1986 жылғы желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері мен барысы


Мазмұны

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІ. Негізгі бөлім
2.1. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының басталу себептері мен
алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері мен
барысы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3. Желтоқсан оқиғасының бас қаһармандарының бірі, ауыр
жазаға кесілген Қайрат Рысқұлбековтың ерлігі ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІУ. Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе
1986 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан коммунистік партиясы Орталық комитетінің бесінші пленумы болды. Пленумды сол кездегі СОКП Орталық Комитетінің хатшысы болып істейтін Г.П. Разумовский ашты. Ол Д.А. Қонаевқа зейнеткерлікке шығуына байланысты Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы қызметінен босатылатынын хабарлады. Оның орнына бұдан бұрын Грузия республикасында хатшы, Ульяновск облысында бірінші хатшы болған, біздің елімізде тұрмаған, қызмет етпеген, жағдайды білмейтін, Қазақстан халқы оның адамгершілік тұлғасы түгіл беті-жүзін танымайтын Г.В. Колбин дегенді сайлау жөнінде ұсыныс жасады. Сөйтіп, 18 минуттың ішінде Колбин республиканың бірінші хатшысы болып шыға келді.
Сол күні, желтоқсанның 16-сынан 17-сіне қараған түні, Қазак ССР Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің деректері бойынша, алты оқу орнының және С.М. Киров атындағы заводтың 8-жатақханасында театр-көркем институтының 12 студенті "арандатуға бағытталған іріткі салу жұмысын жүргізді. Студенттер, жұмысшы жастар жатақханаларында ұранда жазылып, транспоранттар дайындалды.
Келесі күні, 17 желтоқсанда пленум туралы хабар ақпарат құралдарында басылып шықты. Жұрт аң-таң болды. Республи-када тұратын алты миллионнан астам қазақтың ішінен бірінші басшы боларлық бір адам табылмады ма деген сұрақ әркімнің көңіліне қаяу келтірді. Орталықтың мұндай әкімшілдік-әміршілдік өктемдігін, сенімсіздігін әділетсіздікке жандары қас, пәк жүрек жастар бірінші сезініп, бірінші көтерілді. Бұл оқиға халықтың намысына тиерлік, ұлттық кемсітушілікке жататын-дығын жастар бірінші ұғынды. Студенттік және жұмысшы жатақханаларында толқу басталып, алаңға шығу, Орталықтың өктем шешімдеріне қарсылық, наразылық білдіру жөнінде әр жерде әңгіме қозғалды. Сөйтіп, жан-жақтан Жаңа алаңға республика басшыларына коптен шешілмей жатқан мәселелерді білдіруге, халықтың тілегімен санаспай, қадір-қасиетін қорлайтын пленумның шешіміне қарсылығын білдіруге жұмысшылар мен оқушы жастар шеруге шықты. || 1 ||
М. Шаханов бастаған комиссия, қозғалысқа қатысқан адамдардың айтуынша кешке қарай аланда 15 мындай адам болды деп шамалайды. Шеру алғашында бейбіт және саяси сипатта болды. Ешкім занды немесе қоғамдық тәртіпті бұзбай, тек өздерінің талап-тілектерін білдіріп, өткен пленум шешімдеріне түсінік берілуін, ол шешіммен өздерінің келіспейтіндіктерін білдіруге шыққан. Олар Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшылығына неге қазақтан немесе респуб-ликаның жергілікті халқының жай-жапсарын білетін орысты неге қоймайды, ондай адам неге сырттан әкелінеді, ол туған халықтың мұң-мұқтажын қайдан білмек, өз елімізді өзіміз неге басқармаймыз деген сауалдармен әділеттілікті іздеп, соларға жауап алғылары келіп шыққан болатын.
Түптеп келгенде, бұл қазақ халқының отаршыл, өктемшіл саясатқа өздерінің азаматтық және саяси позициясын ашық білдіру еді. Ол бүкіл бір халықтың пікірін елемей, халықты қорлайтын шешімге қарсы тұру болды.
Алайда, оларды бір қолында резеңке таяқ, бір қолында қалқаны бар сарбаздар мен милиция қызметкерлері қарсы алды.
1916 жылы Қазақ елінің қарсылығын басу үшін таңдаулы әскер қолдары Қазаннан, Пермнен, Орынбордан алдырылған болатын. Екіншіден 1916 жылғы көтеріліс қарсаңында және тұсында патшалық билік Қазақстанға келіп қоныстанған орыс және басқа еуропалық шаруаларды іске асырды. Қазақстан Компартия Орталық Комитетінің, қаланың және облыстық партия комитетерінің нұсқауы бойынша Алматы зауыттарында халық жасақтары үшін темір арматураның кесіктерінен, резинадан жасалған кабельдерден, шынжырлардан арнайы қару даярланды. Қозғалыс күндері өте салысы мен бұл қаруды даярлаған шерушілер деп мәлімдеді. Ал «Халық жасақшыларының басым әрі белсенді бөлігі астана зауыттарында істейтін ұлты еуропалықтар еді.
Белгілі дәрежеде, желтоқсан күндері кеңестік биліктің Қазақстандағы негізгі ұлттардың ара салмағын біртіндеп өзгертіп бұл мәселені біржола өз пайдасына шешу саясатының ойлағандай нәтиже бергендігін мойындамасқа ылаж жоқ.
Әсіресе, Алматы сияқты астана тұрғындарының ұлттық құрамын қалыптастыруды ұстанған Орталықтың стратегиялық саясатының қаншалықты қауіпті екендігін желтоқсан оқиғалары еш бүкпесіз оны көрсетіп берген еді. Қазақ халқының үлес салмағы мен санын қысқарту елді мекендер, жерсудың тарихи аттарын өзгертумен қоса қабат жүрді. Мұндай саясат, шын мәнінде байырғы халықтың «жұтылып» кетуіне әкелді.
ХVІІІ-ХІVғ.ғ отарлық үстемдікке қарсы мемлекеттік тәуелсіздік үшін азаттық қозғалысты ру-тайпа ақсүйектері бастап шықты, ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде азаттық үшін қозғалыстың басына ұлт зиялылары мен жаңа ғана қалыптаса бастаған саяси элита келді, сөйтіп оған жаңа мазмұн және серпін берді. Ал, 1986 жылғы желтоқсанда орталық алаңда мемлекеттік мәселесін зиялылар да емес, басқарушы саяси жол да емес, жұмысшы және студент жастардың қойып немен түсіндіруге болады?
Қозғалыс күндері, одан кейін тіпті қазіргі уақытқа шейін де жастарға желтоқсан күндері ашық та нақты қолдау көрсете алмағандығы үшін қоғамдық пікірде ұлт зиялыларын айыптау орын алып келеді. Мұндай пікірдің белгілі дәрежеде орынды екендігін мойындау керек. Зиялылар әрқашанда қоғамдық қозғалыста алдыңғы сапта көрінген, халықтың ұлттық ең кәусар тілегін білдірген ұлтына жөн сілтеген. Халық алаңға шыққан жастар осы міндетті өз мойнына алған зиялыларды көргісі келді, оның соңына еруге даяр екендігін әлденеше рет білдірді де өкінішке орай, ондай биіктен көрінуге даяр зиялылар қауымы жоқ болып шықты.
Оқиғалар ағыны бұлтартпай осы ащы шындықты алдынан көлденең тартты да отырды. Ондай қолдануды жастарға биліктегі номенклатураның көрсете алмайтындығы бәсенеден белгілі-тін, Дәстүрлі қазақ қоғамында ертеден келе жатқан салт бар дағдарысты тұңғиыққа келіп тірелгенде көпті көрген, көңіліне көпті түйген елдің бас иесі ақсақалдар жиналған шаршы топтың алдына шығып екі жақты бірдей бәтуаға келуге шақырар еді. Дәстүрлі шабысынан көптен бері жаңылысқан ХХ ғасырдың соңындағы қазақ қоғамында ондай өнерлі ақсақалдар да жоқ болып шықты. Төсіне еңбек пен майданда алған ордендері мен медальдарын тағып «ал, атсаң алдымен мені ат!» деп алаңға келетін ақсақал ағаларымыз жылы үйінен шықпаған күйде отырып алды. Сөйтіп қалың елі, қазағының жоғын жоқтап алаңға шықсам, оның жайсаң-жақ сыңарының қолдауын табамын деп үміттенген албырт жастар, ең ақыры желтоқсанның қақаған аязында далада қалып шығы мен басын кеңес солдатының күрегі мен күрзісіне берді, итіне таланды. Алайда жетпіс жыл бойы кеңестік идеологияның тепкісінде болып, жоғарыдан нұсқауды, басшылыққа алып үйренген зиялылардан дербес жігерлі әрекет күту артық. Қазір ғалымдар «қазақ сөзінің қазақ хандығынан бұрын да бар екендігін дәлелдеді. Ал қазақтың ХV ғасырда дербес мемлекет болуынан бері де өліп-тірілуі аз емес.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Байпақов К.М. Ежелгі Қазақстан тарихы. Алматы, 19994 ж.
2. Бекмаханова Н. Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1991 ж.
3. Жамбылов Д. «Тәуелсіздік және саяси сана» Алматы,1999ж.
4.Мәлімбаев С., «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты» Алматы, «Санат» 1994ж.
5.Мадашев Х «Қазақ халқының арғы бергі тарихы» Алматы, 1995ж.
6. Қазақстан тарихы. 1 том. Алматы, 2001 ж.
7. Қазақстан тарихы. 3 том. Алматы, 2001 ж.
8. Қазақстанның көне тарихы. Алматы, 1993 ж.
9. Қозыбаев М. Қазақстан тарихы очерктері. Алматы, 1994 ж.
10. «Қазақ совет энциклопедиясы», І,ІІ-том.
11.Қозыбаев М., «Жауды шаптым ту байлап» Алматы, 1994ж.
12.Сабырханов А., «Ұлы бетбұрыс»Алматы, «Мектеп»1981ж
13. Тлепов Ж. «Елім деп еніреген ерлер жыры» Алматы, 1995ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Мазмұны

І.
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ІІ. Негізгі бөлім
2.1. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының басталу себептері мен
алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері мен
барысы.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ...
2.3. Желтоқсан оқиғасының бас қаһармандарының бірі, ауыр
жазаға кесілген Қайрат Рысқұлбековтың
ерлігі ... ... ... ... ... ... ... . ..
ІІІ.
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ІУ. Пайдаланған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Кіріспе
1986 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан коммунистік партиясы Орталық
комитетінің бесінші пленумы болды. Пленумды сол кездегі СОКП Орталық
Комитетінің хатшысы болып істейтін Г.П. Разумовский ашты. Ол Д.А. Қонаевқа
зейнеткерлікке шығуына байланысты Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің
бірінші хатшысы қызметінен босатылатынын хабарлады. Оның орнына бұдан бұрын
Грузия республикасында хатшы, Ульяновск облысында бірінші хатшы болған,
біздің елімізде тұрмаған, қызмет етпеген, жағдайды білмейтін, Қазақстан
халқы оның адамгершілік тұлғасы түгіл беті-жүзін танымайтын Г.В. Колбин
дегенді сайлау жөнінде ұсыныс жасады. Сөйтіп, 18 минуттың ішінде Колбин
республиканың бірінші хатшысы болып шыға келді.
Сол күні, желтоқсанның 16-сынан 17-сіне қараған түні, Қазак ССР
Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің деректері бойынша, алты оқу орнының
және С.М. Киров атындағы заводтың 8-жатақханасында театр-көркем
институтының 12 студенті "арандатуға бағытталған іріткі салу жұмысын
жүргізді. Студенттер, жұмысшы жастар жатақханаларында ұранда жазылып,
транспоранттар дайындалды.
Келесі күні, 17 желтоқсанда пленум туралы хабар ақпарат құралдарында
басылып шықты. Жұрт аң-таң болды. Республи-када тұратын алты миллионнан
астам қазақтың ішінен бірінші басшы боларлық бір адам табылмады ма деген
сұрақ әркімнің көңіліне қаяу келтірді. Орталықтың мұндай әкімшілдік-
әміршілдік өктемдігін, сенімсіздігін әділетсіздікке жандары қас, пәк жүрек
жастар бірінші сезініп, бірінші көтерілді. Бұл оқиға халықтың намысына
тиерлік, ұлттық кемсітушілікке жататын-дығын жастар бірінші ұғынды.
Студенттік және жұмысшы жатақханаларында толқу басталып, алаңға шығу,
Орталықтың өктем шешімдеріне қарсылық, наразылық білдіру жөнінде әр жерде
әңгіме қозғалды. Сөйтіп, жан-жақтан Жаңа алаңға республика басшыларына
коптен шешілмей жатқан мәселелерді білдіруге, халықтың тілегімен санаспай,
қадір-қасиетін қорлайтын пленумның шешіміне қарсылығын білдіруге жұмысшылар
мен оқушы жастар шеруге шықты. 1
М. Шаханов бастаған комиссия, қозғалысқа қатысқан адамдардың айтуынша
кешке қарай аланда 15 мындай адам болды деп шамалайды. Шеру алғашында
бейбіт және саяси сипатта болды. Ешкім занды немесе қоғамдық тәртіпті
бұзбай, тек өздерінің талап-тілектерін білдіріп, өткен пленум шешімдеріне
түсінік берілуін, ол шешіммен өздерінің келіспейтіндіктерін білдіруге
шыққан. Олар Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшылығына
неге қазақтан немесе респуб-ликаның жергілікті халқының жай-жапсарын
білетін орысты неге қоймайды, ондай адам неге сырттан әкелінеді, ол туған
халықтың мұң-мұқтажын қайдан білмек, өз елімізді өзіміз неге басқармаймыз
деген сауалдармен әділеттілікті іздеп, соларға жауап алғылары келіп шыққан
болатын.
Түптеп келгенде, бұл қазақ халқының отаршыл, өктемшіл саясатқа өздерінің
азаматтық және саяси позициясын ашық білдіру еді. Ол бүкіл бір халықтың
пікірін елемей, халықты қорлайтын шешімге қарсы тұру болды.
Алайда, оларды бір қолында резеңке таяқ, бір қолында қалқаны бар
сарбаздар мен милиция қызметкерлері қарсы алды.
1916 жылы Қазақ елінің қарсылығын басу үшін таңдаулы әскер қолдары
Қазаннан, Пермнен, Орынбордан алдырылған болатын. Екіншіден 1916 жылғы
көтеріліс қарсаңында және тұсында патшалық билік Қазақстанға келіп
қоныстанған орыс және басқа еуропалық шаруаларды іске асырды. Қазақстан
Компартия Орталық Комитетінің, қаланың және облыстық партия комитетерінің
нұсқауы бойынша Алматы зауыттарында халық жасақтары үшін темір арматураның
кесіктерінен, резинадан жасалған кабельдерден, шынжырлардан арнайы қару
даярланды. Қозғалыс күндері өте салысы мен бұл қаруды даярлаған шерушілер
деп мәлімдеді. Ал Халық жасақшыларының басым әрі белсенді бөлігі астана
зауыттарында істейтін ұлты еуропалықтар еді.
Белгілі дәрежеде, желтоқсан күндері кеңестік биліктің Қазақстандағы
негізгі ұлттардың ара салмағын біртіндеп өзгертіп бұл мәселені біржола өз
пайдасына шешу саясатының ойлағандай нәтиже бергендігін мойындамасқа ылаж
жоқ.
Әсіресе, Алматы сияқты астана тұрғындарының ұлттық құрамын
қалыптастыруды ұстанған Орталықтың стратегиялық саясатының қаншалықты
қауіпті екендігін желтоқсан оқиғалары еш бүкпесіз оны көрсетіп берген еді.
Қазақ халқының үлес салмағы мен санын қысқарту елді мекендер, жерсудың
тарихи аттарын өзгертумен қоса қабат жүрді. Мұндай саясат, шын мәнінде
байырғы халықтың жұтылып кетуіне әкелді.
ХVІІІ-ХІVғ.ғ отарлық үстемдікке қарсы мемлекеттік тәуелсіздік үшін
азаттық қозғалысты ру-тайпа ақсүйектері бастап шықты, ХХ ғасырдың алғашқы
ширегінде азаттық үшін қозғалыстың басына ұлт зиялылары мен жаңа ғана
қалыптаса бастаған саяси элита келді, сөйтіп оған жаңа мазмұн және серпін
берді. Ал, 1986 жылғы желтоқсанда орталық алаңда мемлекеттік мәселесін
зиялылар да емес, басқарушы саяси жол да емес, жұмысшы және студент
жастардың қойып немен түсіндіруге болады?
Қозғалыс күндері, одан кейін тіпті қазіргі уақытқа шейін де жастарға
желтоқсан күндері ашық та нақты қолдау көрсете алмағандығы үшін қоғамдық
пікірде ұлт зиялыларын айыптау орын алып келеді. Мұндай пікірдің белгілі
дәрежеде орынды екендігін мойындау керек. Зиялылар әрқашанда қоғамдық
қозғалыста алдыңғы сапта көрінген, халықтың ұлттық ең кәусар тілегін
білдірген ұлтына жөн сілтеген. Халық алаңға шыққан жастар осы міндетті өз
мойнына алған зиялыларды көргісі келді, оның соңына еруге даяр екендігін
әлденеше рет білдірді де өкінішке орай, ондай биіктен көрінуге даяр
зиялылар қауымы жоқ болып шықты.
Оқиғалар ағыны бұлтартпай осы ащы шындықты алдынан көлденең тартты да
отырды. Ондай қолдануды жастарға биліктегі номенклатураның көрсете
алмайтындығы бәсенеден белгілі-тін, Дәстүрлі қазақ қоғамында ертеден келе
жатқан салт бар дағдарысты тұңғиыққа келіп тірелгенде көпті көрген,
көңіліне көпті түйген елдің бас иесі ақсақалдар жиналған шаршы топтың
алдына шығып екі жақты бірдей бәтуаға келуге шақырар еді. Дәстүрлі
шабысынан көптен бері жаңылысқан ХХ ғасырдың соңындағы қазақ қоғамында
ондай өнерлі ақсақалдар да жоқ болып шықты. Төсіне еңбек пен майданда
алған ордендері мен медальдарын тағып ал, атсаң алдымен мені ат! деп
алаңға келетін ақсақал ағаларымыз жылы үйінен шықпаған күйде отырып алды.
Сөйтіп қалың елі, қазағының жоғын жоқтап алаңға шықсам, оның жайсаң-жақ
сыңарының қолдауын табамын деп үміттенген албырт жастар, ең ақыры
желтоқсанның қақаған аязында далада қалып шығы мен басын кеңес солдатының
күрегі мен күрзісіне берді, итіне таланды. Алайда жетпіс жыл бойы кеңестік
идеологияның тепкісінде болып, жоғарыдан нұсқауды, басшылыққа алып үйренген
зиялылардан дербес жігерлі әрекет күту артық. Қазір ғалымдар қазақ сөзінің
қазақ хандығынан бұрын да бар екендігін дәлелдеді. Ал қазақтың ХV ғасырда
дербес мемлекет болуынан бері де өліп-тірілуі аз емес.

2.1. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының басталу себептері мен
алғышарттары
1986 жылғы желтоқсан оқиғасының басталу себептері мен алғышарттары
Республика басшылары өркениетті елдердегідей жиналған халық алдына шығып,
жағдайдың егжей-тегжейін біліп, шиеленістірмей, оны бейбіт жолмен шешудің
орнына саяси наразылықты билікке төнген қатер деп санап, саяси дәрменсіздік
білдіріп, ақыл-парасат пен ізгі ниет арқылы шешуге емес, шеруге шыққан
халықты күшпен басып-жаншуға үміт артты. Көп ұзамай, алаңға қарулы күштер
әкелініп, тағы милиция топтары шақы-рылды. 17 желтоқсанда бірінші
басшылармен кездесу болмай, мәселелер шешілмегендіктен, шеру 18 желтоқсанға
ұласты. Бұлай боларын сезген басшылар Москвамен ақылдасып, көмек сұрап
жатқан. Олар Конституцияға жат шешімдерді қабылдап, РСФСР және басқа
одақтас республикалардың сегіз қаласынан сақадай сай қаруланған армия және
ішкі әскерлерінің арнаулы бөлімдерінен қарулы күштерді Алматыға жөнелтті.
Т. Бейісқұловтың "Желтоқсан ызғары" деген еңбегінде бұл туралы былай
делінген: "Кешкі сағат алтыда Фурманов көшесімен қос-қостап сап түзеп өткен
бронотранспортерларға мінген олар аланда шоғырланды. Танктер де келтірілді.
Он бес БТР тұрды. Самсаған қарулы қол бейбітталап қойған жанкешті жандарға
суық ызғарын төгіп, қауіп төндірді. Сөйтіп, алаңға саны — 50 мың әскер, 20
мың милиция адамдары, 16 мыңдай жасақшылар шоғырлаңдырылды". Түс қайта
танкілер мен БТР-лар алаң-нан алынып аулағырақ тасаға апарылып қойдырылды.
2
18 желтоқсанда Москвадан КОКП Орталық Комитеті Саяси Бюросының мүшесі
М.С. Соломенцев ұшып келді. Соның ақылымен жоғарыдағы жойқын күш аз
болғандай орыс жұмысшыларынан топтастырылған, металл шыбықтармен, арматура,
шынжыр және кабель кесінділерімен қарулы жасақшылар келтірілді. Оларды
тікелей алаңға қоймай, алаңның айналасындағы аулаларда, тасада үш қатар
шеңбер сияқты етіп ұстады. Ол да алдын ала ойластырылған зымиян айла екен.
Кейін белгілі болғандай, олар шерулерді басу, ұстау кезінде құрсауды бұзып
шығып қашқандарды соққыға жығуға дайындалған шара екен. Бірінші шеңберден
құтылсаң, екіншісінің таяғына жығыласың, одан құтылсаң — үшінші соққы дайын
тұр. Кейін олардың жаңағы қаруларын суреттерге түсіріп, демонстранттардың
қарулары деп көрсетті, айыптауларында оны "нақтылы айғақ" ретінде пайда-
ланды. Алматы жоғарғы әскери командалық училищесінің және шекара
училищесінің курсанттары әкелінді. Астанаға кірер жолдар жабылды. Бактары
суға толы өрт сөндіргіш машиналар алаңда 17 желтоқсанда да болған, бірақ
келесі күні олардың саны жиырмадан асты. 3
Бірақ мұздай қаруланған әскерлер болсын, өрт сөндіруші машиналар болсын
жалынды жастарды, жігерлі жұмысшыларды тоқтата алмады. Әсіресе, Бейбітшілік
және Сәтпаев, Фурманов және Сәтпаев көшелерінің қиылысында және Жаңа алаңға
таяу маңда адам лықтолды, теңіздей толқыды. Біразының қолында ұстаған
ұрандары мен транспоранттары бар болатын. Олардың негізгі мазмұны:
"Әділетті ұлт саясаты жасасын!", "Жасасын Қазақстан!", "Біз, қазақ, ежелден
еркіндік аңсаған", "Ешқандай ұлтқа артықшылық берілмесін", "Каждому народу
— своего вождя", "Долой Колбина!", "Требуем справедливости!" және т.б. 4

Әне жер, мына жерлерде сөздер сөйленіп, қандай талаптар қойылуы
керектігі, республика байлығы талан-таражға салынуы, ұлттық саясаттағы
кемшіліктер айтылып жатты. Әр жерде әндер де шырқалды. Әсіресе, ақын Ж.
Нәжімеденовтың сөзіне жазылған Ш. Қалдаяқовтың."Менің Қазақстаным" әнінің
қайырмасы:
"Менің елім, менің жерім,
Гүлің болып егілемін.
Жырың болып төгілемін, елім,
Туган жерім менің — Қазақстаным" —
деген жерлерін шеруге шыққандар қосыла шырқағанда жүректі шымырлатып,
еліне, жеріне деген сүйіспеншілігін әнмен білдіріп, алаңды күңірентті.
Қыстағы кеш ерте түседі ғой. Қас қарайып, күңгірт түсе бастады. Алаңда жан-
жақтан бірнеше жерден қойылған прожекторлар баяғы соғыс кезінде түнгіге
шабуылына қарсы жарық түсіргендей, зениткалармен ұшақтарды атқылайтындай
кешкі қараңғылықты айқыш-ұйқыш тіліп, сол сәуленің жарығымен тұс-тұстан
шерулерді кинопленкаға түсіріп жатты. Оның сыры кейін белгілі болды. Ондағы
мақсат — түсірілген адамдардың кейін суреттерін шығарып, оқу орындарынан,
мекемелерден, ұжымдардан солардың бәрін іздеп тауып, жазалау екен. Мұның
бәрін кейін жасады да. "Қылмыскерлерді" іздейтін фото-альбом жасап, әрбір
табылған адамның астына аты-жөндерін, қайда, неңдей жұмыс істейтіңдігі
немесе оқитындығы жәнет.б. мәліметтерді тіркеп отырды. Сол арқылы кейін
оларды жауапқа тартты, қуғын-сүргінге түсірді. 5
Аландағы парад қабылдайтын мінбеден сол кездегі кейбір басшылар шығып сөз
сәйлеген болды. Бірақ "тарандар", "жатақханаларыңа қайтыңдар" деген
жалпылама сөздерден басқа мардымды ештеңе айта алған жоқ. Республика
прокуроры Ғ. Елемесов, Қазақ ССР Ішкі істер министрінің бірінші орынбасары
Э Басаров және т.б. жағдайды түсініп, толқудың себептерін біліп, оларды
шешуге әрекет етудің орнына қоқан лоқы көрсетіп,'"тарамасаңдар арты жаман
болады" деп сес көрсетіп жатты. Сол сөздеріне қарағанда мүмкін олар алаңға
шыққан адамдар қалай басылып-жаншылатынын, не жоспарланып қойылғанын білген
де шығар... Осындай ұрымтал жағдайда билеуші топ Алаңға шығушылармен тең
дәрежеде сөйлесіп, мақсат-мүдделерін біліп, олармен есептескісі келмеді.
Тоталитарлық жүйе сүтбетіндегі қаймақты қалқып алғандай қазақ зиялыларының
озық бөлігін қыршынын қиғаннан кейін енді айтқанын, айдағанға жүретін бас
көтермес көнбістері ғана қалды деп ойласа керек. Алдағы толқын ағалардың
артынан жас құрақтай желкілдеп, отансүйгіштігі, саяси санасы күшейіп жаңа
толқын келе жатқанын сезбеді. 3
Олар болса Абылай, Кенесары, Әлихан, Міржақып, Мағжан сияқты бабалары
туралы ата-аналарының сыбырлап айтқандарын, Ілияс Есенберлин, Әнуар
Әлімжанов, Олжас Сүлейменов, Жұбан Молдағалиев сияқты ағаларының тұспалдап
айтқандарынан нәр алып, ұлттық рухы жаңғырып, қайта түлеп келе жатқан,
ұлттық еркіндікті аңсаған, өзін-өзі билеу құқығын талап еткен жалынды
жастар еді. 6
Өркениетті елдерде мұндай даудамай, кикілжіндер кезінде билік
басындағылар қозғалысқа қатысушыларға тезірек барып, жағдаймен егжей-
тегжейлі танысып, егер талап орынды болса, оны ушықтырмай қанағаттандырып,
шиеленіске жібермеуге тырысады. Біздегілердің оған өресі жетпеді. Баяғы
әміршілдік-әкімшілдік тәсілмен жастарды қайтсе де таратып, "тәртіпсіздікті"
жоюды ғана ойлады.
2.2. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері мен
барысы.
1986 желтоқсан күні түнге қарай жиналған жұрттың тарқамайтынына
көздері жетіп, оларды күшпен тарқату, оған көнбесе қамауға алу әрекеті
басталды. Жиырма шақты өрт сендіргіш және көшеге су шашатын машиналар
алаңға шығып, қысқы суықта шерушілердің үстіне су шашып, нөсер жауындай
боратты. Жұрт әрілі-берілі жөңкіліп, ыдырамады. Милиционерлер әскерилердің
көмегімен шерудің алдыңғы сапындағы белсенділерді бөліп алып, ұстауға
кірісті. Мұның бәріне шыдамаған ше-рушілер қолдарына түскен заттарды алып,
мрамор, тас плиталарды уатып атқылауға шықты. Бірнеше жерде милиция
машиналары, су шашқан машиналар өртеле бастады. Алаңға жиналған қарулы
күштер шерушілерді қоршап Сәтпаев кошесімен Ленин даңғылына қарай ұрып-
соғып ығыстырды. Ол жақта коше-көшелерде дайындалып қойған әскери милиция
машиналары болатын. Шерушілерді соларға ұрып-соғып тиеп, сыйғанынша милиция
бөлімшелеріне, олардың тірек пункттеріне (опорный пункт) апарып қамап,
қалғандарын қала сыртына апарып тастаған.
Шерушілерді ығыстыру және ұстау барысында сапер-лердің күрегі, резеңке
таяқ, арсылдаған иттер пайдаланылды. Құрсауды бұзып қаша шыққандар жоғарыда
корсетілгендей, арнаулы дайындалған жасақтардың соққысына ұшырап жатты.
Қашып құтыла алғандары құтылып кетті. Аланда асфальт үстінде қанға бөгіп
құлап жатқан адамдар машиналарға тиеліп әкетілді. Шерушілер көп еді.
Мындаған адамның бәрін ұстап жабуға жер жетпеді. Сонда "көптеген жастарды
бір колонна автомашинамен Әл-Фараби проспектісімен Жоғарғы Каменка
поселкесі-не қарай, екінші колонна Жоғарғы Қаскелең жолымен АДК карьеріне,
Райымбек және Путь Ильича поселкелеріне қарай алып кетіп, жұрт көзінен
жасырып, "жартылай жалаңаш-жалпы күйлерінде" ақ қар, көк мұзда құла түзге
топырлатып тастап кетіп отырған"1.
Ал сол кезде Қазақ ССР Ішкі істер министрлігі саяси бөлімінің бастығы
болған, Желтоқсан оқиғасынан кейін облысқа қызметке жіберіліп, кейін Қазақ
ССР халық депутаты болып сайланған. 1990 жылдың 15 мамырында Қазақ ССР Жо-
ғарғы Кеңесінің бірінші сессиясында Үкімет үйінің алдына жиналған
пикетшілердің Желтоқсан оқиғасы туралы талаптарын қарау керектігін бірінші
көтерген, сондағы болған оқиғаларды өз көзімен көрген М.Д. Қалматаевтың
осы оқиғаға байланысты құрылған комиссиясына берген түсініктемесінде былай
деп жазады: "Кезекті реперациядан" кейін ұсталған жігіттер мен қыздарды
бірнеше сағат бойы (қақаған аязда) жерге жатқызып қою — социалистік
заңдылықты бұзу емес пе? Солдаттар оларды жер бауырлап жатуға мәжбүр етті,
ал қайсыбірі сәл болса да басын немесе кеудесін жерден көтерсе болды,
солдаттар оларды дубин-калармен төмпештей бастайды.
Мен бұл жөнсіздік туралы жел-тоқсанның 17-сі, 18—і күндері Орталық
Комитеттің сол кездегі екінші хатшысы Мирошхинге, сол кездегі Ішкі істер
министрі Князевке бірнеше рет баяндадым. Мирошхин "Мүмкін оларға үйіңнен
көрпе әкеліп берерсің?" деп мысқылдады"1, — дейді. 71
'18 желтоқсанда Кеңес Одағы телеграф агенттігі бастап, басқа газеттер
қостап " Алматыдан хабарды" өңін айналдырып беріп жатты. Онда: "Кеше
кешкісін және бүгін күндіз Алматыда ұлтшыл элементтер арандатып салған
оқушы жастар тобы көшелерге шығып, Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетінің жуырда болған пленумының шешіміне наразылық білдірді.
Бұл жағдайды бұзақылар, арамтамақтар және қоғамға жат басқа да адамдар
пайдаланып, право тәртібінің өкілдері жөнінде правоға қарсы әрекеттер
жасады", — делінді. Алматыдағы оқиғаларды республиканың басқа қалаларына
білдіргілері келмеді және керісінше ондағы жағдайды Алматыға жеткізбеді.
Шындығында бас көтеру республиканың бірқатар облыстарында болыпты.
Наразылық митингілері мен шерулер Жамбылда, Жезқазған мен Қарағандыда,
Арқалық пен Көкшетауда, Павлодар мен Шымкентте, Талдықорған мен Сарыөзекте,
Талғарда, Шамалғанда және басқа қалаларда да өтті. Бұл шерулерге 2500-дей
адам қатысқан, оның 281-і ұсталған". Шеруді күшпен басқаннан кейін
жазалаушы органдар желтоқсан оқиғасына қатысқандарды анықтап, жазалауға
кірісті.
Милиция бөлімшелеріне, тірек пункттеріне және т.б. жерлерге түскендерді
қайта қарап, аланда кинопленкаларда бейнеленген-дердің суреттерін шығарып,
оларды іздеу күндіз-түні жүргізілді. Анықталғандарды, тіпті сол күні
кездейсоқ көшеде ұсталғандарды қуғын-сүргінге ұшырату, қызмет-терінен,
жұмыстарынан, оқуларынан шығару кең өріс алды. Желтоқсан оқиғасына тікелей
қатысқандарды ғана емес, соның желеуімен бүкіл қазақ халқын қуғындау
науқаны басталды. 8
Тарихшы Дулатидің жазуы бойынша, ХVІ ғасырдың бас кезінде+ақ, яғни
жөргектен шықпай жатып-ақ қазақ хандығы ірі жеңіліске ұшырап, халқы қатты
қырылыпты. Тірі қазақ қалмады, -деген сөз тарапты. Ақтабан шұбырынды,
Алқакөл суламада (1723ж) қазақ тағы қырылды. Сібір тарихшылары. Қазақ жер
бетінен жойылды, -деп жазыпты. Оған дейін де, одан кейін де қазақтың сан
рет қуғын сүргінге ұшырап, мал-жайынан ойсырай айрылғаны тарихтан белгілі.
Соның бірі ел басынан 1916 жылы өтті. 1932 жылы сталиндік, голощекиндік
мейірімсіз саясаттың құрбаны болып қазақ халқының тең жарымынан астамы
қырылды, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы
1986 жылғы желтоқсан оқиғасы жайында
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы жайлы
Желтоқсан оқиғасының тарихтағы орны
1986 жылғы желтоқсан. Аңыз бен шындық
Алматы 1986 жылғы желтоқсан. Аңыз бен Шындық
Желтоқсан оқиғасының басталуы
«1986 жылғы желтоқсан оқиғасы және оның тарихи маңызы»
1986 жылғы желтоқсан оқиғасында жазықсыз қыршын кеткен құрбандар
Алматы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы және оның бағасы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь