Терминдерді когнитивтік лингвистика тұрғысынан зерттеу

Терминология мәселелері – ғылымның өзекті мәселерінің бірі. ХХ ғасырдың 30-жылдары қалыптаса бастаған терминология саласы мәселелері әлі де шешуін таппаған, өзектілігін жоғалтпаған деп айтуымызға толық негіз бар. Ғылымның барлық салаларының жан – жақты дамуы терминология мәселелерімен тығыз байланысты, себебі қандай да бір жаңалық, жаңа ұғым терминмен белгіленіп, терминологиялық жүйеде өз орнын тауып отырады.
Ғылымның қай саласына назар аударсақ та, сол саланың қаншалықты деңгейге жетіп, қаншалықты дәрежеге көтерілгені терминологиялық жүйесінен көрініп тұрады. Ресей ғылымындағы терминологияны зерттеудегі арнайы бетбұрыс Д.С.Лотте, С.А.Чпалыгин, С.И.Коршунов есімдерімен тығыз байланысты. Өткен ғасырдың 30-жылдары құрылған терминкомдар бұл күндері ғылымның дербес бір саласын құрап отыр және әлі де өз маңыздылығын жойған жоқ.
1.Маслова В.А. Когнитивная лингвистика: Учебное пособие. Минск.: Тетра Системе, 2004. – 225с.
2. Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г., Краткий словарь когнитивных терминов / Под общей ред. Е.С.Кубряковой. – М.: Наука., 1996. – 340 с.
3. Гумбольдт В.фон. Избранные труды по языкознанию: пер.с нем.под общей ред. Г.В.Рамишвили: посл. А.В.Гулыги. – 2-е изд.- Москва: Прогресс, 2000. – 400 с.
4. Потебня А.А. из лекции по теории словесности / Русская словесность: Антология. М., 1997. – 117 с.
5. Сүлейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. – Алматы: Мектеп, 1989. – 152 с.
6. www.TEMAKOSAN.net – қазақша рефераттар
7. Воркачаев С.Г. Концепт счастья: понятийный и образный компоненты. М., 2001. – 130 б.
8. Аскольков С.А. Концепт и слово // Русская словесность: Антология. Под ред. В.Н.Нерознака. М.: Academia, 1997. – С.267-280.
9. Радченко О.А. Языковая картина мира или языковое миросозидание ( к вопросу о постулатах И.В.Вайсгербера) // Известия Академия Наук СССР. Серия литературы и языка. Т.49, №5, 1990 – С.444-451.
10. Баранов А.Н., Добровольский Д.О. Лео Вайсгербер и когнитивные перспективы// Известия Академия Наук СССР. Серия литературы и языка. Т.49, №5, 1990 – С.451-458.
11. Воробьев В.В. О русской национальной личности в языке и культуре // Язык и культура. – 1998. ч.1.-С.52-57.
        
        Терминдерді когнитивтік лингвистика тұрғысынан зерттеу
Терминология мәселелері – ғылымның өзекті мәселерінің бірі. ... ... ... ... ... ... ... әлі
де шешуін таппаған, өзектілігін жоғалтпаған деп айтуымызға толық ... ... ... ... жан – ... дамуы терминология мәселелерімен
тығыз байланысты, себебі қандай да бір ... жаңа ұғым ... ... ... өз ... тауып отырады.
Ғылымның қай саласына назар ... та, сол ... ... жетіп, қаншалықты дәрежеге көтерілгені терминологиялық жүйесінен
көрініп тұрады. Ресей ғылымындағы терминологияны ... ... ... ... С.И.Коршунов есімдерімен ... ... ... ... ... ... бұл ... дербес бір саласын құрап отыр және әлі де өз ... ... ... ... А.А.Реформатский, Н.А.Баскаков,
Т.Л.Канделаки, Б.Н.Головин, Г.В.Степанов, В.П.Даниленко және т.б. ғалымдар,
сонымен ... ... ... осы ... ... ... Н.В.Подольская, Н.В.Васильев, К.М.Мусаев және т.б. ... ... ... Бұл ...... қарастыратын мәселелері де
жан – жақты, атап ... ... ... ... ... ... ... оның басқа тілдермен байланысы, сол
тілдердің лексикалық қорына еніп, терминология ... орын алуы ... ... ғылымында терминологиялық жүйенің психология, социология,
семасиология, ономасиология т.б. ... ... ... – осы саладағы жаңа бағыттардың бастауларының бірі.
Терминдік ... ... ... терминологиялық өріс, жоғарыда
айтқандай, көптеген басқа ұғымдармен, тәсілдермен ... ... ... ішінде термин мен концепт, терминология мен когнитивтік лингвистика
ұғымдарының бір қатарда қаралуы, жаңа ... ... ... және отандық тіл ... ... ... ... ... антропоцентристік зерттеулерге көшу ХХ
ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың ... тіл ... ... ... табылады. Себебі тілдік құбылыстарды зерттеуде лингвистика ... ... атап ... ... ... лексикалық т.б.
жүйелермен шектеліп қана қоймайды.
Қазіргі таңда «тіл мен мәдениет», «адам және тіл» ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Когнитивті ... ... мен ... оның тек ... ... полипарадигматизміндегі доминанттылығында емес,
сонымен бірге ауқымды кең ... ... ... мәселен, тілдік
құбылыстарды экспликациалау, тіл мен ... ... ... ... және тіл ... ... тіл құбылыстарын және аппаратын қарастыру
(Е.С.Кубрякова, Ю.Д.Апресян, В.З.Демьянков, В.В.Колесов, Е.В.Рахилина,
В.Б.Касевич, ... және т.б.). ... ... ... ... маңызды түрде күшейте түсетін қазіргі
антропоцентристік парадигмалар шегіндегі когнитивизм негізінде ... ... ... ... менталитетімен, білімімен байланысты
болса, лингвистикалық мәдениеттану мәдениет пен тілдің арақатынасына көңіл
бөледі. Лингвомәдениеттану тіл мен ... ... ... ... ... ...... ойлау ерекшелігі мен оның мәдениетін тіл
арқылы ашу. Тіл мен ... ... ... әрі ... рухани болмыс ретінде танылады, яғни, тілде ұлттың
дүниетанымы, әдет – ... ... ... мәдениеттің еркшеліктері –
рухани өмірі ... ... ... арқылы халықтың менталитетін, дүниеге, ... ... ... болады деп есептейді. Халықтың өмірі, дүниеге
көзқарасы мақал – мәтелдерде, фразеологизмдерде, ... ... ... қалған. Олар халықтың мәдениеті мен менталитетінің ең
бағалы мәліметтерінің дереккөздері. Лингвомәдениеттану ... ... ... ... бойы ... сақталып келген фразеологизмдердің
рөлін анықтауға тырысады, себебі фразеологизмдер халықтың ... ... ... сол заманның идеологиясын жанама түрде
жеткізеді, яғни, халықтың ... ... ... бейнеленген.
Когнитивтік лингвистика – «тілді жалпы когнитивтік механизм ретіндегі
когнитив құрал, яғни, ақпарат етіп ... ... ... ... рөл атқаратын таңбалар жүйесі ... ... ... [2.53 б.].
Когнитивтік лингвистика терминдерді зерттеуде жаңа ... ... ... ... ... ... ... жүйелі – құрылымдық
парадигмалар жоққа шығарылмай, қайта керісінше, терминологиялық процестерді
жаңа тұрғыдан зерттеп ... ... ... ... ... лингвистиканың аумағынан шыға отырып, философия, психология, логика,
әлеуметтану пәндерімен байланыс жасап, осы саладағы ... ...... ... семантикалық, деривациялық,
функционалдық ерекшеліктері бар тілдің өзгеше ... ... ... ... ... ... тілден терминдер алу,
калькалау, ... ... ... ... ... ... ... ерекше түрін атап көрсететін болса, біріншіден, ғылыми, кәсіби
деңгейлерін анықтайды. Сондықтан ... ... мен ... ... ... ... ғылыми таным мен әлем көрінісінің дамуын
бейнелейді. Терминдер мен ... ... ... ... ... еместігін, әр түрлі топтарға, бірлестіктерге бөлініп,
әрқайсысының өз ... ... ғана тән әрі ... терминологиясы барлығын
айқындайды. Термин тілдің ерекше ... ... ... ... ... бірде –бір ғылымның, техникалық, кәсіби, өндірістік
саланың дамуы мүмкін емес. Яғни, терминдерде әлем ... ... ... ... қамтылған, сонымен қатар, терминдер адамның ойлау
қабілетінің, ... ... ... бейнеленуі мен көрінісінің ерекше
бір түрдегі негізін сипаттайды.
Қазақ дәстүрлі терминологиясында қазақ тілінің терминдері, ... ... ... ... ... ... ... семантикалық және құрылымдық қатынастардың типологиясына
назар аударылды. Қазақ ... ... тіл ... ... таным
шарттары мен құралдары ретіндегі рөлі мен транцформациялаудағы ... ... ... ... көп уақыт бөлінді, Мысалы, қазақ
тілінің терминдері белгілі ... ... ... ... ... ... қарастырылды (Ш.Құрманбайұлы), сонымен қатар лингвистикалық
бірліктері ретінде олардың тілдік қасиеттері мен белгілері толық ... ... ... қазақ терминдерін аталымдау мен
функциялауда адамның ... және ... ... ... ... пәні болып қалыптса қойған жоқ.
Тіл – ұлттық мәдениеттің көрінісі. Осы ұлттық мәдениет, ... мен ... ... ... ... көрініс табуы заңды
құбылыс. Себебі тіл – халықтың рухани және материалдық мәдениетінің, ... ... ... Тіл біліміндегі таңба теориясының танымдық
негізін салушы В.фон Гумбольдтың: «Халықтың тілі ... оның рухы ... рухы бар да оның тілі бар, ал ... ... тең ... нәрсені
елестету қиын», деген пікірі біздің ойымызды негіздей алады [3.23 б.].
Адам өзін қоршаған ортаны ... ... ... ... ... өнерді және т.б. шығармашылық, өндірістік салаларды біледі.
Олардың әрқайсысы шындыққа апаратын ... ... ... ... Осымен байланысты танымдық деңгейге қатысты қазірде жиі айтылатын
«концептуалдық ғылым» шындықты ... ... ... ... ... құрылысы негіздерін анықтауға бағытталған тілдік бейненің
когнитивті модельдері ғылыми талдаулар жасауға мүмкіндік ... ... мен ... жер шарын мекендейтін адамдарға ортақ болуымен
қатар, әр ... сол ... мен ... өз ... ... ... ... өзінің таным – түсінігінің деңгейі мен тану
мүмкіндігіне сәйкес атау береді.
Атаудың танымдық – ... ... ... тану үшін оның ... ... ғылыми пайымдауларының маңызы зор. Ғалым А.А.Потебня
еңбектерінде антропологиялық тіл білімі адамның шығармашылық рухы ... ... ең ірі ... ретінде концептілік негізде зерттеулерге
бастау болғандығы белгілі.
А.А.Потебня ... ... ... ... ... ... «теориялық көркемдік және ғылыми
шығарманың бір ғана ... ... ішкі жан ... ... ... Осылайша бұл мақсат жаратушының өзіне қатысты ... ... ... ... көркем және ғылыми шығармада бір және сол уақытта
қанша құрал болса, соншалықты мақсат бар немесе ондағы мақсат ... ... ... ... ... келе ... ... мүмкін
емес», – деп көрсетеді [4.85 б.].
Антропоцентристік парадигма өз шеңберінде ... ... ... ... жаңа ... жол ... ... зерттеулер төмендегідей когнитивтік
құрылымдарға ерекше мән береді: қабылдау, ойлау, тіл, есте ... ... ... дүние – адам мен оның ортасының өзара байланысы, ал дүние
белгісі – адам мен оның ... ... ... өңдеудің нәтижесі. Дүние
бейнесі – «тұрақсыз, үнемі өзгермелі құбылыс». ... ... ... ... ... Е.С.Кубрякова, В.И.Постовалова, Ю.М.Караулов,
В.Н.Телия, А.А.Уфимцева, Э.Д.Сүлейменова және т.б. ... ... ... ұлт ... әлем ... ... ұғымдар түрлі тілдік деректер
арқылы таңбаланып, қоршаған әлемнің ... ... ... ... ... ... жағынан ұқсас болып келеді. Құбылыстар
арасындағы ұқсастықтар ұғым категорияларын жасайтын лексемалардың толығуына
әсер етеді. Сол ұғым ... ... ... атаулары тілдің негізін
құраса, әлемнің ондағы құбылыстардың тілдегі бейнесінен ұлт ерекшеліктерін
танып–білуге болады.
Ғалым Э.Д.Сүлейменованың пікірі бойынша, ... ... ... ... дүниетаным мәселесі ретінде ... ... ... ... ... ... екі түрлі сипат бар. Оның біріншісінің
нақты тілдерге және олардың арасындағы айырмашылықтарға ... жоқ ... ... ұлт ... ... қалыптасқан лексикалық аталымдар
жүйесі тәрізді тілдер арасындағы айырмашылықтарға бағыт – бағдар жасаушы
ғаламның тілдік ... ... [5.131 ... ... ... ... ... негізгі екі қызмет
арқылы айқындалады: 1) ғаламның негізгі бейнесін ... ... 2) ... ... көмегімен ғаламның ... ... [5.135 ... ... ... т.б. ... ... бейнесін тілдік бейнеге қарағанда әлдеқайда бай ... ... ... ... ... ... ... ойлаудың
түрлі типтері бейвербалды түрлері де қатысады.
Ғаламның ғылыми бейнесі мен тілдік бейнесі арасындағы ... ... ... төмендегідей тұжырымды ұсынады:
1. Когнитивтік жүйе әмбебап сипатта ... оның ... ... ... ... ұлт ... өркениетінің деңгейіне
байланысты. Лексикалық жүйе ұлттық сипатта болады, ... ... ... ... ... ... ішкі бөліктерге
бөлінуіне байланысты (Терминдер ... ... ие ... жүйенің негізгі бір бөлігін құрайды);
2. Функционалдық айырмашылықтарға келсек, когнитивтік жүйе тану
процесі мен ... ... ... ... ... ... ... (Терминдер аталаған екі қызметті де атқаруымен
ерекшеленеді);
3. Генетикалық тұрғыдан когнитивтік жүйе лексикалық ... ... ... ... және ... ... саналатын лексикалық
жүйеге қарағанда тезірек қарқынды жетіліп, ... ... ... қарағанда терминологиялық жүйе лексикалық жүйенің бір бөлігі болып
табылады. Бірақ даму тұрғысынан когнитивтік ... ... бір ... ... болады);
4. Когнитивтік жүйе лексикалық жүйеге және жалпы тілдік жүйеге
қарағанда толығырақ, байырақ болып ... ... жүйе ... ... ... ... ... (Терминологиялық жүйе
терминдік қоры жағынан лексикалық жүйе секілді ... ... ... ... ... В.В.Воробьевтің пікірі бойынша: «Когнитивтік жүйе арқылы адам
дүниені танып, өз көзқарасын лексикалық жүйенің ... ... ... ... ... ... моделін айқындау үшін, ұлттық өмір
элементтерінің өзара қарым – ... ... ... ... ... [6.
56 б.].
Когнитивтік лингвистика когнитивтік құрылымдарды қарастырумен қатар,
адам санасында ... және ... емес ... ... ... ... ақ тілдік және тілдік емес ақпараттарды игеру, өңдеу, қолдану ... ... ... ... ... ... ... кодқа салынған
ақпараттарды ашып немесе ақпараттарды кодқа салу тәрізді ... ... ... ... ... тіл мен ... тіл мен ойлау мәселесі
жөнінде  мынадай пікірі бар: «Тіл мен ... ... ... тіл қолданысының когнитивтік жүйесіне сүйенеді. Тіл мен ойлаудың,
тіл мен танымның ... адам ... ... ... ... рөл ... белгілеп береді. Тіл мен таным
арақатысын сипаттайтын ұғымдар белгілі бір құрылымға түседі» [7. ... ... ... ... әр ... әр түрлі болуы этностың
тәжірибесі мен ... ... ... ... ... ... ... дүниемен тікелей байланысында емес, адамның өмірінен көрген
– білген, көңілге түйген білімінің негізінде ... ... Әр ... әр ... ... ... ... бейнесі мен ғылыми
бейнесі де, адамдар тәжірибесі де әр түрлі болуы – ... ... Осы ... бейнесі, ғаламның тілдік бейнесі, ғаламның ғылыми бейнесі, ұғым,
концепт сияқты термин – ұғымдардың маңызы ерекше. Көптеген ... ... ұғым мен ... ... ... бар: ...
ұжымдық білімнің бірлігі, сана (жоғары рухани құндылықтарға жол ашушы)
этномәдени ерекшелігі бар ... ... ... таңбаланады» [8. 269б.].
Ұғым белгілі бір нысанның ең мәнді және жалпылама ... ... ... болып табылады. Ал концептіде нысанның маңызды
белгілерімен аралас маңызды емес белгілері де ... ... ... ... бірліктер де аса күрделі таңба болғандықтан, оларды
дәстүрлі ... ... ... ғана жеткіліксіз болады. Өйткені
терминдер мазмұны көптеген экстралингистикалық факторларға байланысты болып
келеді де, адам ... ... және ... емес ... жүйесін құрайды.
Терминдер ұлттың, халықтың тәжірибесін, қоғамдағы адамдардың бір – бірімен
байланысын, шаруашылығын, рухани, материалды мәдениетін т.б. ... ... өз ... жинақтайды. Осы тұрғыдан терминдер
антропоцентристік ... ... ... келе ... ... жаңа ... ... когнитивтік терминология арнасында
зерттелуі тиіс деп санаймыз.
Қазақ тіл ... ... ... қалыптасуында
Э.Д.Сүлейменова, Н.Ж.Шаймерденова, Г.Г.Гиздатов, Ж.Манкеева, Қ.Жаманбаева,
Г.Смағұлова, Б.Хасанов, Б.Қасым, А.Ислам еңбектерінің маңызы зор.
Когнитив ғылымының басты, негізгі ...... ... ... ... тілдік бейнесі термині» философия мен логикада
Л.Витгенштейннің, ал антропология, семиотика, лингвистикада ... ... [9. ... ... мен ... ... інің ... ұғымы «ғалам
моделі» немесе «когнитивтік моделмен» тікелей байланысты. Ғалам моделі –
концептуалды ... ие ... ... ... ... ... ... түсініктері, нақты деректер, оқиғалар туралы концептулды
білімі тіркеледі [10. 457б.].
Когнитивтік лингвистикадағы сөз ... мен ... ... ажыратудың қазіргі тіл білімі үшін маңызы зор. Когнитивтік
лингвистикада мағына ... сөз ... ... ... ... ... когнитивтік моделдің еркеше «қорытындысы»
ретінде көрінеді. Мағына концепт негізін құрауға мүмкіндік беріп, ... ... ... ... ойша ... және ... бекітілген
тілдік мазмұн болып табылады. Сонымен қатар, когнитивтік ... екі ... ... ие: біріншіден, жалпы адамзат білімі тіркелген
қоғамдық сананы құрушы бірлік ретінде саналады, ... ... ... ... Адам ... ... нені ... мағынаның
таңбалық құрылымы неге негізделеді, семантикалық қабылдау, сөз ... ... ... ... дегендер когнитивтік семантика
мәселері болып табылады. Семантикалық талдау мен когнитивтік семантикадағы
концептуалды ... да ... ... бар. ... ... концептілік талдаумен шатастыруға болмайды. Концепт ... ... ... бір ғана ... Концептуалды құрылым мағынасы одан
кең, ол ... ... ... ... ... тіл ... ... мағынаның кең таралған семантикалық
үштігі – шындық зат, оның таңбасы және ой туралы тілдік мағынаның табиғатын
шешуге ... ... ... ... ... және қолдау
мәселесі негізге алына отырып, мағынаның санада кодталған процесс, ғаламның
тілдік ... ... ... ... ... ... ... «әрекет етуші, әрекет, мақсат, нәтиже» қатынасы негізінде жүзеге
асатыны айқындалады. Әрекет етуші ... ... бір ... ... және ол ... бір ... бағытталады. Нәтиже –объективтік
шындықтың тілдік бейнеленген формасының концептуалды жүйесі (семантикалық
құрылымдар – ... ... ... ал ...... кодталатын
процесс. Танымның кодталуы әрекет түрінде сөз, дыбыстық құрылым мен  ... ... ойша және әр ... ... ... ... жүзеге асады.
Осындай вербалды түрде қалыптасқан таным ... бір ... ... ... ... концептуалдық құрылымын анықтауда ұғым мен ... ... ... Себебі терминнің концептуалды құрылымы дегеніміз –
белгілі бір ұғымдық сала иелерінің коммуникативтік ... ... ... инвариянтты жүйесі. Концептуалды құрылымды тіл
жүйереі мен ... ... ... ... ... буын ... болады. Бұл арада тілмен ... ... ... ... жүзеге асырылады. Сондықтан концептуалдық құрылымның өзі де белгілі
бір семантикалық және ұғымдық категориялармен сипатталады.
Қолданылған әдебиеттер:
   1.Маслова В.А. Когнитивная лингвистика: ... ... ... ... 2004. – ... 2. Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., ... Л.Г., ... ... ... / Под ... ред. ... – М.: Наука.,
1996. – 340 с.
   3. Гумбольдт ... ... ... по ... пер.с нем.под общей
ред. Г.В.Рамишвили: посл. ... – 2-е изд.- ... ... 2000. ... с.
   4. Потебня А.А. из лекции по теории словесности / Русская словесность:
Антология. М., 1997. – 117 ... 5.  ... Э.Д. ... ... в ... ...... 1989. – 152 с.
   6.    www.TEMAKOSAN.net – қазақша рефераттар
   7.   ... С.Г. ... ... ... и образный компоненты.
М., 2001. – 130 б.
   8.   Аскольков С.А. Концепт и ... // ... ... ... ред. В.Н.Нерознака. М.: Academia, 1997. – С.267-280.
   9.   Радченко О.А. Языковая ... мира или ... ... ( ... о постулатах И.В.Вайсгербера) // Известия Академия Наук СССР. Серия
литературы и языка. Т.49, №5, 1990 – С.444-451.
   10. Баранов А.Н., ... Д.О. Лео ... и ... ... ... Наук СССР. Серия литературы и языка. Т.49,
№5, 1990 – С.451-458.
11. Воробьев В.В. О русской национальной личности в ... и ... ... и ... – 1998. ч.1.-С.52-57.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көп пропозициялы дискурс401 бет
Балалар әдебиеті тілінің когнитивтік негіздері110 бет
Лингвомәдениеттану ғылым саласы ретінде мақсаты мен міндеттері8 бет
Қазақ паремияларындағы «Еңбек» концептісі4 бет
ХІХ ғасырдағы лингвистикалық мектептер23 бет
Қазақ тіліндегі «Туған жер» концептісі35 бет
Қазақ-ағылшын тілдеріндегі гендерлік сипаттағы коммуникативтік бірліктер44 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь