Қазақстандағы отын - энергетика өнеркәсібінің дамуына қысқаша тарихи шолу

Кіріспе 3

1 Қазақстандағы отын . энергетика өнеркәсібінің дамуына қысқаша тарихи шолу 6
1.1 Мұнай және газ өнеркәсібінің дамуы мен тасымалдануы 6
1.2 Көмір өнеркәсібінің дамуы 9
1.3. Мұнай өңдеу өнеркәсібін дамыту 13

2. Отын.энергетика кешенінің жағдайы мен келешегі 18
2.1 Отын . энергетика комплексінің әлемдік экономикадағы маңызы 18
2.2 Дүниежүзінде отын өндіру, оны өндіруші елдер 23
2.3.Мұнай өңдеу өндірісінің жағдайы мен келешегі 27
2.4 Қазақстандағы су, жел, атом, электр энергетикасын өндіру барысы 33

3 Қазақстан отын . энергетикалық кешенінің қазіргі жағдайы 37
3.1 Кен орындары мен жанба отын қорының географиясы 37
3.2 Табиғи газ ресурстары мен көмір кен орындары 42
3.3 Жанатын сланец және мұнай ресурстары 45
3.4 Қазақстандағы мұнай.газ ресурстарының өндіру бағыты 52

Қорытынды 61

Қолданылған әдебиеттер 67
Тақырыптың көкейтестілігі: Қазақстанның халық шаруашылығындағы энергетиканың маңызы, отын түрлері, отын-энергетика балансы, оның құрылымының өзгеруі, көмір, мұнай және газ өнеркәсібінің негізгі аудандары және жаңа кен орындарын игеру перспективалары қарастырылады. Сонымен қатар отын энергетикасының алғашқы даму тарихына сипаттама беріледі. Жанатын қазбалар түрлері ( табиғи қуат көздері )- көмір, мұнай және табиғи газ адамзат баласын жылнамасына дейін мәлім. Ефрат жағалауынан б.д.д. 6-4 мың жылдықта мұнайдың өндірілгенін археологиялық қазбалар дәлелдейді. Ол әр түрлі мақсатқа, оның ішінде дәрі дәрмек пайдаланылады. Кезінде Вавилон мұнарасын, Ұлы Қытай Қорғанын салушылар кірпіштерді бір-бірімен жабыстыру үшін «жерден шыққан қарамайды» пайдаланған. Семирамида аспалы бағы құрылысы мен Ефрат өзеніндегі көне бөгендерді салу үшін асфальтты қолданды.Мұнай тарихқа «грек оты «деген атпен енген жарықтандыру затының құрамдас бөлігі болып табылады. Каспий теңізінің оң жағалауында қоныстанған халық мұнайды ежелден үйді жарықтандыру үшін қолданған. Мұны Александр Македонский жорықтарынан жазған көне рим тарихшысы Плутархтың еңбектері де куәландыра алады. Мұнай жөніндегі жазбалар ғасырлардағы Таяу және Орта Шығыс, Орта Азия, Батыс еуропа жазушыларында да кездеседі. XIII ғ-дағы Баку мұнай кәсіпшілігінің жайын Марко Поло жазды. Ол Баку мұнайы жарықтандыру және тері аурулары үшін дәрі ретінде қолданылғанын келтіреді.
1 Мұқамбекова.Г. Оңтүстік Қазақстанның отын-энергетика кешенінің келешегі. Ақиқат,-2006 №4-37б.
2 Омаралиев.Т.О. Мұнай мен газ өңдеу химиясы және технологиясы.-Алматы: Білім, 2001.- 399б.
3 СарданашвилиА.Г., Смидович Е.В. Мұнай шикізатынан отын өндіру.-М, 1974.
4 ҚР отын-энергетикалық балансы –Статистикалық мәліметтер.-2008ж.
5 Богомолов О.Т. Страны социализма в международном разделении труда.-М., 1980.- 125с
6 Қожахмет М. Экономикалық және әлеуметтік географияға кіріспе.- Қарағанды,-1997ж.- Б-85
7 Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы.// Егеменді Қазақстан, 2006, 19 қаңтар,Б.1.
8 Каримова З,Рябенко Н. Мировой рынок нефти. // Экономика и статистика.-2001.-№4.-С.55.
9 Алшанов Р.А. Жаңа экономика, инновация және бәсекеге қабілеттілік. // Егеменді Қазақстан, 2006, 16 қыркүйек.-Б.3.
10 Алшанов Р.А. Казакстан на мировом минерально-сырьевом рынке: проблемы и их решения.- Алматы, 2004 – 150с.
11 Суюмбаева С.Т. Социально-экономическая гекография Казахстана в таблицах и схемах: Справочное пособие.-Алматы, 2002.-150с.
12 Жумасұлтанов Т. Казакстан сегодня: Информационно // Статический сборник.- Алматы, 1998.-150с.
13 Казакстан в глобальной «экономике угля и стали» // Евразийское сообщество.- 2005.-№2.-С.45.
14 Шобалова У. Принципы формирования нефтегазового потенциала Республики: освоения к разработке. // Саясат, 2003.-№1.-С.4.
15 Арыстанбеков К. Экономический рост Казакстана в масштабе мировой экономики. // Казакстанская правда, 2004, 20 февраля.-С.12.
16 Карпеков Ә, Бейсенова М, Қазақстанның физикалық географиясы. Оқулық.-Алматы.-1998ж.
17 Бюжеева Б.З. Аймақтануға кіріспе. Алматы.- Қаз. Университеті.-Алматы.-2009ж.
18 Жакупова Айман. Қазақстанның аймақтық геоэкологиясы. Оқу құралы. Алматы; Қаз. Университеті, - 2007.-202б.
19 Желтиков В.П. Экономическая география для студентов. 2004.-288
20 Максаковский В.П. Географическая картина мира; Москва.-2006. 495с.
21 Медеубекова Ж.Т. Полезные ископаемые Южного – Казакстана и их рациональное использование: Шымкент: ЮКГУ им М. Ауезова, 2004.- 73с
22 Даринский А.В. Экономическая и социальная география союзных Республик и крупных регионов: М, Просвещение, 1991.- 223с
23 Экономическая и социальная география: Основы науки: Учебник.-М.: Гуман. Изд. Центр Владос, 2003.-400с
24 Вавилова Е.В. Экономическая география и регионалистика: Учебное пособие/М.-Гардарики, 2000.-160с
25 Вавилова Е.В. Экономическая география ирегоналистика: Учебное пособие/ М. Гардарики, 1999,- 160с
26 Казакстан в цифрах 2001: Статистический сборник.- Алматы, 2001.- 216с.
27 Максаковский В.П. Географическая картина мира: В 2-х кн./ М.; Дрофа.- 2006.-495с
28 Максаковский В.П. Дүние жүзінің экономикалық және әлеуметтік географиясы/ а.: Рауан, 1997.-256с
        
        Мазмұны
Кіріспе 3
1 Қазақстандағы отын - энергетика өнеркәсібінің дамуына қысқаша тарихи
шолу 6
1.1 Мұнай және газ ... ... мен ... ... ... ... дамуы 9
1.3. Мұнай өңдеу өнеркәсібін дамыту 13
2. ... ... ... мен ... ... Отын – энергетика комплексінің әлемдік экономикадағы маңызы 18
2.2 Дүниежүзінде отын өндіру, оны өндіруші елдер ... ... ... ... мен келешегі 27
2.4 Қазақстандағы су, жел, атом, электр энергетикасын өндіру барысы 33
3 ... отын - ... ... ... жағдайы 37
3.1 Кен орындары мен жанба отын қорының географиясы 37
3.2 Табиғи газ ресурстары мен ... кен ... ... ... ... және мұнай ресурстары 45
3.4 Қазақстандағы мұнай-газ ресурстарының өндіру бағыты ... ... ... 67
Кіріспе
Тақырыптың көкейтестілігі: Қазақстанның халық ... ... отын ... ... балансы, оның
құрылымының өзгеруі, көмір, мұнай және газ өнеркәсібінің ... ... жаңа кен ... ... ... қарастырылады. Сонымен қатар
отын энергетикасының алғашқы даму тарихына сипаттама беріледі. ... ... ( ... қуат ... )- ... ... және табиғи газ
адамзат баласын жылнамасына дейін мәлім. Ефрат жағалауынан ... 6-4 ... ... ... ... ... дәлелдейді. Ол әр
түрлі мақсатқа, оның ішінде дәрі ... ... ... ... Ұлы ... ... салушылар кірпіштерді бір-бірімен жабыстыру
үшін ... ... ... ... ... ... ... мен Ефрат өзеніндегі көне бөгендерді салу үшін ... ... ... оты ... ... енген жарықтандыру затының
құрамдас бөлігі болып табылады. Каспий теңізінің оң ... ... ... ежелден үйді жарықтандыру үшін қолданған. Мұны
Александр Македонский жорықтарынан жазған көне рим ... ... де ... ... Мұнай жөніндегі жазбалар ғасырлардағы Таяу
және Орта Шығыс, Орта Азия, ... ... ... да ... XIII
ғ-дағы Баку мұнай кәсіпшілігінің жайын Марко Поло жазды. Ол Баку мұнайы
жарықтандыру және тері ... үшін дәрі ... ... ... ... ... ... өткен ғасырларда пайдалану
ерекшеліктеріне тарихи шолу ... ... Әлем ... ... газ ... ... ... қарастырылады. XVI – XVII
ғ.ғ. Ресейдің аудандарына мұнай ... ... Ол ... ... үшін еріткіш ретінде көркемсурет ... ... ... гранат, сөнбейтін майлы шам, «оқпен атылатын» қарулар үшін, «жарық»
ядролар жасауға пайдаланады.
Археологтар көмірдің алғашқы пайдаланылу кезін тас кезеңіне ... 2 ... жуық ... ... ... Грек ... Аристотель көмірдің кейбір
физикалық қасиетін ағаш көмірмен салыстырды. ... ... ... ... тас» - антракс деп атады («антрацит» атауы осыдан шыққан ),
және қасиетін, сондай-ақ оның сол ... ... кен ... ... Көмірді тұрмыстық отын ретінде XIII ғ-дан бастап ... ... ... ... ... ... ... ғ-дың 30-40 жылдары ағылшын инженері – металлург К. Дерби ... ағаш ... тас ... ... ... ... ... бөлінетін газды жарықтандыруға және ... ... газ» ... ... ... ... бастады.
Ал тас көмір қарамайынан бензол, силол, ... және пек ... ... ... ала ... Петр – I тас ... ... мән береді, 1722 жылы Донецк ... ... ашу ... жарлық
шығарды. Д.И Менделеев көмірді «қара керемет» деп атады.
Осы күнге дейін жанба қуат ... ... ... ... ... қуат ... ... пайдаланылып келе жатыр. XX ... қуат ... су ... ... және ядролық отын қосылды.
Жанба қуат көздері түрлерін өндірумен, ... ... ... ... ... ... ... жиынтығын жылу
энергетикалық кешені (ЖЭК) деп атайды. ЖЭК өзіне отын ( мұнай, газ, ... ... ), ... ... ...... және энергетика (жылу, су
және атом ) өнеркәсібін біріктіреді.
Зерттеу ... ... ... ... еліміздің
экономикасындағы маңызы. Энергетиканың ... ... ... және ... өндіру мәселелерінің қазіргі жағдайы. ЖЭК ... ... ... болып саналады. ЖЭК – тің даму деңгейі әлемдегі
әлеуметтік және ғылыми-техникалық үрдісті айғақтайды.
Шынында да отынсыз, қуатсыз, жарықсыз, байланыссыз, радиосыз, ... және ... ... т.б. қазіргі адам өмірін елестету
мүмкін емес. Қуат көзінсіз ... ... ... және ... техникасын дамытуға болмайды. Қуат көздерін, қуат
ресурстарын пайдаланудың XX – ғ-да күрт өсуі де ... 1950 ... бас ... ... энергияны тұтыну 2 есе өсті. 1975 жылы
бұл көрсеткішті тағы екі есе өсті.
Зерттеу жұмысының міндеті: Тиімділігі аз энергияны ... ... ... алмастыру мәселелері, экономикалық шығынды аз талап
ететін табиғи ресурстарды ... ... шешу ... ... өсімі жер шары халықтарының көбейуіне ғана ... ... ... ... күрт ... ... 1980 ... бойынша әр адамның орташа қуатты тұтынуы 2,4 ... ... ... ... XX ғ ... аяғында 6 миллиард Жер шары халқы 15 ... ... ... яғни бұл әр адамға шаққанда 2,0 т.ш.о. дан ... жүзі ... ... ... ... ... 70% -ға
жуығы қатты жанба қазбалары (тас және қоңыр көмір, антрацит, сланец, ... және т.б). ... ... сұйық және газ тәріздес жанба
отындарымен салыстырғанда рөлі мен мәні ... ... ... ... ... және қазіргі дүние жүзі экономикасындағы оның маңызы
әлі де елеулі. Өндірілетін қатты қатты жанба ... ... ... отын ретінде пайдаланылады.
Көмірді химиялық өңдеу арқылы алынатын елеулі көлемдегі кокс-қара
және ... ... ... ... табылады. Ал сұйық ... ... ... коксты химиялық өнімдердің елеулі түрлері; бояғыштар,
лактар, тыңайтқыштар, ... ... ... ... ... пектер, көміртекті электродты және график бұйымдары т.б.
алынады
Зерттеу жұмысының нысаны: Қазақстандағы отын-энергетика ... ... ... ... ... ... ерекшелігін айқындау.
Мұнай мен газдың қазіргі экономикалық мәні өте зор. ... мен газ - ... және ... ... қазбалар. Олардың өңделіп алынған өнімдері іс
жүзінде өнеркәсіптің барлық ... ... ... ... әскери
және азаматтық құрылыста, ауыл шаруашылығында, энергетикада, тұрмыста және
т.б. қолдалынады. Кейінгі бірнеше он жылдықта мұнай мен газдан елеулі ... әр ... ... ... ... ... сантехникалық
талшық, каучук, лак, бояу, жуғыш заттар, ... ... ... ... ... өндіре бастады. Мұнайды ... ... ал ... ... мен газ ... деп бекер атамайды. Мұнай мен газ экономиканы
және техникалық күш ... ғана ... ол ... ... ... ... ... тәрбиелік құндылығы: Қазақстанның әлемдік рыноктағы
орны. Отын-энергетика кешенінің территориялық даму ... ... ... ... ... ортаға тигізетін экологиялық әсерін анықтау
болып табылады. Дегенмен, отын-энергетикалық кешенінің табиғатқа кері әсер
ететінін атап ... ... ... ... ... қатты ұсақ тозаңдар мен (шаң, күл) ... ... ... иондану, жылу, электромагниттік,шу және
басқа түрлері;
судың, жердің және ауадағы оттегінің көп ... ... Жер ... орта ... ... планетадағы ібілістің қаупі.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспе бөлімнен, 3- тараудан
тұрады. Бірінші тарауда отын-энергетика ... ... ... шолу ... ... ... ... комплексінің жағдайы
мен келешегі қарастырылса, үшінші тарауда ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан баға беріле отырып, оның ... ... ... ... ... ... ... отын - энергетика өнеркәсібінің дамуына қысқаша тарихи
шолу
1.1 Мұнай және газ өнеркәсібінің дамуы мен тасымалдануы
XIX ... ... ... ... ... өзі ... түрде жер
бетіне шығып жататын жерлердегі таяз ... ... XIX ... ... бастап бу машиналарын пайдаланумен және соның негізіндегі
өнеркәсіптің дамуымен ... ... ... арта ... XIX – XX ... ... дизельді және бензинді двигательдер ойлап табыла бастады, ол
өз кезегінде мұнай өндіру өнеркәсібінің дамуына ... ... ... XIX ... ... ... механикалық бұрғылаудың
ашылуына жол ашты. ... ... ... ... 1859 жылы ... ... ... Пенсильвания штатының Тайтесвилл шағын
қалашығының маңайынан бұрғылап қазды. Ресейде алғашқы ... ... ... өзені аңғарынан А.Н.Новосильцев қазды, ал 1866жылы бір
скважина тәулігіне 190т. мұнай ... XIX - ... бас ... ... ... ... 19 елі өндірді. 1900ж. әлемде 20 млн. т-ға
жуық мұнай ... оның ... ... ... жүзі ... өнімнің
жартысынан астамы алынды.
Қазақстанда мұнай өндірудің тарихы Қарашүңгілден бастау алды. ... жер ... ... ... қорының бар екенін жария
еткен тұңғыш мұнай ... 1899ж. ... тұз ... №7 ... Қазақстан мұнайын тұңғыш ашушы 42 м ... ... ... түбі ... пермь кунгур ярусының кеуекті жыныстарында жатыр. Осы
ұңғыдан алынған мұнайдың жалпы көлемі 96-100 ... ... ... ... палеозой шөгінділеріне кунгурдың галогендік қабатының ... ... тура ... ... мәні зор болды. №7 ұңғыдағы
құнарлы қабатты, жасы біркелкі емес, өйткені геологиялық ... ... ... төменгі триасты, жоғарғы пермьнің қызыл түсті
шөгінділерінен ... ... ... ... КСРО - дағы ... ... ... кезеңге бөлуге болады. Бірінші – соғысқа дейінгі кезең, ол ... ... ... ...... кейінгі 70- жылдарға
дейінгі кезең, ол Волга-Уральск мұнай, газ облысында ірі ... ... ... игерілуімен және жедел пайдалануымен байланысты.
Екінші мұнайлы Бакудің туған күнін 1932 ... 16 ... деп атау ... Ишимбай деревнясы жанындағы №702 скважинадан алғашқы шығыс мұнайы
атқылыған болатын. Ишимбайдан кейін Туймазы, Шкалово, Башкириядағы ... ... ... ... ... ... ... және Орынбор
облыстарының және т.б. мұнайы алына бастады. Батыс Сібір ... ... ... ... ...... провинциясы елдегі жылдық
мұнайдың 75%- береді. Тек бір ... екі он жыл бойы жыл ... 100 млн. ... Башкирия 40 млн. т-дан астам мұнай ... 1960ж. ... ... ... ... мұнай өндіру үлесі тиісінше 104 және 30 млн. ... 1958 ... ... ... әр 5 жыл сайынғы мұнай өндіру өсімі
100млн. т-ға жетті. Бұрынғы КСРО-ның 70 ... ... 90 ... ... ... ... ... барынша жедел дамыған кезеңі
Батыс Сібірдегі (
Тюмень обл.) ... газ ... ... ... Бұл аймақтың
ашылуы 1953ж. Березовск алаңынан алынған бұрқақ ... ... ... мұнай 1961ж. Шайм құрылымында тіркелді. Бұдан кейін мұнда Усть-
Балық, ... ... ... т.б. ... кен ... ... ... Запольяре және т.б. газ алыптары анықталды. 90-жылдардың
аяғында Батыс Сібірде тәулігіне млн. т. мұнай ... ол ... ... ... ... ... қамтамасыз етті. 1987ж. бұрынғы КСРО-да
рекордтты өнім – ... т. ... ... ... кейінгі жылдары
бұрынғы КСРО-да және Ресейде мұнай өндіру елеулі түрде төмендеп кетті.[2]
1 кесте
КСРО тарағаннан кейін Ресейде ... ... газ және ... ... |1991ж |1995ж |1998ж |1999 |2000ж ... | | | | | ... |462 |307 |303 |304 |323 ... |643 |595 |591 |590 |584 ... ... |- |253 |230 |249 |258 ... ... ... ... КСРО-да жоғарыда аталған аймақтардан
басқа Сахалинде, Қазақстанда, ... ... ... ... ... Бұрынғы КСРО-да соғыстан кейінгі жылдары әлемдегі
сияқты газ өндіру мұнай өнеркәсібімен салыстырғанда жедел ... ... ... ірі газ ... ... ... ... өніммен Ставрополь,
Түркменстан (Шатлық), Өзбекстан (Газли), Украинадағы (Шебелинск ) және
басқа кен орындарымен ... ... ... ... ... және ... орындарынан негізінен
теміржол (ашық вагондарда), ... ... ... ... көліктерімен
тасымалданады.
Көптеген мұнай, газ кәсіпшіліктері әдетте ... ... алыс ... ... қалыптасқан жағдай. Мысалы,
мұнайды Персия шығанағынан АҚШ- қа немесе Жапонияға аудандардан, ... ... ... елдеріне газды тасып жеткізу үшін 5 мың шақырым
жол жүру керек. Ішкі және ... ... ) ... мен ... ... ... ... тез қарқынмен дамып, тиісінше жүздеген
миллион тоннаға және миллиард текше метрге жетті. Бұған қоса ... ... ... ... мен ... ашық ... ... сақталмайтын ыдыспен тасуға
болмайды, өнімнің ... ... ... әрі ... де. ... ... ... ысиды, ол жарылысқа апаруы мүмкін, ол қыста қатып қалады.
Азғантай ұшқынға мұнай мен газ ... ... ... оны сумен сөндіруге
болмайды.
Мұнай мен газды тасымалдау кезінде ... зор ... ... Челябі облысы шекарасындағы Улу – Теляк және 1989 ... ... ... ... қазбаларға қарағанда мұнайды, ... ... ... ... талаптар қойып, оның өрт экономикалық
қауіпсіздігін қатаң сақтаған ... мен ... алыс ... тасымалдаудағы ең арзан, үнемді және
техникалық жетілген көлік түрі ... ... құю ... ... ... оны бір ... ... тасымалдауда оған жететін көлік түрі
жоқ. Соғыстан кейінгі жылдары әлемдік мұнай айқайы кезінде теңіз ... ... ... сай өсіп, артынан бір қалыпқа түсті.
Пайдалануға көптеп шығарыла бастаған ірі тоннажды, салмақ көтергіштігі ... мың ... ...... ... және ... сиымдылығы 750
мың тонналық супертанкерлер іске қосылады. Сондай – ақ Алжирден АҚШ – ... ... ... тасымалдағыш флот құрылды Олардың бортында
әлденеше «термостарда » ... ... ... ... ... ... ... мен тоңазтқыш қондырғылар жұмыс істейді.[1]
Құрлықта мұнай мен газды құбыр арқылы тасымалдау үнемі әрі ... ... ... мен ... ... ... ... басқа
түрлерімен салыстырғанда әлдеқайда артық. Оның үлесі елде жалпы ... ... ... ал ... ... 85% -ға ... Мұндай
қарқындылық құбыр тасымалының аса жоғары үнемділігінен түсіндіріледі.
Мысалы, мұнайды құбыр арқылы ... ... жол ... ... ... 10 есе ... тасымалдау сырт көзбен қарағандай қарапайым нәрсе ... ... ... ... ... ... ... аралыққа мұнай айдау
стансаларын салып, оның сенімділігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз етіп,
бақылау және ... ... ... ... ... ... географиялық жер жағдайында қазылған орға салып орнату оңай емес.
Құбыр желісін пайдалануға ... ... ... мен ... ... болатын парафин зеңі мен тоттануға ... ... ... ... және ... мұнайы мен Қарашығанақ газ
конденсаты конценртациясында меркапатандар бар) қиындықтар ... ... көп ... желілерін құбыр «серіктері» жетелеп отырады.
Олар арқылы ыстық су ... ... ... ... ... ... ... Тоттанумен күресу үшін мұнайды ... ... ... риагенттер – тот ингибиторлары қолданылады. Әлемде және елде мұнай
тасымалдауда құбыр желісінен ... ... жол ... кең ... тапқан.
Мұнай тасымалдаудың мұндай әдісі аса қиын техникалық шешімді қажет етпейді.
Бұл мақсат үшін ... ... ...... жол вагондары
жақтауларына бегітілген нефтеналды цистерналар қолданылады. Бұл ... ... ... магистралінен алыс орналасқан аудандарға мұнай жеткізу үшін
өте тиімді.
1.2 Көмір өнеркәсібінің дамуы
Соңғы ... ... және газ ... ... ... ... ... пайдаланатын отынның 3/5 бөлігі – көмірдің үлесіне
тиеді. Көмір – металлургияда, электр энергетикада, ... ... ... ... ... көмір ресурсымен толық
қамтамасыз етілген ... ... ... ... ... қоры 162 млрд т. 1980 ... кейін мұнай өндірудің
төмендеуі мен қалыптасу жағдайында әлемдік көмір өндіру баяу ... ... ... 2008 жылы ол 3,8 ... ... ... кестеден байқалғандай,
әлемдік көмір өндірудің жартысынан астамы екі ұлы ... АҚШ пен ... ... ... ... ... ... Қытай, АҚШ, Индия ... ... ... ... келеді. Қазақстан көмір өндіруде ... ... ... ең ірі ... ... кіреді, әлемдік өндіруде
оның үлесі екі пайызды құрайды, ал ... ... ... 5 ... ... ... көмір өндіруші Қытай ( жалпы өндірістің 36 пайызын
құрайды) және АҚШ (24 ... Ірі ... ... бірі ... ... ... экономикалық саласында өндірістің төмендеуінен және көмірге
сұраныстың азаюынан жылдан-жылға ... ... ... ... да тас ... ... төмендеді. 1998 жылы 112 млн.тонна
алса, 2005 жылы 58 млн. тонна құрады.
Тас көмір өндіру көлемінің ... ... ... ... экспорттау тиімді болып қалады, оның 2005 жылы жалпы ... ... 6% ... ... ... Қазақстан көмірі ТМД елдеріне
шығарылады (барлық экспорттың 99,8 %), соның ішінде ... ... ... ... ... тұтынудың тұрақты өсу бағытына ... ... ірі ... бірі ... ... ... және
электроэнергия өндірісінде және экспортқа шығаруды алдына ... ... ... ... ... болмас өндірудің жайы ежелгі заманнан (Қытай, Греция)
белгілі. Көмір отын ... өз ... XVIIΙ ... ... белгілі
бола бастады. Ресейдегі көмір кен орындары әлденеше ... ... ... ең ... ... (1721 ), ... (1722) ... (1722).
Алғашқы көмір шахталары Уралда Кизель ... одан ... ... ... ... болды.
Донецк көмір бассейінінің көмір өнеркәсібін дамытуға Д.И. ... үлес ... Ол 1888 жылы ... үш айға барып, донецк көмірінің,
Кривой рог және Керчь темір кенінің негізінде көмір ... және ... ... және кеме ... ... дамытудың шараларын
жасады. Одан соң 1889 жылы ол Урал мен ... ... ... ай ... және ... ... ... сондай-ақ металлургия зауыттарын
отынмен қамтамасыз ету үшін темір жол салу жөнінде ... ... ... жылы ... бар жоғы 29 млн. т. ... ... оның 87% -ы Донецк
бассейіні үлесіне тиді. Бірақ ... ... ... 1920 жылы ... 8,7 млн. т-ға дейін кеміп кетті.
Бұрынғы КСРО-ның отын-энергетикалық ресурстарын анықтап, кешенді түрде
пайдалану алғаш ГОЭЛРО (1920) ... ... ... ... ... жүзеге асырылды. Дамып келе ... ... ... ... ету үшін «одақтық кочегарка» - ... ... ... ... ... бастады, ал қоры мол көмір бассейіндері
– Уралда, Батыс Сібірде және Қазақстанда ... ... ... ... ... ... 1940 жылы елде ... өндіру 166 млн. т-ға ... ... екі ... (1980- 1990 және 1990 – 2000 ж.ж. ) ... ... ... ... бағдарлама ( эб ) елдің отын-
энергетикалық кешенін одан әрі сапалы ... ... ... негізделген
қағидаларын, энергетика базасының басты бағыттары мен кеңейту жөніндегі аса
қажетті шараларын айқындап берді.
Алғашқы кезеңде көмір, ... ... және газ бен ... ... ... ... ... сақталды. Екінші кезеңде көмір өндіруді
қалыптастыру, газ ... ... ... ... ... сол ... ... қамтамасыз ету көзделеді.
Энергетикалық ресурстарды одан әрі көтеру ядролық энергетиканы, көмірді
негізінен ашық әдіспен өндіруді, сондай-ақ қайта ... ... ... пайдалану негізінде жоспарланды. Көмірді ашық әдіспен өндіруді
арттыру қоры өте мол ... ... Қиыр ... (Екібастұз, Канск – Ачинск
және т. б. ) көмір орындарын ... ... ... ... ... ... эконономикалық тоқырау, КСРО – ның тарауы, Чернобыль АЭС ... ... ЭБ ... асыруға кері әерін тигізеді.
Қазақстан жерінде көмірдің мол кендері орналасқан. Қазірдің өзінде төрт
жүзден астам кен орындары ашылып, олардың есептелген көмір қоры 162 ... ... асып ... дәуірі тұсында Қазақстанда жүздеген көмір кендері ... ... ... ... ... ... ... және Шығыс Қазақстан
сияқты ауыр өнеркәсібі дамыған облыстардың жерлерінде ... ... ... ...... Кен орнының басты
ерекшелігі — онда металлургия, химия өндірісіне қажетті кокс ... қоры ... ... алып жатқан аумағы мың шаршы километр, ал ... қоры 52 ... ... ... Кен орнында қырықтан астам бүгінгі күннің
техникасымен жабдықталған шахталар жұмыс істейді. Олар ... ... кокс және ... ... ... өндіреді. Қарағанды көмірімен
Қазақстаң Магниткасы, ... ... ... Ақтөбе ферробалқу заводы, Жезқазған және Балқаш мыс қорыту
комбинаттары, Орал, Орта Азия мен ... ... жылу ... ... ... 2006 ж. ... АҚ ... көмір
басейінінің 15 шахтасы мен 12 кәсіпорнын өз қарамағына алды, сөйтіп көмір
департаменті құрылды. Қазір оның ... 8 ... 1 ... фабрикасы,
кен –шахта жабдықтарын шығару, жөндеу жөнінідегі 4- зауыт, ... ... ... ... ... т. ж. ... ... және т.б. қызмет көрсетуші ұйымдар бар. Қазіргі «Миттал-Стил»
компаниясының Қарағанды ... ... ... ... үлесі жоғары.
Көмір шығаруда рекордты көрсеткіштер көрсеткен шахталар: Күзембаев атындағы
шахта 2002ж. тамыз ... мың ... ... атындағы шахта 2002ж.
тамыз айында 280 мың тонна, «Тентек» шахтасы 2002ж. қазан айында – 412 ... ... ... ... ашық ... ... ... разрез
айналысады. Солардың ішінде ең ірісі – Шұбаркөл көмір кен орны. ... ... 1985 ... ... ... ... ... барысында
56 млн.тонна көмір алынды. 2000-2007ж. инвестиция көлемі 2 млрд ... ... отын ... сөз еткенде, біз ең ... ... ... атаймыз. Оның алып жатқан, аумағы аса үлкен
болмағанымен (120 км2), көмір қоры ... ол ... мен ... ... ... қорынан әлдеқайда көп. Мұнда көмір ... жер ... ... ... ... м-ге дейін жетеді, ал жалпы көмір
қоры 10 млрд. т ... ... да ... өндірілетін
энергетикалық көмір ашық тәсілмен (карьер) алынады, оның әрбір тоннасының
құны шахталарда ендірілетін көмірден екі-үш есе ... ... ... да ... көптеген көмір қабаттары
кездеседі. Алда тұрған келелі міндеттердің бірі — ... ... ... ... және ... орта тазалығын белгілі
деңгейде сақтау үшін жергілікті жерлердің отын қорларын пайдалану.
Құрамында елу проценттен асатын әр түрлі минералды ... ... ... ... әлдеқайда төмен жанатын тақтатас да ... ... ... Ол жер ... мол ... және дүние
жүзінің көптеген аймақтарында жергілікті отын ретінде кеңінен қолданылуда.
Жанатын тақтатастар да жер ... ... ... органикалық
қалдықтардың ұзақ жылдар бойы шөгуінен пайда болған. Табиғатта шірінді және
сапропельді ... жиі ... ... ... ... ... қалдықтарынан тұратын болса, сапропель су айдындарында
тіршілік ететін планктондар мен бентос сияқты организмдердің қалдықта-рынан
пайда болады.[5]
Ғалымдар дүние ... 700 ... т-ға ... ал ... ... ... ... т жанатын тақтатастардың қоры бар деп мөлшерлеуде.
Тақтатас Қазақстанда да ... ... отын ... ... ... Орал өңіріндегі Чернозатон, Тоқсай және Новосеменовка
кендерінен алынатын ... көп ... бері ... Бұл кен
орындарындағы тақтатастың сапасы төмен (күл қалдығы 22—60% ... 2500 кал ... отын ... ... ... ... кен орны толығымен
қамтамасыз етіп отыр. Ондағы тақтатас қабаттары жер ... ... ... ... ... және ашық ... әдісін пайдалану арқылы
өндіріледі. Оның сапасы жоғары, одан ... ... ... арқылы орта
есеппен 19% бензин, 9% лигроин, 27% дизель жанармайын, әр түрлі ... ... және ... да заттар ажыратып алуға болады.
Жалпы Қазақстан жерінде тақтатастың мол қоры бар 25-тен ... ... ... отыр. Олар келешекте республикамыздың ... ... ... ... орын ... болады, сонымен бірге, олар
химия өнеркәсібін дамытуға қажетті шикізат та бола ... ... отын ... ерте кезде-ақ пайдаланған. Оның құрамы
барлық кен орындарында ... ... ... кендері негізінен көлдер мен
су қоймаларындағы сулар тартылғаннан кейін, оларда мол ... ... ... ... ... Бұл, әрине, ұзақ уақыт жүретін
күрделі табиғи процесс. Ғылыми болжамдарға қарағанда, ... бір ... кені ... 30—50 жылда түзіледі. Шымтезектің ... орта ... 60% ... 6% ... 32% ... және 2% ... Оның жылу бергіштігі ағашқа қарағанда жоғары көмірге қарағанда
төмен болғанымен, құрамында күкірттің болмауы және күл ... ... ... ірі ... ... ... ... жерлерде
тұрғын үйлерді жылытуға тиімді арзан отын ... ... ... туғызады.
Қазақстанда шымтезек Қостанай, Көкшетау және Солтүстік ... ... ... көп ... ... өңірінде кездесетін
шымтезек сапасы жоғары, жанғанда 3500—4200 кал-ға ... жылу ... ... ең ірі ... ... ... мен ... өзендерінің
алқаптарындағы Қайыңдыкөл, Шәкірай, Өтегенкөл, ... ... ... жерлерде және Меңдіқара ауданының көл табандарында ... ... ... да, ... ... да шымтезектің қорлары
табылып отыр.
Өкінішке орай, ... ... ... ... ... ... жергілікті жерлерде жылу мен ... ... ... ... ... ... Табиғаттың ең арзан
энергетикалық қоры,— шымтезекті халық шаруашылығында тиімді пайдалану
мәселелері ... ... ... ... ... ... бұрын ең алдымен жылу көзі ... ... ... Тек XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап, дүние
жүзінің көптеген елдерінде оның отын балансындағы рөлі кеми ... ... ... жер бетіндегі орман алқаптарының көлемі кеміп, ағаш
қоры азая ... ... ... ... ... минералды қазба отын
түрлерінің (көмір, мұнай, газ) ... ... ағаш ... ... есе жоғары болуынан еді.
Ағаш отынның құрамында 50% көміртек, 6% сутек және 44% ... ... оның ... ... бір ... жанғанда бөлінетін жылу мөлшері 4500
ккал-ға ... ... Ол ... құрғақ болса, солғұрлым жақсы жылу
береді. Мысалы, дымқылдығы 50% ағаштың ... ... ... 2000 ... жылу ... ... ... ағаштардың құрамында 60%-тей су, ал
оларды екі жыл бойы кептіргеннің өзінде, оның бойындағы су ... ... ... ... ... ... ... 22 млн. гектарға жуық.
Бұл өте аз, жан басына шакқанда бір ... сәл ғана ... ... ... ... ағаш ... керісінше, орман
шаруашылығында жыл сайын жүз мың ... ... ... көшеттер
отырғызылады.
Орман алқабын энергетикалық отын ретінде пайдалану, табиғи ортаға үлкен
зияңды әсер ... ... жөн. ... ... ... көк ... ... жылда ғана биік бәйтерек бұл аз уақыт емес.
Сондықтан көк ... ... ... ... ... ... ... алғаш рет «қара» мұнайды кезеңдік типтегі ... ... ... ... ... ... өңдеу зауытын 1823 жылы Моздок
қаласының жанынан крепостной шаруалар - ... ... ... Сол
кезде алынған Дистиллят (фотоген) кейін керосин деп аталды өңдеу барысында
бөлінген алғашқы тез буланатын заттар.
- ... мен ауыр ...... еш ... ... ... ... 1869 жылы Бакуде 23 мұнай өңдеу зауыты ... ал, ... 80 - ге ... олар жылына 16350 т. керосин шығарды. Алынған керосин
Каспий теңізі мен ... ... ... ... аудандарына және Таяу
Шығыс ... ... жылы Д.И. ... ... әдіс ... Балахнада әлемде бірінші
рет вакуумде немесе су буы түрінде өңдеу арқылы мазуттан майлауға арналған
май ... ... майы ... ... саласына мал майы мен ... ... ... Орыстың минералды майлары шетелге ... өте ... ... ... 1876 жылы ... тапқан
форсункасынан кейін бұрын өртеліп келген мазут ... әр ... және кеме ... бу ... аса бағалы отын ретінде
қолдалына бастады. Мұнай ... ... ... ... ХІХ ғ- дың ... ... ... 1848 ж. Англияда Д. Юнг мұнай өңдеуді жолға қойды,
ал 1849 жылы ... ... (АҚШ) осы ... ... ... зауытты 1854 жылы А.Г Гирн салды. 1866 жылы Д. ... ... ... ... ... ... ... керосин алу тәсіліне
патент алды.
А.А Тавриз ойлап тапқан текшелік батареяларда мұнай өңдеу 1883 ... ... ... ... ... ... ... бастады. Бұл
текшелік батареяларға бір-бірінің ішіне ... екі ... ... ... орнатылды. 1891 жылы В. Г. Шухов пен С.П.
Гаврилов крекинг ... үшін ... ... және ... ) аппарат жасап шығарды. Олар алғаш рет мұнайды текшелерде
емес, қозғау арқылы пеш ... ... ... Ол ... ... істейтін тұрбалы қондырғылардың балама түрі. Олардың ... ... ... ... ... АҚШ – та У.М. ... ... салу кезінде қайталады.
ХІХ – дың соңғы ширегінде ойлап табылған іштен жану двигательдері
(бензин және ... және ... ... пен ... ... пайдалану мұнай өңдеу ісін дамытуға елеулі әсер етті.
Бұрын пайдаға аспай келген бензин мұнай ... ... мен ... технологиясын жетілдіру мақсатындағы ең қажетті ... ... ... шығуына орай мұнайдың жермай мен ... ... ... ... дизель отыннан сұраныс күшейді.
1917 жылға дейін ресейдің мұнай өңдеу кәсіпорыны ... ... еді: ... оның 53-і, ... 6 – ы ... шығарып, өңдейтін кәсіпорындардың жартысынан астамы шетел капиталы
қарамағында болды.
1828 ж бұрынғы КСРО – ның мұнай және ... ... ... ... ... туындаған қайта қалпына келтіру кезеңінен аяқтады. Жаңа
мұнай өңдеу ... (МӨЗ) ... салу ... ... Урал ... ... мұнай, газ кен орнының ашылуының зор ... ... ... мұнай өнімдерін тұтыну орталықтарына жақындату ... ... ... ... ... ... және
Хабаровскіде зауыттар салынды МӨЗ-нда ескі текшелік батареаларды ауыстыру
барысында олардың орнына ( өнімділігі жылына 500 - 600 мың м. ) ... ... ... ... ... авиация және автотрактор
майлар өндірісі іске қосылды. 1941 - 1945 жылы Ұлы Отан ... ... ... өнеркәсібі майданмен тылды жанатын және майлау материалдарымен
қамтамасыз етті.
Елдің мұнай өңдеу өнеркәсібі ... ... ... ... ... (мұнай өндіру қарқынына сай), өндірістік - техникалық деңгейі мен
көлемі үздіксіз артты. 1951 жылы ... ... ... ... қол жеткізілді. МӨЗ-ы салынып, игерілді, мұнайхимия ... ... Егер 1966 ... ... ... ... ... жөніндегі
қондырғылардың қуаты жылына 1-2 млн. тоннаға дейін жетсе, кейінгі ... ... ... оның ... ... ... 2-3 және 6 ... құрмалы қондырғылар енгізілді. Мұнай өңдеу көлемінің артуы (1987 ж
475 млн т-ға ... ... ... ... ... жақсаруымен
толығып отырды; күкірт аз дизель майын, жоғары октанды бензинді, тиімді
жұғымдылығы бар майлау ... ... ... бола түсті.[19]
Соғысқа дейінгі кезеңде мұнай ... ... ... ... жедел қарқынмен дамыды. Мұнайдың өндірілуі ... – Баку мен ... ... ... оның ... ... да еселене түсті. Бір мезгілде мұнайды өңдеу дамыды.
Соғысқа дейінгі жылдары 14 жаңа ... ... (1931 ... ... ... Туапаседе және Орскіде, 1936-1940 ж.ж Уфада,
Краснодарда Хабаровскіде, Одессада, Херсонда, Бердянскіде және Мәскеуде ).
Ұлы Отан соғысы жылдарында ... ... ... ... ... ... ... Гурьев, Амурдағы, Комсомольск, Пермге)
көшірілді. Соғыс және соғыстан кейінгі ... ... және ... ... ... ... Урал – ... ірі мұнай отындарын ашып,
игеру елеулі ... ... ... Ишимбай МӨЗ – ы 1936 жылы елдің
шығысында мұнайды өнеркәсіптік жолмен өндіре бастағаннан ... бір ... іске ... Бұл ... ... рет ... масштабта
күкіртті мұнайды өңдеудің технологиясы игерілді. 1938 жылы сол кездегі
аса ірі ... ... ... – 1940 ж.ж. дағы бұрынғы КСРО – да ... ... ... (млн. т.)
| Жыл | ... ... ... ... ... |
| | | |
| 1932 | 20,2 | ... | ... | ... |26,4 | | | ... |19,4 | | | |
| | | 2,5 | 3,7 | 0,6 |
| | |3,0 |5,8 |1,6 |
| | |4,4 |6,1 |1,5 ... Урал - ... ... және жоғары күкіртті
мұнайын өңдейтін Уфа крекинг зауыты пайдалануға берілді.
Елдің майданы мен ... ... ... ... ... ... басқа соғыс, сондай-ақ азаматтық көліктер үшін Баку, ... ... ... рөлі өте зор болды.
Соғыстан кейінгі жылдары (1945-1970 ж.ж.) елдің мұнай өңдеу ... Уфа ... ... ... Омбы, Ачинск, Ангарск, Кирш,
Новополоцк және Мозырь (Беларуссия), Кеременчук (Украина) қалаларында ... МӨЗ ... одан әрі ... ... ... мұнайдың жаңа кен
орындары ашылуымен ескі зауыттардың ... ... ... ... ... ), ... және ... (Қазақстан),
Чарджоуда (Туркмения) және т.б. жаңа МӨЗ – тары салынды.
Отандық ғылымның көмірсутегі шикізаттарын ... ... ... ... рөлі зор. Мұнай химиясы саласындағы орыс ... ... ... ... ... ... өңдеуде
теориялық негіздерді және тиімді технологиялық ... ... ... ... ... береді. Біздің ғалымдарымыздың Л.Г.
Гуревичтің «Нуачные основы переработки нефти», А.Н. Саханов пен ... ... в ... фазе», В.Л. Гурвич пен Н.П. Сосновски
«Изберательные растворители в переработке нефти» ... ... ... ... ... ... и ... » К.В.
Костриннің «Пройзводство крекинг - ... С.С. ... ... ... ... в технологию пиролиза» сияқты, сондай-ақ
А.Ф. Добрянский, С.Н. Обрядчиков, ... ... пен ... ... ... ... технологиясы жөніндегі ғылыми еңбектері
классикалық ... ... ... ... және ... мұнай технологиясы
саласында М.Д. Зеленский, В.Н. Ипатьев , Б.А. ... С.С. ... ... К.П. ... Д.И. Орочко, А.В.Фрост, Н.А. Несмеянов,
А.Д. Петров, С.Р. ... және Р.Д. ... ... еңбектер аса құнды
жұмыстар болып табылады. Мұндай өңдеумен мұнайхимияның термиттік және
катализдік ... ... мен ... ... ... А.А. ... С.З. Рогинский, Ф.Ф. Волькенштейн, Г.К. Боресков,
Г.М. Панченков пен басқалардың ... ... үлес ... табылады.
Ертеде жер бетінің әр жерінде іркіліп немесе ағып жататын «тас майы» мен
«жер ... ... ... ... ... майлауға және т.б, өмір
тіршілігінде пайдаланған. Оның жанатын қасиетін білгеннен кейін жарық, жылу
көзі есебінде ... ... ... ұлы ... ... ... дәрі ... Өздерінің атақты бальзамдарын жасағанда
египеттіктер мұнайды кеңінен пайдаланған.
Мұнай — өте ... жай ... ... ... ... әр ... (90%-ке жуығы). Олардан басқа аз-аздап оттекті, күкіртті
және азотты қосылыстар болады. ... ... аса көп ... ... ... ... ... сапалы көмір жанған кезде бөлінетін
жылудан бір жарым есе көп жылу бөлінеді. Оның құрамында су және ... ... ... десе де ... ал ... кездесуі қандай
заттың болса да жылулық қасиетін ... ... ... ... көздері оның батыс аудандарында өткен
ғасырдың аяғына қарай белгілі болды, бірақ өндірістік жолмен ... ... жылы ... мен ... ал 1965 жылы ... кен орындарынан алынған
еді, Жан-жақты жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... Қаламқас, Қаражамбас, Бозашы, Теңге,
Тасболат сияқты ірі-ірі мұнай кен ... ... ... ірі ... ... ... ... мұнайлы алқабы. Атырау, Батыс Қазақстан және
Ақтөбе облыстарының жерлерін қамтиды, оның ... ... бес жүз мың ... асады. Ақтөбе облысында табылған Жаңа-жол, ... ... ... ... зор. Каспий ойпатынан ашылған Кеңқияқ,
Прорва кен көздері қазірдің өзінде едәуір көлемде мұнай ... ... Шу— ... ... — Алакөл аймақтары да мол мұнайлы ... ... ... Торғай мен Жезқазған облыстарының жерлерінен де табылуда. ... ... ... ... мен ... ... облысының
солтүстік жазықтары да мамандардың бағалауынша, мұнайлы аудандардың
қатарына жатады. Қорыта айтқанда, ... жері ... ... бай ... мүмкіндіктер келешекте оны өндіру жөнінен алдыңғы орындардың
бірінде ... ... ... мұнай шыққан жерлерде газ да қөп ... ... ... ол ертеден белгілі болғанымен, тұрмыста мұнайға қарағанда едәуір
кеш қолданылды. Тарихи мәліметтерге қарағанда, 615 жылы ... ... ... ... ... осы кезеңде Үндістан, Парсы елдері мен
Баку қаласы төңірегіндегі елді ... ... ... ... ... жағу
үшін пайдаланса керек.
Табиғатта газ түрлері көп, бірақ олардың ең көп ... - ... ... газ көмір шахталарында, кейде шымтезек пайда болған жерлерде ... ... ... ... мол қоры ... кен ... ... кендеріндегі мұнай мен газдың өзара қатынасына ... газ ... ... ... ... Егер бір ... ... келетін
газ мөлшері бірнеше жүз текше метрден аспаса, онда газ «қосалқы», ал газ
мөлшері ... м3-қа ... ол газ ... кен орны деп ... ... т мұнайға 2000 м3-тан астам газ келген жағдайда, ондай жерлерді таза ... деп ... Miнe, ... қарағанда табиғи газдың жер қойнауында
қалыптасқан орындары өте көп. Олардың ... қоры да ... ... ... ... ... ... 1957 жылы басталды.
1961 жылы түбекте ... ... ... газ ... бұл өңірдің мұнай мен газ кендеріне бай ... ... ... ... Қазақстан және Ақтөбе облыстарының жерлерінен, Орал-Ембі
алқабынан қазірдің өзінде елуден астам мұнай мен газ кен ... ... ... мен ... ... қоры бойынша Каспий өңірі алдыңғы қатарлы
орынға шықты, мұнда ірі мұнай-газ кешені қалыптасуда ал Шу — Іле, ... ... ... ... ... ... ... Торғай даласы мен
Солтүстік Қазақстан облысының солтүстік жазықтары мұнай мен газ кеніне бай
аудандар ретінде бағаланып ... ... ... ... ... отын ... ... дүние жүзінде алдыңғы қатардан орын алары сөзсіз.
2. Отын-энергетика кешенінің жағдайы мен ... Отын – ... ... ... экономикадағы маңызы
Ғылыми техникалық және әлеуметтік жетістік әр ... ... ... және жаңа ... ... ... қосумен
анықталынады. Қазіргі адамдардың өмірін жарықсыз, телерадиосыз, қазіргі
тұрмысқа керекті техникасыз және жол ... ойға алу ... ... ... жүйенің, есептеу техникасының, атом ... және ... ... және т.б. өсуі ... ... ... және оның ... пайдалануы күшті қарқынмен
әсіресе ХХ ... ... ... ... ... ... әрбір адамға
есептегенде 1950ж. ғасырдың басы мен салыстырғанда 2 есе ... ... ... өсу 1975 ж. ... Осы ... ... мен ... энергиясының 2 есе өсуі
10-12 жылдардың ішінде болды. Мұндай өсу жер жүзі халқының тез ... ... ... ... ... ететін көздерінің өсуімен байланысты
болды. 1975 ж. дүние жүзінде әрбір адамға ... ... ... 2,2 ... отын ... (ШОТ) ... ... Бірақ оның
пайдалануы елдер арсында бірдей емес.
Көптеген ... ... ол 0,2 ШОТ ... ал АҚШ және ГФР – 12
және 6 ШОТ тиісінше. ... ... ... ХХ ... ... - 6 ... шамамен 2,5,-3,0 ШОТ энергияны жылына әрбір адам басына шаққанда
пайдаланады, ... жер ... ... ... 15-18 млрд ... Осы ... басым көпшілігі қатты органикалық жанғыш
заттардан тұрады. Бүкіл ... ... ... жанғыш заттар қорының
90% ... ... ... ... ... (тас және ... ... сланецстер, торф және т.б.) Олардың мәні маңызы және ... пен газ ... ... ... ... ... және ... жартысына дейінгі уақытта, басымдау ... және ... ... ... ... ... қала береді. Негізгі қазылымды қатты
жанғыш заттардың ... ... ... отын есебінде
пайдалануда. Көмірлерді ... ... ең көп ... өнімі кокс-
қара және түсті металургия ... ... және ... ... Ал, ... ...... көптеген құнды коксхимиялық өнімдер: бояулар,
лактар, тыңайтқыштар, ... ... ... ... ... ... ... көміртекті және графитті заттар және
т.б. алынады. ... ... мен ... ... ... өте жоғары.
Мұнай және газ-теңдесі жоқ өте құнды пайдалы қазба. ... ... ... жәй ... да және ... ... да қажет. Олар
өндірістің барлық саласында, көліктің барлық ... ... ... ... ауыл шарушылығында, үй қызыметінде, энергетикада және
т.б. қолдалынады. Соңғы бірер онжылдықта ... мен ... көп ... мынадай химиялық материалдар ала бастады: ... ... ... ... лактар, жуғыш заттар, Минералды тыңайтқыштар
және басқа. Мұнайды бекер «қара алтын» деп атамайды.
Табиғи газ - бұл тек қана ... ... жылу алу үшін ... отын ... ... қатар өндірісте, оның ішінде әсіресе химия
өндірісінде көп қолдалынады. ХХ ... ... мен ... дәуірі деп
атайды. Бұл кездейсоқ емес, себебі дүниежүзі ... елді ... газ ... ... ... баса ... аударылуда және солай береді.
Мұнай мен газ мемлекеттердің тек қана экономикалық және ... ... қана ... сонымен қатар саясатын да айқындайды.
Қазіргі кезге дейін мұнайды ... ... және ... негізгі және басым болып отыр ... ... 90% ... ... ... оны энергетикада және көлікте қозғалтқыш отын түрінде
қолданылуы (автобензин, ... ... және ... ... ... ... мұнайдың басқа жанғыш қазбалардың арасында ... ... ... ... және ... ... қоры ... және іс жүзінде қозғалтқыштар отын ... көз ... ... [22]
Жалпы мұнайды дүние жүзілік экономикада пайдалану бағытында ... және жылу ... ... ... отын ... қолдануды
азайту, ал оның көліктік қозғалтқыш отын және мұнай химиялық ... ... ... ... ... ... пайдалану құрылымының
былай өзгеруі соңғы жылдарда оның ішкі жану ... бар ... ... ... ... ... ... былайша айтқанда, ... ... ... ... деп ... ... жүзі ... мұнайдың пайдалану құрылымы, %
|№ | |1980 ж. |1985 ж. |2007 ж. |
|1 ... ... |38,6 |43,3 |54 |
| ... ... |27,8 |32,0 |41 |
| ... | | | |
|2 ... және жылу | | | |
| ... ... |51,5 |46,1 |31 |
| |– пеш ... | | | |
|3 ... |5,2 |5,9 |10 |
| ... ... | | | |
| ... ... | | | |
|4 ... ... | | | |
| ... және б.) |4,7 |4,7 |5,0 ... ... ... ... пайдаланып жатқан мұнайдың аз
мөлшері ғана (шамамен 6 % мас.) келеді. ... ... бұл үлес 2-8 ... ( ... Еуропа елдерде бұл үлесі 2-8 % ... ... ... 7-8 %, ... КСРО және АҚШ- та 4-5 % ). 2000 ж. ... ... ... мұқтажына пайдалануы күшті қарқынмен өсіп ол 10 %
құрайды. ХХ ... ... ... ... ... жалғыз
бағыт болып қалуы мүмкін. Отын – энергетика бағытының ... ... ... ... ... де атап ... жөн. ... бұл
саласы табиғатқа мынадай тәріс етеді:
- ауаны, суды және жерді қатты ... мен ... ... ... ... ... иондану, жылу, электромагнитті, шу және басқа
ыластау түрлері;
- көп мөлшерде суды, жерді және ауа оттегін жұмсау ;
- өте ... ... ... ... ... ... біртіндеп көтерілуі және планетада апат болу қаупі.
Жанғыш қазбалардың әртүрлі ... ... бар ... ... ... (ШОЭ) ... энергия сиымдылығы 29 г Дж/т (7000 ... деп ... ... ... ... ... шартты отын өлшеміне
ауыстыру коэфиценттері 1.1-кестеде берілген
Соңғы есеп бойынша ... ... ... ... қоры
дүние жүзінде (1.2) келтірілгендей, дүние жүзіндегі жанғыш ... ... ... отын түрлеріне жатады. Мұнай мен газдың үлесіне
өндірілетін қордың 12,4және 9,9 % экв. ... ... ... және тек
3,5 пен 2,6 % эквивалент тиісінше олардың потенциалды қорына келеді.
4 кесте
Жанғыш қазбалардың ... ... ... түрі ... |Ауыстыру ... |
| ... | |
| ... ГД| |
| |ж/т | |
| | ... отын ... |
| | ... ... |
|Тас көмір |27,6 |0,94 |0,76 ... ... |13,8 |0,47 |0,33 ... |41,9 |1,43 |1,0 ... газ |34,3* |1,17 |0,83 ... ... |40,0 |1,37 |0,95 ... (жылытылығын | | |11,33 10³ ... ... |16,2 10³ | ... | | | ... отын |29,0 |1,0 |0,7 ... - ГДж/1000м³
5 кесте
Дүние жүзілік жанғыш қазбалар қоры
|Жанғыш қазбалар| ... | ... ... ... ... | | |
| |10 шот |% (экв) |10 шот |% (экв) ... |438 |3,5 |136 |12,4 ... |330 |2,6 |108 |9,9 ... |11220 |88,5 |720 |65,9 ... ауыр|682 |5,4 |129 |11,8 ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... |12670 |100 |1093 |100 ... ... ... ... қоры - ... ШОТ ... қорға жатады. Көмір қорының 90% ... 10 ... ол ... ... АҚШ, ҚХР, ... ... Германияда.
Көмірдің қоры жағынан бұрынғы КСРО дүние жүзінде 1-ші орында ... ... ... ... өндірілетін қордың 90% астамы энергетикалық
көмірде де ал 10% кемдеуі металургияға өте қажетті коксқа ... ... ... 11 млрд.т көмір қоры бар.
Мұнайдың дүние жүзілік потенциалды қоры 306млрд.т. (немесе 136млрд
ШОТ) өндірістік өндірілетін деп ... ... ... ... (54 ... ... және орта ... үлкен мұнай қорының барлығында
ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... және
төтелдердің өте жоғары өнім беруінде.[9]
Осы аймақтағы елдердің арасында және дүние жүзінде Сауд ... ... ... ... ... Оның 23 млрд.т. зерттелген қорының 11 млрд. т.
мұнайы керемет үлкен ерекше Гавар кенішінде орналасқан. ... ... ... бөлігі – жағалауының Қашаған кен орнының мұнай ... 7,0 ... т. деп ... Бұл өте жоғары көрсеткіш, дүние
жүзіндегі кен көздерінің ішіндегі ең ірісі деп анықталуда.
Табиғи газдың дүние жүзілік ... қоры 330 млрд ШОТ ... ... м³, оның өндірілетін қоры 92 трлн м³. ... ... ... ... ... ... 1-ші орынды бұрынғы КСРО алады оның ... ... ... ... ... ... қордың шамамен 40% келеді.
Шамамен дүние жүзілік қордың 25% Жақын және Орта ... ... ... ... ... ілеспе газы мына елдерде өндіріледі: Иран, Катар,
Абу-Даби, Сауд-Аравиясы, Кувейт, Америкалық континентке табиғи ... ... ... қорының 16% келеді, оның ішінде АҚШ -6,8%, ... ... және ... ... қоры ... (7,62%) мынадай елдерде орналасқан:
Алжирде (3,8%) жәнеНигерияда (1,8%), сонымен қатар ... және ... ... ... (1,2%), ... (1,0% ) ... ... Еуропада табиғи газдың дүние жүзілік өндірілетін
қорының 5,8% бар, оның ішінде Норвегияда -2,1%, ... -1,9% ... ... ... ауыр ... және ... ... Әдеттегідей
емес жанғыш қазбалардың дүние жүзілік потенциалды қоры 682 млрд ... оның ... ШОТ ... ... ең ... ... ... – Эстонияда, АҚШ-та, Бразилияда және Қытайда, ал ... ... ... ... Мексикада, АҚШ-та, Қазақстанда,Ресейдің
Татарстан аумағында.
Ядролық отын. Өндірістік ураны бар ... оның ... өте аз ... ... және одан төмен. Қазіргі уран қоры 5 млн. т. деп белгіленуде, ... ... ШОТ ... ... ... ... арқылы алғанда және
8850 млрд ШОТ энергияны реакторда жылдам ... ... ... бұл ... органикалық жанғыш қазбалардың қорынан алынатын
энергиядан бірнеше есе көп. Уран Қазақстанда да көп. Оның мөлшері 1 ... ... бұл ... ... төрттен бірі
6 кесте
Дүние жүзілік энергия қорын ... ... ... торфты және б.
есептемегенде), %(экв)
|Энергия қоры | ... |
| |1960 |1970 |1980 |1999 |2000 |2020 ... |3,0 |3,7 |43,5 |37,6 |32,9 |21,2 ... газ |0,9 |1,1 |18,8 |20,8 |21,4 |19,0 ... отын |76,1 |93,2 |28,9 |29,1 |30,0 |33,2 ... ... |1,7 |2,0 |6,2 |6,9 |7,1 |13,6 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... қоры | | | | | | ... ... |0 |2,5 |5,6 |8,6 |13,6 |
XX ... ... мұнай мен газдың үлесіне 3,0 және 0,9% тиісінше,
ал көмір үлесіне – 76,1% келді. Мұнайдың жаңа кен ... ... ... ... өте қатал аймақтрда, адамның баруы қиын жерлерде ... ... ... ... ... терең жерлерінде( мұнайлы тасты
теңіз,т.б).
Қазір дүние жүзілік мұнай өндірудің төрттен бірі теңіз ... ... ал 2000 ж. бұл ... ... дейін жетті. Ал қатты жанғыш
қазба өндіру керісінше, оларды ашық жолмен ... ... ... ... кен ... және ... және жаңа ... техника қолдану
нәтижесінде, арзанға түсуде. Атом және су ... ... ... (күн, ... және жел, ... ... шикізаттарының және басқа
энергияны) қайтадан пайдалану.
Мұнайды өңдеудің ... ... Бұл ... ... ... ... ... Мұнайдың мұндай терең өңдеу мұқтаждығы қозғалтқыш отынды
пайдаланудың тез өсуімен, мұнайдың өндірілуіне қарағанда, ... ... және ... ... ... отын есебінде қатты жанғыш қазбаны және
табиғи газды қолдануға болатын болса және бұл ... ... ... онда қозғалтқыш отындарын өндіру қазір тек қана мұнай мен ... алу ... ... ... отындарын мұнайдан басқа
шикізаттрдан өндіру әзірше тек ғылыми зерттеу мекемелерінде ғана шешілуде.
Келтірілген мәліметтер ... ... отын ... ... ... пайдалану және өндіру құрылымында анағұрлым өзгешеліктер
барлығын көрсетеді, бұл ... ... ... ... ... ... бұл елдердің мұнайды сыртқа шығаратын елдерге жақын
орналасуымен және басқа себептермен байланысты. Іс жүзінде ... ... ... ... ... мен ... рөлі басым. Мұнда ОЭБ
энергия ресурстардың бірінің ... бірі ... төрт ... ... ... және ... дене ... көмір отыны, мұнай және табиғи газ. Соңғы
жылдары қарқынмен табиғи газдың, су мен ағаш ... және ... ... ... ... отын өндіру, оны өндіруші елдер
Дүние жүзінде тас және қоңыр көмір өндірудің 1995 жылға (млн.т.) ... жүзі 4273 ... ... ... ... 1579 және Қытай ... 800 ... ... 210 ... 166 ... ... 140 ... ... 79 ... ... 127
Канада 62 ... ... ... 244 ... ... ... ... ... ... өндіру 1995 жылы ең жоғарғы деңгейге жетті – 4273
млн.т. Ең көп ... ... ... ... ... (850 ... ), ең ірі
көмір өндіруші елдер қатарында Бұрынғы КСРО, ГДР, ... ... ... және ... ... жүзінде және кейбір елдерде мұнай өндірудің мәндері 1.5 -
кестеде ... жылы ... ... ... өндіру ең жоғарғы деңгейге жетіп – 3114
млн.т. ... жылы ол 2666 ... ... ... ... Дүние
жүзіндегі негізгі мұнай өндіруші елдер мыналар – Орта және Жақын ... ... ... және ... ... ... ... өндірудің 45%
өркендеуші елдердің, әсіресе МШШЕБ мүшелерінің үлесіне ... ... (720 млн. т.) және ... ... және ... (744 ... шамамен
бірдей көлемде мұнай өндіріледі. Дүние жүзі ... ... ... ... ... ... 1 ... бұрынғы КСРО (600 млн. т.) болады.
Мұнайды өте көп пайдаланатын АҚШ (724 млн. т.) ... ... оны ... ... (438 млн. т.), Мұнайды 100 млн. т. көп өндіретін ... ... ... ... ... ... Иран ... Мына елдерде -
Венесуэла, Канада, Ирак, Индонезия, Кувейт, Қазақстан және ... ... ... 50 ... ... ... мен ... басқа мынадай мұнай өндіруші елдерде – Сауд
Арабиасы, Мексика, Венесуэла, Индонезия және ... ... ... ... және одан да көбі ... ... ... Қытайда
1957 жылы кеңес өкіметі ғалымдарының өте бай Яэрся кенішін ашқаннан кейін
мұнай өндіру 1960 жылда 5 ... дан 1985 жылы 125 ... ... ... жылы ... 143,8 млн.т. мұнай өндірілді, оның 10 млн.т. ... яғни 25 есе ... ... ... мұнай мен конденсат өндіру, млн.т
|Елдер |Ең көп ... ... |1995 |
| ... | ... жүзі |3114 (1979) |2666 ... елдер, АҚШ |474 (1970) |720 ,438 ... ... |123 ... |100 (1973) |72 ... |Өсуде |38 ... ... |27 |
7 ... жалғасы
|Өрендеуші елдер: |1619 (1980) |1202 ... ... |1343 (1975) |800 ... ... ... | | ... ... |490 (1980) |170 ... |300 (1974) |111 ... |168 (1979) |70 ... |194 (1970) |88 ... |114 (1979) |73 ... |84 (1977) |60 ... |160 (1970) |50 ... |151 (1972) |52 ... |55 (1979) |29 ... Араб ... |91 (1979) |50 ... ... |143 ... ... |44 ... ... |31 ... |25 (1980) |23 ... |25 (1980) |23 ... ... |20 ... |өсуде |20 ... ... ... және | | ... ... |744 ... Ксро |624 (1988) |595 ... ... |125 ... |12 (1980) |11 ... ... ... ... өндіру басқа отын ... 1940ж. ... ... ... қарқынмен өсті, олардың үлесі
дүние жүзілік өндіруде 40%-ға жеткен.
Дүние ... ... газ ... 1995 жылы млрд.м³ 0 с-градуста.
Дүние жүзі 1652 ... ... 780 ... 485 ... Еуропа елдері
Канада 85 және ... 76 ... ... 20 ... 42 ... 25 ... ... ... 197 ... 28 ... 20 ... ... өте ірі газ ... ел - ... КСРО 1985 ж ... бірінші рет жылдық газ өндіру жоғары деңгей 53 млрд ... ... КСРО ... ... газ өндірудегі үлесі 1960-1985
жылдар арасында 9-дан 36 % дейін өсті. ... ... газ ... млрд м³) ... ... ... мен ... елдерінен (670 млрд ... ... газ ... кеми ... ал ... ... да ол ... елдерде мұнай өндіруге қарағанда бұрығы КСРО, АҚШ, ... ... ... ... ... Алжир, және, Венесуэла
кіреді.
Ядролық өтын өндіру. 1984 ж. уран өндіру, мың тонна есебінде мынадай
болды:
Канада 11,2 ... ... 5,9 ... ... Африка Республикасы ... отын ... ...... ... ... (12 мың т.), АҚШ (16 мың тонна) және басқа елдер (8 мың ... ... ... ... ... ... ... он жылда және
1990 ж. мәндері 1.6- ... ... ... ... ... КСРО жүзінде
мұнай мен газды өндіру жөнінен алдыңғы, көмір өндіруде – ... ... ... – тан кейін), ал электр энергиясын өндіруде)АҚШ – та 1985 ж ... ... ... өндіріледі.
8 кесте
Бұрынғы КСРО отын және электр ... |1975 |1980 |1985 |1990 ... |701 |724 |726 |705 ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... |491 |603 |595 |570 ... | | | | ... ... | | | | ... ... |435 |643 |815 ... | | | | ... |1038/ |1224/ |1545/ |1722/ ... |100 |100 |100 |100 ... , | | | | ... ... |20/1,9 |73/6,0 ... |213/12,4 |
|өндіруден ... |164/ ... ... ... ... | |13,4 | | ... ГЭС | | | | ... кестеде келтірілген отын-энергетика комплексінің ... ... ж. ... газ ... 1,3 есе ядро ... 2,3 есе ... ... үлесі 10,8%-тен 21% -ке дейін өсті.
Отын-энергетика ресурстарын ... және оны ... ... ... ... КСРО – ның 2000ж. ... экономикалық өсу
бағдарламасының бір бөлігі есебінде, жүзеге асты. Энергетика бағдары ғылыми
негіздерге сүйеніп, энергетика негізінің кеңейуінің ... ... ... ... ... және келешекте елдің отын- ... әрі ... ... ... ... ... 20 жылға есептелінген және екі кезеңде жүзеге ... 1980 ... және 1990 -2000 ... ... ... ... деңгейі жоғарылайды, көмір және ядро
энергиясын өндірудің өсуі қала береді, екінші кезеңде газ өндіру ең ... ... одан ... ... ... одан әрі өсуі ... ядро ... өндірумен, көмірді ашық әдіспен өндіруді көбірек қолданумен, тағы
тез ... ... ... ... ... пайдаланумен анықталады. Көмір
өндіруді едәуір ... ... ашық ... ... ... ... соңында)
негізінен дүние жүзінде өте үлкен Шығыс ... және Алыс ... ... пайдалану арқылы (Екібастұз, Канск-Ачинск, Оңтүстік Якутскіні,
Торғай, ... және ... ... ... газ өңдейтін өндірістің негізгі ... газ ... ... ... оны ... ... ... көп конденсат алу,
элементті күкірт, ... этан және ... ... ... ... ... өндіру күшті өседі, Шығыс Сібірде (Томск
облысында) және континентальді шельфте мұнайлы кендерді іздеу және ... ... ... ... және газ кендерін өндірістік ұқсату Каспий
ойпатында одан әрі жалғаса береді. Мұнай өндірудің қажетті ... ... тек қана жаңа ... ... ... емес, сонымен қатар, ғылыми
техникалық жетістіктерді пайдалану арқылы, көбейту жоспарлануда.
2.3.Мұнай өңдеу өндірісінің жағдайы мен келешегі
Дүние жүзінде соңғы жылдары мұнай ... ... оның ... ... ... ... «дауы» уақтында (60-70 жылдары), арзан Жақыншығыс
және ... ... ... бар ... ... ... ... өңдеу
зауыттардың (МӨЗ) саны және олардың қосынды қуаты тез қарқынмен ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, өркендеуші Латын
Америка, Жақын және Орта Шығыс және Африка елдерінде, ... ... ... емес өңдеу немесе аздау терең өңдеу жүйесі орын алды.
АҚШ-та қозғалтқыш отынының қолдануының жоғарылығынан және ... ... ... ... ... ... ... терең өңдеу жүйесі іске
асырылды.
Дүние жүзілік мұнай өңдеу өсуінде сапалы және санды ... ... ... ... Осы ... де мұнай бағасының күрт төмендеуі,
оның өндірілуін және ... пеш ... ... ... ... ... ... керек екенін күшейте түсті. 1979 ж. кейін ... ... МӨЗ ... ... мен саны ... азая ... Осы аз қуатты
тиімсіз зауыттар жабыла бастады. Бұл өз кезінде МӨЗ сыбағалы қуатын асырды.
Мұнай өндіру көлемінің кемуі МӨЗ – да бос қуат ... ... алып кеп ... тіке ... ... ... ... екінші кезектегі
процестерде қайтадан өңдеу көзделінеді.[23]
9 кесте
Өркендеген елдердегі МӨЗ ... ... және ... ... көлемі
(млн.т.)ж. (бөлінгіште) және 2005 ж. (бөлгіште).
| Елдер |МӨЗ саны |МӨЗ ... ... ... |
| | | ... ... ... |303/190 |902/746 |667/590 ... |35/27 ... ... ... |49/46 ... ... ... |19/16 ... ... ... |32/23 |203/153 ... ... |22/15 ... |114/76,6 ... |31/25 ... |99/70,6 |
10 ... ... МӨЗ ... ... ... шығымы 2005 ж. (мұнайға
%).
|Мұнай |АҚШ |Канада |Жапония ... ... ... |ГФР |
|өнімдері | | | | | | | ... |47,2 |38,6 |20,4 |24,9 |18,0 |25,8 |21,7 ... |9,6 |6,2 |11,3 |8,0 |4,3 |5,9 |1,5 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... отыны|12,7 | - |75 | - | - | 14,0| ... ... ... |9,0 |28,0 |14,5 |26,7 |28,0 |23,3 |42,9 ... | | | | | | | ... |7,7 |16,5 |34,7 |20,5 |36,8 |16,8 |17,1 ... |85,9 | - |58,7 | - |- |76,9 | - ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... ... 100-ден мазуттың өзінің қажетіне пайдалану
үлесінің мөлшерін өңделуші мұнай ... ... ... жоғалымын алу
арқылы анықтайды: (МӨТ =100 – м – ж).
Мұнай өңдеу көлемі ... ... ... ... ... ... елдер арасында АҚШ жетекші орында. АҚШ – тың ... ... оның өте ... ... ... (қозғалтқыш отынның шығымы дүние
жүзінде ең жоғары ... 75% ), МӨЗ ... ... ... » ... ... өңдеу процестерді көп қолдану арқылы (1.9-кесте), ... ... ... ... риформинг(~23%),
гидротазалау және гидрокүкіртсіздендіру (~54%), гидрокрекинг ... ... ... және басқа процестері басым. АҚШ - та ең көп
қолдалынатын өнім ол автобензин (мұнайға шаққанда 47%). ... ... ... 2,1/1 тең. ... ... ... есептегенде, аз мөлшерде
өндіріледі - 8%. АҚШ – та ... ... ... ... ... ... ... вакуум газойлін және мазутты каталитикалық
крекингке салу және ... ... көп ... ... ... ... ... жөнінен АҚШ дүние жүзіндегі елдердің бәрінен ілгері.
Канада құрылымы жағынан, отын сапасы жағынан, ... ... ... ... жағынан және басқа көрсеткіштермен АҚШ – қа үлкен
ұқсастық байқалады.
11 кесте
МӨЗ ... ... ... елдердегі 2005 ж үлесі ( 1-ші
кезектегі ... ... ... |АҚШ ... ... |Англия |Италия |Франция |ГФР |
|Термиялық |12,6 |4,4 |1,7 |10,7 |10,4 |4,9 |15,9 ... |37,9 |23,1 |8,4 |17,5 |8,9 |10,9 |8,2 ... | | | | | | | |
11 ... жалғасы
|Каталитикалық |22,5 |18,3 |10,2 |,16,1 |10,1 |11,3 |16,3 ... | | | | | | | ... |39,9 |39,7 |29,9 |36,9 |16,1 |27,1 |34,0 ... |14,2 |0,4 |33,3 |7,3 |11,5 |10,4 |17,7 ... |7,2 |4,0 |0,8 |2,3 |- |0,5 |4,9 ... |5,1 |2,6 |0,03 |1,5 |1,0 |0,3 |0,3 ... |1,3 |0,4 | - |1,3 |1,1 |0,13 |0,5 ... |141,1 |93,9 |87,1 |94,1 |59,1 |65,6 |97,9 ... ... ... МӨЗ - ның ... қуаттары Батыс Еуропа
(Италия, Франция, ГРФ, Ұлыбритания ), сонымен қатар Жапонияда орналасқан.
Батыс Еуропадағы өркендеген ... және ... МӨЗ – дағы ... ... АҚШ-қа қарағанда төмен. Бұл көрсеткіш Жапония мен Италияда өте
төмен (60% төмен), Франция, ... және ГФР МӨЗ ... ... ... өңдеудің тереңдігінің төмендігі оларда өздерінің ... және ... ... ... ... мен ... МӨЗ-да (мотор)
қозғалтқыш отынының шығымы (53,7 және 50% тиісінше )төмен, ал ... ... және ... ... шығымы жоғары. АҚШ пен Канададан кейін
Ұлыбритания МӨЗ – да ... ... -25% ... Бұл ... басқа
елдердің МӨЗ-да 12-22%. Бензиннің дизель отынына ... ... ... МӨЗ – да ... ... көбірек өндірілу себебі, бұларда автомобиль
көліктерін дизель қозғалтқышымен жабдықтауға бет ... ... ... МӨЗ-да мұнай өнімдері құрылымында, бірінші орында қазан отыны (35
және 37% ... ... ... ... ... және Жапония МӨЗ екінші
кезектегі өңдеу процестерінен қамтылу ... АҚШ – тан әлде ... ... ... ... ... үлесі (термиялық,
гидрокрекинг,каталиткалық крекинг және алкилдеу) ... 1985 ж. ... ... ... қозғалтқыш отынының шығымын көбейту үшін мұнайды
терең өңдеу ... ... іске ... ... крекинг,
висбрекинг гидрокрекинг жән кокстеу процестері ... АҚШ – ... ... ... ... ... керекті мөлшерде
өтейтіндіктен, олардың құрылысы соңғы жылдары бәсеңдеді. Соның себебінен,
дизел отынын өндіретін қуат ... ... өсе ... – та және ... ... елдерінде этилденген бензинді пайдалану
азайып келеді, ал ... ... ... ... өндірмейді де. Бұл
жағдай автобензинді жоғары октанды отынмен ауыстыру қажеттілігін ... ... ... ... бутанол, этанол және басқа қолдалына
бастады.
Мұнайды ОПЕК мүшелері 1985 ж. 52 МӨЗ – да 278 млн. т. ... ... ... ең ірі ... МӨЗ – тары ... мен Сауд ... (7
және 4 МӨЗ тиісінше). Өркендеуші елдер ішінде мұнай өңдеу ... ... (9 МӨЗ, ... ... көлемі – 60млнт/ж). Мұнайды шетке шығаратын
елдердің мұнай өңдеудегі ерекшеліктері – оларда мұнай ... ... ... ... ... ... - 45%) және МӨЗ ... екінші
кезектегі жүретін процестер аз (45%).
Дүниежүзілік жаңа ... ... ... алдында қазіргі кезде тұрған
проблемалар мыналар:
мұнай өңдеуді одан әрі тереңдету, бұл оны үнемдеуді және дұрыс пайдалануда
ең тиімді жол;
автобензиндердің ... саны ... ... қолданбай көбейту;
катализ саласындағы жетістіктерді іске қоса ... ... ... және ... ... ... жылу және ... алмасу
процестерін жақсарту, мұнайды терең қалдықсыз және ... ... ... ... пен ... ... ... ауыр қалдықтарын каталитикалық және термодеструкциялы жолмен
өңдеудің тиімді ... ... ... ... ... ... өндіруді альтернативті шикізаттар қорынан – ... ауыр және ... ... алудың ауыспалы кезеңі деп
қарау керек
Біздің ел мұнайды өңдеу ... ... ... жүзінде АҚШ – тан кейін
екінші орында. Осы ... ... ... елде ... өңдеу көлемі оның
өндірілуіне байланысты өсіп келеді. МӨЗ ... ... іске ... 1940-1950 жылдары жұмыс істегендерінде мұнайды едәуір терең ... еді. ... ... Поволжье, Маңғыстау-өзен және Батыс
Сібірден арзан мұнай ... ... соң, ... МӨЗ ... ... емес ... өңдеуге бағыт алды, әсіресе Еуропалық бөлігіндегі. Мұнай
өңдеу өсуі тек сан ... ғана ... ... ... жоғары өнімді
процестерді біріктіру, істеп тұрған ... ... ... арқылы,
сапа жағынан да өзгереді. Осылай саланың өркендеуі ... ... (1980 ж. ... және ... күкіртті мұнай үлесі 83,7% жетті)
және мұнай өнімдеріне сапа жөнінен қойылатын талаптың өсуі ... ... ... елде ең көп ... ... ... ... қазан
отыны (42%) тұр. Екінші болып мұнай өнімдерінің ... ... ... ... ... (23%), себебі өте ауыр заттар таситын ... және ... ... ... ... тиімді дизель қозғалтқыштарымен жабдықталған. Елде ұшақ және
автобензиндер өндіру көлемі (16%), дизель отыны өндіруге қарағанда, ... ... ... ... 1/1,4). ... бұл ... ... отыны
есебінен, автокөліктердің дизель қозғалтқыштарын пайдалану ары ... ... (2000 ж. бұл ... 1/2-3 ... он ... ... ... тереңдігінің өзгеруі мынадай: 1975 ж.
– 57,9; 198/0 ж. – 56,2 және 1985 – 58,2 %. Осы ... ... тағы ... мен ... ... ... шығымына қарап, біздің елдің мұнай
өңдеу деңгейі, ... ... ... ... орта ... ... ... Бұл жағдай мұнай өнімдерінің қалыптасқан
пайдалану құрылымынан және екінші ... іске ... ... іске қосылуы қалуының әсерінен. Екінші кезектегі іске ... ... КСРО МӨЗ 2005 ж.(% ... ... ) ... -6,1 ... және ... ... ... - ... -0,1 ... ... - ... ... ... ... ... ... ... өнімдерінің сапасын әрдайым
көтеруде. Жоғары октанды бензин өндіру (А-80, АИ-93, АИ-98 және ... ... ... ... 80% ... 1970 ж. ... А-66, А-72 бензин өндіру
тоқталды.
Аз күкіртті дизель ... ... оның ... ... ... ... мұнай өнімдерінің сапасының артуына қарамай, қазір
біздің кейбір мұнай және ... ... ... ... сапа жөніндегі
стандарттан, сонымен қатар өте ... ... ... ... де – ... жұмсау, энергия шығыны, зауыттардың өндіріске
пайдалану жері ... ... ... өндірісті автоматтандыру
деңгейі төмен, жұмыс істейтін адам саны көп және ... ... ... кешелдеу прцестердің моральді және физикалық өзгеруінен
ғана емес. Тіптен, ... ... ... іске қосылған, жоғары қуатты
процестер және ... ... бұл ... ... шет ... ... процестерден көрсеткіштер едәуір төмен.[3]
Өндіріске алғы тәжірибені және ғылыми – техникалық жетістіктерді, жаңа
жетістіктерді ендіруді жеделдету қажет. Өндіріс ... ... ... ... құрайды:
мұнай өнімдерінің сапасын одан әрі көтеру және оңтайландыру;
мұнайды терең өңдеу және мұнай өнімдерін, ... ... ... пайдаланып, оларды алуды көбейту;
өндірісті техника жағынан қайтадан жабдықтап ... ... МӨЗ ... одан әрі ... ... ... тиімділігі жоғары технологияларды
өндіріске енгізу;
мұнайхимия шикізатын өндірудің және оның ... ... ... ... ... одан әрі химияландыруға көмектеседі;
газ конденсаттарының өңдеу технологиясын игеру және оның ... ... ... ... ... ... және ... химия өндірісінің техникалық
саясатының басты бағыттарынан саналады.
2.4 Қазақстандағы су, жел, атом, электр энергетикасын өндіру барысы
Күннен ... өсіп келе ... ... ... ... үшін көмірсутегі шикізатын көптеп пайдалану ауаны ластап,
атмосферадағы тепе-теңдікті бұзды. Ғалымдардың ... ... ... ... таман ауаның температурасы 6,4 градус жылынып, әлемдік
мұхиттардың деңгейі 58 сантиметрге көтерілуі мүмкін. ... да ... әлем ... ... қағып, энергетикалық қуат шикізаттарына балама
табу мәселесін күн тәртібіне батыл қойып отыр. Барған сайын жаһандық ... ... ... энергиясын өндірудің негізгі көзі – көмірсутегі
шикізатына балама табу мәселелері былтырғы жылы өткен 19- шы ... ... ... де ... күн тәртібіне қойылды. Мамандардың айтуынша,
қазір көмірсутегі шикізатына балама ретінде қарастырылып отырған ... және күн ... ... ... ... ... ... қуатының
2% - ын ғана құрайды.
Сондықтан бұл салада Қазақстан энергетикасы ... ... ... ... ... энергетикалық саланы одан әрі
дамытудағы негізгі техникалық саясаты энергияның көздерін іске қосу ... ... су, жел, күн ... ... электр қуатын
өндірудегі балама қуат көздеріне бай елдердің ... ... ... ... дейін ішінара гидроэнергия қуатын пайдаланудан басқа, елімізде бұл
бай балама қуат көздері іске қосылған жоқ. Оның ... бір ... ... ... шикізат көздерінің мол ... ... да ... ... энергетикасы. Әлемдік деңгейдегі электр энергиясын ... ... 18%-ды ... ... ... ... гидро-электросансалары өндіретін электр қуатының
үлесі 11,89% ғана ... ... ... ... Қазақстанда жұмыс істеп тұрған
ГЭС-тердің қуаты – 2259,6 мВт, ... ... ... өндіру қуаты 7,4
млрд. кВт/сағ. Болып есептеледі. Ал теориялық жағынан алғанда Қазақстанның
гидро-энергетикалық ... ... ... Электр энергиясын
өндіруге толық жетеді. Гидро-энергетикалық ресурстар негізінен еліміздің
Шығыс және Оңтүстік – ... ... ... Қазақстан аймағында 10 млрд. кВт/сағ. ... ... ... ... ... ... Қазақстанда 2,8
млрд.кВт/сағ. Электр энергиясын өндіретін су көздері бар. Осыған байланысты
алдағы уақытта еліміздің Оңтүстік, Оңтүстік ... және ... ... және орта ГЭС – ... дамытудың мүмкіндігі мол.
Жел энергетикасы. Соңғы уақытта ... жел ... ... ... өсіп ... АҚШ-та 2003-2007 жылдары 4700 мВт электр қуатын
өндіретін жел қондырғылары орнатылды. Бұл бұрынғы ... ... есе ... көрсеткіш. Жалпы алғанда әлемде соңғы жылдары жел
энергетикасының қуатын арттыру 1,2 есе көбейтіліп, 60 мың мВт- ға ... жел ... аса бай ... бірі ... ...... жер ... алып жатқан елімізде желдің орташа жылдамдығы 4-5
м/сек, ал бірқатар өңірлерінде 6 ... қа ... ... Бұл ... ... үшін ... қуат көзі болып табылады. Сарапшылардың
зерттеулері бойынша, Қазақстандағы жел энергетикасының ... ... ... ... ... ... энергиясын өндіруге мүмкіндік береді.
БҰҰ-ның жел энергетикасын дамыту ... ... ... ... ... жел ... ... зерттеу жұмыстары
жүргізілген. Соған байланысты еліміздің ... ... ... ... ... салу ... атлас жасалынған. Осы атлас
бойынша Оңтүстік ... ... ... Оңтүстік Қазақстан
облыстарында), Батыс өңірінде (Атырау және ... ... ... ... облысында )және орталық өңірде ... жел ... ... салу ... ... Қазақстанның қазіргі электр энергиялық рыногында ... ... ... ... Оның ... ... ... рыноктағы жел энергетикасы бәсекелестігінің
төмендігі ... ... Жел ... ... салу ... ... ... жұмсалатын инвестициялық ... 1 ... ... ... құны 8-10 ... болатын
көрінеді. Ал қазіргі ... ... ... ... ... 1 кВ/сағ. Электр энергиясының құны 2- 4,5 теңгені құрайды. Ал
2015 ... ... ... ... ... ... шығаратын электр
энергиясының құны Оңтүстүк өңірде 5,5 ... ... ... 5,6 ... ... 5,5 – 7,9 ... болады деп күтілуде. Міне, осыдан – ақ жел электр
станцаларын салдуға ... ... ... ... ... электр
энергиясын өндіру рыногында жел энергетикасына бәсекелестік болмайды.
Қазақстанның басым өңірлері бір ... ... ... тұтынады. Бұл электр қуатын тарату үшін 370 мың шақырым тарату
жүйесі салынған. Міне, осындай қашықтыққа созылған ... ... ... тиімділігі төмен. Электр энергиясын тарату кезінде ... ... ... ... ... бірге бірқатар селолық өңірлердегі
электр тарату желілері ескірген. Ауыл шаруашылығы министрлігінің ... ... 255 ... елді ... ... элекрмен
жабдықтау жүйесіне қосылмаған. Оған қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... елді мекеннің
орталықтандырылған электр қуатымен қамтамасыз етілмейтінін ... ... әр ... ... ... сәйкес салынатын жел
электр стансаларының тұрғындарды электр қуатымен қамтамасыз етудегі аса зор
мүмкіндіктерін болжауға ... ... ... ... балама көздерінің бірі
ретінде таяу болашақта жел энергетикасына ... ... ... ... жел ... ... дамыту энергия өндірудің басқа балама
көздерімен салыстырғанда ... аз ... ... Жел ... ... ... ... бай тәжірибенің де бұл саланы жетілдіруге ... ... ... ... 2015 ... ... жалпы қуаты 300 мВт
болатын жел электр сансаларын салу көзделуінде.
Атап айтқанда, Жоңғар қақпасында қуаты 50-100 мВт, Шелек ... ... ... ... 20 мВт ... жел ... ... салу
жоспарланған.
Атом энергетикасы. Электр қуатын өндірудің тағы бір балама көзі атом
энергетикасы болып табылады. Бұл ретте ... ... ... ... мен зиянын салыстырған талас тоқтайтын емес. Атом энергетикасына
байланысты елімізде бір-біріне ... ... бар. ... уран кен ... ... ... алғашқы үштіктің қатарына
кіреді. Сонымен бірге атом энергетикасын дамыту ауаға таралатын көмірқышқыл
газын ... да ... ... ... ... атом электр
стансаларының қаупін ешкім жоққа шығармайды. Бірақ атом ... ... ... емес ... де ... ... зардап шеккен Жапонияда
бүгінде 50 атом электр стансасы жұмыс істейді. Ал тұрғындардың өмір жасының
ұзақтығына келсек, ... ... ... алда ... ... атом ... болашағы бар және ол қазіргі
энергетикалық қуат өндіру ... ... есе ... ... өндіру. Қазақстанда таяу жылдарда электр
энергиясының тапшылығы ... ... ... ... ... ... Алдын ала есептеулер көрсетіп отырғандай, елімізде электр
энергиясын тұтыну мөлшері 2015 жылға таман 1,5 есе ... Ал ... ... ... бойынша 2020 жылға таман еліміздегі энергия
тұтыну мөлшері 2 ... ... ... ... ... ... ... мөлшері
8,5 мың мВт болып отырған кезде электр энергиясының тапшылығы ... 1200 ... ... ... ... бүгінгі таңда көп мөлшерде жылу және электр
энергиясын тұтынатын шикізаттық салаларға ... Жылу және ... ... ... пайдалану, энергетикалық тиімділіктің
төмендігі және экономиканың үлкен мөлшерде ... ... ... ... бәсекелестігін арттыруға да кесірін тигізіп отыр.
Қазақстанда электр энергиясының негізгі көзі Екібастұздың ... ... ... ... ... ... ... елімізде өндірілетін
электр энергиясының 80% -ын көмір өндірісі қамтамасыз етіп ... ... ... ... ... ... қалыптасқан осы жағдай
сақталатын болады.
Ел экономикасының соңғы жылдардағы қарқынды ... ... ... ... ... та артуда. Бүгінгі күннің өзінде оны өндіру
көлемі ... ... ... ... Осы ... сақталатын болса,
енді біраз жылдардан кейін бұл экономикамыздың дамуын тежейтін үлкен
кедергіге ... ... ... ... ... және ... электр энергиясының тапшылығы алаңдатады. Биылғы жылы ... ... ... ... азайғандығы байқалды. Бірақ бұл
дағдарысқа байланысты қалыптасқан уақытша құбылыс.
Республикамыздың энергетика саласындағы ... ... ... отырған
мәселе-бұл саланың ... ... ... ... ... ... ... 70% - ды құраса, тарату
жүйелері жабдықтарының 65% - ы ... Жылу ... 80% - ы ... қажет етеді. Оның үстіне ... ... ... ІЖӨ - нің 1 долларына 5 есе көп электр ... ... ... ... бірі ... ... ... болып
табылады. Кезінде Қазақстанда қуаты 110 кВт болатын ұзындығы 370 ... ... ... ... ... ... ... болатын. Қазіргі
таңда бұл айтылған электр тарату жүйесі өзінің ... ... ... ... ... ... ... әбден ескірді.
Міне осыған байланысты еліміздің энергетикалық қауіпсіздігін ... ... ... ... ... ... ... үшін Үкімет 2007 жылғы 31 мамырда ... ... ... ... электр энергетикасы саласын дамыту жөніндегі шаралар ... ... ... ... ... ... Елбасы
Нұрсұлтан Назарбаев биылғы «Дағдарыс арқылы ... мен ... ... ... ... ... одан әрі ... мен
базалық инфрақұрылымның дамуына байланысты», деп атап көрсетті. Президент
тапсырмасымен өткен жылы Үкімет ... ... ... іс-қимыл
жоспарын қабылдап, инновациялық, индустриялық және инфрақұрылымдық үлкен
жобаларды іске асыру міндетін белгіледі.
3 ... отын - ... ... ... жағдайы
3.1 Кен орындары мен жанба отын қорының географиясы
Қазақстандағы мұнай өнеркәсібі отын өнеркәсібіндегі ... ... ... 300 ... өнім ... Мұнай өнеркәсібі XIX ғасырдың
аяғынан бастап қолға алынды. 1911 жылы Орал-Ембі ... ... ... ... ... 1960 жылдардың ортасында осы аймақтағы
Маңғыстау ... ... ... ... ... кен орындарының мұнайы
құрамында парафиннің көп болуынан, ... ... ... илене
бастайды. 1970 жылдардың аяғында геологтар оншалықты терең емес ... ... ... Бозащы және т.б. кен орындарындағы мұнайға
барлау жасады.
1980 жылдардың басында республикамызда үшінші мұнай-газ ... ... ... ашылды. Ірі кен орындары Құмкөл, мұнайы тез қатады және
құрамында табиғи газ бар. 1999 жылдардың ... ең ... ... ... ... ... компаниясы Каспий теңізінің солтүстігіндегі
қайраңнан ең үлкен мұнай кен орны Қашағанды ... ... қоры ... ... ... ... ... үшінші орында. Жанба қуат көздері қорларының
әр түрлі қуат күшінің энергиялық күші 29 ГДж /т (7000 к ... ... ... ... отын ... ... ... ыңғайлы. Әр түрлі жанба қазбаларын шартты отынға ... мәні ... ... ... 1.1 ... ... ... әлемдегі жанатын кеннің қорлары былай бөлінген
(1.2. кесте)
Әлемдегі жанатын кеннің негізгі үлесі ... ... ... ... (70% ... Алынатын органикалық отын қорындағы мұнай мен газ
үлесіне тиісінше 16 және 14% ... ... ... ... кен қорларының бөлінуі 1.3. кестеде
көрсетілген.
12 кесте
Жанатын қазбалардың қуат эквиваленті
|Жанатын ... қуат күші ... ... ... | | ... | | |
| | ... отын т/т ... ... |
| | | |т/т ... ... |27,60 ... |0,95 |0,66 ... ... ... |0,47 |0,33 ... |41,90 ... |1,44 |1,00 ... газ 20ºС |34,30 ... |1,8т/1000м³ |0,82т/1000м³ |
|0ºС |37,70 ... ... ... |
|Шартты отын |29,00 ... ... ... |
13 ... ... әлемдік алыну қоры (1.01.2006 ж. жағдайында)
|Жанатын қазбалар түрі | 10 т | 10 м | 10 ... | % экв. ... |139,5 |- |208,5 |16,03 ... |- |144,8 |188,2 |14,47 ... көмір |547,1 |- |519,7 |39,96 ... ... |543,0 |- |255,2 |19,62 ... ... |- |- |129 |9,92 ... қарамайлар | | | | ... | | |1300,6 |100 ... ... ... ... ... мен
елдердің үлесі (%) және олардың ... ... ... ... ... ... ж. ... )
14 кесте
|Аймақтар, елдер |Мұнай | Газ| Тас |
| | | ... |
| | % |жыл |% |жыл |% |жыл |
| 1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... шары |100,0 |40,1 |100 |62,8 |100 |213 ... ... |2,7 |7,5 |4,5 |8,8 |21,2 |137 ... |2,2 |5,6 |3,2 |8,4 |20,35 |138 ... ... |12,6 |35,0 |5,6 |65,6 |2,1 |250 ... |6,4 |51,2 |2,8 |143,1 |- |- ... |4,8 |39,2 |1,25 |39,6 |0,15 |72 ... ... |1,8 |7,6 |3,3 |17,6 |8,4 |258 ... |0,4 |10,5 |0,5 |8,3 |3,7 |323 ... |1,1 |9,8 |1,0 |34,7 |- |- ... |- |- |1,2 |20,6 |- |- ... |- |- | | |4,4 |353 |
14 ... ... Еуропа |0,2 |25,4 |0,5 | |5,7 |191 ... |0,16 |32,4 |0,28 |18,8 | | ... |- |- |0,1 |31,0 |5,3 |217 ... КСРО |5,6 |21,9 |39,2 |90,9 |19,0 |228 ... |4,76 |21,7 |33,2 |84,3 |- |- ... және Орта | | | | | | ... |664,4 |85,5 |33,8 |357,0 |- |- ... ... |25,4 |78,9 |3,7 |146,3 |- |- ... |11,0 |263,2 |- |- |- |- ... |9,1 |69,2 |15,855 |681,88 |- |- ... |9,2 |123,7 |1,0 |254,2 |- |- ... |9,6 |110,5 |4,0 |211,7 | | ... |6,3 |26,7 |6,8 |113,8 |11,0 |322 ... |2,9 |57,6 |0,9 |198,5 |- |- ... |1,5 |18,8 |2,2 |- |- |- ... |0,9 |20,4 |2,6 |62,3 |- |- ... |- |- |- |- |10,1 |338 ... |4,18 |15,8 |6,3 |40,2 |32,5 |97 ... |2,35 |20,5 |0,8 |55,2 |11,4 |60 ... |0,5 |9,3 |1,42 |31,0 |0,18 |35 ... |0,4 |16,2 |1,56 |31,1 | | ... |0,18 |8,6 |0,4 |18,3 |8,3 |619 ... |0,4 |16,0 |0,34 |21,7 |12,4 |292 ... әлемдік өндірілу қоры 139,5 млрд. т.-мен (яғни 208,5 млрд.
т.ш.о.) бағаланады. Бұл ... ... ... ... ... жылға жетеді.
Мұның 66,4 % - ы Таяу және Орта шығыс елдерінде ... Бұл ... аса ... қоры мен ... ... ... аса ірі 1 ... және аумағы кең (300 млн. ... 1 ... т-ға ... ) ... тән. Осы ... аталған көрсеткіш бойынша Сауд ... ... ... ... тұр, ... ... мұнай қорының төрттен бірі
шоғырланған. Бұл аймақта Ирак, Иран, Кувейт және Абу-Даби ... ... ... көп ... ... ... ... әлемдік
мұнай қорының оннан бір бөлігі бар.
Аймақтар ішінде ... ... ... 15,3%-н өндіретін Америка
құрлығы екінші орында. Сол ... ... ... АҚШ, ... ... ... барынша мол қорына ие. Африкада алынатын мұнай қоры
6,3 % , оның ... ... - 2,9 ... – 1,5 және ... 0,9 ... ... ... батыс Еуропа мұнай мен газға кедей саналып ... үш он жыл ... ... ... ... ... ... (0,5 млрд. т.) және Норвегия ( 1,5 ... ірі кен ... ... ... ... ... ... қорларын Қытай
(2,5 %), Индонезия (0,5), Индия, Малайзия және Австралия (әлемдік қордың
1 % - ы) ... ... ... ... ... және ... КСРО
шығарылатын мұнай қорларының 5,8 % -ын ... оның ... ... – ның 5,9, ... – 4,76 %, яғни 6,64 ... т. қоры ... ... қазіргі кезде өнеркәсіптік маңызы бар 20 мың ... ... ... ... 29-ы аса ... ірі ... болып
саналады (1.4. кесте). Олардың ішінде төрт кен ... ... 30 ... т-сы (22 % ) ... ... аса ірі орындарының
көпшілігі (олар әлемде -45) Орта ... және ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең ірілері – Гавар мен
Үлкен Бурган болып саналады. ... ... қоры 10,2 ... ... Аравиясындағы Гавар кен орны ( бұрынғы КСРО- дағы ... ... ... ... ) 1948 жылы ашылған. Оның ... 225 ...... 25 ... дейін, қатпарларының орналасу тереңдігі 1550-1750
м. ... ... 1500 т. ... ... ... ... ... млрд.т болатын Үлкен Бурган (Кувейт) 1938 жылы ашылған. Қатпарларының
орналасу тереңдігі -1700-2300 м. Скважиналардың ... ... ... – 2000 т. Осы екі ... араб ... ... ... көзі болып
табылады.[19]
Егер мұнай мен газ кен орындары географиясына ... онда ... ... орналасқанын байқау қиын емес. Келешегі ... ... ... ... жалпы әлемдік деңгейдің
жартысынан астамын құрайды. Қазіргі кезде мұнай мен газ барлық 5 мұхитың
түбінен, оның ... ... ... Осы күні ... ... ... ... өндірілуінің үштен біріне жетіп отыр. Жаңа ғасырдың бас кезінде
мұнай мен газдың жартысы теңіз бен ... ... ... деп ... табылған қорлардың және шельфте өндірілген ... ... ... ... бөлігі бесеу: Персия бұғазы, Маракайбо
көлі, (Венесуэла мен ... ... ... бұғазы, Каспий және
Солтүстік теңіздері аймағына жатады.
15 ... аса ірі ... ... ... орындары |Елдер ... ... ... ... ... |10,2 ... ... |9,9 ... ... |4,4 ... ... ... |4,1 ... ... |2,7 ... ... |2,4 ... ... |2,2 ... ... |2,2 ... ... |2,1 ... ... |1,9 ... ... |1,7 ... ... |1,6 ... ... ... |1,5 ... ... |1,5 ... |АҚШ( Аляска шт.) |1,4 ... ... |1,4 ... ... |1,4 ... ... |1,2 ... ... ... |1,2 ... ... Аравиясы |1,2 ... |БАЭ |1,2 ... ... |1,1 ... ... |1,1 ... ... |1 ... ... |=1 ... ... ... |=1 ... ... Арависы |=1 ... ... |=1 ... ... |=1 ... ... қоры жөнінен Қазақстан дүние жүзінде 13, газ
бойынша - 15 орында. ... ... ...... анықталған, шөгінді
алаптары бар ұлан-байтақ аумақтардың ... - ... және ... ... ... қанағаттанарлық деуге болмайды, кей жерде ондай жұмыстар
мүлде жүргізілмеген.
Республиканың ... ... ... көмірсутегінің
барланған қорына, өндіру, тасымалдау және шығару үрдісін ... және ... ... ... ... кең кені және барланған қоры. Қазақстан
жерінде 207 көмірсутегі шикізатының кені есепке ... ( ... ... ... ... ... -15, Ақтөбе облыснда -21, Атырау
-80, Маңғыстау облысында – 54, Оңтүстік ... ... ... -11, ... ... -16, ... обылысында -4 ( Кировская
шахтасын қоса есептегенде ) кен орны ... ... ... Қазақстан облысында да байқалған. Кен ... және ... ... ... конденсаттың негізгі қоры Батыс
Қазақстанда шоғырланған және олар ... маңы ... ... беткейі
өңірінде, Маңғыстау – үстірті ... ... ... ... Ембі ... ... ... тура келеді. Қазақстанның оңтүстік –
шығысында мұнай және газ ... ... ... ... мен ... ... [17]
Қазақстанның кен орындары дүние жүзінің көптеген мұнай ... ... ... ... басым келетін фазалық
құрамына қарай, мұнайлы, ... ... ... ... көбінесе кешенді болып келген, мұнайы немесе бос күйіндегі газы
басым және ... бар. ... ... де кеңтаралған.
Каспий маңы ойпатымен Маңғыстау жері ауқымында, жер бетіне жақын
қабаттарда, яғни 50м ... ... 150 – ден ... ... мұнай
битумдары мен оның белгілері анықталды.
3.2 Табиғи газ ресурстары мен көмір кен ... ... ... өнеркәсібіне қарағанда жас салалардың бірі. Оның
жан-жақты игерілуі 1960 ... ... ... ... басталады.
Газ өндіру көлемі көп жылдар бойы баяу жылжыды. Оның серпіліп кең көлемде
өндірілуі КПО консорциумының ... кен ... ... ... ... газ ... ... жеделдетіп
экспортқа шығаруға мүмкіншілік берді. Отынның ішінде газ - ... бар, ... ... арзан және тасымалдауға қолайлы. Сонымен
бірге химия өнеркәсібінің ... ... көзі ... ... ... республикамызда көптеген газ қорлары барланды. Бірақ 2/5
бөлігі Қарашығанақ кен орнының ... ... ірі кен ... Қашаған,
Имашев, Жаңажол кен орындары жатады. Елімізде өндірілген газдың көлемі
тұтынылатын газдың көлемінен ... ... ... ... ... қамтамасыз
етілу толық дамымаған. Табиғи газ еліміздің 9 облысына ғана ... ... ... ... ... ... да ұзын (10000 км – ... Оның негізгі бөлігі транзитті газ құбырлары Орта Азия – Орталық
(ОАО) және Бұхара – Орал. Осы ... ... ... мен ... ... ... ... елдерге жеткізіледі. Тек қана Бұхара –
Алматы газ құбыры Қазақстанның оңтүстік аудандарын ... ... ... Республикамыздағы өзекті мәселенің бірі біріңғай газ құбыры жүйесін
құру.
Табиғи газдың әлемдік алыну қоры 144,8 трлн. м³ (171 ... ... ... ... қарқынында газ ресурстары 62,8 жылға
жетеді. Табиғи газдың барланған қоры ... КСРО ... ... ол
әлемдік көлемнің 39 % -ын, оның ішінде Ресей 33 % -ын құрайды.
Дүниежүзілік қордың үштен біріне жуығы Таяу және орта ... ... ... – ақ ол негізінен мұнай мен қатар өндіріледі. Ол елдер: ... ... ... 15,8 %,-ы ... жүзінде 2-орында ), Абу-Даби (40 ... ... (37 %) және ... (1,0 % ... ... аймағында газдың елеулі ресурсын Индонезия,
Малайзия, Қытай, ... және ... ... ... ... (6,8 %), Алжир (2,6 %), Нигерия (2,2 %) және
Ливия (0,19 % ) ... ... ... ... жалпы әлемдік табиғи газ қорының 10,1 %-ы бар,
оның ішінде ... 3,2 %(5 ... ... – 2,8 % ... -1,3 % ... 1,2 % Батыс Еуропада әлемдік табиғи газ ... 3,3 % ... оның ... ... ... 1,0 % Нидерландыда - 1,2 ... – 0,5 % ... бар. 1.5. ... дүние жүзіндегі аса ірі газ
кені орны ( қоры 1 ... ... ... ... ... ... әлемде -11.
Оның 7-і Ресейдің Сібір мен Каспий маңы ойпатының ... ... ... ... және Орынбор) орналасқан.[18]
Қазақстан Республикасында 1998 ж. 1 қаңтарда жанғыш газдың 138 кені
есепке алынды, оның 32-сі ... және ... ... бос күйіндегі газдың және «газ ... » ... кені ... ... 29-ы ... ... 2-і мұнай – газды, ... және 19-ы ... ... бос күйіндегі газ 41 кен орнында, еріген 44
кен ... ... ... 42 кен орны ... ... Оның ... 30
кен орны мұнайгазконденсатты, 12-і – ... ... ... 42 кен ... ішіндегі 18-інен кен шығарылады, 18-і игеруге ... ... ... аса ірі газ кен ... ( қоры 1 ... ... ... | ... ... ... ... |
| | |м³ |
16 ... жалғасы
|Уренгой ... |4 ... ... |3,78 ... ... |3 ... ... |1,55 ... ... |- ... ... |2,6 ... ... |- ... ... |1,78 ... ... |АҚШ |2 ... |Нидерланды |1,65 ... ... |1,4 ... - ... ... |1 ... дүние жүзілік сенімді қоры 11 ... ... ... оның 1090 млрд. тоннасы өнеркәсіп негізінде өндіріледі.
Әлемннің үш елі – АҚШ, ... КСРО мен ... ... ... 51,6 ... ... ... Қытай, Индия, Оңтүстік Африка, Австралия,
Германия; ... ... ... 8 ... ... дүниежүзілік көмір қорының
92 %-ы тиесілі. Ірі ресурсы бар алғашқы он елдің ... ... ... ... қоры ... ... КСРО дүние жүзі бойынша АҚШ –тан кейін
екінші орында тұр. Жалпы қордың 90 % -ын ... ... ал 10 ... аса ... ... ... ... қажет көмір құрайды.
1.6. кестеде көріп отырғандай, 7 алпауыт кен орынының (қоры 500 млрд. т-дан
асады ) 5-ші ... ...... мен ... ... ... ... ірі көмір бассейндерінің ішіндегі аса ірісі Тунгус кен
орыны саналады, онда 2 трлн. тонна ... ... тас ... және ... ... ... аса ірі ... кен орындары (қоры 5 млрд. т-дан астам)
|Кен орындары ... ... ... ... |
|Тунгус ... |2300 ... ... |1647 ... – Ачинск |Ресей |638 ... ... |637 ... ... |580 ... |АҚШ |1600 ... қоры ... Қазақстанда Қарағанды тас көмір бассейні 1
орын ... ... тас ... ... ... ұсақшоқысымен қоршалған
зор ауданды жазық ... ... тас ... ... ... км. Қарағанды тас көмір бассейнінің фундаменті силурдың, ... ... ... ... ... тас ... ... ал қоңыр
көмір юра жыныстарында карбонның көмірлі қабаттарының жалпы ... 4650м, ... жеке ... қабаттарының қалыңдығы 0,7-0,8 м, ... ... ... 80-90 м. ... тас ... бассейнінде 4
өндірістік – геологиялық аудан бар. Қарағанды тас көмір ... 1856 ... ... ... өндіре бастады. 1956-87 ж.ж мұнда 303
мың т. көмір өндірілді, 1899- 1920 ж. 815 мың т. ... ... ... ж. ... ... жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін
анықтады.
Қарағанды тас көмір ... ... ... қоры ... 2 ... көмір бассейні алады. Бұл өңірде көмір қоры бар екенін 1876
ж . жергілікті ... ... ... ... ... ... 1896 ... алғашқы шахта Қасымның есімімен аталады. Кен орны 1913 ж.
150 т. ғана ... ... ... ... ... көмір бассейнінде
көмір өндіру комплексті механикаландырылған, мұнда ... ... т. ... өндіре алатын роторлы-эксковаторлар пайдаланады.
3.3 Жанатын сланец және мұнай ресурстары
Аталмыш жанатын ... ... ... қоры 682 млрд.т.ш.о-
мен бағаланады, оның алынатын мөлшері-129 млрд. т.ш.о. Сланецтің аса ... ... ... ... ал ауыр ... мен битум
(битумды құм) Канадада (дүние жүзіндегі ірі Атабаска асфальт өндіру кен
орнында), ... ... , ... Ресей мен ... ... ... бүгінгі күні, Батыс Қазақстанда әр түрлі
дәрежеде зерттелген 64 өз алдына жеке ... ... оның ... ... орны ... 2 кен ... ... Иманқара) тәжірибелі –
бақылау өндірісі жүргізілді.
1975-2000 жылдары аралығындағы дүние жүзіндегі жанатын ... ... ірі отын ... елдер 1.7, 1.8, және 1.9. кестеде берілген.
Қазақстан Республикасы дүние жүзіндегі ежелгі мұнай ... ... ... ... ... шикізаты негізінен Батыс Қазақстанның ... ... ... Батыс Қазақстан және Маңғыстау), ішінара
Қарағанды және Қызылорда облыстарында ... ж. ... ... ... 617,033 ... ... және 110,969 м³ жанғыш газ
өндірілді.
Қазақстан егемендік алғаннан бергі уақытта ... ... ... ... ... 1991-93 жж. ... өндірудің жылдық мөллшері 25
млн. т-ға жуық деңгейде болды, 1994 ж. күрт ... ... ... ... ), ... 0,3 – тен 2,8 млн. ... ... қарқынмен
қайта өсе бастағанын кесте көрсетіп тұр.
1.7.Кестеден көрінетіндей,ең жоғары -3220 ... ... ... ... қол ... 1985 ... қарай ол 2800 млн.т-ға дейін төмендеді, содан
кейінгі жылдары біртіндеп ... бір ... ... ... ... өсу ... мен ... төмендеу себептері мыналар:
1.Мұнай қорының шектеулігі. ... ... 1979 жыл ... ... жоғары сақтау барысында анықталмаған қор небәрі бірнеше он жыл
мерзімге жетеді.
2.Мұнай қорын ... ... Қор мен ... ... ... және Орта ... (Сауд Арабиясы, Иран, Ирак, Кувейт, Абу-даби, т.б.),
сондай-ақ Латын ... ... ... ... ... және т.б) ... 13 ... - мұнайды сыртқа шығарушылардан
тұратын ұйым ОПЭК құрылғанша (1960 ж.) халықаралық ... ... ең ... баға ... ... 17 ... 1972 ж.) осы елдің
байлығын аяусыз пайдаланып, аса көп пайда ... ... ... ... ... әлемдік динамикасы
|Энергия ресурстары |1975 ж |1979 ж |1985 ж |1990ж |1998ж |2007ж |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... ... |2,9 |3,22 |2,8 |3,1 |3,1 |3,37 ... ... |1,4 |1,6 |1,7 |1,9 |2,1 |2,37 ... ... млрд. |2,4 |2,8 |3,0 |3,4 |3,6 |- ... ... |0,9 |1,0 |1,1 |1,3 |0,9 |- |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
19 ... ж. ... мұнай мен газ өндрісіндегі жекелеген аймақтар мен елдің
үлесі(%)
|Аймақтар, | ... | Газ ... | | ... кестенің жалғасы | | ... жүзі |100 |100 ... ... |11,8 |32,2 ... |8,7 |23,8 ... ... |13,9 |5,6 ... |4,5 |1,0 ... |4,5 |2,0 ... ... |9,5 |12,1 ... |3,7 |4,8 ... |4,8 |2,1 ... |- |3,0 ... | |0,8 ... ... |0,4 |1,4 ... |0,2 |0,9 ... |- |0,2 ... КСРО (ТМД) |11,5 |30,4 ... |10,0 |28,4 ... және Орта ... |32,2 |5,6 ... ... |12,3 |1,4 ... |3,8 |- ... |5,5 |1,3 ... |3,1 |0,2 ... |3,3 |1,0 ... |10,0 |3,9 ... |2,1 |0,8 ... |3,0 |- ... |1,2 |2,7 ... |- |- ... |11,0 |10,8 ... |4,8 |1,1 ... |1,9 |3,1 ... |1,0 |1,0 ... |1,0 |1,3 ... |1,0 |1,1 |
20 ... ж. ... ... ... ... ... елдері | Тас ... | ... ... |
|Қытай |1185,5 |50,0 ... |934,2 |80,0 ... |289,7 |65,8 ... |295,9 |23,0 ... |149,0 |83,0 ... |222,3 |- ... |41,3 |166,6 ... |117,0 |63,0 ... |74,2 |2,0 ... |24,9 |50,8 ... |63,6 |11,8 ... ... |60,0 |15,0 ... |65,7 |3,0 ... |61,2 |- ... |2,3 |40,0 ... |41,3 |- ... және ... ... елдердін күресі бірлесуденг соң ... ... ... ... ... көтеріп, (1980 ж. 248 ... ... оның ... шектеп отырды.
Бірақ 1985 ж-дың аяғы мен 1986 ж-дың бас ... ... ... ... күрт ... (60-70 ... ... 3-4 есе).
Әлемдік бағаның күрт төмендеуі ОПЭК елдері бірлестігінің жоқтығынан ... ... кері ... ... ... ... жасап, жүзеге асырудан болды. 1974 ж. ОПЭК-ке қарсы тұру ... ... ... ... ... ... беделін
төмендету үшін 1985 ж-дың соңында АҚШ, Англия, Норвегия және басқа ... ... ... ... ... ... жеткізе бастады. Осындай қиын
кезеңде ОПЭК елдері өз мүддесін ... үшін ... ... ... ... және т.б. ... жүзеге асыруға дейін барады, бұл
мұнайдың ... ... ... (1987 ж. мұнайдың әлемдік бағасы 131
долл/т-ға дейін көтерілді) әкеп соқты.[17]
3.Мұнайды өндірудің ... Ескі ... ... тозып, скважиналар
өнімділігі төмендейді. Мұнайды насостармен соруға, жер қыртысынан ... оған ... ... әсер ... тура келеді. Соған
қарамастан жер ... ... ... ... ... ... ... алудың әлемдік к/т 30-35%). Мұнайдың жаңа орындары жетуі қиын, адам
тұрмайтын шалғай аудандардан (Сахара.Батыс Сібір) ... ... ... ... тереңнен соруға тура келеді.
4.Атом және су энергетикасын дамыту, қайта қолға алынған ... (күн, ... ... және ... пайдалану. Энергияны үнемдейтін технологияны кеңінен пайдалану
және өнркәсіп өндірісі мен процестерінің үлестік ... ... ... ... ... ...... ірі ресурстарын
иемденген елдер болып саналады. Мұнай өндіру бойынша әлемде бірінші орынды:
1974 ж-ға дейін АҚШ, 1989 жылға ... ... ... ал 1995 ... ... дейін Сауд-Арабиясы иеленді. 1.8. кестеден аңғарылатындай, қазіргі
Ресей бұл көрсеткіш бойынша Сауд-Арабиясынан кейін әлемде ... ... ... ... ... ірі ... өндіру елдерінің ішіне (жылына 100 млн.
тоннадан астам өндіретіндер) Иран, Қытай, Норвегия, Венесуэла, Мексика,
Ирак, Ұлыбритания және ... ... ... ... ... ... бар, ... ерте
дамыған салаларының бірі. XIX ғасырдың аяғында және XX ... ... келе ... ... және орыс ... ... қаржысы
мұнай өнеркәсібін де қамти бастады. Бірақ, патша үкіметі, Қазақстанды арзан
шикізат көзі және ... ... ... ... ... қарастырып, отары
ретінде ұстады.
XX ғ-дың 20 ж. басында, Кеңес үкіметі тұсында, ... ... ... ... ... да, ол 1992 ж. ... тресі
болып қайта құрылды. Қазақстанда «алғашқы атанған трест 70 жыл бойы Батыс
Қазақстанда мұнай іздестіру, барлау, мұнай ... ... ... ... ... арнаулы мұнай мекемесіне айналды. Трест ... ... ... ... ... мен ... ... қалпына
келтірді, 30-жылдары Байшонас, Ескене, Сағыз кен ... ... ... қосты. Ембінің мұнай кәсіпшіліктерін пайдалану жағдайлары жақсартылып,
мұнай өндіру өнеркәсібінің ... ... ... Бұл ... ... 2 есе ... ... береді. Тұтастай алғанда,
1940ж.700 мың т мұнай өндірілді.
1960 Ж. Қарсақ, Мартыни кен орындары іске қосылып, ... ... ... ... 51,5%-ке артты. Мұнай өндіісі мен ұңғыларды бұрғылауда
автоматтандыру және ... ... ... ... ... жетістіктерге қол жеткізді.
Алайда, 60-жылдардың ортасына дейін Республикада мұнай өндіру ... және ... ... ... КСРО ... ... өнеркәсібнің
даму қарқынынан қалып қойды. Республиканың жалғыз ғана ... ... ... ... ... Тек ... жылдары Маңғышылақ түбегінде, Батыс
Қазақстан, Ақтөбе облыстарында және ... ... ... ... ірі кен орындары ашылып, ... ... ... ... дами ... жж. ... өндірісінің қарқыны 1950-70 жж. ... ... ... ... отын ... ... ... салалары маңызды рөль атқара бастады. ... ... ... Одағы республикаларының арасынан 2-ші орынға
көтерілді, саланың тұрақты даму ... ... жж. ... ... Бозащы түбегіндегі жаңа ... ... және ... ... Жаңажол кен орнын ... 1979 ж. ... ... облысында дүние жүзіндегі ең ірі ... бірі ... ... кен ... ... 1984 ... игерудің алғашқы жұмыстары ... ... ... ... жж. ... өнеркәсіп өндірісі жалпы алғанда 19,4 ... ... ... ... Батыс Қазақстан облысында 30,7
%-ке өсті. Маңғыстау аймақтық өндірістік ... ... ... ... ... 83,7 %-і, ... газ ... 52,3 %-і
қосалқы газ өндірудің 85%-і тиді.
90 – жылдары Солтүстік Жолдыбай, ... ... ... және Кенбай
мұнай кәсіпшіліктерін пайдалану басталды. Батыс Қазақстанда елдің ірі
мұнайгаз ... ... және ... ... ... ... келе жатқан кәсіпшіліктердің
еңбек өнімділігін арттыру және Маңғышылақ пен ... ... маңы ... ... Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда
облыстарындағы жаңа кен ... ... ... ... ... және газ ... өндіру айтарлықтай көбейді.
Әлемдегі және кейбір елдердегі 2000 жылғы табиғи газ өндіруді ... 1.8. ... ... мен ... ... ... газ ... мұнай
өндірумен салыстырғанда 1945 жылдан кейін барынша жедел қарқынмен ... жылы ол 1700 ... м³ - ге ... Бұл ... эквивалентіне шаққанда (
м.э) – 153 млн.т.м³ әлемдік газ өндіру ... ... ... және күні ... ... ... ... дамыды. 2000 жылы әлемдегі
газ өндіру көлемі 2,37 ... м³ ... ... ... ... ... кеміген бұрынғы КСРО мен Ресейде өнеркәсіптің басқа салаларында газ
өндіру өсіп, ... бір ... ... ... газ ... көлемі бойынша
басқа елдер алдында бұрынғы КСРО мен АҚШ келеді. Әлемнің ірі газ ... ... ... ... ... ... Алжир, Норвегия,
Мексика кіреді. 1970-жылдары, республикада, ... ... ... газ ... ... ... ... уақытта, ол, газ өндіруді,
сақтауды, өңдеуді және газ өңдейтін кәсіпорындарға, коммуналдық және басқа
объектілерге ... ... отын ... ... ... болып
саналады.
Республикада газ өнеркәсібінің пайда болуы мұнай өндіру өнеркәсібінің
дамуымен ... ... 1960 жылы Өзен кен ... № 18 ... рет ... газ ... ... түбегінде газ кен орындарының
өнеркәсіптік пайдаланылуы 1966 жылы ... 1979 жылы ... ... кен ... игеруге байланысты, республикада
өндірілген газ көлемі едәуір ... ... ... табиғи және
мұнайдың қосалқы газын өндіру 1970-1980 жылдары – 2,1 есе, ... 64,9 %-ға, ... ... 17,5 % -ға ... [21]
3.4 Қазақстандағы мұнай-газ ресурстарының өндіру бағыты
Экономикалық география ғылымында белгілі бір территорияда, ауданда,
мемлекетте, сонымен ... әр ... ... пен ... ... ... өндірістік қатынастардың территориялық ерекшеліктерін
зерттеудің маңызы зор. ... ... ... ... ... ... және бөлу процесінде адамдардың ... ... ... ... қоғамдық өндірістің басты құбылысы-
қоғамдық еңбек бөлінісі ... ... ... ... ... ... ... географияда бұл ұғым территориялық (географиялық) еңбек
бөлінісі ... ... ... ... ... ... ... бөлінісін
негізгі екі бағытта (көзқараспен) қарауымыз керек, бірінші еңбек ... екі ... ... ... ... ... – еңбек
әрекетіне (жұмыс түріне) байланысты (салалық форма), екіншіден – еңбектің
территориялық ... ... ... ... ... Яғни территориялық еңбек бөлінісі деп белгілі бір ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне, географиялық орнына байланысты, өндірістің
мамандалуы және олардың ... ... ... да қызмет көрсетуі арқылы
әр түрлі байланыс (сауда,мәдениет,ғылыми техникалық т.б.) жасауын айтамыз.
Территориялық еңбек ... даму ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісінің кеңістік формасы
деп санаймыз [21]
Географиялық ... ... ... ... ... ... пайда. Өндіргіш ... ... мен ... ең ... ... мен ... шоғырланады. Яғни бұл
елдерде ... ... ... құны ... ... ... тиімді болу керек. Сонда ғана, бұл тауарларды ... ... ... ... тұтынуға және тасымалдауға болады.
Территориялық (географиялық)еңбек бөлінісінің деңгейі мен түрлері:
- әлемдік еңбек бөлінісі (дүние жүзі экономикасын және әр түрлі ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісі;
- аудан ішкі еңбек бөлінісі болып бөлінеді.
Территориялық халықаралық еңбек бөлінісіне жеке ... ... ... ... ... ... маманданудың негізгі
түрлеріне: бұйымдық(өнім өндіру), бөлшектік(өнімнің ... ... және ... ... ... ... үрдістің дамуы халықаралық еңбек бөлінісіне
енуі және қатысуы мәселелеріне байланысты. Қазақстанның ... ... ... өз ... өндіруге кететін шығыннан арзан бағамен
алуы және өз өнімін экспортқа шығарғанда оның бағасы ішкі ... ... онда ол ... ... ... Яғни, әлемдік бәсекелестікке
қабілетті өнім ... және ... алу ... ... ... көрсеткіші
болу керек.
Қазақстан Республикасының дүние жүзі экономикалық қауымдастығында
өзіне сай орынын ... ... ... ... ... ену
бәсекелесіне барынша қабілетті әлемдегі 50 елдің қатарына кіру ...... ... ... үшін әр ... ... мен
индикаторларды пайдалануға болады. Оның ішінде ... ... ... ... ... ... көлемі, сапасы,
географиялық орыны, өндіру деңгейі және ... ... ... мүмкіндіктері жатады.
Қазақстан Республикасының Президенті Парламент палаталарының бірлескен
отырысында ... ... ... ... ... 50 елдің қатарына
кіру стратегиясы» туралы сөйлеген сөзінде ұсынған алты басымдылықтың
үшіншісінде ... отын ... және ... ... жаңа деңгейін ұйымдастыру мұнай-газ ... ... деп ... дүние жүзі елдерінің ішкі және сыртқы саясаттың құруға, ... ... және ... ... стратегиялық мақстына
жетудің басты құралына айналуына;
- дүние жүзінде 25 мемлекетте ғана ... ... бары ... ... ... 9 – шы орында);
- жаһандық энергетикалық қауіпсіздікті сақтауда мұнай-газ ресурсы
рөлінің артуы;
- мұнай-газ ... ... ... ... ... ... ... айналуы;
- Қазақстан республикасының халықаралық еңбек бөлісіндегі орынның
аймақтық, континенталды ... ... ... ... және ... ... шешуге қатысуына және
Еуропа, Ресей, Қытай, АҚШ елдерінің стратегиялық партнеріне айналуына
мүмкіндік жасауы;
- Қазақстан Республикасының ... ... ... енуіне әсер етуі ( Каспий құбыр арнасы консорсиумы ( теңіз-
новороссиск), Батыс Қазақстан – Батыс Қытай (Атасу-Алшанқай), ... ... ... ... - ... Орта Азия – ... құбыры);
- Ішкі жалпы өнімдегі мұнай өндіру өнеркәсібі көлемінің үлесі (2005 жылы
үлес 49,5 %) және ... ... ... ... ... (үлесі
44 %, 2005 ж);
- Шикі мұнай үлесінің экспорттық рейтингта бірінші ... ... 49,1 ... ... ... ... жетекші рөль атқаруы (үлесі 33
%); ... ... ... ... ... ... ... дефирсифкациялау, яғни жаңа технология
және инновация ... ... ... ... алғы ... ... ... Қазақстан Республикасының көмірсутегі шикі заттармен жабдықтаушы
әлемдік қатарына енуі мұнай ... – 40 ... 2003 ... ... ... ... транзиттік потенциалының артуы (
мысалы : «Казтранс Ойл» және ... Газ» ... ...... ... ... элитасына кіреді. Олар тиісінше
4-ші және 11-ші орындарды алады);
- тау – кен өнеркәсібінің құрылымында мұнай және ... газ ... ( ІЖӨ ... ) 85,4 %, ... газ өндіру 2,9 %, яғни, барлығы
88,3 % ... ... ... ... ... ... ... (10 мың шақырымнан асатын газ тасымалдау желісінің жалпы
өткізу мүмкіндігі 150 млрд ... ... ... ... ... ... ... мұнай жөнелту көлемі 40 млн.т. );
- өндірілген мұнай мен газдың 80 % -ы ... ... оның ... алыс шет ... ... ¼ бөлігі ТМД елдері үлесіне тиеді.
Мұнай және газ өнеркәсібі – еліміздің ... ... ... ... ... ... қордаланып қалған
проблемаларды шешуде ... ... ... ... ... ... ... жүиесіне кірудің мәселелерін шешу ... ... ... ... арналға бағдарламасында» нақтылы
орнын тапқан. Қазіргі кезде мұнайдың әлемдік қоры 286 млрд .т(2001 ... 121 ... ... таңда өндіріліп, 160 млрд.т. қоры дәлелденген,
ал 205 млрд. тоннасы ... ... қор ... ... ... дәлелденген мұнай қорынан 1997 жылы 12-ші ... 2003 жылы ... (4 ... ... Ал, ... Каспий қайраңы
мұнай-газ провинциясының кен орындарының ... ... ... ...... ... ( газ ... ) жылжуы мүмкін деген болжам бар [4]
Мұнайдың ... ... қоры 1997 жылы 140,9 млн. ... Канада
мемлекетінің мұнай қорының қайта бағалауға байланысты, 2003 жылы 165 млрд.
тоннаға бағаланды. Дүние жүзінің 80% мұнай қоры Таяу ... ... ... ... континентінде шоғырланған. Ал оның ¾ бөлігі (108,8 ... ... ... ... ... мұнай өндіру көлемі 1900 жылы 21,2
бөлігін млн. т. болса, 1991 жылы 3,1 ... 2000 жыл 3,7 ... Оның 2/3 ... әлемнің 10 елінің үлесіне тиеді, ал оның 50%-ы Сауд
Арабиясы, АҚШ, ... ... ... ... ... ... ... кесте
|Мемлекеттер |Дәлелденген |Қортынды ... ... ... |
| ... қоры ... ... (2007) ... |
| ... ... | ... |
| | ... орны | ... орны |
| | |(2007) | |(2007) ... ... |33,4 |1 |418 |1 ... |24,2 |2 |136,6 |8 ... |15,1 |3 |101,7 |11 ... |13,0 |4 |91,8 |13 ... |12,9 |5 |105,6 |10 ... |12,3 |6 |166,8 |5 ... |10,9 |7 |151,4 |7 ... |8,2 |8 |379,6 |2 ... |4,0 |9 |47,2 |18 ... |3,9 |10 |63,8 |16 ... |3,7 |11 |178,4 |3 ... |3,3 |12 |98,6 |12 ... |2,5 |13 |168,9 |4 ... |1,2 |14 |66,5 |15 ... |- |15 |75,5 |14 ... |- |16 |64,2 |17 ... |- |17 |44,0 |19 ... |- |18 |39,4 |20 ... |- |19 |37,0 |21 ... |- |20 |36,0 |22 ... |- |21 |34,4 |23 ... |- |22 |157,4 |6 ... |- |23 |115,9 |9 ... қор, |165,0 | | | ... | | | | ... ... ... елдеріне 28,4 % Таяу Шығыс елдері-30,5 ... ... 10 % ... ... үлесі тиеді. ТМД елдерінің ішінде ... 84,5 % -ы ... 9,3 % - ы ... 3,7 % - ы
Азірбайжан ... ... ... қорының жан басына шаққандағы көрсеткішін қарасақ,
Қазақстанды алдыңғы қатарда көреміз, ал ... газ ... ... ... мен ... мен ... ... үшінші орынды
алады(кесте 22)
22 кесте
Жан басына шаққанда әлемдік ... және газ ... ... (2008 ... мен ... және газ ... газ, мың м³ |
|континенттер ... | ... |189,20 |12,16 ... |141,58 |3,22 ... |4,06 |1,80 ... |27,90 |17,0 ... |13,17 |11,9 ... ... |34,16 |28,0 ... және ... |26,80 |13,0 ... | | ... және ... |19,00 |20,9 ... ... өндіру 1960 жылы 1,6 млн.т. болса, 1990 жылы ... ... – 35,3, 2005 жылы 62,1 млн ... ... 2010 жылы – 100
млн.т, 2015 жылы 150-170 млн.т., оның ішінде 100 млн.т. Каспий ... ... ... бар. ... ... ... ... алғашқы
он елдің қатарына кіруі мүмкін.(кесте23)
23 кесте
Мұнай және газ өндіру көлемінің ... ... (газ ... ... газ, ... текше |
| ... ) ... |м. ... |1,6 |2,1 ... |13,2 |2,1 ... |18,6 |4,3 ... |22,8 |5,4 ... |25,8 |7,1 ... |20,6 |5,9 ... |53,3 |11,5 ... |36,1 |11,6 ... |47,3 |14,1 ... |51,4 |16,2 ... |59,5 |22,1 ... |62,1 |25,2 ... ... |120,0 |35,0 ... ... ... |180 |45-50 ... ... ... ... ... қоры бойынша 21 мемлекет ... ... – 48,6, ... м³, Иран -21; ... 7,08, Сауд Арабиясы -5,35,
Абу-Даби-5,35, АҚШ – 4,68, Венесуэла – 4, ... – 3,69, Ирак – ... 3, ... – 2,89, ... -2,5, ... – 2,27,
Индонезия – 2,05, Канада – 1,93, ... ... ... -1,81, Норвегия – 1,35, Қытай – 1,17, Украина -1,14 ... ... ... ... ... ... табиғи газды
пайдалану жылдам қарқынмен өсіп келе жатыр. ... ... ... ... ... ... бойынша табиғи газ
өндіру 1227 млрд. текше метрге өсіп отыр. 2030 жылы ... ... ... ... 5,3 ... деген болжам бар. Болашақта
Қазақстанда табиғи газ ... – 35 ... ... м.(2010 ж), 50 ... ... (2015) жетеді. Мұнай мен газ табиғи ... ... ... 24-ші ... ... ... ... мен табиғи газды әлемдік пайдалану деңгейі ( 2008 ... ... ... % ... газ МЭ ... % есебін|
| ... ... |млн. | |
| ... ... | | | |
| ... | | | ... |3636,6 |100,0 |2331,9 |100,0 ... | | | | ... |2225,8 |61,2 |1233,5 |52,9 ... одақ ... |17,6 |363,5 |15,6 ... ел) | | | | ... СКРЭ |1235,4 |34,0 |574,0 |24,6 ... | | | | ... |1093,2 |30,1 |686,3 |29,4 ... | | | | ... |914,3 |25,1 |566,8 |24,3 ... және |216,6 |6,0 |98,6 |4,2 ... ... | | | ... |766,9 |21,0 |451,3 |19,4 ... ... |175,4 |4,8 |524,4 |22,5 |
24 ... жалғасы
|Ресей |124,7 |3,4 |365,2 |15,7 ... |8,6 |0,2 |6,4 |0,3 ... ... |214,9 |5,9 |200,4 |8,6 ... Арабиясы |67,0 |1,8 |54,9 |2,4 ... |120,5 |3,3 |60,1 |2,6 ... ... |1049,1 |28,8 |310,9 |13,3 ... ... | | | | ... | | | | ... |275,2 |7,6 |29,5 |1,3 ... |748,7 |6,8 |68,9 |3,0 ... ... ... жылдық көлемі 0,9 - 1%-ға өсу байқалады,
2003 жылы 3,1 млрд. тоннаға жетті. Елдер бойынша алғашқы 5 ... (2002 ... (894,3 ... ... 24,6), ҚХР (245,7), ... (127,2), ... ... Олардың әлемдік үлесі 46% - ... ... ... елдердің қатарына: Оңтүстік Корея (105,0 ... ... ... (99,1), Италия (92,9), Канада (89,1), Мексика (86,7),
Бразилия (85,4), ... (76,5), ... (74,8) ... ... елдердің қатарынада: Сауд Арабиясы (318,2 млн.т.),
Венесуэла (144,3 ), ... (128,2), Иран (124,7), ... (124,6), ... ... (43,0). ... ... ... 12-ші орынға шығып
отыр.
Мұнайды ипорттайтын елдердің алдыңғы ... АҚШ (440,2 ... (212,0), ... ... (118,0), ... (103,7), Франция (81,2),
Италия (79,9), Нидерланды (59,5), Испания (52,3), Сингапур (44,4), Индия
(36,6) ... ... ... ... ... ... алдыңғы
қатарлы орынды алуды көздеп отыр. ... ... ... ... ... ... және ... рыноққа тасымалдауға аз шығын шығаратын
елдер жатады. Олардың ішінде 1 баррелл ... ... 1-2 АҚШ ... ... ОПЕК ... ... болады. Каспий аймағындағы Қазақстан
секторында бір баррелл мұнай өндіру 3-5 АҚШ ... ... ... ... ... ... өндірудің өзіндік құны бойынша тек ... ... ғана ... Ал, Қазақстандық ... ... ... ... құны ... көп ... төмен, немесе
бір қатарда жатыр.
25 кесте
Мұнай ... ... ... Жоба | ... АҚШ доллары |
|Теңіз ... | 16-17 ... | 15-16 ... ... Өзен) | 35-38 ... ...... (болжам) | 70-75 ... ... | 7-30 ... | 40-70 ... | 40 ... Америка | 100-200 ... ... | 70-90 ... ... - Азірбайжан | 50-60 ... ... ... әлемдік үлесі 0,2%, оған
қажеттілігі 2007жылы 12 млн.т. ... 2008 жылы 14 млн. т, 2010 жылы ... ... ... Қалған өнімді экспортқа шығаруға болады. Мұнайдың
Қазақстан экспортындағы ... ... (1995) ... өсті (2005). Оның ... алыс ... ... ... 25%-ы ТМД елдері алады. Қазақстанда
мұнайды импорттайтын ... ... ... ... ... ... ... -10%, Германия -4%. Қазақстан жылына 1млн.т. мұнайды Ресейден
импорттайды. Қазақстанның мұнайды экспорттаудан алған экономикалық ... жылы 1,1 млрд АҚШ ... тең ... 2004 жылы 9,2 ... ... ... ... экспорттайтын елдердің осы көрсеткіштері: Сауд
Арабиясында 207,8 (1980 ж), 91,7 (2004ж ), ... ... ...... Иран – ... БАЭ ... ... тұратын кен орнындағы мұнайды өндіру біршама қиын.
Оның тереңдігі 4-6 км ... өте ... ... ... келеді. Оны
өндіретін құрал-жабдықтар мұнай құрамында ... ... ... тез ... ... ... Мұнай мен газды ірі компаниялар
өндіруде: «Шевро Тексако» (Теңіз) КПО ... ... ... ... компаниясы (Жаңажол), Канаданың ... - ... ... мұнайын игеруде. Қазақстанның ең ірі ұлттық мұнай
компаниясы «Қазмұнайгаз».
Осы компаниялардың жұмыс істеу ... ... ... даму ... ... даму үстінде. Мұнайды
республикамыздың әр ... ... ... және экспортқа
шығарылады. Өндіріс ауданынан тұтынушыға темір жол ... ... ... теңізі арқылы танкермен тасымалданады. Бірақ негізгі
бөлігі құбыр ... ... ... ... ... ... ... жыл өткен сайын үлесі артуда. Құбырдың ... ... ... Диаметрі 83 см құбыр жылына 20 млн. т.
өткізе алады. ... ... өрт шығу ... ... ... ... құбырының ең ірілері Атырау – Новоросийск, Атырау – ... ... ... Омск – ...... – Чарджоу, Қарашығанақ – Атырау, Қазіргі
кезеңде салынып жатқан ірі мұнай құбырының бірі ...... ......... мұнай құбырының салынуы - өн ... ... ... және ... солтүстік шығыс және оңтүстік аймақтарын
мұнай ... ... ... ... ... ... ... келе еліміздің энергетикалық саласының
мүмкіндіктерін зерттей отырып, қазіргі кезде ... ... ... ... аударылады. Геология мен жер қойнауын пайдалану
саласында елдің 2003-2010 ... ... ... кешенінің
ресурстық базасын дамыту бағдарламасын іске асыру жалғастырылуда. 2006 жылы
инвестициялардың көлемі 2005 жылмен салыстырғанда 17,5%-ға өсіп, 14,8 ... ... ... секторындағы жұмыстар бағдарламалық құжаттарды
іске асыру шеңберінде жүргізілуде. Атырау мұнай ... ... ... ... Игерудің екінші кезеңін (2006-2010 жылдар) іске ... ... ... ... ... мен оның ... қарқынды дамуда.
Электр энергетикасы саласында Оңтүстік және Батыс Қазақстанды энергиямен
қамтамасыз ету жөніндегі жобаларды іске ... ... ... ... ... электр және жылу желілерінің негізгі жабдықтарының
тозуы сияқты проблемалар әлі де бар. Тозған ... ... ... ... құру, электр энергетикасы объектілерін кеңейту мен жаңадан
салу мақсатында инвестициялық ... ... ... ... ... ... ... қажет. Көмір өндіру саласында ішкі және сыртқы
тұтынушылардың ... ... ... ... өсіп келе ... төлем
қабілетті сұранысын қанағаттандыруға айрықша көңіл бөлініп отыр. ... ... ... ішкі және сыртқы нарықтағы бәсекелестік
қабілетін қамтамасыз ету үшін үш ... ... және ... екі ... ... бекітілді. Мұнай-химия өндірістерін
дамыту мақсатында ... ... ... ... ... ... ... кезеңі іске асырылуда. 2006 жылы қол ... ... ... ... ... 1,2 млн. тоннадан астам
мөлшерде базалық мұнай-химия өнімін алу жөніндегі әлемдік ... ... ... кешенін салуды қамтамасыз ететін іс-
шаралар жүзеге асырылды. ... ... ... 2006 жылы ... әзірленді. 2006 жылы физика, химия, биология саласында
зерттеулер жүргізу, Астана ... ... ... ... ... ететін
технологиялар мен импорт ауыстырушы өндірістерді дамыту үшін ауыр иондарды
үдету базасында пәнаралық ... ... ... ... ... ... және ... орталығын салуға арналған жобалық-
сметалық құжаттама әзірленді. Ядролық медицина ... үшін ... ... ... ... ... ... жаңғырту
қамтамасыз етілді. Уран өнеркәсібі 2004-2015 жылдарға арналған бағдарламаға
сәйкес дамуда. Жұмыс істеп тұрған кеніштерде кен ... ... ... ... ... ... бойынша 2007 жылы алға қойылған
міндеттер мынадай:  ... ... ... ... ... 65 млн. ... ... жеткізу;
• МӨЗ-де мұнай өңдеуді  12 млн. тоннаға дейін жеткізу және  2,5 млн.
тонна бензин; 3,5 млн. ... ... ... 3,2 млн. ... ... мың тонна керосин шығару.
     Каспий теңізінің қазақстандық  секторын игерудің ... іске ... ... ... ... ... ... (II кезең) іске асыру.
• Шымкент мұнай өңдеу зауытын ... ... және ... ... ... техникалық-экономикалық негіздемесін әзірлеу;
• Екінші буынды зауыттың құрылысын және Теңіз кенорнында шикі ... ... іске ... ... Жаңа ... ... құру және қазіргілерін кеңейту жөніндегі
жұмысты қамтамасыз ету, оның ішінде:
• «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ пен СРП СКП ... ... ... ... тасымалдаудың Қазақстандық Каспий Жүйесі
(ТҚКЖ) жобасының Инвестициялар Негіздемесін жүргізудегі ... ... ... қол ... аяқтау.
• КТК-Р Жарғысын келісу жөніндегі жұмысты аяқтау, акционерлер деңгейінде
КТК-ны кеңейту жөнінде түпкілікті шешім қабылдау.
• Ескене-Құрық ... ... ... ... ... ... ... Атырау–Самара құбыржолының жекелеген учаскелерін ауыстыру.
•  «Одесса-Броды-Плоцк» мұнай құбыры жүйесінің ... ... ... ... ... және «154 км  «Снигиревка-Одесса» –
«Пивденный» (ММҚ) ... ... ... ... ... ... іске ... жөніндегі ынтымақтастықты жалғастыру.
Газ өнеркәсібінде:   Қазақстан Республикасында ілеспе және ... ... ... ... ... ... іске асырылуын бақылау.
Орынбор ГӨЗ-де бірлескен кәсіпорынды құру жөніндегі жұмысты бастау.   Газ-
көлік ... көп ... ... ... ... ... ... нормативтік-құқықтық базасын жетілдіру.   Газды жерасты
сақтаудың тиімді ... құру ... ... ... ... саласында:  2007/2008 жылғы күзгі-қысқы кезеңге энергетикалық
кәсіпорындардың жабдықтарын сапалы және уақытылы ... ... ...  мен оның ... ... электр энергиясының және қуаттардың
баланстарын нақтылау, Оңтүстік және ... ... ... ... ... мен қуаттардың тапшылығын азайту жөніндегі ұсыныстарды
әзірлеу; энергетикалық ... ... ... ... ... ... және ... актілерге ұсыныстар
дайындау;   ЕурАзЭС-қа мүше-мемлекеттердің жалпы  электр ... құру ... ... ... Қазақстанды электрмен
жабдықтауды жақсарту  жөніндегі  бағдарламалық ұсыныстарды ... ... ... іске ... ... ... «Қазақстанның Солтүстігі – Оңтүстігі» транзитінің
500 кВт электр берілісі екінші желісінің құрылысы; «Солтүстік ... ... ... ... ... өңіраралық желісінің құрылысы;         қуаты
100 МВт  Қандыағаш ГТЭС-і  құрылысының басталуы;       ... ... ... жаңғыртуды жалғастыру;  Мойнақ және Бұлақ ГЭС-нің құрылысы
бойынша  мәселені шешу және негізгі гидротехникалық ... ... ... ... ... ... бойынша («АЕS Екібастұз»
ЖШС) – жабдықтарды ішінара жаңартумен, кеңейтілген күрделі жөндеуден кейін 
№ 4 энергия блогын жұмысқа қосу; Ақсу ... 300 МВт. ... ... ... ... ... іске асыру. 2015 жылға
дейін олардың пайдалану мерзімін ұзартумен, іс жүзінде 6 ... ... ... ... ... ... 7 200 МВт жылу электр станциясын
салу ... мен ... ең ... ... ... ток ... келіссөздердің жалғасы.   ТЭО және ... да ... алу ... ... ... ... энергетикасы
объектілерін бірлесіп салу жөнінде Қырғызстан және ... ... ... Электр энергетикалық саланы 
тұрақтандыру мен дамыту үшін қолданыстағы ... ... ... ... қайта жабдықтау мен жаңғырту жөніндегі іс-шараларды
іске асыру ... ... ... ... ... көмір өндіру көлемін 95 млн. тоннаға дейін жеткізу;
• қолданыстағы шахталық және карьерлік ... одан әрі ... ... ... ... мен технологиясын жетілдіру;
• базада көмір өнімдерінің жаңа түрлерін ... ... ... көмір
кенорнында арнайы кокс шығару;
• "2007-2010 жылдарға арналған көмір саласының халықаралық стандарттарға
көшуін қамтамасыз ету" бағдарламасын іске асыру;
• Екібастұз тас ... ... мен ... ... кен ... ... ... кешенді жобаларын орындау;
• Қарағанды көмір бассейнінің пайдасыз шахталарын болашақта жабу.
 Мұнай-химия саласында:
        Алғашқы біріктірілген мұнай-химия кешенін ... ... ... ... Ұзақ ... ... негізде газ шикізаты кешенінің қызметін
қамтамасыз ... ... ... «Ұлттық индустриялық мұнай-химия ... ... ... ... АЭА ... жұмысқа мамандарды
дайындау мәселелерін шешу. Ядролық энергетикада:
• Медицинада. Қазақстан мен Орталық Азияда алғашқы Ядролық медицина және
биофизика орталығын құру, ... ... ... ... ... ... ... стерилдеу мен өндірудің радиациялық
технологиясы.
• Ауыл шаруашылығында. Шөлейт және суарылмайтын егіншілік үшін ... ... ... ... ... ұзақ сақтауды
қамтамасыз ету үшін радиациялық технология.
• Мұнай-газ ... ... және газ ... ... ... радиоизотоптар. Табиғи радионуклидтерден мұнай өндіруші
жабдықтарды тазарту ... ... ... ... ... ... және металдар мен
балқытулар бетінің беріктігі жоғары жабындарын алу.
• Металл кесетін құрал-саймандарды нығайтудың радиациялық технологиясы.
• жоғары дисперсиялы ұнтақ ... оның ... ... ... үшін тантал алудың радиациялық технологиясы.
• түрлі металдардан қатпарланған көп ... ... ... ... ... машина жасауда. Жаңа ұрпақтың болашақ реакторлары үшін
ядролық отынды реакторлық және реакторлық емес сынау мен ... ... ... құру үшін жаңа ... материалдарды
сынау.
• Радиоактивті қалдықтарды қараумен жаңа технологияны ... мен жер ... ... жер ... және жер қойнауын
пайдалану туралы заңнамаға толықтырулар мен өзгерістер ... және жер ... ... ... беру мен ... үлесін
(акциялар пакеті) иеліктен айыру бойынша «Мұнай ... және «Жер ... жер ... ... туралы»  Қазақстан Республикасының Заңдарын
одан әрі жетілдіруде жер қойнауын пайдалану саласында нормативтік ... ... ... ... ... ... сәйкес келіссөздер жалғастыру; ҚР Үкіметінің 2002 ... ... ... ... жер ... ... біріңғай мемлекеттік жүйесін құру ... ... ... ... ... ... конкурстарды дайындау
және ұйымдастыру;
• 2005 және 2006 ... жер ... ... ... ... жеңімпазы болып танылған компаниялармен келісім-шарттың
шарттары ... ... ... жер ... пайдаланушымен бірлесіп
келісім-шарт жобасын әзірлеу, келісім-шарт құжаттарының ... ... ... ... жасасу және тіркеу;
Келісім-шарттарды орындау шартының сақталуына мониторинг және бақылау.
Уран өнеркәсібінде:
• Өнеркәсіптік пайдалануға тапсырылсын:
... ... ... ... ... ... ... кенорнындағы «Бетпақ-Дала» БК АҚ кеніші;
Мыңқұдық кенорнындағы Степной кен ... ПВ-19 ... ... ... ... ... ... «КАТКО» БК ЖШС-нің
уран өңдеу зауыты.
• Иіркөл, Батыс Мыңқұдық, Харасан, № 1 учаске, ... ... ... Каспий теңізінің су сақтау және табиғат қорғау аймақтарында  ... ... ... ... және өзге қызметті жүргізу
кезінде ... ... ... теңізде төтенше жағдайларды
қамтамасыз ету  мен олардың алдын алу және экологиялық ... ... ... ... Барлау Өндіру» АҚ-тың келісім-шарттық ... ... ... ... ірі ... ... жою
жөнінде шаралар қабылдау. Осы қамбаларға әлі ... ... ... Ел ... ... құралдары отынының сапасы мен шыққан отынның
уыттылығының еуропалық стандарттарын қолдануды енгізу.
• Министрлік ... ... ... ... ... ... бір мезгілде шешу. Министрліктің қайта
жаңғыртылатын ресурстар мен ... ... ... ... де ұтымды
пайдалану жөнінде шаралар қабылдауы қажет деп есептейміз. Бұл энергия
көздерін пайдаланудың неғұрлым қазіргі ... ... ... ... ... ... ұтымды пайдалануды ынталандыру
арқылы мүмкін болмақ.
• Ілеспе газды барынша кәдеге ... ... ету ... біздің
ойымызша жер қойнауын пайдаланушылардың басты міндеттерінің бірі болып
табылады. Алауларда қазір көп мөлшерде газ жағылуда.
• Министрлік ел ... ... үшін ... ... ... ... ... Мысалы Қызылорда қаласы мұнай-газ кен орындарының нақ
ортасында тұрса да, қала ... ... ... көп тапшылық көріп
отыр.
• Көмірсутек шикізаты ... ... ... ... ... қатты көңіл бөлген жөн. Теңіз Шевройл компаниясы ... ... ... ... ... ... алаңдаушылық туғызады, ол
ашық күйде сақталуда, ... ... ... ... желге ұшып,
қоршаған орта мен сондағы халықтың тұрған ... ... ... ... ... қалдық түрлері көлемінің жыл сайын ұлғая ... ... ... ... ғана ... ... мониторинг көрсеткендей, олардың 161-і қауіпті болып отыр. 8
ұңғыманы жою және консервациялау бойынша бюджеттік ... ... ... ... ... ... ... облысындағы Қошқар
ата уран қалдықтары қоймасы, Каспий жағалауында күкірттің ... ... ... ... ... ... іс оңға
баспайды.
Қазақстан Республикасының отын-энергетика ... ... ... ... мақсаттары: 
Бірінші. Бүкіл кешен нақты ... ... және ... ... тиіс. Осы мәселе бойынша талдау жүргізіп,
бірінші кезектегі бірқатар шараларды қабылдау қажет. ... ... ... өте ... ... ... ... Бұл
шаралардың барлығын өзіміздің бизнес қауымдастығымен тығыз бірлестікте ... ... ... ... ... ... және ... жұмысшыларын
алмастыру жайы. Жер ... ... ... ... мамандарды оқыту көзделген. ҚР Білім және ғылым министрлігімен
бірлесе отырып, қазақстандық кадрларды ... мен ... ... ... ... ... құқықтық базаны жетілдіру. Заңдарды орындау үшін
қажет болатын нормативтік құқықтық база жетілдірілмеген ... ... ... ... ... ... ... Ақиқат,-2006 №4-37б.
2 Омаралиев.Т.О. Мұнай мен газ ... ... және ... Білім, 2001.- 399б.
3 СарданашвилиА.Г., Смидович Е.В. Мұнай шикізатынан отын ... ҚР ... ... –Статистикалық мәліметтер.-2008ж.
5 Богомолов О.Т. Страны социализма в международном разделении труда.-
М., 1980.- 125с
6 Қожахмет М. ... және ... ... ... Б-85
7 Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті ... ... кіру ... ... Қазақстан, 2006, 19 қаңтар,Б.1.
8 Каримова ... Н. ... ... ... // ... ... Алшанов Р.А. Жаңа экономика, инновация және бәсекеге қабілеттілік.
// Егеменді Қазақстан, 2006, 16 қыркүйек.-Б.3.
10 Алшанов Р.А. ... на ... ... ... и их ... ... 2004 – 150с.
11 Суюмбаева С.Т. Социально-экономическая гекография Казахстана в
таблицах и схемах: Справочное пособие.-Алматы, 2002.-150с.
12 ... Т. ... ... ... // ... ... ... Казакстан в глобальной «экономике угля и стали» // ... ... ... У. ... ... ... потенциала
Республики: освоения к разработке. // Саясат, 2003.-№1.-С.4.
15 ... К. ... рост ... в ... ... // Казакстанская правда, 2004, 20 февраля.-С.12.
16 Карпеков Ә, ... М, ... ... ... Бюжеева Б.З. Аймақтануға кіріспе. Алматы.- Қаз. Университеті.-
Алматы.-2009ж.
18 Жакупова ... ... ... геоэкологиясы. Оқу құралы.
Алматы; Қаз. Университеті, - 2007.-202б.
19 ... В.П. ... ... для ... ... ... В.П. Географическая картина мира; Москва.-2006. 495с.
21 Медеубекова Ж.Т. ... ... ...... и ... ... ... ЮКГУ им М. Ауезова, 2004.- 73с
22 Даринский А.В. ... и ... ... ... и ... регионов: М, Просвещение, 1991.- 223с
23 Экономическая и социальная география: Основы науки: Учебник.-М.:
Гуман. Изд. ... ... ... ... Е.В. Экономическая география и регионалистика: Учебное
пособие/М.-Гардарики, 2000.-160с
25 Вавилова Е.В. ... ... ... ... М. ... 1999,- 160с
26 Казакстан в цифрах 2001: Статистический сборник.- Алматы, 2001.-
216с.
27 Максаковский В.П. ... ... ... В 2-х кн./ ... ... ... В.П. Дүние жүзінің экономикалық және ... а.: ... ... ... сөздер
1. МӨЗ – мұнай өңдеу зауыты
2. ШОЭ – шартты отын эквиваленті
3. ШОТ – шартты отын тонна
4. ОЭБ – отын ... ... МӨТ – ... ... ... БҰҰ – ... ... ұйымы
7. ІЖӨ - ішкі жалпы өнім
8. ҰҚ – ұлттық компания
9. ТҚКЖ – ... ... ... жүйесі
10. ММҚ – мемлекеттік мұнай құбыры
11. ГӨЗ – газ ... ...

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы16 бет
Америка Құрама Штаты11 бет
Дүние жүзілік отын-энергетика кешені және атом энергетикасы15 бет
Өнеркәсіп. Өнеркәсіп түрлері14 бет
"Қазақстанның энергетика жүйесі."8 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет
JSP, PHP, ASP Web программалау тілдеріне шолу. Сайт құру кезеңдері5 бет
Word терезесін шолу25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь