Мәдениет аясындағы философияның тарихи типтері

Философия б.з.б. 6-5 ғ.ғ. пайда болып, өзінің бүгінгі ахуалына келді. Қайсыбір философия, Гегельдің айтуына қарағанда, оймен ұсталып қаланған өз заманы, дәуірі. Философия тарихы, олай болса, адамзаттың ой-өрісінің даму тарихы, шегіне жеткен ең жалпы адам мен Дүниенің қарым-қатынасы жөніндегі мәселелерді шешудегі өз заманымен шектелген ойлау, рух талпынысы.
Философия тарихы сонау көне заманнан бері қалыптаса бастады. Оның қайнар көзі – Дүние мен адамның байланысы жөніндегі алғашқы жиналған ойлар мен пікірлер, оларды белгілі бір жүйеге келтіріп, сараптау қажеттігі, соның негізінде әрбір философтың өзінің ой-пікірін жеке көрсетуге тырысуында жатса керек. Сондықтан, Кун-фу-цзы, Платон, Аристотель сияқты көне замандағы ірі ойшылдар өздерінің көзқарасын бұрынғы тарихта қалыптасқан пікірлермен салыстырып, оларға баға береді.
Сонымен қатар сол көне заманда өз шығармашылық еңбегін тек қана әдейі философия тарихына арнаған ойшылдар да болды. Оған, мысалы, 3 ғ. өмір сүрген Диоген Лаэртийді, Секст Эмпирикті жатқызуға болар еді. Д. Лаэртийдің «Атақты философтардың өмірі мен ілімдері, нақыл сөздері», С.Эмпириктің «Ғалымдарға қарсы» деген еңбектері арқылы біз көне замандағы философия ішіндегі ой-тартысты, әрбір ойшылдың шығармашылық тәжірбиесінің ерекшелігін байқаймыз.
        
        № 2 Мәдениет аясындағы философияның тарихи типтері
1 Философия генезисі, оның мәдени-тарихи алғы шарттары. ... ... ... ... ... ... қайнар көздері
2 Қазақ философиясының қалыптасуының және дамуының негізгі кезеңдері ... ... ... оның мәдени-тарихи алғы шарттары. ... ... ... ... ... ... қайнар көздері
Философия б.з.б. 6-5 ғ.ғ. пайда болып, өзінің бүгінгі ахуалына келді.
Қайсыбір философия, Гегельдің айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... ... тарихы, олай болса, адамзаттың ой-өрісінің даму
тарихы, шегіне жеткен ең жалпы адам мен Дүниенің қарым-қатынасы ... ... өз ... ... ... рух ... ... сонау көне заманнан бері қалыптаса бастады. Оның
қайнар көзі – Дүние мен адамның байланысы жөніндегі ... ... ... пікірлер, оларды белгілі бір жүйеге келтіріп, сараптау қажеттігі, соның
негізінде әрбір философтың өзінің ... жеке ... ... ... Сондықтан, Кун-фу-цзы, Платон, Аристотель сияқты көне
замандағы ірі ойшылдар ... ... ... ... ... ... оларға баға береді.
Сонымен қатар сол көне заманда өз шығармашылық еңбегін тек қана әдейі
философия тарихына арнаған ... да ... ... ... 3 ғ. ... ... ... Секст Эмпирикті жатқызуға болар еді. Д. Лаэртийдің
«Атақты философтардың өмірі мен ... ... ... ... қарсы» деген еңбектері арқылы біз көне замандағы философия
ішіндегі ой-тартысты, ... ... ... ... ерекшелігін
байқаймыз.
Орта ғасырларды алатын болсақ, онда философия ... ... ... ұлы ... ... ... комментарийлер
(түсініктер) арқылы көрінді. Мысалы, Әл-Фараби Аристотельдің шығармаларын
тек қана араб тіліне аударып қана ... жоқ, ... ... ... ... оларға баға беріп, басқа грек ойшылдарының еңбектерімен
салыстырып, олардың бір-бірімен сабақтастығын көрсете білді.
Алайда Гегельдің ... ... 15-17 ғ.ғ. ... ... ... әлі ... бір жүйеге келтірілген жоқ, оның ішкі байланыстары, қисыны
әлі ашылған жоқ-ты.
Гегель өзінің «Философия тарихы ... ... ... ... ... бір-бірімен сабақатсытғы, әрбір
дәуірдің белгілі соған сәйкес философия ой-өрісін туғызатындығы, ... сол ... ... шектелгендігі, келесі дәуірдегі ойшылдардың
өз заманына сәйкес бұрынғы көзқарастарды ... ... ғ. ... ... ... болған марксизм ілімі философия тарихын
таптық тұрғыдан қарап, бұл пәннің шеңберінде қалыптасқан ... ... ... күресі – осы ғылымның өзегі деп ... ... ... ... негізінде, олар «философия ой-өрісі
дамуының ең түпкі ... көзі – ... ... ... ... ... ... дамуында» деген терең пікір айтты.
20 ғ. ойшылдардың ... ... ... ... ... ... қалыптасқан философиялық жүйенің
ерекшеліктеріне, соны тудырған тарихи ... ... ... мен ... ... ... ... құндылық екендігіне аса көңіл
аударды.
Әрине, философия тарихының қалыптасуы мен дамуының ішкі заңдылықтары
бар. әр философ, қайсыбір адам сияқты, өз ... ... ... ... сол ... ... ... ой-өрісі
көрінбей қоймайды.
Әрбір географиялық аймақтағы тұратын халықтардың сол жерге мыңдаған
жылдардың ішіндегі бейімделуінің негізінде өзінің дүниетанымы мен ... ... ... ... Оны ғылымда менталитет деген
ұғыммен береді (mental – ағылшын сөзі, ой-өріс). Сондықтан біз ... ... ... ... ... философиясы деп оларды ерекше қараймыз.
Сонымен бірге философияның келесі күрделі ерекшелігі оның тарихына өз
әсерін тигізбей қоймайды. Ол – Дүниеге ... ... ... ішкі
және сыртқы жағына шексіз Дүниені танып-білудегі кемеліне келген ... ... ... ... Сондықтан соңғы ақиқат – ешбір
философиялық ағымда, ешбір аса ірі тұлғаның қолында жоқ және ол ... да ... ... ... ... ... пайда болған әр
философия ағымының, әр ірі ... ... ... ... оның орны ... рухани құндылық екенін көрсетеді. Сондықтан
әрбір философиялық ... ... ... таңда бізге керек даналық
пікірді, көзқарасты табуға болады. ... көне ... ... ... жолымен жүру» қағидасы бүгінгі таңдағы біздің
«біржақтылығымыздың» қателігін көрсетпей ме?
Көшпенділердің Дүниеге ... ... ... ... оған
табыну қажеттігі бүгінгі таңдағы Дүниені қайта өзгерту ... ... ... ... ... ... қажет десеңізші!!!
Ал үнді философиясының негізгі қағидаларының бірі – ахимсаны ... ... да осы ... ... соғыстан құтыла алмай келе жатқан
адамзатқа сабақ болатындай.
Қорыта келе, ... ... ... ... дана ... ... таңқаларлық ой-өрістерін табуға болады. Ол адамның ой-
өрісін кеңейтіп, Дүниеге терең көзқарас қалыптастырып, өмірдің терең ... ... ... ... келу ... ... ... көрсетілген. Жалпы
алғанда б.з.б. 6-5 ғ.ғ. Шығыста да, ... да ... ұлы ... ... ... ... ... туғызды. Олар: Қытайда: -
Лао-Цзы, ... ... ...... үнді ...... – Сократ, Фалес, Анаксимандр, т.б., Палестинада – Илия, Исая,
Иеремия, т.б.
Б.з.б. 1 мжлд. орта тұсы – ... ... үш ...... және ... бір ... ... пайда болған адамзат дамуының
тарихындағы айтулы кезең.
Ежелгі Үндістанның философиялық ілімдері.
Үнді елінің ... ... – оның ... ... ... ... жабық әлеуметтік топтардан тұрды. Оны – варна немесе
каста дейді. Брахман – ой ... – діни ... ел ... – жауынгерлік істер; Вайшьилер – егінші, малшы, қолөнершілер;
Шудралар – құлдар,
Ежелгі Үндістан қоғамының өмірі ... ... ... ... ... болып табылады. Сөз шамамен 9 ғ. бойы құрастырылған (б.з.д.
1500-600 жж.) кең ... ... ... ... ... ... – көбінесе діни мазмұндағы әдебиет; алайда веданта
ескерткіштері өз уақытында рухани өмірі туралы құнды ... ... ... ... ... ... елдің экономикалық дамуы, қоғамның таптық
және әлеуметтік құрылымы, қоршаған ортаны ... ... тағы ... ... ... мәліметтер алуға болады. 4 түрі: Ригведа - әнұрандар
білімі (12 ғ.), Самаведа, Атхарваведа, Яджурведа.
Ведалық салт-жоралардың нұсқауы – ... ... 10 ғ.), ... ... Упанишадаларда жарық дүниенің пайда ... ... ... ... түп ... ... кең ... қағида –
нағыз кескінсіздік (брахма) алады. Ол дәлме-дәл түрде әрбір ... ... ... ... Әрбір индивидтің тұрмысын барлық қорашған ортаның
әмбебап мәнімен тепе-теңдікте ... ... ... ... ... Бұл ... ... бөлігі болып өмірдің айналмалылығы туралы
тұжырымдамасы (сансара) және онымен тығыз байланысты ... ... ... жазалау заңдылығы (карма) болып табылады. «Сансара» туралы
ілімде адам өмірі шексіз тізбек түрінде ... ... ... бір ... ретінде түсініледі. Б.з.б. 6-5 ғғ. Брахманизм ағымына
қатысты сыни көзқарастар кең ... ... ... ... ... Үндістан дүниетанымының жүйесі
топтастырылды. Ортодоксалды және ортодоксалды емес ... ... ... ... мойындады: миманса, веданта, санкхья, йога, ньяя,
вайшешика. О.е.м: ... ... ... ... мектептердің көпшілігінің ішінде бүкілүнділік маңызды джайнизм
және буддизм ілімдері. Джайнизмнің негізін қалаушы ... ... 5 ғ.) ... ... ... Адамның жеке тұлғасының мәні
екі қырлы – материалдық (аджива) және рухани (джива). ... ... ... ... денесін жасап, жанның қатқыл материямен
бірігуіне мүмкіндік беретін нәзік материя (карма) болып ... ... мен ... ... ... тек ... пен ізгі ... көмегімен
ғана мүмкін деп ұғылады.
Б.з.д. 6 ғ. Солтүстік Үндістанда іргетасын Шакия руы билеушісінің ұлы
С. Гаутама ... ...... ... 583-483 жж.) ... ілімі пайда
болады. Бұл ілімнің түп ортасы 4 игі ... ... ... ... ... үздіксіз түрде азаппен тығыз байланыста. Дүниеге келу, дерт,
кәрілік, өлім, жағымсыз жағдайлармен ... және ... ... ... бәрі ... апарады (1). Азаптың себебі – көксеу, құмарлық (тршна).
Осы көксеу қуаныш пен құштарлану арқылы қайта-қайта жартылуға және ... ... ... ... ... жою аталған көксеу сезімін жоюмен ... ... ... ... игі 8 ... ... дұрыс пікір, дұрыс шешім,
дұрыс сөйлеу, дұрыс өмір сүру, дұрыс талпыныс, дұрыс ... ... ... ... мінез-құлық. Сезімдік рахатқа лайықталған өмір сияқты
аскеттік және адамның ... ... жолы да ... шығарылады (4).
Буддизмде бір негізгі ұғым – нирвана.
Нирвана – жоғарғы күй, хал – жай; ... ең ... ... ... Нақтылау түрінде нирвана – рахатты сезіну (адамның ішкі хал-жайы),
сыртқы ...... ... және ... күй.
Сонымен қатар буддизмнің гуманистік-адамгершіліктік ...... ... ... ... ... ... зорлықпен
қарсы шықпау, дүние қумау, кемтар адамға қол ұшын ... ... ... әрі ... ... зор әсерін тигізді.
Үнді философиясындағы натурфилософиялық көзқарастарға келетін болсақ,
олар дүниені 5 тұрақтыдан тұрады деп есептеген. Олар – жер, су, от, ... Осы ... 5 ... ... оған ... ... неге
керек.
Екінші материалистер мәселені тереңірек қарап, Дүние ...... ... ... пікір айтады. Пракритидің 3 гуны
(қасиет) бар. Олар – ... ... оған ... ... ... ... ... әкеледі), раджас (құмарту қасиеті, ол іс-әрекетке итереді)
және тамас (жайбарақаттық пен жалқаулықты, ұйқы мен ... ... ... ... ... ... қарапайым адамдардың
арасында кең тарайды. Олар өмірдің мәнін байлық пен ләззат алудан көрген, ... ... ... ... ... ... шығап, о дүние, жұмақ,
тозақ ұғымдары адамдарды қорқытып, ... ... ... ... ... жүрген, ақылы мен еңбекқорлығы жоқ адамдардың айласы ... ... ... ... топтарында кейбір адамдардың Үнді
дініндегі секталарға қызыға қарауы, соған ... ... ... ол, ... ... ... ... дағдарыспен байланысты.
Ежелгі Қытай философиясының ілімдері.
Ежелгі Қытай философиясының ерекшелігі – саяси-практикалық сипатының
басымдылығы, яғни философиялық ой мемлекет ... ... ... К.Қ.м.
иерархиялық деспотия үстемдік құрған мемлекет болды. ... ... ... барлық билік соның соның қолында, ол әлеуметтік конустың ... Одан ... ... әртүрлі деңгейдегі ақсүйектер:
мемлекеттік шенеуіетер – чжухоу, беделді ... – дафу және ши, ...... құқы жоқ – шужэнь. Қатаң тәртіпке, ванға ... ... ... ... әрине, «жоғары» мен «төменнің»
арасындағы қатынастарды қалыптастыруға, реттеуге, қатаң ұстауға бағытталды.
Ежелгі Қытай ... ... ... 6-3 ғ.ғ. ... мектептерінің барлығының дерлік қарастырған басты мәселесі –
адам, оның бойындағы ізгілік және зұлымдық мәселесі, адам мен әлем ... ... ... ретінде өзіндік түсінік қалыптастырды. ... ... ... ... ... ... көк пен жерді және жалпы табиғатты адам тіршілігі ... ... ... пір тұту көрініс береді. Сөйтіп осы ... ... ... ең биік ... бөлініп алынады. Ол қағида ... ... ... деп ... көне ... бастап, Қытай философиясында 3 негізгі ағым пайда
болды. Олар: даосизм – натурфилософиялық бағыт; Конфуциандық – ... ... - ... ... Бұл ағымдар сонау көне
заманда пайда ... осы ... ... осы ... ... елеулі
орын алады.
Конфуцизм ілімі б.з.б. 136 ж. – 1949 ж. ... ... ... ... Бұл ілім осы ... дейін қазіргі заманғы
Қытайдың рухани өміріне өз ықпалын тигізіп келеді. Конфуций (б.з.б. 551 ... ... ... ... қытйлықтардың көп жылғы ... ... ... ... Конфуцийдің философиялық
ілімінің ерекшелігі әлеуметтік-саяси және ... ... ... ... ... ... ... «адамзат қоғамы
қандай болуы керек», «салт-жоралғы» деген мәңгілік проблемаларды қояды.
Оған ... ... ... ... ... ... ... басты еңбегі «Лунь юй» бірінші Қытай революциясы
кезінде ... ... ... келтірілді.
Қоғамның ыдырап кетуіне алаңдаған Конфуций басты назарды адамды
маңайындағыларға, қоғамға сый-құрметпен ... ... ... ... ... жеке ... ... үшін» емес, «қоғам
үшін» деген қағиданы қажеттігі айтылады. Индивид ... ... ... ... ... Конфуций жақсы отағасына қажетті
басты 3 ұстанымды бөліп айтады: 1) ... ... ... және
үлкендерді сыйлау); 2) Алтын кіндік принципі немесе шамаға қарау (шамадан
тыс ... адам рухы ... ал ... тыс ... оның денесі
шөгеді); 3) Өзара түсіністік принципі (Өзіңе тілемейтін жамандықты өзгеге
жасама).
Даосизм. Қытайдағы конфуциандық фил. ойдың дамуымен ... ... ... бірі ... ... ... салушы – Лао Цзы, б.з.б. 6-
5 ғғ. (кәрі ... ... «Дао дэ ... ... назарына табиғат, ғарыш және адам тұрды. әлем ... пен ... ... ... ... ... себеп-салдарсыз
спонтанды (сыртқы әсерлерден тыс, кейбір ішкі себептерден пайда болатын
құбылыстар) түрде өмір сүріп, әрекет ... жолы – ... ... Түп ... білдіретін түсінік ретінде Дао
барлық жерде, бәрінде, тұрақты түрде өмір сүреді және оған ... ... ... ... - әрекетсіздік.
Әлемде бәрі жол үстінде, қозғалыста және ... ... ... және шектеулі. Бұл «инь» және «ян» қағидалары арқылы жүзеге асады.
Сондай-ақ әрбір қозғалыста, ... ... ... ... олардың
өзгеруі мен қозғалысына тікелей ықпал етеді.
Антикалық философия. Грек философиясы б.з.б. 7-6 ғғ. ... ... ... мен ... ... ... ... әдісі жағынан еж.
Шығыс фил-қ жүйесінен өзгеше және ... ... ... ... ... ... ... б.таб. Гр. Антик. Фил. өз дамуында
шартты түрде ... ... ... ... 7-5 ғ.ғ. – ... ... кезең – Милет мектебі,
Гераклит, Элей, Пифагор, еж. атомистикалық фил.);
2) б.з.б. 5 ғ. орт. – ... 4 ғ. – ... ...... және ... ... 4 ғ.с. – 2 ғ. – ... кезең – стоикалық, эпикурлық, т.б.
мектептер;
Милет мектебі тұңғыш фил.мектеп. Онда алғаш ретсаналы түрде «мұның
бәрі неден?» деген ... ... ... ... негізін салушы Фалес
(б.з.б. 640-562 жж.) Фалес барлық тірліктің негізі су деп білді. Суды ... ... ... ... ... ағымды түпкі негізі деп таныды.
Анаксимандр (б.з.б. 611-546 жж.) – «дүниенің ... ... мен ... ... ... ... оның ауа да, су да, өзге де ... анықталмайды. Сөйтіп, бөлшектер өзгереді, ал тұтас нәрсе бастапқы
қалпын сақтайды дегенді айтты. Анаксимен (б.з.б. 585-524 жж.) – ... – ауа, ... ... ... пайда болып, соған қайта оралады.
Милеттіктердің уәжінше, барлық ... ... ... ... Субстанция өзін түсіндіруде басқа ештеңені қажет етпейді, ... ... ... ... ... ... (б.з.б. 580-500 жж.) милеттіктерден айырмашылығы, ... ... ... ... «сан мен ... жоқ жерде хаос пен
химер үстемдік етеді», демек, барлық тірліктің негізі сан, дейді. ... ... ... ... ... ... сұлулықтан басқа
ештеңе жоқ, ал сұлулықта пропорциядан өзге ештеңе болмайды, пропорциядан
саннан бөтен түк таппайсың», ... грек фил. ... ... шегі б.з.б. 5 ғ. 2 жарт. – 4 ғ.
кезең. Бұл қала – мемлекет – полис саяси ... ... ... ... демократиясының гүлдену кезеңі.
Гераклит Эфесскийдің ілімінде болмыс субстанциясы – от. Оның ілімінде
әлем ... ... ... пайда болған тәртіптік жүйедегі ғарышпен
байланыстырыла түсіндіріледі. «Бәрі ағысты, бәрі ... «Бір ... ... енуге болмайды».
Элей мектебі (Парменид, Зенон, Ксенофан). Бұл философияның түпкі ұғымы
– болмыс.
Оларша болмыс деген ... да, ... да – сол. ... ол ... болса жоқ жерде пайда болар еді, бұл – абсурд, өйткені жоқтың жоқ
екені ... Ал ... ... ... бұл ... абсурд, онда біз
болмыстың бар екенін әуел баста мойындаған болып шығамыз. ... ... ... жоқ. Ал ... ... ... ... бар екенін
көрсетеді және ол өз орнында қала беретін болады. Болмыстың өткен шағы
болмайды, ... ... шақ – ... жоқ. ... ... да болмайды,
демек, ол әлі жоқ. Болмыс бас-аяғы жоқ осы шақ.
Зенон тарихта өзінің апорияларымен ... Оның ... ... жете ... ... ... ... Қақ бөлу).
Анаксагор қалайша шаш еместен шаш, ет еместен ет пайда ... ... ... ... Ол бұл ... «Әр ... ... өте ұқсас
бөлшектерден – «тұқымдардан», гомеомериялардан пайда болады». Ол тұқымдар
стихиялардың ішінде қалқып жүріп, ... ... ... тудырады. Ал
барлық заттардың пайда болуына түрткі болған, оларды ... ... ол НУС ... ...... ... ... Афинадағы
ғылымның, философияның дамуына әсерін тигізді.
Демокрит атомизмі. «Әлемде атомдар мен бос кеңістіктен өзге ештеңе
жоқ» және ... ... ... тұрады» деп уағыздайды. ... 19 ғ. аяғы мен 20 ғ. ... ... өмір ... ... ... атомизм ілімінің өкілдері болған. Рим дәуірінде Лукреций Кар, ... ... ... ... атомдардың бір-бірінен өзгешелігі
формасында деп санаса, ал Эпикур – салмағында, шамасында деді.
Софизм. Софистер (Протогор, Горгий, Гипий, т.б.) риторикаға ... ... ... ... ... - өз позицияңды дұрыс және бұрыс
жолдармен, әдістермен дәлелдей білу. Софистер ... ... ... жоқ – осы үшін ... ... оларды сынға алды.
Протогор «адам – барлық заттардың өлшемі» деп санаған.
Антикалық ... ... ... ... нағыз шарықтау кезеңі Сократ пен Платоннан
басталады. Көрнекті философ ... ... 469-399) ... ... ... ... ... қояды. Негізінен табиғат
құбылыстарымен шұғылданған жоғарыдағы натурфилософтардан ... көп. ... өзін ... ... деп ... тек ... философпын деп есептеген. «Менің білетінім, ештеңе ... ... ... ... өзіңді тереңірек тану қажеттігін ұғындырумен
айқындалады. Сократ өз көзқарастарын көбінесе әңгімелер пен пікірталастарда
кең таратқан. ... ... ... ... Оның ... ... ... табу арқылы ақиқатқа жету болды. Сократтың
ирониясының мәні осында.
Сократ ... ... ... әуелден бар деген тұрғыдан шығады. Адам
толық білімнің иесі. Сана ақиқат түсінігін өзінен көсіп алады (майевтика).
Сондықтан Сократ: ... ... ... сен ... әлемді танисың» деген
ежелгі гректік ... ... ... түп ... адам мен оның ... заңдарға, одан
соң Құдайға немесе Құдайларға қатысына байланысты. Ол философияның ... ... ... рационалды негіздеу тұрғысынан
пайымдады. Сондай-ақ ... ... ... ... артық және түбегейлі мүмкін болмайтын іс деп санады. Сократ
адамға қажет ең басты үш ... ... ... ... 2) ... 3) ... (тәңіри және адами
заңдылықтарды сақтау туралы ... ... мен ... ... ... ... ... ал «өнегелілік» дегенді ұғынудың өзі ол үшін ... өмір ... ... ... ... ... Сократ үшін мораль мен білім
біртұтас тұрады.
Сократ жаратушыға тіл ... ... ... ... ... жастарды бұзды деген айыппен өлім жазасына кесіліп, ... ... ... ... өз ... ... жоқ. ... кез-келген
жерде берді. Ол ... ... ... ... ... ғажап
ықпалымен, сүйкімділігімен баурағандықтан билеушілердің өзіне деген
өшпенділігіне, ... ... ... көрнекті тұлға, Сократтың шәкірті және ізбасары Платон. ... ... ... жаңа ... ... де сол. Платон Сократтың
идеяларын, көзқарастарын өзінің диалог түрінде жазылған ... ... 427-347) да ... мол ... мұра ... негізгі мәселесін ол идеалистік тұрғыда шешеді. Платон
бойынша, ... әлем тек идея ... ... және ... яғни материалдық әлем екінші орында. Платон идеяны априори
ретінде уағыздайды. Идеялар – айқындық ... ... ... ... өмір
сүреді және тәуелсіз, объективті, материалдық әлем тек ... ... ... ... ... ... әлемі әлдебір көпшілік түсініктерден жасалған, себебі онда
барлық заттардың идеялары топтасқан: эстетикалық құндылықтардың ... ... ... ... дене ... идеялары,
математикалық және геометриялық формулалар мен фигуралар, т.б. ... ... және ... ... олар ... ... секілді
бөлінбейді де, өзгермейді. Платонның ... ... ... ... ... жатыр.
Платондық «Мемлекет» құрылымы біздің ... ... ... яғни «өз ... өз ... ... және
өзгелердің, жақын мен алыстың көмегіне зәру кезде ... ... ... ...... және ... мұқтаждық жайында
2) қаланы күзетіп, оны қорғауға шақырылған адамдардың қызметі жағдайында
3) іс ... ... ... ... ... тобына қажеттілік
тұрғысында.
Сөйтіп, Қала 3 таптан ... ... 1) ... ... ... 2) ... 3) ... мемлекет – алғашқы әлеуметтік тапта – қанағатшылдық, 2-ден –
ерлік пен күш, 3-ден – даналық ... ... ... Ал, ... ... игілікті жасаушы 3 таптың бәріне бірдей ортақ үйлесімділік міндетін
атқарады.
Платонның шығармалары: «Сократты ... ... ... ... «Софист», «Заңдар», Пир».
Платонның Академиясында оның шәкірті Аристотель 20 жыл оқыған.
Аристотель (б.з.б. 384-322) ... ... ... ... қисынды түрде қайта қарастырып, оларды ... ... ... ... идея ... сынға алды. («Платон менің
досым, бірақ ақиқат қымбат»). ... ... ... тек ... ... шыңы ғана емес, ол іс жүзінде барлық белгілі ғылым
салаларына қосылған үлкен үлес ... жаңа ... ... жарыққа
шағарылды, ол жекелеген ғылымдардың ... мен ... ... ... ... ғылымдарда 3 үлкен бөлімге ... 1) ... яғни ... үшін ... ... ... 2) тәжірбиелік, яғни
нағыз моральдық жетістікке апаратын білімге арналған ғылымдар; 3) белгілі
нысандарды жасайтын жемісті ... ... мен ... ... ... физикадан (оның ішінде ... ... ... ... ... ... жоғары тұрады.
Метафизика – бастапқы себептерді зерттеу. Олар ... ... ... ... олар ... ... ... 4
болуы мүмкін: 1) пішінді себеп, 2) ... ... 3) ... ... ... себеп.
Алғашқы екі себеп барлық заттары құрайтын пішін (мән) және материя.
Одан басқа ... ... 150 – ден ... ... ... ... «Органон», «Категориялар»;
Табиғат философиясына арналған еңбектері: «Физика» 8 кітап, «Аспан
жайлы» 4 кітап, «Аспандағы құбылыстар жайлы»;
Жан дүниесі ... ... «Жан ... ... ... ... ... «Тыныс алу туралы»;
Тіршілік философиясына арналған: «Жануарлардың дене мүшелері жайлы»,
«Жануарлардың дүниеге келуі жайында»;
«Бірінші физика» 14 кітап, соңынан «Метафизика» ... ... ие ... ... ... ... ... «Үлкен этика»;
Саясат пен экономикаға арналған: «Саясат», «Экономика», «Афинаның
саяси ... ... мен ... ... ... ... өнері», «Өлең сөз
жөнінде».
Аристотельдің мектебінің (ликей) оқушыларын перипатетиктер (серуендеу)
деп атайды. А. ұлы ... ... мен ... ... басты айырмашылығы келесіде. Егер
Платон идеяны пайымдаулар, спекулятивті философиямен ... ... ... ... ғылыми қаталдық шығады. Аристотель ... ... ... және ... логикашы. Бұл айырмашылық
Рафэльдің Платон мен Аристотель қатар келе ... ... ... ... Онда Платон сұқ саусағымен жоғарыны нұсқаса,
Аристотель төменді сілтеп тұр. Бұл ... ... ... ... ... мен стоиктердің ілімдері
мейлінше мол ықпалға ие болады.
Эпикур ... ... 342-370) сол ... ... ... қамтыды: онтология, таным теориясы, ... ... ... өз ... арқылы жетті. Ойшыл философияның мақсаты бар ... Бұл ...... ... Адам ... ... о дүниеден,
қайғыдан қорқады. Басқа жағынан адам рахатқа, оның ішінде сұлулықтан,
талғамнан, сүйіспеншіліктен мейірленуге ... ... адам үшін ... – таным. Дұрыс өмір сүрудің арқасында біз адамгершілік пен ... ... ... өмір ... ... – жан ... мен ... Бастысы – уайым-қайғыдан қашу. «Өлімнің бізге ... ... біз тірі ... - өлім әлі жоқ, ал өлім ... біз ...... заманының белгілі мектебі. Стоицизмнің ұзақ тарихы
бар. Стоицизмнің өкілдері: Зенон Китионский, ... Марк ... ... оның жеке ... ... ... тән болды. Олар
құдайлық пен адамдықтың арасындағы қарым-қатынас, ... ... ... проблемаларын қарастырды. Олар ең алғаш болып «ұят» ұғымын моральдың
іргелі ұғымы ретінде және адамның ... ... ... ... ретінде қарастырды.
Атап айту керек, ойлау қабілетіне тәрбиелеудің ... ... ... басты ерекшелігі болды.
Ортағасырлық Батыстық және ортағасырлық ... ... 5 ғ. Рим ... ... ... орта ... ... басталады.
Бұл діни дүниетанымның үстемдік құрған кезі еді. Осы дәуірде философияны
«діннің қызметшісі» д.а. Оның діннен ... ... ... ... ... ғана ... Феодализм пайда болған соң Еуропа елдерінде
христиандық көзқарас үстемдік құрды.
Еуропалық интеллектуалдық тарихта тек Платон мен ... ... ... дүниетанымы қалыптасқан кездегі жаңа дәуірдің алғашқы
ғасырларында Платонның ықпалы айқын болды. Одан соң ... ... ... дәуірдің рухын: «сенімді ақылды толықтыру» формула-
есебімен білдіруге болады. Ең ... ... ... ... ... мен ... қатысты ілімді негіздеуге тіреледі.
Сондықтан о.ғ.ф. айшықты белгісі ретінде теоцентризмді ... ... ... ... ... кезеңі – патристика.
Патристикалық философияның негізгі мақсаты христиан дінінің ... бір ... ... оған ... тірек жасау. Ертедегі Грек
философиясындағы ... ой ... ... аян ... ... ... ф-ң мақсаты Библияның негізгі қағидаларын терең түсіндіру мәселелеріне
келіп тіреледі. П-ғы ... ... ... ... ... ... ... көне замандағы көпқұдайлыққа қарсы шығады.
Ірі ойшыл – ... ... ... ... ... Оның ... ... «Құдай қаласы туралы» еңбегінде баяндалған. «Сыр
шегу», «Академиктерге қарсы», «Жанның өлместігі», т.б. Егер жас ... ... ... тану – ең биік ... ал диалектика – ойлаудың ең
негізгі құралы деп есептесе, Христиан дініне өтіп, оны ... ... оның ... ... ... Құдайға сену алады. Бірақ, ... ... ... ... ... ... Оның ... түсіну
үшін», «Түсінемін сену үшін» деген көзқарасы осыған байланысты.
А.Августиннің ілімі о.ғ. ... ... ... ... ... Батыс Еуропаға ықпал етті. 9-12 ғғ. оның
негізінде схоластика (діни-идеологиялық бағыт) ... ... ... ... ... бар. ... ... алдында
қасиетті жазудың мазмұнын құрайтын жүйелі түрдегі догманы жасап шығу
міндеті ... Ал ... ... осы ... тұжырымдаманы
сауатсыз адамдарға кең тарату міндеті тұрды. Белгілі схоласт П.Абельяр
(1079-1142) сенімді ақыл дәлелінің көмегімен ... ... ... ... ... сенсем – соны танимын» болды. Схоластиканың нег. мәселелері
Құдайдың хақ екені мен ... ... ... ... келеді.
«Схоластика» термині 13 ғ. университеттер ... ... ... ... ... ... ие ... Университет – орта ғасырлардың
дәстүрлі жемісі. Шіркеу және ... ... ... енді ... ... ... ... күш ала бастаған интеллектуалды билік п.б.
Теология мен ... ... ... бірі ... ... Ол ... әлемнің жаратылысы туралы ілімінде ... ... ... жаратылыс идеясы, материяның болмысын жоққа ... өзі ... ... ... ... жоқтығын көрсетеді. Жер
жүзіндегі жаратылыстың түкке тұрмайтындығын мойындау – ортағасырлық
көзқарастың үстемдік ... ... еді. Ол ... ең ... жан-жақты
Құдайдың болмысын дәлелдеулерін келтіреді. Олар: қозғалыс, тудырушы,
мүмкіндік пен ... ... ... дәлелдеу, табиғаттағы тәртіп
арқылы дәлелдеу.
Ф.Аквинскийдің ілімі – томизм 19 ғ. ... ... ... ... жарияланды. Оның шығармалары «Теология жинағы»,
«Табиғаттың бастамалары», «Мән мен өмір сүру ... ... кезі 13-14 ғғ. Бұл ... платонизмнің негізгі
идеялары сыртталып, аристотелизм оның орнына келеді. Схоластиканың соңында
(15ғ.) ... мен ... ... ... ... ... бірте-бірте
«екі ақиқат» ілімі тарала бастайды. Сх-ң. алғашқы кезде қойған мәселесі
универсалиялардың табиғаты жөнінде б. ... ... Унв. – ... ... ... ілім ... рет ... фил-ғы «идеялар» теориясында
кездеседі. Плотиннің ойынша, қайсыбір жалпы ұғымға сәйкес келетін идея ... ... ...... ... құрайды. Жердегі сезімдік заттар
болмысын ... олар ... ... ... өзгеріске түсіп, бөлініп,
жеке затта ешқашанда толығынан көрінбейді. Аристотель танымдағы ... ... ... ... ... ... ғғ. бұл мәселені шешуде 3 ағым п.б. Олар: номинализм (лат.
есім), реализм (лат. заттай) және ...... ... ... ... мағынасын мойындайтын,
олар тек қана ой-өрісте ғана деп ... ... ... «Шын ... қана ... өмір ... Унв – жалпы ұғымдар, тек қана заттардың аты,
біздің аузымыздан шығатын дыбыстар ғана», - ... ... ... Осы
тұрғыдан олар Құдайдың үш тұлғалығын да қатты сынға алды.
Реализим – «Унв. шынайы және ... ... ... өмір
сүреді», - деген пікірді ұстайды.
Концептуализм – «жалпы ұғымдар бөлек өмір сүре алмай, болмыстық ... ... олар тек қана ... ... ат ... ... ақыл-
оймен қорытылған заттардың жалпы қасиеттерін бейнелейді», - деген пікірге
келді.
Ортағасырлық мұсылмандық философиясы.
Сол кезде ... ... ... ... ... ұзақ ... ... Шығыста араб ойшылдарының арқасында олар гүлдене ... Грек ... ... ... келесі сатысы – сх-ң ... ... ... араб ... грек ... ... ... сақтап қалды.
Сөйтіп Араб фил. батысеур-қ фил-ң дамуына айтарлықтай ықпал етті. Мұхамед
Пайғамбардың (570-632) дәуірі ... ... араб ... діни ... ... соң ... күші ... түсті. Олар 6 ғ. бастап ... ... бір елді ... 7 ғ. аяғ. Араб ... ... Рим
империясынан да ұлғайып кетті. 7 ғ. Үндістан мен ... ... ... ... алған соң мұсылман әлемінде өндірістің, ... ... ... ... ... ... байқалды. 8-12 ғғ.
араб әлемінде ғылымның: тригонометрия, ... ... ... одан ... ... ... зоологияның,
ботаниканың, медицинаның дүбірлі дамуы баст. Біртіндеп діни-фил. ... ... ... Араб фил. ... Платон, Аристотельдің идеяларынан алып,
оларды дамытып, ... ... 11 ғ. ... ... ... күшті
ықпалында болды. Антикалық ғылым ислам мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... өнері мен
күрделі әскери техниканы ... ... ... ... ... ... сияқты көптеген сөздері батыс лексикасына енді. Батыс
елдері араб ... ... грек ... ... ... ғ. ... әл-Хорезмидің «Арифметикасы» аударылып, одан арабтың
сандық белгілері қолданылды. ... ... өзі ... ... ... ... «альджебр» сөзінен «алшебра» п.б.
Аристотельдің ізін басқан зерттеуші, ... ... ... Әбу ... ... ... мен ... ғылымдары бойынша жүзден аса
еңбектер жазды. Оның ... ... мол және сан ... Ол сол кезде белгілі
болған барлық білім салаларын оқып-үйренді. Бірінші орында ... ... ... Оның ... ... негізі логикалық
шығармаларына берген түсініктемелері кең танымал.
Шығыс философтары әл-Фарабидің көзі ... ... ... ... ... деп санады. Ол философия бойынша көптеген ... ... ... қала ... көзқарастары», «Сауалдардың мәні»,
«Платон мен Аристотельдің көзқарастарының ортақтығы туралы», «Ғылымдарды
іріктеу», т.б.
Аль-Фараби: «Біз өзімізге әсемдік тән ... ... ғана ... ал ... бізге тек философия өнері арқылы ғана келмекші, демек,
бұдан біздің бақытқа философия арқылы ... ... ... Ибн Сина ... Еуропа ғалымдарының назарына
аристотелизмнің бірінші жүйелі формасын ұсынды. Ол 980 ж. Бұқара ... ... ... 12 ғ. 2-ші ... ... ... ауд. әсіресе Ибн
Синаның логика, риторика, физика, метафизика, т.б. қамтыған 18 ... ... бар. Бұл ... ... фил-ң дамуына ғылыми қуат берген
классикалық мәдениет аясындағы алғашқы алып синтез еді.
Авиценнаның ... ... ... ... ... бар еді,
алайда ең қызығы, еуропалық христиандар ортасы оны еш ... ... ... ... мұралары дінді қоса қамтығанда медицинадан
логикаға, физикадан музыкаға дейін созылып ... ... ... ... 5 ғ. бойы ... пен ... елдері дәрігерлерінің үстел
кітабына айналды. Көрнекті жаратылыстанушы ретінде ... ... ... қозғалыстағы материяның объективті тіршілігі мен оны
адамның тануы мүмкіндіктері тұрғысынан келеді. Ол ... ... ... тәжірбиелік білімнің маңызына баса тоқтағанымен, теориялық
қорытындының рөлін де ... ... ... ... ... ... ... деп түсінді. А.
философиясына оның ... ... ... рационализмге тән болды. А. алғаш болып аристотельдік фил-ны
исламмен үйлестіруге талпынды.
Ибн-Рушд (1126-1196, ... ... ... жүрегі болып
таб. және 8ғ. бойы араб мәдениеті, әсіресе, ғылым мен әдебиетіне қарағанда
фил-сы өз дамуының ең ... ... ... ... ... Аверроэс –
теолог, заңгер, дәрігер, математик және ... А. ... мен ... ... ... талпынды және оның ақыл күшіне деген сеніміне
қарағанда, ондай шекара дерлік жоғалады. Ол ... ... мен ... өшпейтіндігін теріске шығару туралы сенімге келеді.
А. өзі ұлы адамдардың бірі, бірегей философ деп есептеген Аристотель
еңбектерінің түсіндірушісі ретінде де ... ... мен дін ... ... рас ... онда, олардың
арасындағы алауыздық түп негізгі ... ... ... жағдайда
діни мәтінді ақыл талабына сай түсіндіру қажет, өйткені ақиқат біреу және
ол қисынды. ... ... ... Ибн Рушд ... ... ... ... шықты.
Суфизм (араб. Суф – жүн шекпен) 8-9 ғғ. п.б. исламдағы ... ... ... ... ... және ... ... мистицизм алады.
С. өмірдің биік ... ... адам ... Құдаймен бірігіп, жарық
дүниенің бәрінен безу деп жариялайды. Суфизмнің көрнекті өкілдері - әл-
Ғазали - ... ... ... философ Суфи Алаяр,
өзіміздің әйгілі жерлесіміз Қ.А.Иассауи, т.б. Ф.Энгельс ... ... ... ... әкелді деп санаған.
Сонымен, 12 ғ. 2-ші жарт. грек-араб ғылымының, философиясының Батысқа
дендеп енуімен ... ... ... дәуірінің философиясы
14 ғ. бастап Еуропада мәдениеттің, ғылымның, философияның қайта өрлеуі
басталды. Ренессанс – фр. «қайта өрлеу». Ортағас. дүниетаным әлемге ... ... ... ... Бұл ... ыдырап, ерте
бурж.төңкерістің басталу кезеңі. Коперник Ғаламның гелиоорталық жүйесін
тұжырымдады. ... ... ... ... ашты. Бұл кезеңде
философия пантеистік болды, жердегі жаратылысқа деген жек көрушілікті
адамның ... ... оның ... мен жер ... бақыттың
мүмкіндігін тануды мойындау алмастырды.
Философия антропологиялық сипат ала бастады. М: ... ... ... мен ... сай ... жаратса, адам да осындай
жаратымпаздыққа қабілетті, ол да өзіне ... ... ... ... ... түсініктің өзгергенін көруге болады: Құдай ... ... және адам ... ... ... де ... ... Болмысқа
қатысты мұндай диалектикалық көзқарас ... де ... ... тұжырымдамаларына, сондай-ақ антика өкілдеріне ... ... ... деп есептеген Дж.Бруноның жүйелі пантеизміне де
тән.
Дж.Бруноның пантеизмдік фил. – италиялық табиғат философиясы ... ең ... де, ... де. ... сол ... христиандық,
католиктік және протестанттық әлеммен, сх-қ фил-мен және ... ... ... ... Ол ... католиктікдогматтар туралы
күмәнін алға тартып, шіркеумен жалғасты.
Жаңадан, жалпы ұғымда адамзаттыққа ұмтылып, адамның лайықты ... ... ... ... ... ... бағыты п.б.
Адам жеке тұлғасын қалыптастырып, өз қалауынша, ... және ... өмір ... әбден құқылы. Осылайша адам басқа табиғаттан
өзгешеленіп, «құдайшылық жетілу» ... ... Адам өз ... ... Адам ... жануарлар дүниесінен мейлінше айрықша, ... ... ... адам – ... ... ұмтылуға қабілетті
жаратылыс. Бұл мүмкіндік алдын ала берілмеген, бірақ оны адам ... ҚӨд ... ... ... адам – ... суреткер.
Ғылымдағы жаңа ағымдар өнерде де көрініс тапты.
Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... Л.да Винчидің шығармашылығынан байқауға болады.
ҚӨд. бірнеше бағыттар қалыптасты: гуманистік (Л.да Винчи, Ф.Петрарка,
Л.Валла, П.д.Миранолла); саяси (Н.Маккиавели); ... ... ... ... ... Г.Галилей); Әлеуметтік-
утопистік (Т.Мор, Т.Компанелла); Неоплатонистік (Н.Кузанский).
Жаңа Заман мәдениетіндегі Батыс Еуропалық философия
17 ғ. Батыс Еуропа ... ... ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси ахуал, ... ... ... ... ... ... онтологиялық
мәселелерден гөрі, ғылымды дамыту қажеттіктері жаңа ... ... ... себеп болады. Оларды сонау Платонның заманынан
келе жатқан ... ... ... атай ... 1560 ж. ... ... құпиясын зерттеу академиясы», осы кезде Англияда
«Лондондағы корольдық ... ... ... ... ... ... тәрбие алған Роберт Бойл қазіргі физика мен химия
ғылымдарының алғашқы ... ... ... Ньютон механика ғылымының
негіздерін жасаған, Христиан Гюйгенс алғашқы маятникті сағатты ... ... ... ... өтуге болар еді.
Бұл уақытта жаратылыстану саласында алға озып ... ... ... Оның ... ... - ... ... дамыту, жаңа машиналар мен
неше түрлі механизмдерді жасау қажеттіктері болатын. Әрине, жаратылыстану
саласындағы ... ... ... философия саласына зор әсерін
тигізіп, материализм ағымының механистік түрін тудырды. Ол ҚӨд. ... ... ... ... Ал ... өзі сол ... ... басым діни көзқарасты ... ... ... ... 1) діни фанатизм бірте-бірте азайып, оның ... ... ... адамның қандай дінге сенуге деген құқы мен ... іс ... ... басталды. Ғылым мен діннің арақатынасы
бұрынғыдай «қос ақиқат» ... ... ... ... ... ... күш ала бастайды. Мұндай көзқарас ғалымдардың Табиғаттың терең ... ... ... жол ... ... ғылымдарының өзіне келер болсақ, онда бір-біріне
қарсы ... екі әдіс ... ... ... Ол, бір ... алғанда,
табиғат құбылыстарын тәжірбиелік жолмен байқап зерттеу, екінші жағынан,
Дүниені математикалық-абстрактылық жолмен ... ... ... саласында ғылымға деген үлкен үміт тудырады, жаңа зерттеулер
тұрғысынан ортағас. дүниеге келген сх-қ ойлау ... ... ... ... тарихтағы болған ұлы тұлғалардың ой-пікірі жаңа дамып келе жатқан
жаратылыстану ғылымдарына кедергі болмауы керек, олар ерікті түрде өз ... ... ... ой қоғамдық санада басымдыққа ие болады.
Ғылым Құдайға қарсы емес, керісінше, ол табиғаттың терең заңдылықтарын
ашып, Жаартушының ... ... ... ... ... ... ... қайшылықты жол Жаңа жәуірдегі философияны тудырып, оны әрі
қарай дамытады. Енді нақтылы ... ... ... ... ... және ... ... теориялық түрде
бурж.табының мүдделерін жақтады. Ф.Бэкон ғылыми зерттеу ... ... ... ...... Органон» (Осы шығарма Аристотельдің «Органон»
еңбегіне қарсы). Ол ... ... жаңа ... ең ... оның ... ... алу қажеттігі туралы қорытындыға келді. «Білім – ... ... ол. ... ... ... қалаушы. Эмпиризмнің негізгі қағидасы
– адамның барлық білімі тәжірбиеге негізделеді. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... сіңген ескі ұғымдар, тіпті, туа бітті
кертартпа түсініктер елеулі түрде кедергі келтіріп, әлем ... ... ... бейнелене алмайды. Бэкон мұндай түсініктерді идол деп
атайды. Бэконның пікірінше, идолдар ... ілім ... ... жеңуде
маңызды құрал болмақ.
Бэкон идолдардың негізгі 4 түрін келтіреді, ... ... ... ... үңгір, театр, рынок идолдары д.а. ол тұқым және
үңгір идолдарын ақылдың ... ... ... «туа ... ... ... және театр идолдары индивидуалдық даму кезінде п.б. тұқым
идолдары Бэконның ... ... өз ... адам ... ... ... немесе ұрпақ буынында жатады».
Үңгір идолдары – адамның индивид ретіндегі идолдары. Өйткені әрбір
индивидтің өзінің жеке ... ... ... болады. Идолдардың қалған екі
түрінің түп тамырлары әлеуметтік өмірге ... ... ... араласу
жолымен пайда болатын идолдар да бар. Біз ондайларды рынок идолдары дейтін
себебіміз, олар ... ... ... ... ... ... театр
идолдары өз тамырымен қазіргі кездегі ғылым мен философияға кетеді». Осы
идолдардан ... үшін ... ... қажет. Негізгі еңбектері:
«Ғылымдардың қадірлігі мен ... ... ... ... ...... негізін қалаушы. Оның негізгі еңбектері –
«Ақыл басшылығының ережесі», «Әдіс туралы талдау». Декарттың ... ... Ол ... ... мен созылған субстанция, яғни жан
мен тән бірінші тұрады деп таныды. Оның фил.кредосы: ... ... ... ... келеді. Таным процесінде ақиқатты табу үшін ... ... ... 1) ... ... тұрған – ақиқат; 2) бүтінді
бөлшектерге бөлу; 3) ... ... ... 4) ... ... ... алу. Декарт ойлауда дедуктивтік әдісіне сүйенген.
Декарттың фил. идеяларының ... ... ... ... ... ... Декарт танымдағы ақиқат белгісі айқындықта деп
білді. Декарт бойынша ғалам – алып ... ал ... өте ... ... ... «Диоптрика» күн сәулесін зерттеуге арн.,
«Метеорлар» метеорологиялық мәс., «Геометрия», «Философияның бастаулары»,
«Әдістемелер жөніндегі ойлар».
Барух ... ... ... өзі ... ... және ешбір өзге
себептерді қажет етпейтін ... ... ... бер деп ... ... ... ... табылады. Спиноза Құдай мен
субстанцияны бір-бірімен ... ... ... ... ... ... негізгі формуласы – ол Құдай, ия Субстанция, ия
Табиғат, өйткені оның бәрі – ... ... ... ... ... ... ретінде қарайды. Субстанцияның
модустарынан басқа ... ... ... бар. Олар – ... ... ... Р.Декарттың екі субстанциясы Б.Спинозаның ... екі ... ... ... ... ... ... жетілдіру жөніндегі трактат», «Этика», «Саяси трактат».
Джон Локк (1632-1704) туа ... ... ... ... ... Ол біз ... ... тәжірбие мен түйсіктен аламыз ... ... ... ... тумайды. Жаңа туған сәбидің санасына
өмір өз өрнек-білімін салатын таза тақта деп есептеген Локк ... ... ... еңбектері: «Адамның зердесі жөніндегі тәжірбиелер»,
«Мемлекетті ... ... екі ... ... жөніндегі кейбір
ойлар».
Томас Гоббс (1588-1679) механикалық көзқарастың негізін ... және ... ... ... және бір ... ... Гоббстың пікірінше
геометрия – ең басты ғылыми тәсілі; қоғамда ... ... бір ... ... ... ... ... көрінісі барлығының
барлығына күресі болады. Адамдар өзара келісім жасау ... ... өз ... ... Олай ... мемлекет – жасанды ... ... заң ... ... ... еңбектері:
«Левиафан», «Азамат туралы философиялық бастапқы негіздеме».
Готфрид Лейбниц (1646-1716) – немістің көрнекті математигі, физигі
және ... ... ... ... ... ішкі даму ... субстанцияларды дүниеге келтірді. Барлық мәнділіктердің түпнегізі –
ұсақ денелі және саналы монадалар. Монадалар ... ... ... ... ... олар қарапайым және бөлінбейді, әрқайсысының
бөлек және әрекетшіл мүмкіндігі бар, ... ... Олар ... ... - ... ... түпнегізі. Құдай – алғашқы монада
ретінде саналса, ал қалғандары оның ... ... ... ... мен ... ... ... жандары, Құдай.
Негізгі еңбектері: «Монадология», «Адамның ақыл-ой ... ... ... идеализмнің өкілдері – Д.Беркли және Д.Юм. Беркли материя
тіршілігін мүлдем теріске шығарып: «Қабылдансаң ғана тіршілік ... ... Ол ... ... ... ... анықтап, адам нені
көреді, естиді, сезінеді – сол шындық, деп түйіндейді. Бүкіл әлем – ... ... ... ... ... ... ... дейді ол. Беркли
болса адам өз қабілетінен асып ештеңені түсінуге дәрменсіз болғандықтан,
болмыс ... ... ... ... емес деп ... ... ол
табиғат пен қоғамдағы себептілік пен заңдылықты жоққа шығарып, себептілікті
адамдардың ... ... ... «Біз әр ... ... ... сол ... қайталанып отыратын сол ... ... ... ... Юм ... ... және қоғам заңдары
субъектіге тәуелді болады.
Осы ... Жаңа ... ... пайдаланған басты белгілердің бірі
ретінде «тәжірбиелік пайдалылық» болғанын атап өту қажет.
Француз Ағартушылық философиясы. Еуропа ... 18 ғ. ... ... белгілі. Ағартушылық фил. негізгі идеясы – ғылымға табыну
және адамзат ... Бұл ... ... ... ... ... ... болды. Олардың еңбектері фр.ағарт-ң екінші буынының қалыптасуына
зор әсерін тигізді. Оларға ... ... ... ... ... ойшылдар жатады. Фр. Ағарт философияның деңгейін өте биік дәрежеге
көтерді. Адамзатты тебірентетін ... ... ... ... қажет, бұл – олардың негізгі қағидасы. Ой ... ... ... ... дін, ... ... ... мемлекеттің
құрылымы мен басқарылуы – бәрі де үзілді-кесілді сыннан өтті, бүкіл бұрынғы
қалыптасқан көзқарастардың көпшілігі теріске шығарылып, Дүниеге деген ... ... ... еңбектерінде табиғат және ондағы адамның орнына ... ... ... ... ... олардың әлеум-саяси
көзқарастары сол кездегі қоғамдағыахуалға өзінің зор әсерін тигізді. ... ... көбі ... ... жақтап, ия болмаса аристократияны
қолдаса, фр.ойшылдары феодалдық тәртіпке үзілді-кесілді қарсы шығып, саяси-
құқықтық мәселелерді күн тәртібіне ашық та ... қоя ... ... ... ... ... тарихы адамзаттың
прогерсс пен ... үшін ... ... Оның ... ... ... мен әңгімелер», «Эстетика», «Хаттар».
Ағарту фил. ағартушылардың қоғам мен қоғамдық дамуға деген орныққан
көзқарастарының ерекшеліктерін ... ... ... мен ... – Ньютон, Декарт, Галилейдің жаңалықтарын ашуға себеп
болған «18 ғ. ғылыми ... ... әділ және адам ... табиғат құбылыстары арасындағы байланысты ғылыми заң ... ... ... бұл ... ... да ... ... «Адам – машина» д.а. кітап жазған. Француз материалистері ... ... ... ... ... деп есептеген. Ағарту философтарының
пікірінше, табиғат қана емес, қоғам да қабылданған заңдар тұрғысынан терең
ой сүзгісінен ... әділ ... ... ... тиіс делінеді. Ф.м.
Дидро, Гольбах, Ламетри ... ... ... ... ... ... қамтылып, «қоғам игілігі»
аталатын бағытта ... ... ... ... қанағаттандыруға
мүмкіндік туғызатындай тартымды реформалар тұжырымдамасын қалыптастырды.
Бұл реформалар бағдарламасын жүзеге асыруда олар: ... ... ... қабаттарына ғылыми білімді, адамгершілік нормаларын ... пен ... жою ... ... ... байланыстырды.
Дидроның жетекшілігімен жарық көрген әйгілі «Энциклопедия» қоғамды ... ... ... ... қарастырылды. Дидроның «Құдай болмаған
жағдайдың ... адам оны өзі ... ... еді» деген белгілі сөзі бар.
Ш.Монтескье (1689-1755) атақты Билікті бөлу теориясын жасады. ... ... ... ... бөлу ... яғни өз
салаларында бір-біріне тәуелсіз үш бұтақты – заң ... ... ... негізінде жүйеленуі тиіс екенін айтты. Билік түрлерін бұлайша ... ... ... ... жол ... ... ... сақтауға кепілдік береді. Биліктерді бөлу теориясы кемел
демократияның маңызды элементі болып ... ... ... және Марксизм
Неміс халқының рухы тудырған 18-19 ғғ. философияға уақытында Ф.Энгельс
«неміс классиклық философиясы» деген ат ... ... ... ... ... ... ... саласындағы мәңгі өшпес жетістіктерді
айтамыз. Неміс кл.фил. өкілдері: И.Кант, ... ... ... Өз ... ең биік деңгейіне көтерілген ... фил. ... ... Еуропа елдеріне қарағанда әлеуметтік-экономикалық жағдайы
анағұрлым артта қалып қойған елде п.б. ... ... ... саяси және әскери істер саласынан артта қалған Германия
қарымтасын нем.фил-ң ... ... ... ... өзі ... ... мен оның рухани деңгейі әрқашанда бір-біріне сәйкес ... ... ... неміс елі жүздеген кішігірім мемлекеттерден тұрған
болатын. Бұл елдердегі әрбір князь, граф, герцог өзін ... дана ... ... ... ұлы ... ... ... әуенші, т.с.с.
адамдарды өздеріне тартып, олардың өмірге керек қаражаттарын өз мойындарына
алып, шығармашылық ... ... ... ... Уақытында
Ф.Ницше айтқандай, шығармашылықпен айналысуға, біріншіден, бос ... адам ... ... ... ... ... бұл ойшылдардың көбі өз заманындағы алпауыттарға тәуелді болды.
Бірақ, соған қарамастан, олар өздерінің философиясында, ... ... да, сол ... ... ... ... қарсы шығып, адам рухани
пенде ... ... ... ... ... ... және өзгерту
керектігі жөнінде тамаша ... ... ... Ол үшін ... ... яғни даму ... өмірге енгізді.
Неміс фил-ң келесі ерекшелігі – Л.Фейербахтан басқа барлық ...... ... ... Егер ... көбі материалистік
атеистік бағытта болса, И.Кант, Г.Гегель, И.Фихте сияқты ұлы философтарды
материалистік бағытқа жатқыза алмаймыз. Бұлар, ... ... ... ... ... көрсете білді. Сонымен қатар олар рухтың тарихи
дамуын, ... мен ... ... ... бар екенін, рухани
өмірдегі ақиқат пен еріктің, ізгілік пен әсемдіктің дүниедегі ең ... ... ... ... ... Енді ... нақтылай түсіп, сол
неміс кл.фил. көрнекті өкілдерінің шығармашылық жолын ... 1770 ж – 1831 ж. ... ... негізін қалаушы И.Кант (1724-1804). Шығыс Пруссиядағы
Кенигсербг ... ... ... ... өмір бойы сол ... өмір
сүрген. Жастайынан әлсіз бала болып, өзінің денсаулығына мұқият ... ... ... ... ... ... ... негізінде өмір сүріп,
денсаулығын сақтап қалу үшін тіпті ... ... да бас ... 1745 ж. жергілікті университетті бітіргеннен кейін
жаратылыстану мәселелерімен ... Тек 1770 ж. ... ... соңына
дейін философиямен шұғылданды. И.Канттың бұл өмір кезеңін «сындық кезең»
деп ... атап ... ... ... бұл уақытта жарыққа
шығарған негізгі үш еңбектері «сын» деген ... ... ... ... - ... ... «Практикалық зердені сынау» - мораль
мәселелеріне, ... ... ... - ... ... мен өнер
мәселелеріне арналған.
Өзінің «сындық кезеңге» дейінгі өмір сатысында И.Кант күн ... ... ... ... Оның ... ... ... әртүрлі
материалдық бөлшектер тарту күші арқылы үлкен бұлттарды құрайды, ал оның
ішіндегі тарту және оған ... ... ... күштері үлкен дауылдарды
тудырып, шарға ұқсайтын ұсақ бөлшектердің үйкелісінің ... ... ... ... ... бір жұлдыздық жүйелер п.б., екіншілері сөніп жатады. И.Канттың
ойынша, біз өмір сүріп жатқан жер ... ... ... сан ... бар. Ал ... көбі біз сияқты саналы ... ... ... ... алғанда, мәңгілік іс-әрекет пен жаңару жолында өмір
сүреді, ол өзінің бітпейтін қайта құру әрекетін тоқтатпайды.
Өмірінің ... ... ... өзінің алдына бірнеше көлемді
фил.сұрақтар қойып, соларға жауап беруге ... ... «Мен нені ... «Мен не ... ... «Мен не ... үміттене аламын?», «Адам
дегеніміз не және ол өзі не бола алады?».
И.Кант гносеология саласында жасаған «коперниктік ... ... біле ... ... ... жауап беруінен шығады. 1-н, ол білімді
екіге бөледі. Олар тәжірбиелік (апостериорлық) және ... ... ... туа біткен) білім.
Өзінің практ.фил., яғни моральдық ілімінде, априорлық деп дүниедегі
барлықтың емес, болуға тиіс, ... ... ... ... теориясындағы тағы да жиі кездесетін категориялары –
ол трансцендентальдық және трансценденттік.
Трансцендентальдық деп И.Кант тәжірбиенің алдында және сол ... ... ... ... ... Ал трансценденттік деп
тәжірбиелік шеңберден ... ... ... оның әр ... ... екі ұғым – ол «зат өз ішінде», яғни заттың зіндігі, оны И.Кант
«ноумен» деген ұғыммен береді, ол – мән. Ал ... ... ... ... д.а. ... біз ... пен ... бітімдері арқылы ретке
келтіріп, тани аламыз. Ал ноумен танылмайды. 1-н, өзіндік зат ... ... қана оның өмір ... ... ... Олар біздің түйсіктерімізді
қоздырушы күштер ғана, ал 3-ші мағынасы - ... зат ... ... жатыр. 4-н, оларды таным үрдісіндегі бірте-бірте жақындай беретін
идеалдар, неше түрлі рухани құндылықтар ... ... Бұл ... ... ол ... аймағына жатады.
Егер И.Кантқа дейінгі ойшылдар танымның негізгі табиғаты ... ... деп ... ол ... ... белсенді іс-әрекетімен
байланыстырып, осы жолда адам дүниені өзінің априорлық формалары арқылы
ретке келтіріп құрады ... ... ... ... И.Канттың жасаған
коперниктік төңкерісі дегеніміз осы.
Канттың таным теориясы б/ша бүкіл дүние жөнінде «соңғы ақиқатқа» ақыл-
ой емес, зерде жете алады. Егер ... ... ... біз ... таным дәрежесіне көтерілсек, зерде арқылы біз толыққанды танымның
«соңғы кірпішіне» дейін көтерілуге ... ... ... ... зерде шешкісі келеді. Зерде ақыл-ой ... ... ... ... ... ... мен зерденің арасындағы
айырмашылықты жете көрсету үшін И.Кант «идея» ұғымын қолданады. Ақыл-ой
категорияларды ... ... ... басшылыққа алады. Оның ойынша,
идеялардың 3 түрі бар: жан-дүние, әлем және Құдай мәселелері.
Әлем мәселесіне келер болсақ, ол ... ... 4 ... ... ... тұрған 4 пікір келтіреді. Ойшыл оны антиномия дейді, өйткені бірінші
тұжырым мен оған қарсы бағытталған тұжырымның ... де тең ... ... зерде шешілмейтін қайшылыққа келіп тіреледі. Олар:
1) Әлемнің басталған уақыты мен 1) ... ... ... шеңбері бар. Ол шектелген.
басы және кеңістіктегі шеңбері
жоқ. Ол ... ... ... ... субстанция 2) Бірде-бір күрделі зат
тұрпайы
тұрпайы бөлшектерден ... ... ... ... бәрін 3) ... ... ... ... заңдылықтарының Дүниедегінің бәрі тек қана табиғи
негізіндегі себептілік бар ... ... ... ... ... оның бір ... я ... 4) Еш жерде ... ... ... ... ... мән мән – ... де, ... ... да – ... ... ... қарама-қарсы жатқан тұжырымдарды Г.Гегель
диалектикалық тұрғыдан шешуге ... ... бір ... ... ... ережесін Кант императив
дейді. Оның екі түрі бар: 1) гипотетикалық (М: егер ... ... ... ... онда ... ... адал бол, т.с.с.). Мұндай
жүріс-тұрысқа И.Кант легальды, яғни заңға қарсы емес деген ат қояды.
2)категорикалық ... ... заңы – оның ... ... салаға негізделеді. Сонымен легальдық пен моральдықтың ... ішкі ... ... ... ... ... ... - өмір сүрген уақыт Наполеонның Еуропа
елдерін ... ... ... ... ... ... 2ші жағ.,
Германияның өзіндегі феод.қатынастардың іріп-шіріп, бурж-демокр. ... ... ... ... Сондықтан Фихтенің бүкіл жан-дүниесін
баурап алған идея – ол ... ... азат ету, оған ... әперу, 2ші
жағ., жеке тұлғаның еріктігі үшін ... ... адам ... ... идеяларды фил.жолмен негіздеу үшін Фихте субъективтік идеалистік
фил.жолына ... ... ... ... ... ... еңбектері: «Ғалымның міндеті», «Ғылым жөніндегі ілім», «Неміс
ұлтына арналған сөздер», т.с.с.
Адамның еріктілігін, оның моральдық іс-әрекетін негіздеу жолында Фихте
тұлғаның рухани ... ... ал оның өзі ... ... негізін
құрайтын руханиүлкен күштің жалғасы ретінде ... Оның ... ... ... ... ... ... Ол – ешқандай шектелмеген,
таза, қайсыбір сезімдіктен жоғары белсенділік, еріктік, іс-әрекеттік, ... ... ... ... ... ... ... өзіндегі рух. Сондықтан
ол Дүниені өз ішінен жарата алады (ең ... ... Мен» ... ... «Кіші Мен» - тарихта өмір сүріп жатқан тұлғалар – тірі ... ... - ... - өз-өзіне жеткілікті, дербес емес. Оны «Кіші ... ... ... бұзып, итеріп, өзін-өзі толықтырып, «Үлкен
Менге» жақындай түседі. ... «КМ» мен «ҮМ» ... ... ... ... ... ... ешқандай іс-әрекет қажет болмай қалар еді.
Сондықтан бүкіл адамзат ...... ... - ... ... өне
бойы шексіз жақындау. Фихтенің ұраны: «Іс-әрекет жаса, тағы да ... ... ... ... ...... тұлға 23
жасында профессор тағын алған. Негізгі еңбектері: ... ... ... жан ... ... философиясы»,
«Философия және дін», т.с.с.
Шеллингті Фихтенің жасаған ... ... ... ... тек ... ... түсінуі қанағаттандырмайды. Дүниенің алғашқы бастауын ... ... Ол ... пен объектінің тепе-теңдігі. Шеллингтің
ұраны: «Бол!».
Георг Вильгельм Фридрих Гегель (1770-1831). Негізгі ... ... ... ғылымы», «Философиялық ғылымдардың
энциклопедиясы», «Құқық философиясы», «Эстетикаға арналған ... ... ... жолында Гегель ойлау мен болмыстың теңдігінен
бастайды. Ал онда оның Шеллингтің ... ... неде ... ... ... ... Абсолюттің ойлау мен болмысының тепе-теңдігін
мойындайды. Бірақ сол тепе-теңдіктен шығудың қайнар көзін ол ... ... ... көреді де, оны тек қана эзотериялық (құпия) жолмен
сезінуге болатынын ... Ал ... ... ол сол ... мен ... ғана ... қана қоймай, оны айырмашылық ұғымымен тығыз байл-п,
олардың өзара ішкі ... ... ... ... ... ... Гегель Абсолютті дамып жатқан субстанция ретінде қарап,
философияға тарихи көзқарасты ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі жағдайының теріске шығарылып, ... ... ... өзі жүре келе ... ... ... қаралады.
Философия тарихында диалектикалық логика ... және ... ... алғаш болып негіздеген Гегель болды.
Гегель ілімінде ... ... ... ... ... ... өз бетінше логикалық процесс ретіндедамып, одан табиғи болмысқа
өтіп, онда өткен рухани даму ... және ... ... ... адам ... ... ... қозғалыс пішіні деп
түсіндіріледі. Абсолютік идея өз-өзін ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырады. Гегельдің пайымдауы бойынша,
кез-келген даму төмендегі: беку (тезис), терістеу (антитезис) және терісті
теріске шығару, ... жою ... ... ... ... ... күш ... табылады және қайшылықтарсыз даму
жоқ деп ұйғарған Гегель. Гегель диалектикасының негізінде ... ... көзі ... өз ... ... дәйектеледі, демек, оның
рухани табиғаты бар деген тұрғыдағы идеалистік ұғым жатады. Ол: «Барлық
шындық – ... ал ... ...... «Ақиқат қалтаға сала салатын
тиын емес», т.б. пайымдаулар айтқан.
Гегельдің фил.жүйесіндегі ең ... – оның рух ... ... ... ... ... 3 ... өтеді: 1) Субъективті рух – жеке адамның
саансы. 2) Объективті рух – құқық, ... ... ... ... 3) Абсолюттік рух - өнер, дін және философия.
Людвиг Фейербах (1804-1872) идеализмді өткір ... ... ... ... атты ... еңбегінде ол материалистік идеяларды,
сонымен бірге антропологиялық идеяны дамытады. Ол шешімді ... ... ... оның ... ... ... ұғымы б.т. фейербахтың фил.ілімі
антропологиялық материализмге жатады.
Фейербах идеализм мен дін ... ... ... ... ол ... ... ғана серпіп тастаған жоқ, оның диалектикасын
өз деңгейінде бағалай да, пайдалана да ...... ... ... ...... және Ф.Энгельс (1820-1895). Марксизм диалектикалық және тарихи
материализмді, саяси экономиканы және ғылыми коммунизмді қамтиды. Маркстік
фил-ң ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі жолдармен дүниені
түсіндірумен ... ... ... оны ... ... ... ... пен Энгельс идеалистік тәсілдің қоғамдық-тарихи құбылыстарды
түсіндірудегі дәрменсіздігін ... ... пен ... ... ... материалдық өндірістің қоғамдық өмірдің өзге салаларына ... ... ... ... ... ... ... ұғымын
енгізді. Маркс тарихи процесті жіктеудің формациялық концепциясының авторы.
Маркс тарихтың материалистік түсінігін фил.тарихында алғаш жасап ... ... ... ... болмыс қоғамдық сананы анықтайды. Сонымен
бірге олар әлеум-экон. детерминацияны абсолюттендірудің, оны ... ... ... қате ... атап көрсетті. Қоғамның рухани
өмірі салыстырмалы дербестікке ие, оның қызметінің өз заңдары бар және ... ... ... н/е ... даму ... ... ықпал
етіп отырады. К.Маркстің негізгі шығармасы: «Капитал», т.б. ... ... ... ... ... ... ... негізгі идеяларын ары қарай
дамытқан. Маркстік-лениндік идеология кеңестік кезеңінде ... ... роль ... ... ... фил. ... «Материализм және
эмпириокритицизм», «Философиялық дәптерлер».
Орыс философиясы
Орыс философиясындағы белгілі есімдер: Ломоносов, Чаадаев, Хомяков,
Герцен, Чернышевский, Соловьев, Бердяев, Флоренский, ... ... ... ... 988 ж. ... ... оның дамуының шешуші қадамы
болды. Орыс фил. І ... ... ... ... ... ... І Петр реф-нан соң орыс ... ... ... фил-н меңгеруі баст. Фил-ң жүйелі дамуы 19 ғ. 2-ші жарт.
жатады. Ал 19 ғ. 40-50 жж. ... ... ... ... ... жолдары төңірегінде өрбіді. Осы тұста белгілі екі ағым п.б. ... ... ... т.б.) және ... А.С.Хомяков, т.б.).
Батысшылдар (А.И.Герцен, Н.П.Огорев, ... ... ... ... құрылу келешегін ... ... ... ... ... Ерте бой көрсеткен батысш-ң арасынан
философ, жазушы ... ... Ол ... ... еңбектерін
тамаша білді. Ол Гегель диалектикасын «революция алгебрасы» деп бағалады
және адамзаттың антогонизмнен ада ... ... ... ... барлық фил-қ тұжырымдарында табиғат пен адамның, материя ... ... пен ... ... мен ... тарихи
жағдайлар мен адам еркінің, т.б. бірлігінде бейнеленетін жалпыбірлік идеясы
байқалады. Герценде болашақ қоғам социалистік ... ... ... орыс фил-ң, Ресейдің қоғамдық-саяси ойының дамуына ықпал ... ол ... ... ... ... ... батысшылдар қоғам дамуының еуропалық үлгілерін басшылыққа алса,
славянофильдер (А.С.Хомяков, ... ... ... К.С. және ... ... ... ... негізінде
айрықша орыс филос-н жасап ... ... ... ... ... Олар ... ... қабылдауға нег-
н орыс халқ-ң дінге бой ... ... ... діни ... ... басбірлікті, бостандықты және махаббатты тек православие
ғана сақтайды деп ... ... ... өзге де ... ... п.б-н ... ... (соборность) түсінігі ең өзекті
түсінікке айн. ... ... ... да ... етті. Ол да
дініздеушілікпен айн. Ол үшін Құдай – ... ... ... - ... қалай қолдануды, жамандыққа күшпен жауап бермеуді үйреткен ... ... ... ... және ... ... Толстой үшін
бірінші орында философия емес, дін түріндегі этика.
В.С.Соловьевтің (1853-1900) діни фил-сы «құдайадамдық ... ... ... ... мен ... синтезі іспетті
өзіндік «тұтас білім» жүйесін құруымен ерекшеленеді. Соловьев жалпыбірлік
идеясын ... ... ... ... жиналыстың (соборность)
идеясынан ерекшелігі бар. Жалпыбірліктің негізгі ұстанымы – ... ... ... ... ...... мен ... Соловьевтің құдайы «ғарыштық ақыл» ретінде көрінеді.
Барлық өзгерістердің тікелей субъектісі ретінде жалпыбірлік ... ... ... жан ... ... идея ... ... атына ие. Соловьев ілімін сондай-ақ софиология
д.а. Дүниенің негізі мен мәні – ... ... - ... оны Соловьев Құдайға,
дүние мен адамға бірлік беретін жаратушы мен жаратылушы ... ... ... қарастырады.
Үш абсолютті құндылық – игілік, ақиқат және сұлулық мәні махаббат б.т.
бірлікті қалыпт. С-ң ғылым, фил. және дін ... ... ... әлемді жалпыбірліктің н/е Құдайдың ықпалымен қалып. Біткен жүйе
ретінде ... ... ... ... діни ... ... ... өкілі ретінде
көрінеді. Негізгі еңбектері: «Чтение о Богочеловечестве», «Оправдание
добра».
Н.А.Бердяевтің діни ... ... ...... ... Жеке тұлға Бердяевтің фил-да эмпиризмдік индивидуалистікпен
сәйкеспейді. Жек тұлға адамның барлық рухани және ... ... ... ... Б-ң адам мен ... ... оқуының басты
мазмұны жеке тұлға мен объективацияның ... ... ... жеке ... ... ... айн-ға қамтылып, сөйтіп
оны бағынышты етеді. Объективациядан өту барлық формада жеке бастаулардың
ұжымнан басым тұруын білдіреді. Б-ң ... жеке ... ... және ... ... ... жүзеге асыратын «ішкі
экзистенционалды жүйке» түрінде ойластырылады.
Б. нағыз христиан идеологиясын іздеуге кіріседі. ... жеке ... ... және сонысымен де құнды тәжірбие оның шығармаларында түзілген.
Нағыз еркін адам бас пайда мүддесінен, қызғаныш пен ... биік ... ... ... ... - ... ол ... емес.
Мұндай еркіндік қалың бұқараны мазасыздандырады. ... олар ... ... нан мен ... уәде ... кез ... адамның қолына
ойланбай бере салады. Оның пікірінше, Құдай ... ... ... – ол
сондай. Б. идеялары фран. зкзист-змі мен персон-зм-ң дамуына ықпал ... ... ... ... ... ... діни ... В.С.Соловьевтің интеллектуализміне Л.Шестов,
П.Флоренский, т.б. қосылған антиинтеллектуалдық ағым қарсы тұрды. Жаңа орыс
діни ... ... ... көбінесе Л.Шестов (1866-1938)
жақтады. Оның ілімінің айқындаушы тұсы сенім мен ... ... ... ... ... бір-біріне сыйыспастығы туралы желісінен көрінеді.
Оның көзқарасынша, сенім – адам ... ... ... ... биік
қыры, адамзат қоғамының, беделдің, ... ... ... жаңа ... деген түбегейлі бетбұрыс. Сенім – адам өмір сүретін
барлық идеялар шеңберінен бұлқынып шығуға деген ... ... ... адам тек өзі ... барлық шектеуші заңдардың н/е барлық
тіректердің ... ... ... ... ... өшкенін, барлық нұсқаулардың құртылғанын сезінетін адам б.т.
Антиинтеллектуалистер тепе-теңдік заңы болмыс құпияларына енуде ... ... ... осы ... ... ... ... деп түсіндіреді.
П.Флоренскийдің пікірінше, тепе-теңдік заңы тек ... күш қана ... ... ... жасампаздық бастауларды жойып, жеке ... ... ... да осы ... жеңу – ... ... ... қайта жаңғыртудың,
жеке тұлғаны қалыптастырудың басты шарты б.т.
Антиинтеллектуалистердің тұрғысынан діни ... ...... ... Құдаймен байланысы, трансценденттік
қажеттілігінен туған ішкі сезім.
Орыс фил-ң ерекше белгілері – ... ... ЭП ... ... ... алқалы жиналыс қағидасына әкеледі. Алқалы жиналыс
– елдің ... ... ... негізіндегі бірлігі және адамгершілік
құндылықтарына құрмет.
Қазіргі кезде орыс космизмін ... ... ... адамды –
біртұтастық байланыста қарау) (Чижевский, т.б.), тұтастай алғанда, орыс фил-
ң визиттік карточкасы ретінде бағалайды. ... ... ... орыс
космизмі концепциясы орыс фил-ң тұжырымдалған сипаттағы ... ... ... ... ... ақылы мен
жүректерін жаулаған жалпыбірлік идеяларын бейнелейді.
Сөйтіп, орыс ... ... де, ... ... ... ... ... қауымдастық және космизм ұстанымдары
б.т.
20 – 21 ғасырлардағы Батыс ... ғана көз ... ... 20 ғ. ... ... ... ие болып жатыр. Болашақта оның адамзат тарихына тигізген ... ... ... ... Дегенмен бүгінгі таңның өзінде біз оған
көз жіберіп, оның адамзат ... ... ... зор ... терең де
ұшқыр қайшылықтарын, жетістіктері мен кемшіліктерін т.с.с. философиялық ой-
пікірлерді жете түсіне аламыз.
20 ғ. адамзаттың ... ... мен ... ... оны ... ... ... көрсете білді.
Осы ғасырда табиғаттың ең терең құпиялары ашылып, адам ... ... ... жаңалықтар адам өмірін күрт өзгертті. 20 ғ. ... ... ... ... ... ... ... 4-5 мың
жылдардағы жасағынан анағұрлым асып түседі. Бұл айтылған деректердің бәрі
де ... ... ... өмір ... тудырып, табиғаттың барлық
стихиялық күштері ертелі-кеш игеріледі ... ... ... ... атом ... атом бомбалары, Хиросима, Нагасаки трагед.,
Семей полигоны, Чернобыль атом ... ... ... ... су сепкендей басып: «Тоқта, сен Құдай емессің, аяғыңды байқап
бас!» - деген сияқты болды.
20 ғ. қоғмдық өзгерістерге келер ... олар да ... ... жағ., ... мыңдаған жылдар армандаған «жерұйығын» - коммунизмді
дүниеге ... ... ... зор ... да қайғылы әлеметтік тәжірбие 20
ғ. 70 ж. ... ... ... ... ол ... ... ... тіреді.
Дүниенің байлығын қайта бөлу әрекеті екі бұрын-соңды болмаған дж соғ-ға
әкеліп, млн ... ... ... алып ... ... мен ... зұлымдықтарымен салыстырсақ, Калигула мен Неронның, Атилла мен
Шыңғысханның, Иван ... мен ... ... баланың ойыншығы
сияқты. Мұндай жағдай фил-ғы адам ... ... ... ... «өмір философиясын», әсіресе экзистенциализм бағытын күшейтіп,
оның «діни» және «атеистік» бағыттарын дүниеге әкелді.
20ғ. 2-ші жарт. ... ... ... ... ... ... хал-на жеңіл де бай өмір ... ... ... ... ... ... құқықтарының» сақталуына көп
көңіл бөліне баст.
Бірақ байлықтың өсуі адамзаттың рухани-адамгершіліктік ... ... жоқ, ... ... оны тоқыратып тастағандай болды.
бір жағ., жер бетінде өмірдің қызығына тоймай, күнбе-күнгі өмірден ... ... ... ... миллард», 2-ші жағ., күнбе-күн аштықтың
зардабын көрген тағы да «миллиард», ал ол ... ... ... ... ... ... өмірге ұмтылып жатқан кедей елдердегі
адамзаттың ... 4 ... ... таңда 20 ғ. орта кезеңінде п.б.
адамзаттың жарқын болашағы ... ... ... ... ... ... ... антисциентистік дүниесезім бой алып келе жатқан секілді.
Ал енді 20 ғ. ... ... ... ол да неше түрлі шытырман
қайшылықтарға толы. Бір жағ., орасан зор ... ... ... млн ... ... ... ... мүмкіншіліктерінің өсуі
т.с.с., 2-ші жағ., адамның техника, өлі байлық, дене ляззатының ... Бір жағ., 20 ғ. ... ... ... ... сирек
кездесетін ұлы гуманистер – Тереза-ана, А.Сахаров, А.Швейцер, Махатма
Ганди, ... өмір ... 2-ші жағ., бұл ... Гитлер, Сталин, Муссолини,
Пол-Пот т.с.с.залымдарды дүниге ... ... ... нәрсе – жер бетіндегі Ғарыштың әсем гүлі ... ... ... ... ... адамгершілкпен ұштастырып, жаңа
жағдайда «мәңгі ... - ... ... ... мен не ... – жаңа шешім іздеу, осы жолда бір-бірін ақтауы, көмектесуі
қажет ... ... ... әрі ... ... беруге болар еді.
Бірақ жоғарыда көрсетілген сипаттамалар 20 ғ. п.б. фил-ң ағымдарын
жете түсінуге мүмкіншілік ... ... ... Олай ... өткен ғасырда
п.б. көп фил-қ ағымдардың ... ... ... ғ. ... ең ... ... бірі ... білімге қатысты
туындайды. Иррационализм – ақыл-ойдың тану мүмкіндіктерінің ... ... түп ... ... ... ... деп білетін ілім.
Иррационализм өмір философиясы, ... ... ... ... өзегінде (Ф.Ницше, О.Шпенглер, В.Дильтей, А.Бергсон,
Г.Зиммель) «өмір» түсінігі ... және ... ... үстіндегі дүниенің
абсолютті, шексіз бастауы ... ... ... ... ... идеясын жасады. Оның еңбектері «Антихристианин», «Заратустра
осылай деді».
Экзистенциализм үлгілерінен ... ... ... ...... өмір сүру ... Ол өз-өзіне
сенімсіздікті, адамның дүниедегі ... ... ... ... пен әлем – адам ... уайым, сезім, индивид
ойлардың ағыны».
Э. басты тақырыбы – адамның рухани әлемі, қазіргі ... ... ... жеке адам ... ... ... ... өмір мен өлім мәселесі жатады.
Э.фил-ң ерекше бағыты ... ... 20 ғ. 20 ж. аяғ. ... ... салушылар – неміс философтары М.Хайдеггер мен К.Ясперс (Германия).
Хайдеггер өз пәнінің зерттеу нысанына ... ... ... сияқты
түсініктерді алды. Олар сезім, адамның қайғыруы мен эмоциясы әлемін
білдіреді.
Зиялылық экзист. ... ... Камю ... мен діни ... ... ара жіктері бөлініп те қарастырылады, алайда олардың
арасындағы ... өте ... ... (Ресей), В.Франкл
(Австрия), Х.Ортега-и-Гассет (Испания)
Нақты дүниені практикалық ... ... ... ... ... келу ... негізін Ч.Пирс (1839-1914) пен У. Джеймс (1842-
1910) ... ... ... ... ... тұрғысынан
философия болмыс пен танымның алғашқы бастаулар туралы ойлау емес, ол ел
алдында тұрған нақты, ... ... ... ... ... ... Әрекетке қызмет ... ... ... ... ... бәрін прагматизм ақиқат деп ... ... ... – табысқа жетелейтін білімдер жиынтығы.
20 ғ. жаңа діни фил.ағым ретінде неотомизм көрінді. Неотомизм дамытып
жүрген идеялардың ... ... (13 ғ.) ... ... өз ... ... креационизмді сіңірді (Құдайдың дүниені жоқтан жаратуы). Бар
болу, демек, ол Құдайдың құдіретімен ... Олар ... ... ... ... ... ... сыйғызып қойған, ғылымның кез
келген жетістігі Құдайдың ... ... ... ... ... ... бірлігін түсіндірудегі талаптары да осы ... ... ... ... үш ... ... 1) ... таным; 2) ақылды таным; 3)
жаңалық ашу.
Ғылыми білімнің мәні мен рөлі ... де ... ... ... О.Конт қалаған. Егер неміс кл.фил-ң п.б. ... ... ... ал ... жеке ... ... ... Конт оған қарсы ғылыми ... ... ... ... ... ғ. бас. жаратылыстанудағы ашылған жаңалықтар ... ... ... осы уақ.дейін беделді механистік кл.физиканың
нег. қағидаларына үлкен соққы ... ... ... ... ... ... ... А.Эйнштейннің салыстырмалы
теориясындағы кеңістік пен уақыттың бір-біріне өтіп, ... ... ... түсінуге болады? Бұл ... ... беру ... 2-ші ...... ... сынға алу деген
мағына береді) п.б. Негізгі ...... Мах ... Рихард
Авенариус (1843-1896).
Эмпириокритицизмнің нег.қағидаларының бірі – «ойлаудың тиімділігі» мен
ғылымда тек суреттеу идеалына жету. «... ... ... ... ... «алғашқы негіз» т.с.с. мазмұнсыз
категориялардан бас ... ... ... - ... ... ... ... ашылған элементтердің өзара байланыстарын суреттесе болғаны. Сол
кездегі ғылымдағы ... ... ... ... ... бере ... да, олар 20 ғ. бас. баст. ... ... ... ... ... ... 3-ші ... Негізгі өкілдері: Мориц Шлик
(1882-1936), Рудольф Карнап (1891-1970), ... ... ... ... ... Неопозитивистік фил-ң екі бағыты бар: логикалық
(Б.Рассел) және лингвистикалық талдау (Л.Витгенштейн). ... ... ... ... ... ... арқылы (верификация принципі) кез
келген жағдайды тікелей ... ... б.т. Тіл ... ... де, ... да ... проблемалық зерттеу өрісі
ретінде қызмет ... ғ. 50 ж. ... ... ...... п.б. Негізгі
өкілдері: Карл Раймунд Поппер (1902-1994), Томас Самюэль Кун (1922), ... ... ... ... ... ... ... дамуындағы верификация принц-ң жеткіліксіз екенін
көрсетеді. Ғылымның дамуында п.б. ешқандай теория «соңғы ... ... бір ... ол ... ... мүмкін. Олай болса, ... ... ...... ... ... ... Оны ол фаллибализм (қателік) д.а. Ғылымдағы білімнің дамуы,
нег.алғ. неғұрлым әртүрлі гипотезалардың көбірек ұсынылуымен ... ... ... ... ... оған қарсы бағ-н пікірлерді
ұсыну) байл. Сонда ғана ғылым ... ... ... ... идеялары И.Лакатосқа зор әсерін тигізді. Ғылымның тарихи
дамуын зерттей келе, ол «ғылыми зерттеу бағдарламасы» атты ... ... ...... философиясы ағымының өкілі. Ғылым – белг. «ғылыми
қауымдастықтың» басын қосып біріктіретін ... олар ... ... ... ... ... көзқарас ұстаған, нақтылы ғылыми
нормалар мен құндылықтарды ... ... ... бәрін біріктіретін
ғылымдағы парадигма. Өзінің «Ғылыми рев-ң құрылымы» деген еңбегінде Т.Кун:
«Парадигма – ғылыми ... ... ... ... ... ... шешу ... көрс. барлығының мойындаған ғылыми ... ... ... ... ... ... әдістер мен ізденіс
жолдарын, ғылыми ахуалдың қайнар көзін құрайды. Ғылыми теорияға ... ол ... ... ... ... ... ... теория белг.бір парадигманың шеңберінде п.б. Оны ... ... ... қиын. Ол үшін оны қайта қарау керек.
Т.Кун п-ға соңынан 2-ші ат береді – ол дисциплинарлық матрица (негіз).
Оның нег. ... ... ол ... жалпылау үлгілерін, концептуалдық
(тұжырымдық) модельдерді, ғылыми қауымдастық мойындаған құндылықтарды ... ... ... ... ... өкіл – ... ... ғылымда әрқашанда мойындалған
теорияларға ... ... ... ... керек, сонда ғана олардың
арасында өзара бәсекелестік п.б. ғылымның дамуы тездейді.
Структурализм мен ... ... ...... мен
құжаттарды зерт. Структурализм сонымен ... ... ... ... ... ... айн. (Леви Стросс). Герменевтика ... ғана ... оның ... ... ... салушы –
Ф.Шлейермахер, көрнекті өкілі – Г.Гадамер. С. мен Г. мәдениетті ... ... орын ... Структуралық-функц-қ әдіс струк-зм фил-сы үшін тән
болып келетін әлеум-гум. әдіс.
Дүниетаным мәс-мен айн. 20ғ. ... ағым – ... ... ... ... ... Ойшыл өз еңб-де «Заттардың өзіне қарай!»
деген ұран тастады, өйткені сол кездегі И.Канттың ізбасарлары ғылыми ... ... ... ... ... ... деген көзқараста болды. 2-ші
жағ., ол неопозитивистердің шындықтың ... ... ... ... ... қағидасына қарсы бағ-н болатын.
Өмір фил-ң 20ғ. беделді ағымдарының бірі Фрейдизм б.т. Негізін қалаушы
З.Фрейд (1856-1939) - автриялық дәрігер, психолог, ... ... ... және Ол», ... мен ... Бейсаналықты ашу, оның құрылымын, адамның
жеке өміріне, қоғамға тиг. ... ...... ... енг. ... Адам ... 3 деңгейі бар: оның ортасында «Его» - «Мен»,
«Супер его» ... ... ... Ол ... ... ... ... басқа да өкілдері К.Юнг (1875-1966) – «ұжымдық
бейсаналық» концепциясын негіздеді. Егер З.Фрейд пен ... жеке ... оның ... ... ... ... ... онда
А.Адлер, К.Хорни, Э.Фромм фрейдизмнің негізгі идеяларына ... ... ... ... тырысты.
Сөйтіп біз фил-қ ойдың тарихи даму процесін қарастырып, көне заман фил-
нан қазіргі күнге ... фил. ... ... ... Енді ... дүниетанымымен танысуға кезек келді.
2 Қазақ философиясының қалыптасуының және дамуының негізгі кезеңдері
мен ерекшеліктері
Қазіргі заманғы ... ... ... ... ... отырып, қазақ халқ-ң фил.дүниетанымының қалыптасып
дамуын шартты түрде ... ... ... ... ... заманнан 9 ғ.
дейінгі кезең – ... ... ... Бұл кезеңдегі
фил.көзқарастарда діни сипат басым.
Түркі тілді халықтардың философиясы, 9ғ. – 15ғ. кезең. Оның ... ... ... ... ... ...... Қорқыт, әл-
Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари, Қ.Иассауи. бұл кезеңді түркі ... ... ... ... д.а. ... ғұламалар тамаша шығармалар мен
фил.еңбектерді дүниеге әкеліп, әлемдік ... ... ... үлес ... ... дәуіріндегі философия, 15ғ. – 18ғ., үш бағытта дамыды:
1) жыраулар философиясы; 2) ... ... 3) «Зар ... ... (14ғ.), Асан ... мен ... (15ғ.), Доспамбет пен Шалкиіз
(16ғ.), Жиембет пен Марғасқа (17ғ.), Ақтамберді мен Тәтіқара, Бұқар жырау
мен Шал ақын ... ғ. ... ... ... ... А.Құнанбаев
философиясы – антропоцентристік және экзистенциалдық сипатқа ие.
20 ғ. 20-40 жж. ... ... ... ... ... ... ... М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов,
Ш.Құдайбердіұлы.
Кеңес дәуіріндегі Қазақстандық философия. 20ғ. 50-60ж. – 90 ж. ... фил. ... ... ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктерінен айырылды. Бірақ негізінен
марксистік ... ... осы ... ... ... ... ж. Қазақ ССР Ғылым Академиясының құрамында Философия және құқық
институты, Қазақ ... ... ... ... ... ... кеңістігінде танымал болған Қазақстандық философия негізінен
таным теориясы, таным диалектикасы және ... ... ... ... биік ... ... ... өкілдері:
Ж.Әбділдин, А.Нысанбаев, М.Хасанов, З.Мұқашев, А.Балғымбаев, М.Изотов,
Д.Кішібеков, Т.Сәрсенбаев, Н.Байтенова, ... ... ... ... ... –15 жылдан артық көлемде қалыптасып,
қазақ халқының фил.дүниетанымын тереңдеп зерттеумен айналысып, үлкен
табыстарға ... ... ... ... аз ... ... ... фил.дүниетанымын жарқыратып көрсеткен тамаша зерттеулер дүниеге
келді және бұл саладағы ... ... ... ... өкілдері:
М.Орынбеков, С.Ақатай, Ж.Алтаев, Т.Ғабитов, Қ.Нұрланова, Ғ.Есім, Қ.Әлжанов,
А.Қасабек, Д.Кішібеков, А.Қасымжанов, Т.Сәрсенбаев, Н.Байтенова, т.б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Неміс классикалық философиясы5 бет
Әль-Фараби – дүние жүзі мәдениеті мен ғылымының негізін салушы9 бет
Әбіш Кекілбаев5 бет
Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы және Аймақтық қауіпсіздік мәселелері20 бет
Autocad графикалық редакторы, оның ерекшеліктері мен артықшылықтары. графикалық редактордың сипаттамасы, меню типтері6 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет
Win32 API-да деректер типтері5 бет
«Отбасылық қарым-қатынас типтері»4 бет
Адамзат қоғамын рухани дамытудағы философияның рөлі19 бет
Адамның дүниетанымдық өзін-өзі анықтауы және философияның ондағы ролі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь