Үстеу

Үстеуді жеке сөз табы деп танытатын оның басты белгісі - семантикалық сипаты болып табылады. Ол қимылдың, іс-әрекеттің (яғни етістіктің) әр алуан мезгілдік, мекендік, мөлшерлік, сындық-амалдық белгілерін, болу себебі мен мақсатын, т,б. білдіреді. Үстеудің басты грамматикалық сипаты – оның арнайы морфологиялық түрлену жүйесінің және грамматикалық категорияларының жоқтығы. Кейбір жекелеген үстеу сөздерге шырай жұрнақтары да жалғанады: жоғары-рақ, төмен-ірек, тез-ірек, ақырын-дау, әрі-рек, ілгері-леу, ерте-рек, ерте-леу, бері-рек, дәл-ірек, т.б. Осыдан көрінетіндей, шырай жұрнақтары кейбір мекен үстелеріне де (жоғары-рақ, әрі-рек), мезгіл үстеулеріне де (кеш-іре, ерте-рек), сын-қимыл үстеулеріне де (тез-ірек, ақырын-дау) жалғанады. Бірақ үстеудің мағыналық түрлерінің ешқайсысы да толық түрінде шырай категориясымен түрленбейді. Мысалы, мекен үстеулерінің (әлдеқайда, жол-жөнекей, әріде, сонда, алға, т,б.), мезгіл үстеулерінің (бүгін, былтыр, биыл, әлі, енді, қазір), сын-қимыл үстеулерінің (тікелей, бірден, әлінше, лезде, зорға) кейбіріне шырай жұрнақтары қосылмайды. Бұның өзі «негізгі үстеулердің көпшілігінен шырай категориясы жасалады» (А. Ысқақов) деген пікірдің қате екенін көрсетеді. Үстеуде ондай категория болу үшін я шырай категориясының қосымшалары барлық үстеуге немесе үстеудің белгілі тобына енетін барлық сөзге немесе барлық негізгі түбір үстеуге түгел жалғана алуы керек. Ондай жаппайлық қасиет мұнда жоқ, сондықтан үстеуде шырай категориясы жоқ. Әрине, бірлі-жарым үстеуге шырай категориясының қосымшалары жалғануы кездейсоқ емес. Олар көбіне негізгі түбір және қимылдың сапалық мәнін білдіретін үстеулер болып келеді. Бұның өзі тарихи жағьнан үстеудің сын есіммен жақындығын, төркіндес екендігін ғана көрсетсе керек. Синтаксистік қызметі, ең алдымен, үстеудің семантикалық ерекшелігіне байланысты болғандықтан, яғни үстеу қимылдың, іс-әрекеттің алуан түрлі белгілерін білдіретіндіктен, етістіктермен тіркесіп, көбіне пысықтауыш қызметін атқарып тұр.
        
        Үстеу
1. Үстеудің лексика-грамматикалық сипаты.
2. Үстеудің мағыналық топтары: мезгіл ... ... ... ... үстеуі,
себеп-салдар үстеуі, сын-қимыл үстеуі, мөлшер үстеуі, күшейткіш үстеуі,
топтау үстеуі.
3. Үстеудің жасалуы.
4. Үстеудің басқа сөзбен тіркесу ... ... ... қызметі.
Үстеуді жеке сөз табы деп ... оның ... ... ... ... ... табылады. Ол қимылдың, іс-әрекеттің (яғни
етістіктің) әр ... ... ... ... ... болу ... мен ... т,б. білдіреді. Үстеудің басты
грамматикалық сипаты – оның арнайы морфологиялық түрлену ... ... ... ... ... ... ... сөздерге
шырай жұрнақтары да жалғанады: жоғары-рақ, төмен-ірек, тез-ірек, ақырын-
дау, ... ... ... ... ... ... т.б.
Осыдан көрінетіндей, шырай жұрнақтары кейбір мекен үстелеріне де ... ... ... ... де ... ... сын-қимыл
үстеулеріне де (тез-ірек, ақырын-дау) жалғанады. Бірақ үстеудің ... ... да ... түрінде шырай категориясымен түрленбейді.
Мысалы, мекен үстеулерінің (әлдеқайда, ... ... ... ... ... үстеулерінің (бүгін, былтыр, биыл, әлі, енді, қазір), сын-
қимыл үстеулерінің (тікелей, бірден, ... ... ... ... шырай
жұрнақтары қосылмайды. Бұның өзі «негізгі үстеулердің ... ... ... (А. Ысқақов) деген пікірдің қате ... ... ... категория болу үшін я шырай категориясының қосымшалары барлық
үстеуге ... ... ... ... ... ... сөзге немесе барлық
негізгі түбір үстеуге түгел ... алуы ... ... жаппайлық қасиет
мұнда жоқ, сондықтан үстеуде шырай категориясы жоқ. ... ... ... ... қосымшалары жалғануы кездейсоқ емес. Олар
көбіне негізгі түбір және қимылдың ... ... ... ... ... ... өзі тарихи жағьнан үстеудің сын есіммен жақындығын, ... ғана ... ... ... ... ең алдымен, үстеудің
семантикалық ерекшелігіне байланысты ... яғни ... ... ... ... ... ... білдіретіндіктен, етістіктермен тіркесіп,
көбіне пысықтауыш қызметін атқарып тұр.
Үстеудің мынадай мағыналық түрлері бар: мезгіл үстеуі, мекен үстеуі, сын-
қимыл (бейне) ... ... ... ... ... ... үстеуі, себеп-
салдар үстеуі.
Мезгіл үстеуі. Мезгіл ... ... ... ... ... де, ... қашаннан? деген сұрақтарға жауап береді.
Мезгіл үстеуі етістікпен тіркесіп ... ... ... ... ... ... ... бұрын жүрді, күні бойы дайындалды, күні-түні
оқиды, жазғытұрым келеді, т.б.
Мекен үстеуі. Мекен ... ... болу ... ... ... қайдан? деген сұрақтарға жауап береді. Мекен үстеулері де
негізінен етістікпен тіркеседі. ... ... жүр, ... ... ... ... ... әрі-бері жүрді, жолшыбай ала кетті, т.б.
Сын-қимыл (бейне) үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің амалын, сынын, бейнесін,
тәсілін білдіріп, қалай? қайтіп? қалайша? кімше? ... ... ... ... (бейне) үстеуі көбінесе етістікпен тіркесіп жұмсалады.
Мысалы: ақырын ... тез ... ... ... ... құлады, балаша
мәз болды, емін-еркін отырды, бостан-бос жүрді, т.б.
Сын-қимыл үстеулері де құрамы жағынан ... я ... ... немесе
күрделі түбір бола береді.
Мөлшер үстеуі. Мөлшер ... ... ... ... ... көлемдік
дәрежесін, шама-шарқын білдіреді де, қанша? қаншама? ... ... ... ... қалайша? сияқты сұрақтарға жауап береді. Мөлшер үстеулері
бірде етістікпен тіркесіп, қимылдың мөлшерін, шама-шарқын білдірсе, ... сын ... ... ... ... ... ... онша
жараспайды, анағұрлым көбейді, едәуір өсіпті дегенде, онша, анағұрлым,
едәуір мөлшер үстеулері ... ... ... ... ... қалай? қанша деген сұрақтарға жауап беріп, қимылдың ... тұр. Ал онша биік ... ... ... ... ұзын ... анағұрлым, недәуір мөлшер үстеулері биік (емес), үлкен, ұзын тәрізді
сын есімдермен ... ... ... ... сұрақтарға жауап беріп, сынның
мөлшерін, көлемдік дәрежесін білдіріп тұр.
Мөлшер үстеулері құрамы жағынан туынды не күрделі түбір болып келеді.
Күшейткіш үстеу. ... ... ... немесе қимылдың, іс-әрекеттің
белгісін я сапасын күшейтіп я солғындатып көрсетеді. Күшейткіш үстеулер
көбінесе ... сын ... ... жұмсалады да, онымен тұтасып келіп
сын есімнің күшейтпелі шырай ... ... ... болады. Мысалы: ең әдемі,
тым биік, өте жақсы, аса терең, орасан зор, т.б.
Күшейткіш үстеулердің біразы етістікпен тіркесіп, қалай? ... ... ... ... сипатын күшейте я солғындата ... ... ... ... ... сәл ... керемет сөйледі, т.б.
Құрамы жағынан күшейткіш үстеулер негізгі түбір болып келеді.
Мақсат үстеуі. Мақсат үстеуі ... ... болу ... де, ... не ... ... ... жауап береді. Мақсат
үстеулері сан жағынан көп емес. Оған: әдейі, жорта, ... ... ... ... ... ... ... жорта айтты, әдейілеп шақырды,
қасақана үндемеді., т.б.
Себеп-салдар үстеуі. Себеп-салдар үстеуі ... ... ... ... салдарын (нәтижесін) білдіреді де, не себепті? неге? ... ... ... ... Себеп-салдар үстеуіне: босқа, құр босқа,
амалсыздан, лажсыздан, шарасыздан, бекерге, жоққа ... ... ... ... әуре ... амалсыздан келіп отыр, бекерге айтқансың, т.б.
Морфологиялық құрамы жағынан үстеу негізгі түбір ... ... ... қазір, жоғары, т.б.), туынды түбір үстеулері (балаша, соншалық,
жасырын, т.б.), күрделі ... ... ... ... ... ... күні ... ала жаздай, томаға тұйық, қаннен қаперсіз, т.б.) болып
бөлінеді.
Үстеудің жасалуы төмеңдегідей:
1.Синтетикалық (морфологиялык) тәсіл: ... ... ... ... -лай,-лей,-дай,-дей,-тай,-тей: өлер-дей, шикі-лей, қыс-тай, т.б.
-дайын.-дейін: тоты-дайын ... ... ... ... ... осын-шама; -дайлық: сон-дайлық,; -шаң, -шең: көйлек-шең, ... ... ... ... -ын,-ін, -н: жасырын, үстіртін,
қырын; -сын,-сін: кешкісін, ертеңгісін; т.б. -ы,-і: жылы, жолы, күні, түрі,
өмірі.
2.Лексика-семантикалық тәсіл:
а) басқа ... ... ... қазір, әуелі, таман, т.б.
ә) семантикалық процесс арқылы, яғни ... ... ... соң (зат атауынан соң дегеннен), кеш (мезгіл атауынан), аса, өте,
лықа, айнала, т.б. көсемше тұлғаларынан қалыптасқан.
3.Семантикалық-синтетикалық тәсіл. ... ... ... мен ... таптарына қатысты жұрнақтар жалғанған сөздер ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, бұл жерде
екі түрлі процесс, бірі – қосымша үстелу, екіншісі – семантикалық процесс
(таза семантикалық ... ... өзі ... ... ... ... тудыру – негізгі сипаты, мәні емес), қатар жүріп отыр.
Олар: а) ... ... ... ... жатқа, артқа, т.б.). ә) жатыс септік
арқылы: мұнда, түнде, алда, б) шығыс септік: шетінен, тосыннан, қатеден,
төтеден, ... в) ... ... ... ... шынымен, кезекпен,;
-лап,-леп, дап,-деп, тап, теп; ойыншылар, жездейшілеп, т.б.
4.Аналитикалық тәсіл. а) сөздердің бірігуі: ... (бұл күн), биыл ... ... ... ... ... (ендігіден әрі), т.б. ә) сөздердің
қосарлануы: жата-жастана, аунап-қунап, жапа-тармағай, бірте-бірте, бет-
бетімен, аз-аздап. б) сөздердің тіркесі мен ... ... ... күні ... ... қара ... ... тұйық, күн ұзаққа.
Үстеудің емлесі. Негізгі және туынды түбір үстеулер көбінесе айтылуынша
жазылады. Мысалы: ертең, кешке, бұрын, сонда, әрі, ... ... ... талай, т.б.
Сөздердің бірігуінен жасалған күрделі үстеулердің көпшілігі айтылуынша,
яғни сыңарларының дыбысталуынша ... ... ... жазылады.
Мысалы: бүгін, биыл, қыстыгүні, жаздыгүні, ендігәрі, анағұрлым, т.б. сөздер
айтылуынша жазылады. Бұлар бұл+күн, бұл+йыл, ... ... ... ... ... ... Ал таңертең (тәңертең
емес), бірқыдыру (бәрғыдыру емес), ... ... ... ... үстеулердің сыңарлары түбір тұлғасын сақтап жазылады.
Сөздердің қайталануынан я қосарлануынан жасалған күрделі үстеулер ... ... ... ... ... ... бірте-бірте (жүріп кетті), жол-
жөнекей (соқты), қолма-қол (берді), емін-еркін (отырды), күні-түні (істеді)
т.б.
Сөздердің тіркесуінен құралған күрделі үстеулердің әрбір сыңары ... ... таң ... ... күні бойы (дайындалды), қаннен
қаперсіз (отыр), ала жаздай (ән салып) т.б.
Үстеудің сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... ... атқарады. өйткені үстеу мағынасы ... ... ... ... ... әр ... ... яғни
мекенін, мезгілін, амалын, мөлшерін, болу мақсаты мен себебін білдіреді.
Мысалы: Шыңғыстың ... тез ... ... да ерте ... ... бише ... бос ... (А.). Кетпеннің жоғары көтерілуі де, қарқыны
да, жерді ... да бір ... ... ... мысалдағы тез (қалай жылына қоймайтын?), бише (қалай отырман?),
жоғары (қайда көтерілу) ... ... ... ... ... тұр.
Кейбір үстеулер жіктеліп келіп баяндауыш қызметін де ... ... ... ма? ... ... ... ... сонда. Бұл сөйлемдердегі
осындасыңдар (ІІІ жақ), сонда (ІІІ ж) үстеулері жіктеліп келіп ... ... ... атау ... ... ... келіп, бастауыш қызметінде де
жұмсалады. Мысалы: Еріншектің ертеңі таусылмас (мақал). ...... ... сапалық сын есімдермен тіркесіп келіп, онымен бірге
күрделі анықтауыш құрамында жұмсалады. Мысалы: Сауықшыл сорлы бүкшиді. Тым-
ақ қиын іс ... (А.). ... ең ... ең ... ... келмек.
Берілген сөйлемдердегі тым-ақ және ең ... ... ... ... ... таңдаулы сын есімдерімен тіркесіп келіп, іс және ... ... ... ... ... үшін ... ... мағыналық сипаты қандай, яғни үстеу нені білдіреді?
2. Үстеудің ерекшелігі неде?
3. Үстеу қай сөз ... ... ... ... ... ... қандай?
5. Туынды түбір үстеу тудыратын жұрнақтарды атап, мысал келтір.
6. Күрделі үстеулер қалай жасалады?
7. Үстеудің сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... ... А. Ысқақов.Қазіргі қазақ тілі . À.,1974. 347-358-á.
3. А. ... ... в ... языке, À.,1950. 5-139-á
4. Қазақ тілі. Энциклопедия. À.,1998.432-á.
Тест сұрақтарына жауап беріңіз
1. Морфологиялық өзгеріске түспей, іс-қимылдың әр
түрлі ... ... ... сөз ... ... ... ... аталады.
2. Үстеулер құрамына қарай:
А) екіге
В) үшке
С) төртке
Д) беске
бөлінеді.
3. Балаша күлді, бұлбұлдай сайрады.
А) негізгі үстеу
В) туынды үстеу
С) ... ... ... ... – жылдамырақ – жылдамдау» үстеулеріне
А) үстеу жұрнақтары
В) етістік жұрнақтары
С) сын есімнің шырай жұрнақтары
жалғанған.
5. Туынды түбір үстеу ... ... ... ... – рақ,-рек.
Д) –ма,-ме.
6. Жоғары-төмен, анда-санда, әрең-әрең -
А) тіркесті
В) қосарланған
С) біріккен
күрделі үстеулер.
7. Барыс септігінің ... ... ... ... босқа
В) баяғыда, ертеде
С) кеңінен, етпетінен
8.
А) Жаздыгүні –
В) Күні бүгін –
С) Бет-бетімен –
Д) Осыншалық –
- біріккен күрделі үстеу.
9. Сөйлемде үстеу ... ... ... ... ... Туынды үстеу -
А) тез.
В) ерте.
С) бұрын.
Д) жаздай.
11. Биыл, бүгін, ендігәрі үстеулері
А) бірігу арқылы
В) ... ... ... ... ... ... ... түбірге кірігіп,
көнеленуінен жасалған үстеулер
А) дара үстеулер
В) күрделі үстеулер
болып табылады.
13. Шығыс септігінің ... ... ... ... ... аңдаусызда
Д) шалқасынан
14. Қайталау я қосарлану арқылы жасалған үстеулер:
А) дефис арқылы
В) бірге
С) бөлек
жазылады.
15.
А) Байқаусызда
В) Зорға
С) ... ... ... ... ... жасалған.
16.
А) –ша,-ша, -лай,-лей
В) –дайын,-дейін, -шама,-шеме
С) –майынша, -мейінше
Д) –ма, ме, -ба,-бе
үстеу тудырушы жұрнаққа жатпайды.
17.
А) ... ... ... ... ... ... Күн ілгері, ертеден қара кешке дейін -
Д) Тосыннан, шетінен, текке –
- тіркесу арқылы жасалған ... ... ... кіріп үйшікке,
Ұйықтайды, дем алады.
Түні бойы көз ілмей,
Есік алдын бағады (Қ. Аман.). Өлеңде
А) 1
В) ... ... ... бар.
19. «Түні бойы» сөзі
А) негізгі
В) туынды
С) күрделі
үстеу
20. Үстеулер мағынасына қарай
А) беске
В) алтыға
С) ... ... ... қалмайды қыстың сызы (А.) Сөйлемде
А) мезгіл
В) мекен
С) мөлшер
Д) мақсат
пысықтауыш бар.
22. «Бүгін» үстеуінің құрамы -
А) бү-гүн.
В) бұл-гун.
С) бү-күн.
Д) бұл күн.
23. ... ... ... ... ... недәуір.
Д) бостан-бос, емін-еркін.
24. Мезгіл үстеуінің сұрақтары:
А) қашан, қашаннан?
В) ... ... ... ... ... ... ... (Ғ.Сл.) «Бүгінді» сөзі
А) үстеу, пысықтауыш.
В) үстеу, толықтауыш.
С) зат есім, толықтауыш.
26. Күн сайын бір жаңалық болады, бірақ оған ... ... ... ... ... ... ... үстеу, пысықтауыш.
В) мезгіл үстеуі, күрделі пысықтауыш.
С) мезгіл үстеуі, дара ... Олар ... ерте ... ... өзен мұзы ери ... жоқ ... ... келгенде, іс бұлай аяқталмайтын еді.
Сөйлемдерде
А) 2
В) 3
С) 4
Д) 5
мезгіл үстеуі ... Абай ... ... ... да білуші еді, бірақ
көңіл аудармаған
(М.Ә.). Сөйлемдегі үстеу -
А) мезгіл үстеуі.
В) мекен үстеуі.
С) мөлшер үстеуі.
29. Жаз ... бұл ... суы ... ... ... ел болмайды. Сөйлемде мезгіл үстеуі
А) бар
В) жоқ.
30. Үйге жаңа келдік. «Жаңа» сөзі қай сөз табы?
А) зат есім
В) сын ... ... ... ... болу ... ... ... үстеудің
түрі
А) мөлшер
В) мекен
С) мезгіл
Д) мақсат үстеуі.
32.
А) Биыл, ... ... ... ... ... -
С) Қыруар, бірталай -
Д) Амалсыздан, текке –
мезгіл үстеуі.
33. Көксерек артына қарап тұрып, байқамай қалып еді
(М.Ә.). Сөйлемдегі үстеу ... ... ... мөлшер
Д) сын-қимыл
үстеуі.
34. Мекен үстеуінің сұрақтары:
А) қалай? қайтіп?
В) қайда? қайдан?
С) қаншама? ... ... ... ... ... ... емін-еркін, бостан-бос.
С) керемет,орасан.
36. Туынды мекен үстеуі:
А) төмен, бері, ... ... ... ... ... әбден.
37. Ерте-кеш, жоғары-төмен, баяу-тез антонимдері
А) сын есімнен
В) үстеуден
С) зат есімнен
Д) есімдіктен
жасалған
38. Барлық аттылар жан-жаққа шаба жөнелді ( М.Ә.)
Сөйлемде
А) негізгі ... ... ... ... ... ... ... күрделі мекен үстеуі бар.
Д) сын-қимыл үстеуі бар.
39. ... ... ... септігінің
В) жатыс септігінің
С) көмектес септігінің
сұрағына жауап береді.
40. Байырғы септік тұлғасындағы үстеу ... ... ... ... ... Асан екеуміз ақырын әңгімелесіп келеміз.
Сөйлемдегі сын-қимыл үстеуі:
А) ақырын.
В) әңгімелесіп.
С) екеуміз.
Д) келеміз.
41. Сын-қимыл үстеуі:
А) қандай? қай?
В) неше? нешеу?
С) қайда? ... ... ... ... ... береді.
42.
А) Әбден, тым, аса, өте -
В) Әрең, қолма-қол, емін-еркін ... Әрі, ... ... ... ... ... ... баяғыдан -
сын-қимыл үстеулері.
43. Сын-қимыл үстеулері:
А) бостан-бос, тез.
В) қыстыгүні, ала жаздай.
С) едәуір, недәуір.
Д) әдейі, жорта.
44. Көзіңді ... ... ... алғызды.
Сөйлемдегі негізгі үстеу -
А) көзіңді.
В) ашып-жұмғанша.
С) жылдам .
Д) хабар алғызды.
45. «Ашып – жұмғанша» -
А) негізгі, мөлшер үстеуі.
В) туынды, себеп-салдар ... ... ... үстеуі.
46. «Тотыдайын, сұңқардайын» сөздері:
А) негізгі, сын-қимыл үстеулері.
В) туынды, сын-қимыл үстеулері.
С) күрделі, мөлшер үстеулері.
47. Сауықшыл сорлы бүкшиді,
Тым-ақ қиын іс ... ... ... ... ... ... ... тұр.
48. Кілең семіз сәйгүлік
Кідірмейді елең ғып (Ғ.Орм.)
Сөйлемдегі ... ... ... ... күшейткіш үстеуі, анықтауыш.
С) сын-қимыл үстеуі, анықтауыш.
49. Күлімкөз деп атыңды жорта қойдым (халық әні).
« Жорта» сөзі ... ... ... ... – салдар үстеуі.
С) күшейткіш үстеуі.
Д) мақсат үстеуі.
50. Әдемі әнді құмарта тыңдаған қалың жұрт лажсыздан
таң ата ... ... ... ... ... ... себеп-салдар үстеуі.
Д) сын-қимыл үстеуі.
Åëiêòåó ñ¼çäåð
1. Åëiêòåó ñ¼çäåðäi» ëåêñèêà-ãðàììàòèêàëûº ... ... ... ... åëiêòåóiø æ¸íå áåéíåëåóiø ñ¼çäåð.
3. Åëiêòåóiø ñ¼çäåðäi» äûáûñòûº åðåêøåëiêòåði.
4. Åëiêòåóiø ñ¼çäåðäi» áàñºà ñ¼ç ... ... ... ... ... ñ¼éëåìäåãi ºûçìåòi.
Табиғаттағы әр түрлі құбылыстардың дыбыстарына, қимыл-әрекеттеріне
еліктеумен немесе олардың бейнелерімен байланысты туған ... ... деп ... ... тырс ... сарт (етті), жалт (берді), саңқ
(етті), былш (етті), шорт (сынды), гүрс ... тарс ... шық ... ... сырт (ете қалды), дыз (ете түсті), қолп (ете қалды), жалт-жұлт,
қалт-құлт, бүгжең-бүгжең, ... ... ... ыржың-
ыржың, т.б. Мысалдан анық көрінетіндей, еліктеу ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар. Біріншіден, бұл сөздер ... әр ... ... есту ... және көру ... әр ... ... туған. Мысалы: сарт (етті), саңқ ... ... қорс ... ... ... ... тасыр-тұсыр, т.б.
дыбысқа еліктеуді білдірсе, жылт (етті), қалт-құлт, бүгжең-бүгжең, т.б. әр
түрлі ... ... ... ... Сондықтан да олар
еліктеу сөздер деп аталады. ... ... ... ... ... ... ет етістігімен) тіркесіп немесе қайталанып келіп
қолданылады.
Еліктеу сөздер ... ... ... әр ... ... ... дәл жеткізудің бір құралы ... ... да ... ... ... ... ... жиі қолданылады.
Еліктеу сөздердің түрлері. Еліктеу сөздер мағынасы ... әр ... ... және қимылға, іс-әрекетке еліктеуді білдіруіне
байланысты еліктеуіш сөздер және бейнелеуіш сөздер болып екіге бөлінеді.
Еліктеуіш сөздер. Табиғаттағы ... ... ... соғылуы сияқты ... ... ... ... әр ... дыбыстар пайда болады. Сол ... ... ... ... ... ... дар-дар айрылды, сарт-сұрт етті, тарс-
тұрс ... т.б.) деп ... ... Боз, күрең, жирен, ала, шұбар, ... ... ... (Ж.Ж.). Ырғалып қарға қарқ етті, ірімшік жерге
салп етті (А). Еліктеуіш сөздер көмекші етістікпен ... ет ... ... ... ... тырс етті, сарт етті, қыңқ етеді,
топ ете түсті, қор ете қалды, гүрс ете ... саңқ ... т.б. ... қайталанып, қосарланып та жұмсалады. Ондайда көмекші етістікпен
тіркесіп, онымен бір ... ... жеке ... ... ... білдіреді.
Мысалы: тарс-тұрс етті, дүңк-дүңк етті, ырс-ырс етеді, ... ... ... болды, арс-арс етеді, шарт-шұрт сынды, пыр-пыр ұйықтайды, т.б.
Бейнелеуіш сөздер. Бейнелеуіш сөздер – табиғаттағы әр ... ... ... ... (жалт қарады, елең етті, жалп
ете ... ... ... т.б.). Мысалы: Аттылар бұрылып ... ... ... ... ... ... амандасып қалды (М.Ә).
Кенеттен шыққан дауысқа ... «е» ... ... жүрісін кілт тоқтатып,
жалт қарады (С.М.). Селк ете ... кең ... Селк ете ... тау ... ... ... сөзі ... адамның (аттылардың)
бірінен соң бірі рет сақтамай-ақ тез-тез сәлем беруін, кілт сөзі ... ... жалт етіп ... ... селк сөзі ... ... (тау ... шоши қозғалуын білдіріп тұр.
Бейнелеуіш сөздер көмекші етістікпен (көбінесе ет ... ... ... ... Жылт ете ... жалт ... қалт
етті, ербең етті, т.б. бейнелеуіш ... ... ... ... ... ... ... маң-маң басты, жалт-жұлт етті, жылт-
жылт етті, жарқ-жұрқ етті, далаң-далаң жүгірді, қызараң-қызараң ... ... ... ... және ... ... сөздер. Еліктеу сөздер құрамына
қарай негізгі, туынды және күрделі түбір болып келеді.
1.Негізгі ... ... әр ... ... мен қимыл, іс-әрекетке
тікелей еліктеуден туған түбір сөздер жатады. Мысалы: тарс, ... ... ... жалт, топ, шіңк, морт, қорс, ырс, борт, қыңқ, ірк, шаңқ, т.б.
2.Туынды ... ... ... ... ... ... мен ... да
сөздерден –аң, -ең, -ың, -ң жұрнағы жалғану арқылы жасалады. а) негізгі
түбір еліктеу сөздерден ... ... ... ... ... ... ... жылт-ың, жалт-аң, томп-аң, быж-ың, кілт-ің, жымп-ың, сымп-
ың,т.б.
ә) етістіктерден жасалған туынды еліктеу сөздер: ағар-аң, былға-ң, ... ... ... ... ... осы ... ... жасалған кейбір туынды еліктеу сөздердің түбірі
қазіргі кезде жеке ... өлі ... ... ... ... түбірлес басқа сөздермен салыстырып қарау арқылы болжауға болады.
Мысалы: арб-аң (арби), ерб-ең (ерби), жарб-аң ... ... ... (адырай, адырақ), ажыр-аң (ажырай), майм-аң (майми, маймақ), кірж-
ің (кіржи), қайқ-аң ... ... ... ... ... ... (сопи,
сопай), сид-аң (сиди, сида), т.б.
3. Күрделі еліктеу сөздер ... және ... ... ... ... қосарлануынан жасалады. Мысалы: борт-борт, гүрс-гүрс,
гүр-гүр, дүр-дүр, дір-дір, зырқ-зырқ, бүрсең-бүрсең, жалбаң-жалбаң, қожаң-
қожаң, тарс-тұрс, ... ... ... ... ... ... сөздер жұрнақ арқылы басқа сөз таптарынан ... ... мен ... да ... ... ... сыр-ыл, ыңқ-ыл, бұл-аң,
бүлк-ек, даң-ғыр, қаң-ғыр, дүң-гір, т.б. еліктеу сөздерден -ыл, -іл,-л,
-ақ,-ек, -ғыр,-гір ... ... зат ... ... ... желб-іре,
салб-ыра, үлб-іре, қалб-ыра, күкр-іре, дүрк-іре, арбаң-да, ербең-де, бұраң-
да, күбір-ле, қоқаң-да,т.б еліктеу сөздерден -ыра, -іре, -ла, -ле, ... ... ... ... ... сөздердің сөйлемдегі қызметі. Еліктеу сөздер жалаң
түрінде де, қосарланып келіп те көбіне ... ... ... ... тіркесіп жұмсалады.
Еліктеу сөз көмекші етістікпен тіркесіп ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі тұлғасында
келіп, басқа да қызмет атқарады. Мысалы: ... ... ... мыңқ
етпеді (Ғ.Мұст.). Жаппамыз теңселіп ... ... ... ... ... тыпырлап жатқан қозыны көре сала, ыр етіп барып бас ... Қалт ... ... ... Оның ... елең еткен адам болмады.
Берілген мысалдағы көмекші етістікпен тіркескен мыңқ етпеді, ... ... ... ... ... қайтпеді?) күрделі баяндауыш болса, ыр
етіп ... ... ... қалт ... ... ... ...
толықтауыш, елең еткен (қандай адам?) – анықтауыш қызметін атқарып тұр.
Пысықтау үшін сұрақтар
1.Еліктеу сөздер қалай жасалады?
2. Еліктеу сөздердің қандай ... ... ... ... пайда болады?
4.Бейнелеуіш сөздер қалай пайда болады?
5.Туынды еліктеу сөздер қалай жасалады?
6.Күрделі еліктеу сөздер қалай жасалады?
7. Еліктеу ... ... ... ... ... ²àçຠòiëiíi» ãðàììàòèêàñû. À.,1967. 254-260-á.
2. À. Ûñºàºîâ. ²àçiðãi ºàçຠòiëi. À.,1974. 359-373-á.
3. Ø. Ñàðûáàåâ. ²àçຠòiëiíäåãi åëiêòåóiø ñ¼çäåð. ... Ø. ... ... òië ... ... ... ²àçຠòiëi. Ýíöèêëîïåäèÿ. À.,1998. 108-á.
Тест сұрақтарына жауап беріңіз
1. Туынды еліктеу сөздер:
А) тарс-тұрс
В) болпаң, елпең.
С) тарс, селк.
Д) борт, ірк.
2. Қосарланған ... ... жалт ... ... ... етті.
Д) морт сынды.
3. Кемпір-шал құржаң қағып, бала бүрсең,
Көңілсіз қара суық қырда жүрсең (С.Тор.).
Белгіленген сөздер құрамына қарай
А) негізгі еліктеуіш сөздер.
В) ... ... ... ... ... сөздер.
4. Жүрегім зу ете қалды. «Зу» сөзі -
А) ... ... ... ... ... Туынды еліктеуіш сөздер:
А) –ған,-ген.
В) –п, -ып, -іп.
С) –ма, -ме
Д) –аң, -ең, -ың, -ің.
Жұрнақтары арқылы жасалады.
6. Сарт ... күмп ... саңқ ... ... ... ... сөздер.
В) одағай сөздер.
С) шылау сөздер.
Д) үстеу.
7. Дос айтады: бермесең, бұлт берем деп.
Сөйлемдегі еліктеуіш сөздің мағынасы:
А) ... ... ... ... ... ... тығылып қалу.
Д) бұлтты әперу.
8. Еліктеу сөздерден жасалған туынды зат есімдер:
А) ағар-аң, ... ... ... ... сыр-ыл.
Д) борт-борт, бырт-бырт.
9. Қосарланған еліктеуіш сөздер:
А) айтып-айтпай, жүзбе-жүз.
В) өз-өзінен, ... ... ... ... ... Туынды еліктеуіш сөздерге тән жұрнақ:
А) –ыл,-іл, -л, -ек, -ғыр,-гір
В) –ыра, -іре, -ла, -ле.
С) –аң, -ең, ... ... ... -гелі, -қалы, -келі.
11. Дыбыстық еліктеуіш сөзі бар сөйлем:
А) Төртеуі жалп-жалп құлады.
В) Селк ете ... кең ... Ол ... мені ... далаң-далаң жүгірді.
Д) Баяғы жартас – бір жартас, қаңқ етер, түкті байқамас
(А.).
12. ... ... ... ... ... туынды, күрделі
В) еліктеуіш, бейнелеуіш
болып бөлінеді.
13. Бейнелеуіш сөздер -
А) қалт етті.
В) қарқ етті.
С) қор етті.
14. Дыбыстарға еліктеуден туған сөздер:
А) еліктеуіш
В) бейнелеуіш
деп ... ... ... сарт ... ... ... жалт-жұлт етті
С) жарқ-жұрқ етті.
Д) ербең-ербең етті.
16. Бүгжең-бүгжең жүгірді, қиқаң-қиқаң етті.
А) ... ... ... ... ... ... және ... сөздердің қатар келуі:
А) Мен жалт қарадым. Жарқ-жұрқ етіп найзағай
ойнады.
В) Айнала аяқ астынан шаң-шұң болды. Мен селк ете
қалдым.
С) Беті ... ... ... ... ... ... бәрі .... боп ... қарай ақтарылды.
А) шақыр-шұқыр
В) абыр-сабыр
С) лек-лек
Д) қалбалақтай.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектепте үстеуді оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерді қолданудың тиімділіктері25 бет
Септік жалғауымен көнеленген үстеулердің тарихи даму жолы17 бет
Қазақ тілі білімінде үстеу сөзжасамының зерттелуі22 бет
Қытай тіліндегі үстеу2 бет
Үстеу. Үстеудің мағыналық сөзжасамы30 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
Антонимдер4 бет
Баяндауыш.туралы28 бет
Ж. Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдер29 бет
Кәсіби қазақ тілі.Орта және кәсіптік оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь