Түркология және қазақ тіл білімі

Тіліміздің грамматикасының жүйесін зерттеу ХІХ ғасырдың екінші жартысынан басталады. Қай кезде болса да морфологияның ең өзекті мәселесі сөздерді әр түрлі лексика-грамматикалық топтарға, кластарға бөлу болғаны белгілі.
Қазақ тілі грамматикасының құрылысының ана тілімізде зерттеулердің жарық көруі ғасырымыздың алғашқы 10-15 жылдарынан басталады. Оның бастауы – 1914 жылы «Тіл құралы» деген атпен Орынборда жарық көрген Ахмет Байтұрсыновтың еңбегі – қазақ тілі морфологиясы ана тілімізде сөз еткен алғашқы зерттеу. 30-шы жылдар ішінен бастап 60-шы жылға дейін, біріне-бірі жалғастырыла үздіксіз жүргізіліп келген Қ.Жұбанов, С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, А. Ысқақов, А. Қалыбаева т.б ғалымдардың зерттеулері арқасында өз шешімін тапты. Ол академиялық грамматика мен жоғарғы оқу орындарына арналған оқулықтардың күрделі бір саласы ретінде де, жеке монографиялық зерттеулердің объектісі ретінде де кең көлемде қойылып зерттеліп келді. Тек өкініші – 60-шы жылдардан бері қарайғы уақытта бұл саладағы жұмыс ілгері баспай қойды.
        
        Түркология және қазақ тіл білімі. – А: Санат , 1998, 144 ...  ...  ...  ...  ХІХ  ...   ... ... Қай кезде болса да морфологияның  ең  өзекті  мәселесі
сөздерді әр түрлі лексика-грамматикалық топтарға, кластарға бөлу ... тілі ... ... ана тілімізде зерттеулердің
жарық көруі ғасырымыздың алғашқы 10-15 жылдарынан басталады. Оның бастауы –
1914 жылы «Тіл ... ... ... ... ... ... ... еңбегі – қазақ тілі морфологиясы ана тілімізде сөз еткен
алғашқы ... 30-шы ... ... ... 60-шы ... ... біріне-бірі
жалғастырыла үздіксіз жүргізіліп келген Қ.Жұбанов, С. Аманжолов, Н.
Сауранбаев, А. ... А. ... т.б ... ... ... ... ... Ол академиялық грамматика мен ... оқу ... ... ... бір ... ... де, жеке ... объектісі ретінде де кең көлемде қойылып зерттеліп келді. Тек
өкініші – 60-шы жылдардан бері қарайғы уақытта бұл ... ... ... ... тілі ... ... зерттеулер.
Қазақ ССР-нің «ғылым» баспасы, Алматы 1978, 224 б.
Қазақ тілі ... ... ... мен болашақ міндеттер
Қазақ тілі морфологиясының жалпы мәселелері Ұлы ... ... де ... ... іліккен болатын. Оның алғашқы сипаттары тұңғыш рет
ХІХ ғасырдың екінші жартысында орыс зерттеушілері Н. И. ... ... Л. ... ... ... ғалымдардың еңбектерінде сөз
болғаны белгілі. Бірақ бұл еңбектердің қай-қайсысында болса да қазақ ... ... ... орыс ... ... үлестірілген. Сонымен бірге
бұл еңбектер қазақ оқушылары үшін емес, ... ... ... ... ... орыс ... үшін ... құралдар болды.
Сондықтан онда жеке сөз таптарының неліктен ... сөз табы ... ... ... ... ... тыс қалдырылып
отырылды да, авторлардың ең басты көңіл бөлген мәселелері жеке сөздердің
өзіндік құрамы және ... ... ... ... ... сондай-
ақ әртүрлі жалғаулар арқылы қалай түрленетіні сияқты мәселелер болды.
Демек, авторлардың негізгі мақсаты – ... ... мен жаңа ... ... ... ... ... жылдары морфология мәселелері елеулі зерттеу ... ... ... мен ... ... түрде талдану
сатысына жете бастады. ... ... 1936 жылы ... «Қазақ
тілінің грамматикасы» - әйгілі еңбектерінің бірі. Осы еңбектерінде ... рет ... ... ... тілінің өз табиғи материалдары, қазақ
тілінің ... ... ... ... ... ... мен
баяндаулар жасалған.
Қазақ тілі морфологиясының негізгі де түпкі ұйтқы мәселері, әсіресе,
«сөз тұлғалары» алғаш рет жүйелі түрде ... таза ... ... осы ... Бұл ... жөнінде қазақтың көрнекті ғалымдары М. Әуезов пен
І. Кеңесбаев: Айқын да нәрлі, стилистикалық ... ... ... ... ... бұл ... ... тілі жөнініде оқулық жазатын көптеген
авторлар үшін тамаша үлгі болды – деп ... А. ... «Бұл ... ... мен құрамы жағынан да, мазмұны мен талдау жүйесі жағынан да бұрын-
соңды қазақ тілі грамматикасының ғана емес, ... ... ... өзге
тілдердің грамматикаларынан да өзгеше еді»,-деп жазды. 40-50-ші ... ... жеке ... ... ... ... ... зерттеулердің объектілеріне айналады да, ... ... ... ... ... жарыққа шығады. Мысалы,
І. Кеңесбаев, А. Ысқақов, К. Ахановтардың жыл ... ... ... орта ... мектептерге арналған «Қазақ тілі грамматикасы» мен Н. Сауранбаевтың
педучилищеге арналған «Қазақ тілі» (1948) және ... оқу ... ... ... тілі» (1954) атты көлемді еңбектрін былай қойғанда,
морфологияның жеке сөз таптарын әр жақты ... ... мына ... ... ... М. ... «Қазақ тілі
грамматикасының ... ... (1941), А. ... ... ... (1956), Ғ. Мұсабаев «Сын есімнің шырайлары» (1951), Ә. ... ... ... сан ... (1957), Р. ... ... тіліндегі
шылаулар» (1959), Ш. Сарыбаев «Қазақ тіліндегі одағайлар» (1959) т.б.
Ал 60-шы жылдар мұндай еңбектер сан жағынан да тақырып ... ... ... жеке сөз ... ... тағы да ... ... Ш. Сарыбаевтың «Қазақ тіліндегі еліктеуіш сөздер» (1960), Ж.
Шакеновтың «Қазақ тіліндегі сын есім ... (1961), А. ... ... ... (1961), Ә. Төлеуовтің «Қазақ тіліндегі ... (1963) атты ... ... ... ... ... де ... таптары өзіндік лексика-грамматикалық ерекшеліктері ... ... ... тұрғысынан әр жақты талдауға түседі. Бұл
кезеңдегі монографиялық еңбектердің ... А. ... ... ... ... 1964) атты ... еңбектерін ерекше атап
көрсетуге болады. Морфология мәселесіндегі бұрын-соңды жетістіктердің ... , оны ... ... ... ... тұрғыдан ғылыми бір ізге
түсіріп баяндаған күрделі ... 1967 жылы ... ССР ... ... ... ... ... грамматикасы» болды. Төлеуов Ә. «Сөз
таптары» (1982), А. ... ... ... ... ... М. ... тіліндегі етістіктердің аналитикалық
форманттарының құрылысы мен мағынасы» (А., 1979), Ибатов А. «Қазақ ... ... ... (А., 1988), А. ... Н. ... ... ... морфемалар жүйесі» (1986), Жұмағали Шакеновтың «Қазақ
тіліндегі күрделі сөздер мен ... ... (А,. 1991), ... ... ... ... ... грамматикалық сипаты» (А,. 1998).
Грамматика тілдегі грамматикалық единицаларды және ол единицалардың
әрі басын қосып ұйымдастыратын, ... ... іске ... әрі ... жігін ажырататын тәсілдерді, құралдарды зерттейді.
Лингвистикада грамматика деген ұғымдық мағынасы өте кең. ... ... ... ... ... ... – тілдегі сөздердің өзгеруі мен сөйлемдегі сөз тіркестері
ережелерінің жиынтығы, сол ережелерді сипаттайтын оқулық ... ... ... ... – сөз ... ... ... жолдары мен
сөйлемдегі сөз тіркесінің өзгеру заңдылықтары туралы ілім. (Кондаков Н.И.)
Грамматика – тілдің ... ... ... тіл ... ... ... жолдарын, сөз тіркестері формулаларын және сөйлем
типтерін зерттейтін тарауы. (Ахманова О. С.)
Тілдің ... ... ... келгенде, тілдің грамматикалық
құрылысы. Дәлірек айтсақ, тілдің грамматикасы дегеніміз – ... ... ... ... мен жүйесі (Б. Н. Головин).
Осы анықтамаларды қорытындыласақ: грамматика – лингвистиканың үлкен
бір тарауы; ...... ... ... ... ... – тілдің негізгі коммуникативтік қызметін жүзеге асырушы амал
тәсілдер туралы ілім; грамматика – сөз формаларын ... ... ... заңдылықтары, сондай-ақ, сөз тіркестері формулаларының ... ... ... ... ... ілім; грамматика – тілдегі
сөз құрылысы мен сөз тіркестері, сөйлем типтері туралы ілім; ... ... бір ... ... мен сөз ... өзгерілуі, қолданылуы және
сөйлемдер құрылысы туралы ережелер жиынтығы мен жүйесі. Баяндау жүйесі мен
тәсілі, ... ... мен ... ... ... және ... не үшін арналу мақсатына қарай, грамматика құралдары түрлі-түрлі
болып келеді: мектеп ... , ... ... академиялық
грамматика, нормативті, тарихи немесе ... ... ... ... ... ... синхронды грамматика, жалпы грамматика, сондай-ақ
белгілі бір тілдің морфологиясы немесе синтаксисі т.б. ... ... ... ... ... ... ... – белгілі бір тілге тән сөздердің ... мен сөз ... ... ... ... ... ... айтсақ, морфология – сөздердің өзгеру жолдары мен амалдары,
грамматикалық формалар мен ... ... ... ... ілім: морфология – сөздердің формасы ... ... ... ... ... сөз ... ... сөздердің түзілу ерекшеліктері мен ... ... ... ... және берілу тәсілдерін, сөз мағынасы мен формасының
арақатынасын, ... ... ... ... ... ... объектісі – морфтар мен морфемалар – сөз ... ... ... ... Морфология – сөз ... мен ... ... ... ... (зат есім, септік, тәуелдік)
грамматикалық категорияларды зерттейтін ілімі.
О.С. Ахманова морфологияны ... сөз ... ... ... ... деп үш ... ... Бұлардың
біріншісі сөздердің грамматикалық формаларын жасауда тілдің тиісті бір
единицаларының грамматикалық құралдарына көңіл бөледі, ... ... ... ... зерттейді; үшіншісі сөз тіркестерінің морфологиялық
жақтарын, дәлірек айтқанда, сөз ... ... ... ... ...... syntaxis (құрастыру, түзу – составление,
построение) деген сөзінен ... ... ... сөздерді
байланыстырып сөйлеу құралдарын зерттейді. Синтаксис – сөйлеушінің ... яғни сөз ... мен ... ... ілім.
Синтаксистің негізгі объектісінің бірі – синтагма (сөз тіркесі).
Ешқандай қосымша формаларынсыз-ақ тұрып, тікелей ... ... ... бар. Мұндай сөздерге ... ... ... ... (су, сүт, тұз, ұн, шаш), ру, ... ұлт ... (қазақ,
орыс, өзбек), әр қилы ... аң ... ... ... ... қой) өсімдік аттары (шөп, арпа, сұлы, мақта, адамның ішкі
құбылыстарының, ... ... ... ермек, қуаныш, ... ... ... ... ... ... ... көптік ұғымды осылайша сөздің тікелей өз ... ... ... лексикалық тәсіл деп аталады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәскеуде жүр бір қазақ туған елдің тынысын кеңейтем деп2 бет
Сөзжасамдық жұп және оның мағынасы54 бет
Сөзжасамдық жұп және оның семантикасы41 бет
Түркология және Қазақстан19 бет
Қазақ тіл біліміндегі сөздердi таптастыру теориясының пайда болуы, дамуы, қалыптасуы57 бет
Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлем121 бет
Қазақ тіліндегі түбірге сіңіскен көне жұрнақтар51 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь