ... ... ол ... қазынаға тек түркі
халықтары үшін ғана емес, әлемнің өзге халықтары үшін де мәні зор ... ... ... ... ... өз ... ... күштерді рухани біріктірудегі, идеялық топтастырудағы қызметі
айтарлықтай. Қалай болғанда да ... ... ... жолын
ұстағандар болды: Ахмет Жүйкени тілді - этностың туы ... Қожа ... тіл оның - жаны деп ... Тіл мен ... ... жалғайды,
біріктіреді. Өз тілінді өзгерт, нанымыңнан бас тарт. ... сен қай ... айта ... ба? - деп ... ... (Хакім ата).
З.ӘБІЛОВА, Қ.ҚАЛИЕВАЛАРДЫҢ «ЭТНОПЕДАГОГИКА ОҚУЛЫҒЫНАН»

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Ақпараттық - коммуникациялық технологияны қолдануда пән мұғалімдерін дайындау36 бет
Бастауыш сынып мұғалімінің педагогикалық шеберлігі және оны қалыптастыру мәселелері47 бет
Жаңа педагогикалық технологияларды пайдалану83 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Информатика пәні бойынша критерийлі-бағытталған тест тапсырмаларын жасау әдістері.24 бет
Мұғалімдердің педагогикалық және әдістемелік білім деңгейін жетілдіру10 бет
Отбасы және балаларға әлеуметтік көмек67 бет
Отбасы тәрбиесін жетілдірудегі педагогикалық ұжым мен отбасының бірлескен қызметі63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь