Сан есім туралы

Қазіргі қазақ тіліндегі сан есім – дербес сөз табы. Ол басқа сөз таптарынан лексика-семантикалық, грамматикалық жағынан ерекшеленеді.
Сан есімнің лексика-семантикалық сипаты
Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер – заттың немесе заттық ұғымдар мен құбылыстардың санын, мөлшерін, бөлшегін, ретін білдіретін сөз табы. М: Жеті атасын білген ер жеті жұрттың қамын жер.
        
        Сан есім
Қазіргі қазақ тіліндегі сан есім – дербес сөз табы. Ол ... ... ... грамматикалық жағынан ерекшеленеді.
Сан есімнің лексика-семантикалық сипаты
Қазіргі қазақ ... сан ...... немесе заттық ұғымдар
мен құбылыстардың санын, мөлшерін, бөлшегін, ретін білдіретін сөз табы.
М: Жеті атасын білген ер жеті жұрттың ... ... ... ... ... сан ... жиырма шақты сөздер
арқылы жасалады. Оларды бірлік, ондық, жүздік, ... ... деп ... миллиард сан есімдері түркі тілдеріне, соның ішінде қазақ
тіліне де орыс тілі ... ... ... ... ... ... сөзі
монғол тілінен енген сансыз көп деген мағынаны білдіреді.
Морфологиялық құрамы жағынан сан есім дара, күрделі ... ... ... ... негізгі және туынды сан есімдер дара сан
есімдер деп аталады. М: Екінші тілек тілеңіз.
Дара сан ... ... ... және ... ... ... ... сан есімдерге морфемалық бөлшектерге бөлінбейтін сөздер жатады.
Туынды дара сан ... ... ... ... ... ... М: Үшеуі шүрегейді қайтеміз деген сөзге түседі.
Күрделі сан ... дара сан ... ... және қосарлануы
арқылы жасалады. М: Он төрт, бір-екі.
Сан есімдердің негізгі бір ...... сөз ... ... сан ... ... сан есімдердің өзара тіркесу,
қосарлану, әртүрлі жұрнақтардың жалғануы негізінде қалыптасқан.
Қазіргі қазақ тілінде ... ... сан ... жақын
біраз сөздер тобы бар. Олар:
- салмақ өлшемдерін білдіретін сөздер: қадақ, пұт, келі, батпан
- көлем мөлшерін ... ... бір ... бір уыс, бір ... бір
құшақ
- қалыңдық өлшемін білдіретін сөздер: пышақ сырты, шынашақ, бармақ, екі елі
- қашықтық өлшемін білдіретін сөздер: ... таяқ ... ... қозы ... ат ... ... ... білдіретін сөздер: тұтам, сынық сүйем, кере қарыс, аршын,
құлаш
- сан есімдердің тура ... ... ... ... ... жарты, жарым
Бір мағынасын білдіретін сөздер: жеке, дара, ... ... ... ... ... ... қос, пар; ... бір мағынада ширек
сөзі; уақыт мөлшерін білдіретін ... сүт ... ... шай ... бір ... ... ... мөлшерлік мағынада қолданылғанымен, ... ... ... ... сөз ... ... ... морфологиялық ерекшеліктері
Сан есім – дербес ... ... ... белгілері, синтаксистік атқаратын қызметі бар сөз табы.
Айырмашылығы – зат ... ... ... ... ... ... ... қолданылып, сандық атауды білдіру, басқа сөз таптарынан
жасалмайды.
Сан есім ... ... ... ... нақты санын, ретін,
мөлшерін, бөлшегін ... ... ... тұспалдап, болжап
көрсетеді. Осыған байланысты сан есімдерге сөзтүрленім ... ... ... есімдердің негізгі қызметі заттық ұғымдар мен құбылыстарды
сандық ... ... ... әдетте морфологиялық өзгерістерге
түспей қолданылады. М: Бес нәрседен қашық бол.
Сан есімдер зат есімнің жалғауларын қабылдап, ... ... ... береді. Жеті күшіктің бесеуін көздеріне қарап өлтірді де, ... тірі ... ... құрамына қарай дара, күрделі болып екіге бөлінеді. Бір
түбірден құралған негізгі және туынды сан есімдер дара сан сан ... ... ... де ... жалт қарасып. Негізгі және туынды ... ... я ... ... сан ... күрделі сан
есімдер деп аталады. Үш жүзден аса кретьян соғысы, қарсылығы ... ... сан ... ... сан ... ... ... болады:
а) бір санды екінші санға қосып айту ... М: 13-14 ... ... алты ... бергеніне, міне, 4-5 жыл болды.
б) бір санды екінші санға көбейтіп айту жолы арқылы. 5 мың жылқы 25
сомнан ... ... сан ... тіркесуі арқылы жасалатын осы тәсілдер
қосылмалы және көбейтілмелі, ал ... де ... ... ... аралас
күрделі сан есімдер тіркесі деп аталады.
Контексте қосымша күрделі сан есімдердің соңғы компонентіне
жалғанады. ... ... ... ... ең ... әрі ... 1960 жылы жазылған атақты дидактикалық шығарма – «Құдатғу білік».
Қазіргі қазақ тілінде 60, 70, 80, 90 сан ... ... ... жет-піс сөздеріндегі –пыш, -мыш элементі ескі дәуірде он мәнін
берген, бірігу арқылы жасалған сан есімдер.
Сан есім сөйлемде жеке ... ... ... ... ... күрделі
сөз құрамына кіріп, күрделі сөйлем мүшесі қызметін атқарады.
- етістікпен тіркесіп күрделі бяндауыш ... ... ... ... бірі ... жұпыны түрмен отыр.
- рет, жасар, есе, мәртебе, күн, жыл сөздерімен тіркесе келіп, қанша? деген
сұраққа ... ... ... ... ал күн, жылы сөздері сан
есімдерге тіркесіп қашан? сұрағына ... ... ... ... Сан есім сағат сөзімен тіркесе келіп, екі ... ... ... сан есім сағат сөзінің алдына келіп, оны анықтап,
қанша? ... ... ... береді де, күрделі анықтауыш ... 23 ... ... ... сағат сөзінен кейін
қолданылып, қашан? деген сұраққа жауап беріп, ... ... ... ... ... ... ... барлықтарыңыз сақадай сай
тұрыңыздар. – мезгіл пысықтауыш қызметі.
Лексика-семантикалық жағынан сандық ұғымды ... ... ... ... ... жағынан сан есімдерге жақын
сөздер бар. Олар: қос, егіз, жарты, жарым, жалқы, жалғыз, ... ... т.б. ... ... ... ... ... топтарға бөлуге болады. Санның тура мағынасында қолданылатын
сөздер:
- тең жартысын білдіретін ... ... ... ... бір ... ... ... жалғыз, дара, жалқы.
- екі ұғымын білдіретін сөздер: сыңар, егіз, қос, нар.
- төрттен бір мағынасын білдіретін сөз: ... ... ... ... ... ... мысқал(1 грамм), қадақ(750 грамм).
- көлем өлшемдерін білдіретін сөздер: бір ... бір ... бір ... ... ... ... ... пышақ сырты, қылыш сырты, елі.
- ұзындық өлшемін білдіретін сөздер: тұтам, сынық сүйем(14-15 см), құлаш.
- қашықтық өлшемдерін білдіретін сөздер: ... ... таяқ ... ... жер, ... ... ... мысалдарға сандық ұғымды білдіретін сөздерауыспалы
мағынасында қолданылған.
Сан есімдердің сөйлемдегі қызметі
Әдетте анықтауыш қызметін атқарады. Сонымен бірге сан есім ... ... ... мүшелерінің қызметін де атқарады.
1. Сан есім заттың ... ... ... бөлшегін білдіргендіктен,
анықтауыш болады. Орын тәртібі арқылы қабыса байланысады. М: ... адам бола ... 2-3 ... бері ғана.
Сан есім ілік септігінде тұрып та, матаса байланысып анықтауыш
болады. М: Екеуінің осы ...... ... ... ... қарауыл секілді.
2. Сан есім атау септігінде тұрып, ... ... ... ... ... үш едік.
3. Сан есім сөйлем аяғында келіп жіктеліп, баяндауыш болады. ... ...... Сан есім ... ... ... ... көмектес септіктердің бірінде
тұрып, өзі бағынып тұрған сөзге ... ... ... ... ... ... мен ... бірін жазып отырғандай, сәнмен,
баппен отыр.
5. Сан есімдер септік ... ... ... ... ... пысықтауыш болады. Үстінен «бес», «төрт» деп сатылай толтырылған
жиырма бес көк аттестат өолымызда отырды.
6. Сан есім зат ... ... ... сын ... ... ... ... мүшесі, тіпті кейде үйірлі мүшесі де болады. Бұл шатыр
төрт бұрышты, кеңдігі жүз адым, биіктігі үш найза.
Арифметикалық амалдардың ... ... ... ... ... ... жүргізу үшін белгілі
бір формаларда тұруды қажет ететін тіркестерді қолдану ... ... ... төрт түрі ... ... ... алу,
көбейту, бөлу.
1. Қосу амалы. Бұл табыс септігі мен жатыс ... ... ... М.: Екі ... екі ... ... Алу ... Шығыс септігі мен табыс септігі арқылы ... ... ... М.: Бес ... екі жүз ... алу немесе екі
жүз елуді бес жүзден алу.
3. Көбейту амалы. Бұл қосу ... ... ... ... М.: ... көбейту немесе беске бесті көбейту.
4. Бөлу амалы. Бұл табыс септігі мен барыс септігі ... ... ... онға ... ... есімнің мағыналық топтары
Есептік сан есім
Есептік сан есім заттың нақтылы санын және абстракты сандық ... ... ... ... ... ... береді.
Есептік сан есімнің арнайы грамматикалық көрсеткіштері жоқ, олар
түбірден тұрады.
Есептік сан ... ... мен ... ... ... ... мыңдық сандар болып бөлінеді. Бірлік 1-10, ондық 10-90, ... ... ... ... жүз, ... аталған топтарды құрамына қарай дара және күрделі деп бөлуге
болады. Дара сан есімдерге бірлік, ондық сан ... және жүз, ... ... Күрделі сан есімдер жоғарыда аталған сан есімдердің бір-
бірімен өзара тіркесуі арқылы ... Он ... ... ... мыңдыққа
дейінгі сан есімдерден жасалады.
Есептік сан есімдер септік, көптік, тәуелдік жалғауларын қабылдайды
да, заттық мәнге ие болып, зат есімнің қызметін атқарады.
Есептік сан ... ... ... ... құрамында
кездеседі:
Бір сан есімі: Бір жасап қалу, бір киер, бір қайнауы ... ... жер, бір ... жіп ... бір сөзді, бір шөкім, бір қайнатым
уақыт т.б.
Екі саны: Екі асығыс, бір ... екі ... екі ... ... екі жеп биге ... екі ... ... Үш қайнаса сорпасы қосылмау, үш ұйықтаса түсіне кірмеу.
Төрт ... төрт ... ... төрт аяғы тең ... төрт ... төрт көзі ... ... Бесаспап адам, бес бересі алты аласы жоқ, ... ... Алты ... ... ... ... жеті ... жер асты, жеті ата, жеті күн, жеті ... ... ... Тоғыз жолдың торабы, тоғыз қабат торқа, тоғыз құмалақ.
Қырық ... ... бірі ... ... ... ... ... қырқын
беру, қырық күн.
Реттік сан есім
Реттік сан есім заттың саналу ретін, орын ... ... ... жауап береді де, есептік сан есімдерге дауыссыз
дыбыстардан кейін –ыншы, -інші, дауысты ... соң ... ... ... ... жасалады. М.: Бірінші рет қатты өкпелегенін
жасыра алмай ... ... ... ... ... болып бөлінеді.
Қолданылу стильдік ерекшелігіне қарай реттік сан есімдерін ... ... ... ... сандарға қарағанда, бірлік сандарға жиі
жалғанатыны байқалады.
Ескерту: ... ... -ншы, -нші ... – құранды. Қосымша 5-8
ғасыр жазбаларында –нч түрінде келеді, ал ... ... ... ... ... ... –ншы қосымшасының соңғы
элементі –ы тәуелдік жалғауы деген пікір бар.
Синтаксистік қызметі жағынан реттік сан есімдер зат есімнің ... ... ... Бұл – ... ... ... ... шақыру
– бірінші парыз.
Реттік сан есім сандық ұғымды ... ... ... ... ... ... ие ... байланысты әртүрлі грамматикалық
формалармен түрлене алады, яғни көптеледі, тәуелденеді, септеледі.
Реттік сан есім ... ... ... ... ... болады.
Мынасы – төртінші. Реттік сан есім басқа тұлғада түрленбей тұрып және
шығыс септіктің көнеленуі ... ... ... ... білдіретін
қыстырма сөздің де қызметін атқарады. Біріншіден, әйтеуір қазақ баласын
оқытқаным ... сан ... сөз ... ... қабылдап, басқа сөз
табына айналып кетеді. Олар –лей жұрнағы арқылы жасалған. ... -лік – ... ... ... сан ... жинақтық сан есімнің заттың жинақталған сандық мөлшерін
білдіріп, нешеу?деген ... ... ... сан есімдерге –ау, -еу
жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалады.
Жинақтық сан есімдер 1-7 арасындағы сан ... –ау, -еу ... ... ... ... жеті ... –ы, -і түсіріліп
қолданылады.
Жинақтық сан есімдердің бір ... – зат ... ... ... ... ие ... әрі ... әрі заттық мағынаны бірдей
білдіріп тұрады.
жүретіндіктен, зат есімдердің грамматикалық,формаларымен
түрленеді, яғни көптеледі, септеледі, тәуелденеді. ... көп ... ... жетпей тұрады.
Ж.с.е.тәуелденіп, атау септікте тұрып, бастауыш қызметін атқарады.
Екеуі де мұздай ... ... ... ... ... Дәме ... оңынан тұрады.
Атау, ілік септіктерден басқа септіктерде тұрып ... ... ... ... құрамына, сөйлем аяғында келіп, баяндауыш болады. Қазір
Мусинде қалған лауазым екеу-ақ.
Ж.с.е.ішіндегі біреу сөзі ... ... ... негізінде
субъекті орнына жиі қолданылумен қатар прономинализацияланып, есімдік сөз
табына ... ... ғана ... ... ... ... біреу
тоңып секіреді.
Морфологиялық тәсіл негізінде етістік ... –ла, ... ... жаңа сөз ... ... ... Синтаксистік
тәсілмен ж.с.е.қосарланып немесе ара сөзімен бірігу арқылы ... ... ... ... ... ... екеуара.
Ж.с.е.құрамы жағынан тек дара түрінде ғана қолданылады.
Топтық сан есім
ҚҚТ-де топтық сан есімдер заттар мен ... ... ... ... сұраққа жауап беріп, есептік, болжалдық
сан есімдерге шығыс септігінің көнеленген қосымшаларының жалғануы арқылы
жасалады. Біз екі-үштен бөлініп кеттік.
Топтық сан ... ... ... жағынан дара, күрделі
болады. Дара топтық сан есімдер есептік сан ... ... ... ... ... жасалады.
Күрделі топтық сан есімдер бірнеше есептік сан есімдер тіркесіп,
соңына көнеленген шығыс септігінің жалғауы ... ... ... әр үйінде 10-15-тен неміс қонуға барды.
Сонымен бірге топтық сан есімдер мағынаны білдіретін –дан, -ден,
-тан, -тен жалғауы сан ... ... ... ... ... ... реттері де болады. Жұмабекке жұмыскер басына үш ... ... ... сан ... грамматикалық көрсеткіштермен түрленбейді және
жаңа сөздер жасай алмайды.
Болжалдық сан есім
ҚҚТ-гі сан есімдер заттар мен ... ... дәл ... болжамдап, тұспалдап көрсетіп, қанша?неше?қай шамалы?қаншадай?
секілді сұрақтарға жауап береді.
Болжалдық сан ... ... ... ... ... ... сан ... –лаған, -леген, -даған, -деген, -таған, -теген
жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалады.
2. Сан ... ... -дей, -тай, -тей ... ... жасалады.
-дай, -дей жұрнақтардың сан есімдерді жасауда мынадай ерекшеліктері
бар:
1. ... саны ... ... ... ... ... жүздік, мыңдық көбейтілмелі сандарға (үш жүздей, он
мыңдай) көбірек жалғанады. ... -дей, -тай, -тей ... ... ... ... көлемдік мағынаны білдіретін сөздерге
жалғанып, болжалдық мағынаны білдіреді.
3. –лап, -леп, -дап, -деп, -тап, -теп ... сан ... ... ... сан ... ... Ауыл тұрғындары қалаға
мыңдап ағылып келіп жатыр.
4. –ер жұрнағы бір сөзіне жалғану арқылы болжалдық ұғым білдіреді.
Көне форма, ... ... ... ... сан есімдерге көптік жалғауы, сонан соң жатыс септіктің
жалғауы жалғануы арқылы болжалдық мағына туындайды. Жасы он сегіздерге ... не ... жас қыз ... ... сан ... ... ... арқылы жасалуы:
1. Есептік сан есімдердің қосарлануы арқылы ... ... ...
қырық-елу гектар.
2. Есептік сан есімдерге шақты, ш ... ... ... жуық, астам, асқан,
келген, таяу, тарта сөздернің тіркесуі арқылы жасалады.
Болжалдық сан есімдер ... ... ... зат ... ... қосымшаларды қабылдамайды. Қалғандары арамызда
бес-алты адам.
Б.с.е.барлығы грамматикалық қосымшалармен түрлене алмайды. Оны
ішінде –дай, -дей ... ... ... тәсілі және қосарланған сан
есімдер ғана қолданылады.
Бөлшектік сан ... сан есім ... мен ... ... ... ... Б.с.е.морфологиялық құрамы жағынан күрделі болып келеді.
Б.с.е.тілде жай бөлшек және ондық ... ... ... ... сан ... тіркесінің бөлігі шығыс немесе ілік септіктің бірінде,
ал алымы ... ... ... ... жасалады. Қарашық лашқарларының
үштен бірі Жәнібек жағына шықты.
Б.с.е.есептік сан ... ... ... ... ... тіркесуі
арқылы және жеке тұрып қолдану арқылы жасалады.
Екі жарты – бір бүтін. Ал соңғы бір жарым айда ... күн ... ... десе де ... ұлы ... ... ғасыр толды.
Ондық бөлшектік сан есім бөлімі ондық, ... ... ... болып
жасалады. Бес бүтін оннан үш немесе үш ондық, бес бүтін жүзден бес немесе
бес жүздік.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сыныпта сан есімді оқыту әдістемесі42 бет
Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты103 бет
Мектепте киелі сан есімді оқытудың тиімді әдістері31 бет
Неміс және қазақ тілдердегі сан есімге (3;7) қатысты фразеологиялық сөз тіркестері4 бет
Сан есім10 бет
Сан есімнің (күрделі) сөзжасамы44 бет
Сан есімнің мағыналық топтарын оқытуда интерактивті әдістерді қолдану30 бет
Сан есімнің мағыналық топтарының сөзжасамы27 бет
Сан есімнің мәні23 бет
Түркі тілдеріндегі сан есімдердің мағыналық топтары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь