Міржақып Дулатовтың өмірі

Халық жүрегіне ерекше қымбат тұлғалардың бірі – Міржақып Дулатұлы. Жақаңның бар ғұмыры халқымен тығыз байланысты. Осы арада бір ғана жәйтке тоқталсақ, қазақтың азаттық қозғалысының алғашқы сәулесіндей жылт еткен “Серке” газетіндегі “Жастарға” атты өлеңі мен жариялана түсіп жабылып қалған “Біздің мақсатымыз” атты мақаласына биыл аттай жүз жыл толады.

М.Дулатұлының есімі ақталып, бүкіл шығармашылық мұрасы халыққа қайтарылғалы жиырма жылға таяу уақыт болды. Содан бері оның әлеуметтік-саяси және әдеби-публицистикалық қызметін зерттеп, қоғамдық сананың игілігіне айналдыру жөнінде бірсыпыра істер атқарылды.

Бұл бағыттағы алғашқы тындырымды қадамдар ретінде 1988 жылы 4 қарашада Қазақ КСР Жоғарғы сотының шешімімен оның заң жүзінде азаматтық жағынан ақталуын және 1989 жылы 26 шілдеде М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ұсынысымен Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті комиссия­сының қорытындысы бойынша қаламгердің шығармашылық мұрасы идеялық-саяси тұрғыдан ақталғанын атап көрсетуге болады.
        
        Міржақып Дулатов
Халық жүрегіне ерекше қымбат тұлғалардың бірі – ... ... бар ... ... ... байланысты. Осы арада бір ғана ... ... ... ... ... ... жылт ... газетіндегі “Жастарға” атты өлеңі мен жариялана түсіп жабылып
қалған “Біздің мақсатымыз” атты мақаласына биыл ... жүз жыл ... ... ... ... шығармашылық мұрасы халыққа
қайтарылғалы жиырма жылға таяу уақыт ... ... бері оның ... және ... ... зерттеп, қоғамдық сананың
игілігіне айналдыру жөнінде бірсыпыра істер атқарылды.
Бұл бағыттағы алғашқы тындырымды қадамдар ... 1988 жылы 4 ... КСР ... ... шешімімен оның заң ... ... ... және 1989 жылы 26 шілдеде М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтының ұсынысымен ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық мұрасы идеялық-
саяси тұрғыдан ақталғанын атап көрсетуге болады.
Осыдан кейін-ақ Алаштың өзге ... ... ... да ... және ... ... ... және
кең көлемде насихаттау жұмысы белсене қолға алынды. Тоқсаныншы жылдардың
бас ... ... ... бір ... сонсоң екі томдық басылымдары
жарық көрді. Тарихшы, әдебиетші ғалымдар оның саяси-әлеуметтік және әдеби-
публи­цистикалық қызметтерін кең ... ... ... Мерзімді баспасөз
беттерінде өмірі мен қызметі жайында тағылымды ... ... ... монографиялар жарық көрді. Кандидаттық диссертациялар
қорғалды. Артында ... ... ... ... ... ерекше күш
салып, қалам тербеуі арқасында “Шындық шырағы” атты екі ... ... ... ... ... ... жүйелі жұмыстардың нәтижесінде 2002-2004 ... ... ... ... ... ... шығармаларының бес томдық
академиялық басылымы жарық көрді. Солардың барлығының бір ... ... бір топ жас ... табанды ізденісі арқасында сонау
солтүстіктегі Карелия жерінде дамылдап жатқан ардагер аға ... ... ... ... ... ... ... дәстүрімен қайта
жерленді.
Енді, ... ... бір ... ... ... ел жадындағы
жақсының ғибратты ғұмырына тағы бір көңіл көзімен барлай ... ... ... ... ... тұрғандай.
Демек, бұл тұста Міржақып Дулатұлы кім деген сауал көлденеңдей
алмайды. Оның халық деп ... ... ... ... ... тіліндей
тырсылдап естіліп тұратынына ешкімнің күмәні болмаса керек. Ендігі мәселе –
біз оның табиғи ... ... ... алдық деген сұрақтың
төңірегінде ғана өрби алмақ. ... ... арғы ... де біз осы
бағытта жалғастырмақпыз.
Өткен ғасырдың ұшар басында Торғайдың екі ... ... ... ... ... ... ... ашылған бір жылдық курсты бітіріп,
мұғалімдік куәлік алып шыққан жас жігіт туған елінде ... жыл ... бала ... Үйез ... оқи ... ... әлеуметтік
өмірінен азды-көпті хабардар болған көзі ашық жігіт ауыл тірлігімен томаға
тұйық қала алмады. Әр түрлі салаға ой ... ... алаң ... оны ең ... ... ауыл ... жүйелеп сабақ берерлік
оқулықтар жоқ: әсіресе есеп шығартатын, әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... құрастыруымызға болар еді-ау
деген ой мазалайды.
Мектеп қабырғасында ... ... ... алып шыққан білімін әрі
қарай жалғастырып, жетілдіру жөнінде де ... бір ... ... ... ... – әдебиет. Кентті жерде орыс тілін әжептәуір
меңгеріп, көркем шығарма ... ... ... ол енді өз жанынан ой
құрастырып, ұйқасты сөздер жазуға да машықтана бастаған. Солармен қабаттаса
мұның ... ... ... – ел ... ахуалы. Ана тілінде шығатын там-
тұм баспасөз бетінен шұқшия оқитыны – қазақ халқының хал-жағдайын ойлап қам
жеген ... ... ... Сондайда көбірек көз тоқтататын екі есім бар.
Бірі – ... ... ... кісі де, екіншісі – осы Торғай ... ... ... жұрт аузында жиі айтыла бастаған Ахмет Байтұрсынов.
Жас жігіт соларды бір ... ... ... ... ... ... 1904
жылдың көктемінде, оқу жылы аяқталысымен, Омбы қайдасың деп, солар тұрған
қалаға қарай тартып отырды. ... ... ... ... ... ... сәлем берді. Солардың жылы шырайын көріп, кемді күн тығыз
араласты. Байқайды, ... де ... ... ... ... ... ... бөлек, текті адамдар. Жүріс-тұрыс, сөз сөйлеу, үлкенді-
кішілі кісіге ілтипат-ықылас білдіру мәнерлері ... ... өте ... ... ұзақ ... әңгімелескендері қызық. Ылғи да бір
жәйттерді алыстан ... ... ... ... кең ... алып ... ой жүйесі.
Әлекең өзінен жасы кішіге “шырақ” деп сөйлейді екен. Ал Ахмет ағасы
мұны бір көргеннен-ақ жақын тартып, “інішек” атап ... күні Ахаң мұны ... ... ... ... ... сен келгелі бой-басыңа бағдарлап, байқап жүрмін. Талабың
бар, әжептәуір оқыған, зейін-зердең де ... ... ... ... ... ... демеймін. Бірақ бұл ... ... ... аяқ
басқаныңның бәрі есептеулі. Біз де орын ауыстырмақ ойдамыз. Сен ел ішіне
шық, жер көр. Өзің оқу ... ... ... ... ... дедің ғой,
әлі де кеш емес, сол ... ... ... ... ... ... көп ауылдарда
мектеп ашылып жатыр. Орын табылар, қажет кезінде Семей мен Омбы да ... жол ... – деп қою ... ... баяулап отырып біраз сөз
айтты да, үстелінің тартпасынан қағазға ораған қалың дәптер алып шықты.
– Мынау Абай деген ақынның ... ... ... ... емес,
сөзі аз, мағынасы көп, терең. Өзің өлеңге әуестеніп жүр ... ... ... бар. Ендеше, осы кісінің сөздерін оқып көр. Абайды ... ... ... ... ... ... жақсы ағаның айтқанын екі етпеді. Елдің қиыр шығысындағы
Зайсанға қарай жол тартты. Сонда барып, ... қажы ... ... ... ... қазақ мектебіне мұғалім болып орналасты.
Бұл бұрын өзі көрмеген ... ... өлке ... ... бұлт ... басқан биік-биік тау жоталары, сол таулардан сарқырап ... ... ... ... ... көлі бар ... өңірдің табиғатын тамашалап,
сабақтан бос кездерінде біраз аралаған. Сондай әсем көріністердің ... ... ... ... да ояна түскендей еді.
Бірақ көңілге қаяу салатын келеңсіз жәйттер де байқалды. Шаруашылыққа
өте қолайлы ... бай ... ең ... ... келімсектер келіп
иемденіп алған. Бұрын таудың төскейін жайлап, етегін ықтап дегендей, емін-
еркін иемденген жергілікті ... ... ... ... өз ... өгейсіп қалған жайлары бар екен. Осыны көргенде ... ... ... ... ... қарай ауа береді. Ой көзін сол ... ... ... ... ... тосады. Бұл жаққа кешеуілдеп
келетін газет ... ... ... ... анық ... – арғы ішкі ... орталық қалалары қатты
дүрбелең үстінде екен: жұмысшылар ашық күреске шығыпты; саяси қозғалыс кең
қанат жайған. Соның дүмпуінен сескенген ... ... ... ... ... мен ... кеңшілік берген тәрізді. Осыны пайдаланған
қазақ зиялылары да қарап жатпай, Орынбор, Омбы сияқты қалаларда бас қосып
жатқан көрінеді. ... бір ... жиын ... ... екен ... анық
хабарды естігеннен кейін, бұл дереу солай қарай аттанды.
Міржақып мұнда бұқаралық үлкен шеру қарсаңында ... ... ... ... ... мен ... жай-жапсарды естігеннен кейін, сол
дүрмектің алдыңғы қатарынан көрінді. Шеру ... ... ... ... ... ... ... жағдайларын баяндап келіп, патша
үкіметіне он төрт пункттен тұратын петиция ... Осы ... ... танытқан жас мұғалім қазақтың тұңғыш ұлттық партиясын құру
жөніндегі құрылтай ... ... ... ... ... Орал
қаласына келді. Одан әрі өздері үлгі тұтқан Ресей кадет партиясының съезіне
қатысу үшін бір топ адамдармен Петербургке ... ... жас ... көкірек көзін ашып, саяси санасын
қалыптастыруда өте тағылымды мектеп ... ... мен ... ... ... ... бас қосқан жиындарда қазақтың не бір марқасқа
зиялыларымен жақын танысып, олармен ұзақ ... ... ... ... өзінің заманы жайлы, ел тағдыры, халқының мүшкіл халі
жөнінде ішкі сенімін нығайта түскен. ... ... ... ... ... Шахмардан Қосшығұлов болды. Өте іскер, әрі ауқатты көрінген бұл кісі
өзі сияқты ... ... ... ... ... ... ... тілінде
газет шығаруды ойластырады екен. Ақыры, сол істің хаттама құжаттары, қаржы-
қаражат жағы бірыңғайланып, татар тілінде шығатын “Улфат” ... ... ... ... ... ... бұл ... алғашқы санына арнап
“Жастарға” деген шағын өлеңін ұсынды. Қосшығұловтың тапсыруымен ... ... ... ... мақала жазды. Сөйтті де келген ізімен кері қайтты.
Бірақ істің аяғы ... ... ол ... ... жаңағы өлең жарияланған бірінші саны ... ... ... ... ... ... ... жатқанда, газет материалдары
түгелдей тәркіленіп, оған біржола ... ... ... ... бақылаушы шенеуніктер газет материалдарында үкіметке қарсы
айтылған пікір бар деп ... да, оған ... ... бәрі
жазалансын деп үкім шығарыпты. Бірақ бүркеншік атпен жазылған ... таба ... ... ... ... алған Міржақып ел арасында бас бағып жүреді
де, 1909 жылы ... ... ... Осында әуелі кітапханада, одан
кейін аралық сот кеңсесінде ... ... ... ... ... ... ... Бұдан бұрынғы өзі басы-қасында болған
оқиғаларды ойға салып қорытып, терең тебіреністен туған өлеңдерін ... ... 1909 жылы Уфа ... ... ... атты ... жинағы
жарық көреді. Араға бірер жыл салып, Қазан қаласынан ... ... ... әдебиеті тарихындағы тұңғыш романы шығады.
Бұл екі оқиға халқымыздың сол кездегі рухани өмірінде ел құлағын елең
еткізген айтулы жаңалық ... бұл ... ... ... ... өлеңдер
жинағының бүкіл қазақ даласын қалың ұйқыдан дүр сілкінтіп ... ... ... ... ... айқын бір айғағы – артынан ... рет ... ... ... Міржақыптың үстінен қылмысты іс қозғалып,
артынан тынымсыз тыңшылық бақылау қойылғаны, сөйтіп, Қызылжар, Семей, Омбы,
Орынбор, Саратов қалаларының тергеу ... ... ... ... ... ... салу, бір-біріне қосымша деректер хабарлау жөніндегі ... ... да ... міржақыптанушылар арасында белгілі жәйттер.
Міне, осының барлығы жинақталып ... ... ... ... Семейдің абақтысында біржарым жыл қамауда отырғанын, сонсоң екі ... айып ... әзер ... және ... қуғын-сүргін мұнымен аяқталмаған. Петербургте бір кезде
“Серкенің” ісімен айналысқан тергеушілер енді ... ... ... ... ... ... мазмұнымен бір ұқсастық
тапқандай, сондағы қағаздарды архивтен көтеріп салыстырса, ... ... ... ... ... ... нақ өзі болып шығады. Осыған ... ... ... ... ... қорында сақтауға болмайды деп
тауып, сот палатасының шешімімен “Серкеге” байланысты барлық құжаттарды түк
қалдырмай ... ... ... бәрі не үшін еді? Тек қана ... ... ... ... ... ... берген атамекен жер-суынан айрылып таланғанын
айтқаны үшін ғана ... ... Алаш ... ... ... ... ... аяқталған.
* * *
М.Дулатұлының Ахмет ... ... ... ... “Қазақ” газетін шығару жөніндегі атқарған қызметін екінші
кезеңге жатқызамыз. Бұл ... ... ішкі ... ұйымдастырып,
талай қиындықтарды бастан кеше жүріп, газеттің ... ... ... үшін ... тек өз қара басы ... ... ерен күш
жұмсағаны өз алдына. Бұл жерде оның бәрін ... ... ... ... ... біз оның бұл ... ... азаматтық тұрғыдан бой
көрсетіп, қазақ халқының ұлттық мүддесі үшін мемлекеттік тұрғыдан көтерген
аса күрделі мәселелеріне ғана ... ... ... жөн ... бұл ... ... “Қазақ” газеті шықпай тұрғанда, өзі “Оян,
қазақ!” үшін тұңғыш қуғын көріп, бой тасалап жүрген кезде-ақ ... ... жылы ... ... ... дума һәм қазақ” деген мақала
жазған. Оның мазмұны мынадай: 1905 жылы ... ... ... ... ... бостандықтар жариялағаны жоғарыда ... ... ... ... ... ... өздерінен белгілі көлемде депутат
сайлауына құқық ... ... ... бұл ... ... бармады.
Демократиялық қозғалыстың толқыны қайтып, ел іші тыныштала бастаған кезде,
патша өз ... өзі ... ... ... ... мемлекет
билігінің жоғарғы органына өкіл жіберу еркінен ... ... ... та бар еді. Осы ... Жақаң қара басының қайғысындай қапаланады.
“Бұған шыдап отыра бермейік, бүкіл халық болып үн қосып, ... ... ... ... беріле қалған күнде жоғарғы заңнамалық ... ... ... ... және ... ойын ... етіп ... алатын білікті адамдарды
сайлау қажеттігін айтады. Осы орайда І Мемлекеттік ... ... ... үшін ... ... ... ауыр жазаларға кіріптар болып, жанын
қиып ... ... ... халқына бірінші дерлік жолбасшымыз” Әлихан
Бөкейханов үстінен Тоқырауын ... ... арыз ... ... еске
алады (қараңыз: Міржақып Дулатұлы. Бес томдық шығармалар жинағы, “Мектеп”,
2003. 38-бет). Бұдан былай ... ... ... деп ... ... ... кейінірек “Қазақ” газетінде “Государственная дума һәм солдаттық
мәселесі”, “Государственная дума” ... ... тағы да ... ... ... ... биік мемлекеттік, әлеуметтік
тұрғыдан қарайтынына “Қазақ” бетінде жарияланған ... ... ... ... ... “Қазақ жайлы”, “Қазақта мүфтилік мәселесі”,
“Бас қосуға рұқсат берілмейді” сияқты мақалалардан ... көз ... ... сол кездегі экономикалық хал-ахуалын өркениетті жолмен
жақсартуға үкімет тарапынан қамқорлық білдіруі жайын ... ... ... не ... ... тақырыпқа сегіз бірдей мақала жазуының
өзі көп нәрсені аңғартса керек.
Міржақыптың ... ... ... ... ... ... өзге ... бірлесіп жасаған іс-қимылдары айқын дәлел. Жарлық
жарияланып, қазақ жігіттерін майдандағы қара ... ... ... ... ... ... ... үшеуі қол
қойып, “Қазақ” газетінде ... ... ... үндеу жариялады. Олар
жарлыққа көнген күндегі тұрмыстың ... мен ... ... ... ... ... етіп салыстыра келіп, халықты көну жағына
шақырды. Патшаның жарлығына қарсы шығып бас көтерген ... ... ... ... ... ... Істің моральдық жағын да
ескертті.
“Бұл соғыстың ылаңын ешкім тілеп алмаған шығар, біздің де ... ... бұл емес ... Отандастарымыз – орыс халқы, діндес
қандастарымыз ноғай халқы һәм ... ... ... ... ... ... біздің шарпылмай қалуымыз қиын көрінеді... Дүние бұл күйінде
тұрмас, соғыс та ... Сол ... ... ... ... ... еккенде
жоқ, сепкенде жоқтар сыбағаға ортақ бола алмас. Теңдікке ортақ болайық
десек, осы ... ... ... ... Алмақтың да салмағы бар” (сонда,
278-бет), – деп жазды.
Авторлар бұл істі ... ... ... көрсетіп, ақылдарын да
айтты: “Біз естиміз, елдің көбі бұл ... ... ... ... список бермей отыр дейді, бұлары – қате. Болыс пен ауылнайда ... ...... Бірақ болыс, ауылнайлар да орынсыз басып-жаншып
кетем демей, халықты шиелендірмей, ақша ... ... ... ... ... ... қызметін атқару керек. Бұл ... ... ... деушілер де болмасын...” (сонда, 275-278-беттер).
Жарлық жарияланғаннан кейін бес ай өткенде А.Байтұрсынұлы, ... ... ... ... ... һәм ... үйезінің халқына жолданған хатта
жоғарыда айтылған ойлар әрі қарай пысықталып шегелене түсті. ... ... ... ... ... мен Жетісу қырғыздарының
қатты қырғынға ұшырағанын хабарлай келіп, авторлар ... ... ... ... ... – өз балаларың, өз тумаларың, жанымыз ашиды,
қабырғамыз қайысады. Біздің ата-ана, ... ... ... ... ... ... жаны ашиды десеңдер, тіл алыңдар: қан
төкпеңдер, қарсылық қылмаңдар! Алынатын жастар ... ... деп ... қатын-баланың обалына қалмасын! Бізді орысша оқып, ... жүр, ... ... ... деп ... ... ... мен
аруаққа тапсырыңдар!.. Әркімнің ниет-көңілі бір ... аян, ... ... 284-бет), – деп егіле жазды.
Алаш арыстарының ... ... ... білдірген өңірлердің
азаматтары қатты құрбандыққа ұшырады. Бірақ үкімет онымен де ... ... ... ... алды. Алаш қайраткерлерінің шын жанашырлық
азаматтығы сол кезде көрінді. Басы ... мен ... ... ... қара ... ... ... жігіттеріне жәрдемдесу жөнінде әр
жерден орталықтар ... ... ... ... Тіл ... қамқорлыққа алып, керек-жарақтары болса, қалтқысыз қамтамасыз етіп
тұрды.
* * ... ... ... ... Ресей қатты жеңіліске ұшырап, титықтап
тұрған кезде ішкі ... ... ... алып, патшаны тақтан
тайдырғаны Алаш ... үшін ... ... жерден табылғандай
жаңалық болды. ... ... ... ... арасында жүрген
Бөкейхан мен Дулатұлы ... ... ... асқаннан кейін дереу
Петроградқа келді. Патшалық құлап, билік ... ... ... көшкеннен
кейін астана көшелерінде салтанатты шеру өткізген халықтың қалың ортасында
жүрді. ... ... ... ... ... халықтарына бостандық жарияланғанын олар зор қуанышпен қарсы алды.
Елге келгеннен кейін Әлихан, ... ... ... қол ... ... ... тақырыппен “Қазақ” газетінде жариялаған хатта олар ... ... ... ... таңы ... ... ... жеткізді. Күні кеше құл едік, енді
бүгін теңелдік. Қам ... ... ... ... жоқ. Неше ... бері
жұрттың бәрін қорлықта, құлдықта ұстаған жауыз һүкімет, өзгеге қазған ... ... көр ... ... сапарға кетті. Жүз жылдан бері ... ... ... ескі ... ... ... ... оққа ұшып,
басы айдауға, малы талауға түсіп жүрген сабаздар жасымай, бірі ... ... ... ... қол ... ... бәріне дін, ұлт, тіл
айырмасына қарамай, азаттық әперді” (сонда, 297-бет).
Осы сөздерде Алаш қозғалысы басшыларының болған ... ... ... да, ... ... ... бағдар етіп алатын жөн-жобасы да
бар еді. Соған сәйкес қызу қарбалас жұмыс басталды.
Бірінші кезекте облыс орталықтарынан Алаш ... ... ... ... ... ... Ол съездерде елдің болашағы ... ... ... ... ... ... ... съезіне делегаттар сайланды.
Сол жылғы 20 шілде күні Орынборда тарихтағы ... ... ... съезі
ашылды. Алты күнге созылған бұл айтулы ... күн ... 14 ... ... ... ... билік туралы, қазақ автономиясы,
ұлттық партия құру, әскер жасақтау, Орталықта болатын ... ... ... өте ... ... бар еді. ... екі мәселе бойынша
Ә.Бөкейханның ұсынысымен демократиялық федеративтік және парламенттік Ресей
республикасының құрамында ... ... ... ... шешімге келді. Оның ... да ... ... ... ... ... ... қалдырылды.
Съезде ұлт зиялыларының зор белсенділігімен талқыланып, көтеріңкі ынта-
жігер үстінде шешілген мәселе – қазақтың ұлттық партиясының құрылуы болды.
Оған Алаш ... атақ ... ... ... ... ... осы Алаш ... атынан ұсынылатын болсын деп шешілді.
Айтқандай-ақ, Қазақстан аумағында үш партиядан депутаттар сайлағанда “Алаш”
партиясы басым көпшілікке ие ... осы ... ... ... ... саяси ахуал күрт өзгеріп
кеткен-ді. Ақпан кезінде саяси биліктен сырт қалған большевиктер ... ... ... ... өкімет билігін басып алды да, Уақытша
үкіметті таратып ... Ел ... жаңа ... ... ... етті.
Патша тұсында бұратана атанып, саяси езгіліктің зарын тартып ... ... ... ... пен теңдік алған Алаш қайраткерлерінің
большевиктер үстемдігіне жатырқай қарауы заңды еді. Олар мұны ... ... ... ... ... ... алда тұрған күрделі
мәселелерін ... үшін ... ... ІІ съезін шақырды. Оның ... ... ... ... үшін ... ... бар он түрлі мәселені
шығарды. Солардың ... ең ... ... ... ... ... Бөкейхан баяндама жасады. Ел іші екі жарылып, қиян-кескі жағдай туып
жатқанда, Алаш аймағын аман ... қалу ... ... ... ... ... үкіметі деген ресми атақ берілді. Оның ... ... ... ... әлі де ... ... ... съезд
автономияны ресми түрде жария етуді әзірше кейінге қалдырды.
Ел ішіндегі жағдай съезден кейінгі кезеңде тіпті ... ... ... ... тәртібіне қарсы наразылық күшейе берді.
Үкімет билігінен аластатылған эсэр партиясы өзіне тілектес басқа да ... ... ... ақ ... ... ... ... қарсы күреске шықты. Ел іші екіге жарылып, азамат соғысының өрті
қаулады.
Солардың ... Алаш ... де өте ... ... ... ... артын бағып, тұра тұрайық дегенмен, олар бейтараптық
сақтап қала алмады. Бір бүйірден Самардағы ... ... ... ... деп танып, қаржы-қаражат, қару-жарақ, тағы басқа қажеттіктен
көмек көрсетуге әзірлік білдірсе, ... ... ... ... ... ... ... жағында соғысуды талап етті. Қазақ жерінде орнап
жатқан большевиктердің бопсалауы өз ... мен ... ... ... ... Алаш жұмысын жолға қойып
жан­дандыруда, әсіресе екі съезд арасындағы қызу ... ... ... пен ... танытқан Міржақып бұл кезеңде де өзінің қажыр-
қайратынан жаңылған жоқ. Төңкерістің алғашқы кезінде күшпен ... ... ... 1918 ... ... қарай қызылдардың бір әлсіреген тұсында
қайта жанданып шыға бастағанда, оның ... ... ... ұлтжанды
қайраткерлік үні былай естіліп еді:
“Алашорданың көркеюі, Алаш автономиясының тез жарыққа шығуы ... ... ... ... һәм қазына... Бұл екі жұмыс әр жерде әртүрлі
орындалып жатыр... ... жұрт ... ... қалатын күніміз осы. Біздің
жұрттықтан құралақан қалатын күніміз де осы” (сонда, 354-355-беттер).
Осыған жалғастыра жазған “Қайтсек жұрт боламыз?” ... ... әлгі ойын әрі ... ... ... ... ескі ... бостандық туғанына жыл жарым болды. Сонан бері дүние жайланып,
халық рақат ғұмыр сүре ... ... ... ... жұрттың мазасы кетіп
тұрғаны рас... Осындай қара құрық заманда біз ... аз ... жұрт ... ... ... ылажын қарап жатыр. Жұрт елдігі
бүгінгі күнгі тірі жүрген адам баласына ғана хас емес, кейінгі нәсіл, ... қор ... үшін ... зат... Кейінгі буынның ата-бабасы – бүгінгі
тірі жүрген біздер. Біз келешекті ойламасақ, ... ... ... ма? Алла хұзырында, тарих алдында біз жауапкер емеспіз бе?”
Естіген адамның санасын селт еткізгендей осы сөздерден ... ... ... ... ... ... ... екі жолдың тарауында
тұрмыз. Қайсысына түсетін болсақ та ерік өзімізде.
Бір жол – құлдық жолы... ... ... ... жер-суымызды
қорғап, билігімізді өзіміз алып қалмасақ, күні ертең бізді алдына салып
айдап ... ие ... ... жолы ... ... жол – ... ... Осы бастан автономия алу жолына кіріссек,
Алаш һүкіметіміз деп тырысып тұрсақ, бізді ешкім басынбайды, ... ... бар жұрт деп ... ... ... ... ... мақсат жолында қандай қауіп-қатерден де тайынбайтын қайсар азамат
Алаш үкіметінің бұйрығымен ел ... ... ... ат-тұрман жинап,
қол жасақтап, соғысқа араласты. Сөйтіп, жан ... жан ... ... бірінде өзі сойылын соғып жүрген Колчактың Алаш ... ... ... ... “Сүйенген, сенген дәурен жалған болса, жалғаны жоқ
бір тәңірім, кеңшілік қыл” деген Абайдың өлең ... ... еске ... ... жолының бағытын өзгертіп, ат басын елге қарай бұрған.
Осыдан тағы біраз уақыт ... ... ... большевиктер үстемдігі
біржола орныға бастаған кезде шын ниеттерімен кеңес жағына ... ... ... ... хабарды естіген Дулатұлы әскерін
таратып жіберіп, қару-жарағын лақтырып тастаған.
* * *
Өз діні мен ұжданына берік ... ... ... бір ... бүкіл
көзқарасын кілт өзгертіп, басқа жолға түсуі оңай болмаса ... Ол ... ... десек, оны арзан бағалағандық болар. ... ... ... Бірақ халқы осы үкіметтің қол астында тұрғанда,
одан безіп ешқайда кете алмайтынын ... ... шын ... ... сол ... қызмет етудің ендігі жолы осы деп, өз ... бұл да ... ... ... не керек, кейінгі ... ... ... ішкі ... ... ағамыз бір тайған емес. Бойындағы бар қажыр-қайратымен,
білік-тәжірибесімен ... ... ... ... ... адал ... Сол іске ... өзінің қабілет-дарынын толық жұмсап отырды.
Жиырмасыншы жылдардың басынан бастап, сол ... ... ... ... ... ... бүкіл өмірі біздің көзіміздің алдында. 1920 жылы
7 қарашада Омбыдағы ... ... ... жарияланған “Октябрь
төңкерісінің үшінші жылы” деген ... ... ... 1928
жылы 19 қазанда “Еңбекші қазақта” жарық көрген “Мәдениет ... мен ... ... ... мақаласына дейінгі бүкіл мұрасы
тек қана бір мақсатқа – туған халқының ... ... ... ... ... ... Алаш боздақтары сияқты, Міржақыпқа да әділдік
көрсетпеді. Өмірінің соңғы кезеңі тағы да қуғын-сүргінмен, ауыр ... ... ... оның ... ... ұрпақ адал. Мен алаш ... ... ... әрбір адам оның атағын ардақтап, аруағына тағзым етеді.
“Азаматым! Ардағым!” деп ... ... ... ... Біз де ... ... халқыңмен бірге жасай берсін, әз Аға!
Авторы: Жұмағали ЫСМҒҰЛОВ.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоғам қайраткері Міржақып Дулатовтың өмірі мен қызметі58 бет
Алаш қозғалысы және Атбасар өңірі4 бет
М. Дулатовтың өмірбаяны13 бет
М.Дулатовтың өмірі мен шығармашылығын оқыту82 бет
Міржақып Дулатов6 бет
Міржақып Дулатов (1885-1935)4 бет
Міржақып Дулатұлының педагогикалық негіздері11 бет
публицист жазушы Нұрмахан Оразбеков 73 бет
ХХ ғасыр басындағы аударма23 бет
Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, М. Дулатовтың педагогикалық көзқарастары16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь