Қаржының экономикалық мәні және экономикалық өсудегі рөлі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

I. ҚАРЖЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУДЕГІ РӨЛІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6.37
1.1. Қаржының түсінігі және экономикалық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2. Қаржының функциялары мен экономикадағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... 18
1.3. Экономикалық өсу факторлары және типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29

II. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУДІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДЕГІ ҚАРЖЫНЫҢ АЛАТЫН ОРНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38.60
2.1. Экономикалық өсу: әдістерімен ұлттық экономикалық қырлымы ... 38
2.2. Қаржының негізі оның экономикалық өсуге әсері ... ... ... ... ... ... ... ..45
2.3. Инфляцияның табиғаты және оның қаржымен өзара байланысы ... .51

III. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУІН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61.72
3.1. Экономикалық өсу қамтамасыз етуде қаржы көздері ... ... ... ... ... ... .61
3.2. Қаржы.экономикалық өсуді өркендету кепілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...73

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...76
Қазақстан қазір ел ішінде біртіндеп нарықтық экономиканы тудыруға бағытталған құрылымдық реформаның жаппай қамтитын бағдарламасын жұзеге асыруда. Алғашқыда бұрынғы Кеңес Одағы шеңберінде жұзеге асырьша бастаған Қазақстандағы экономикалық реформа процесі, 1991 жылы желтоқсаңда тәуелсіздік жарияланғаннан кейін тіптен ұдеп кетті. Тәуелсіздік жарияланған сәт пен қазіргі уақытқа дейінгі аралықтағы негізгі экономикалық уақиғалар: 1992 жьшы қаңтарда бағаны ырықтандыру (либерализациялау), 1993 жылы қаңтарда қабылданған Конституцияда және 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Жаңа Конституциясында жекеменшік құқықты мойындау, 1993 жылы сәуірде ұлттық жекешелендіру бағдарламасын жасау, 1993 жылы қарашада ұлттық валютаны енгізу; 1993-1994 ж.ж. дағдарысқа қарсы бағдарламаны жасау; 1994-1996 ж.ж. қатаң ақша-несие саясатын жұргізу; индикативті жоспарлар жасау, 1997 жылы қазан айында Қазақстанды дамытудың 2030 жылға дейінгі стратегиялық бағдарламасын қабылдау.
1. Экономикалық теория негіздері : оқу құралы. - Алматы: Аркаим, 2003ж.
2. Гайнуллин Ф.: Экономическая политика. Учебное пособие. /Под редакцией д.э.н. Д.К. Кабдиева. Алматы 1998. – 251с./
3. Экономика: Учебник / Под ред. АС. Булатова. - Алматы 1997 г.
4. Экономика. Учебник для экономических академий, вузов и факультетов. Под редакцией кандидата экономических наук, доцента А.С. Булатова. Издательство БЕК. А. 1998.
5. Статистикалық пресс – бюллетень. № 1. Алматы, 2002 жыл.
6. Назарбаев Н. А. Казахстан-2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев: Послание Президента РК народу Казахстана. Алматы, 1997
7. Пошелюжня Л. Становление рынка государственных ценных бумаг Казахстана // РЦБК № 6, 1999
8. Пошелюжня Л. Становление рынка государственных ценных бумаг Казахстана // РЦБК № 6, 1999
9. Финансовые известия, 24 января 2002
10. Указ Президента Республики Казахстан, имеющий силу Закона "Об утверждении перечня приоритетных секторов экономики для привлечения прямых отечественных и иностранных инвестиций" от 15 декабря 2003.
11. Борисов Е.Ф. Экономическая теория. - М.: Юристъ, 1997 г.
12. Кубаев Е. Экономичская политика и экономический рост. Алматы, 2000.
13. Кенжегузин М.Б., Додонов В.Ю. Шевелев С.А. Формирование и реализация казахстанской модели устойчивого экономического роста. Аламты, 2001 год.
14. Назарбаев НА. Казахстан - 2030. Алматы, І998.
15. Селезнев А. Макроэкономические факторы роста производства // Экономист. 1999, №5.
16. Шафранов А. Экономический рост как основа повышения эффективности производства // Экономист № 4 1999.
17. Нуреев Р. Теория развития: кейнсианские модели становления рыночной экономики // Вопросы экономики. 2000 №4.
18. Нуреев Р. Теория развития: Институциональные модели становления рыночной экономики // Вопросы экономики. 2000, № 6.
19. Журнал " Финансы и кредит" № 11 2001г. №6, 11 2002.
20. Арбабаева Г. На заседании правительства было отмечено снижение на-логовых поступлений в бюджет // Panorama. № 11, 19 марта 1999.
21. Нусупова А. Закономерный провал. // Деловая неделя. - 26 марта 2002 г.
22. Ежемесячный финансовый журнал «Банки Казахстана» № 1 от 2003 года статья «Основные направления денежно-кредитной политики Национального Банка на 2003-2005 годы», одобрено постановлением Правления НБРК от 16 ноября 2002 года№ 459.;
23. Конституция Республики Казахстан.
24. Закон Республики Казахстан «О полдержке и развитии предпринимательства в Республике Казахстан».
25. Карнеги Д. Как завоевывать друзей и оказывать влияние на людей. - М.: Прогресс, 2000
26. Кричевский Р. Л. Если Вы - руководитель. Элементы психологии менеджера в повседневной работе. - М.: Дело, 2001
27. Меньшиков С. М. Миллионеры и менеджеры. Современная структура финансовой олигархии США. - М., 1998
28. Мескон М. Х. и др. Основы менеджмента. - М.: Дело, 1999
29. Мильор Р. Г. Менеджмент: достижение и цели. Управление на основе здравого смысла. Планирование личных действий. - СПб.: ЛИК, 2001
30. Попов Г. Х. Эффективное управление. - М.: Экономика, 2002
31. Пронников В. А., Ладанов М. Д. Управление персоналом в Японии. Очерки. - М.: Наука, 2000
32. Тейлор Ф. У. Научная организация труда. В сб.: Научная организация труда и управление. Под ред. А. Н. Щербаня. - М.: Экономика, 1999
33. Терещенко В. И. Организация и управление. Опыт США. - М.: Экономика, 1998
34. Файоль А. Принципы управления. В сб.: Научная организация труда и управления. Под ред. А. Н. Щербаня. - М.: Экономика, 1999
35. Форрестер Дж. Основы кибернетики предприятия. Перевод с английского. - М.: Прогресс, 1999
36. Эмерсон Г. Двенандать принципов производительности. - М. - Л., Техника управления, 2001
        
        Жоспар
Кіріспе……………………………………………………………………………3
I. Қаржының экономикалық мәні және экономикалық өсудегі
рөлі........................................................................
..........................6-37
1.1. Қаржының түсінігі және экономикалық
маңызы..................................6
1.2. Қаржының функциялары мен ... ... өсу ... ... ... ... ... етудегі қаржының алатын
орны........................................................................
......................38-60
2.1. Экономикалық өсу: әдістерімен ұлттық экономикалық қырлымы....38
2.2. Қаржының негізі оның экономикалық өсуге
әсері..............................45
2.3. Инфляцияның табиғаты және оның қаржымен ... ... ... Республикасының экономикалық өсуін жетілдіру
жолдары.....................................................................
............61-72
3.1. Экономикалық өсу қамтамасыз етуде қаржы
көздері.........................61
3.2. Қаржы-экономикалық өсуді өркендету
кепілі.....................................68
Қорытынды...................................................................
....................................73
Қолданылған әдебиеттер
тізімі...........................................................76
КІРІСПЕ
Қазақстан қазір ел ... ... ... ... тудыруға
бағытталған құрылымдық реформаның жаппай қамтитын бағдарламасын жұзеге
асыруда. Алғашқыда бұрынғы Кеңес Одағы шеңберінде ... ... ... ... ... процесі, 1991 жылы желтоқсаңда
тәуелсіздік ... ... ... ұдеп ... Тәуелсіздік жарияланған
сәт пен қазіргі уақытқа дейінгі аралықтағы негізгі экономикалық уақиғалар:
1992 жьшы қаңтарда ... ... ... 1993 жылы
қаңтарда қабылданған Конституцияда және 1995 ... ... Жаңа ... ... құқықты мойындау, 1993
жылы сәуірде ұлттық жекешелендіру бағдарламасын жасау, 1993 жылы ... ... ... ... ж.ж. ... ... бағдарламаны жасау;
1994-1996 ж.ж. қатаң ақша-несие саясатын ... ... ... 1997 жылы ... айында Қазақстанды дамытудың 2030 жылға дейінгі
стратегиялық бағдарламасын қабылдау. Бұл бағдарлама экономиканы ... және ... жаңа ... алып шығуға қабілетті экономикалық
тасқынды қамтамасыз етуді көздейді. "Егер біз ... ... ... ... ... онда біз орталық азияның ... ... ... және ұлт ... ... ... жоне ... халықтың
экономикалық жақсы тұрмысына сай тәуелсіз мемлекет ретінде - дамушы ендер
үшін ... ... - ... ... ... Жолдауында.
Осылай дей тұра, тек қана бай табиғи ресурстарға иек артып және барлық
қарқынды экономикалық процесті "сонан кейін" деп ... ... ... ... еді. Бұл қателікті ұш ел қазірдің өзінде жасап ұлгерді ... ... ... ал ... ... болар-болмас, мардымсыз
ғана Жапония, Сингапур ... ... ... зор ... ... отыр. Осы мысалдардан шығатын даму стратегиясындағы басты
нәрсе - әлемдік экономиканың ... ... ... ... ... ... ... болады. Сәйтіп Қазақстан Республикасы
экономикалық күштер ... ... яғни ... орталыгында
болып шығады.
Еліміздің 2030 жьшға дейінгі мерзімге белгілеген жеті басты багыты:
ұлттық ... және ... ішкі ... ... ... ... ... жогары деңгейінен және ішкі қаражатпен
нарықтық экономика негізінде ... ... ... ... ... ... ... тұрмысы энергетикалық ресурстар, инфра
құрылым (әсіресе кәлік және байланыс), кәсіпқойлы тиімді ұкімет, ... және ... ... ... ... ... ... тізбесінің өзіақ Қазақстан басшылығының ... ... ... және ... ... жағынан елдің
стратегиялық дамуына кешенді жағдайда ... ... ... ... Мұның әзінде табыс шарты болып дұрыс ... ... ... белгіленген бағытты жұзеге асыру үшін мықты
басшының, жақсы ұйымдасқан адамдар тобының, саяси тұрақтылық және ... ... ... ... шарт.
Өз экономикасын қайта құрудағы әте кұрделі мәселелерді шешуге ... ... ... ... ... ... ... Ол:
жекеменшік сектордың жоқтығы, әндіріс ауқымындағы ... ... ... ауқымьшдағы монополиялар, ауыл шаруашылығындағы мемлекеттік
сатып алу және ... мен ... ... ... дейін ескі құрьшымға қоса ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
істеуге мәжбұр болған ... ... ... ... ... емес еді, ... ... дайындығы, адамдардың рыноктік
қатынастарға барабар ойлау жұйесі болмаған.
Қазақстан Республикасының "Қазақстан -2030" даму Стратегиясына орай
үкіметтің 2005-2007 ж.ж. ... іске ... ... ... ... 2005-2007 жылдардағы жұмыс мақсаттары ... ... ... ... ... нақтылы секторы арқылы тұзеуді
қамтамасыз ету, бюджет саласын реформалау және ... ... ... пен макроэкономикалық тұрақтылықты сақтау ... ... ... ... Республикасы үкіметінің алдағы кезендегі қызметі тәмендегідей
басты міндеттерді орындауға бағытталған:
ұлттық қауіпсіздікті нығайту;
Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамды нығайту деңгейін ілгерілете
беру;
экономикалық әсу қарқынын ұдету;
әлемдік ... ... ... біржола схемасын анықтау, жобалау,
оның жекелеген участоктерінде құрылысты бастап және аяқтау жұмыстары;
халықаралық сауданы ... ... ... ... ... негізгі нысандарын қайта құру мен салуды аяқтау; мемлекетті
басқарудың принципті жаңа жұйесін құру.
I. Қаржының экономикалық мәні және ... ... ... ... ... және ... маңызы
Қаржы ("қолма-қол ақша", "табыс" ұғымын білдіретін орта ғасырдағы ... financia ... ... болған француздың finance сезінен ... ... өмір ... ... ... мен ... қоғамдық арналымы
бар өндірістік қатынастарды білдіретін ақшалай қаржы ресурстары ... ... және ... ... экономикалық қатынастарды қамтып
көрсететін тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық категориялардың ... ... Ол ... ... ... ... айырбасына
көшу жағдайында пайда болып, дамыды және мемлекеттің және оның ... ... ... ... болды.
Бүгінде қаржы терминін күнделікті қолданысқа ... ... ... Бұл ... ... 1577 жылы ... ... алты кітап"
деген жұмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржы туралы жұмыстың ("Афин республикасының кірістері ... ... ... ... 430-365 жж.) ... ... 384-322 жж.) ... саласындағы көзқарасы оның
"Афиннің мемлекеттік ... атты ... ... ... оның даму зандылықтары, тауар-ақша қатынастарын қамту
сферасы мен қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі рөлі ... ... ... табиғатымен және функцияларымен айқындалады.
Түрлі қоғамдық-экономикалық формациялар ... ... мына ... байланысты:
- әр түрлі қоғамдық формацияға қоғамның өзіне меншікті таптық құрылымы
сай келеді. ... ... ... ұлттық табысты мемлекеттің пайдасына қайта
бөлуді үйымдастыра отырып, оны бөлудің қатынастарын есепке ... кез ... ... ... ... ... таптың
мүлделерін қорғайтын мемлекетгің мақсаттары мен міндеттеріне бағынады,
өңдірістің жаңа ... ... ... жаңа жүйесін тудырады.
Мәселен, құл иеленуші және ... ... ... ... ... ... ... калыптасуы да көбінесе натуралдық сипатта
болды. ... ... ... ... болып табылады.
Тиісінше мемлекеттің табысы да ақша нысанында ... егер ... ... ... ... ... ... ұдайы өндірісі
мен таптық құрылыстың міндеттеріне қызмет ететін ... онда ... ... да ... етеді.
Құн категорияларының жүйесінде қаржы белгілі орын алады және ... ... ... ... ... ... өзгешілік ролімен
айшықталады. Қаржының құндық болу стадиясындажұмыс ... ... ... - ... жалақыдан және бағадан
айтарлықтай айырмашылығы бар.
Қаржының ... ... ... ... ақша ... ... өндірісі болып есептеледі.
Тауар өндірісінің негізі тауар ондірушілердің ... ... ... ... бөлінісі болып табылады.
Олардың әрқайсысы өндірістің материалдық-заттай факторларының айырмашылығы,
олардың әр түрлі деңгейі жағдайында онім жасайды, ал сол ... ... ... ... және заттальшған еңбектің өр түрлі шығыңдарымен
өндіріледі. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... және жұмсалынған күш-жігерге баламалы тұтынудың
олшемін ескере алатын айрықша механизмнің объективті қажеттігі ... ... ... ... жалғасып жататын белгілі өндіру,
бөлу, айырбастау және ... ... оның ... ... ... болуын айқындайды, ойткені оңдірілген онімдер сатьш алу-
сатуға жататын тауарлар ретіңце болады: онім оны тұтынудан бүрын ... болу ... ... ... ... ... өндіріс
қатысушыларының ғана емес, қоғамдық қатынастардың барлық қатысушыларының
қажеттіліктері мен ... ... ... ... орай ... еңбектің, орындалатын қызметтердің нәтижелерімен, өр түрлі
өндірілетін игіліктермен олардың саны мен сапасына ... ... Тек ... ... ... ... ... белгілі бір
ақшалай баламамен өткізгенде ондірушілердің ақшалай ... ... ... ... мен ... олшеу құн өлшемі мен
жалпыга ортақ балама ретіндегі ақшаның ... ... ... ... және материалдық емес игіліктер, ... ... - ... өнімнің - натуралдық-заттай көрінісімен бірге оның
ақшалай көрінісі де ... ... ... ... натуралдық-заттай
нысандағы өнімнің қозғалысын ортақтастыратын белгілі бір ақша қорларын
тудырады. Басқаша айтқанда, өнімнің өндірістен ... өтуі тек ... ... ... бөлу және ... арқылы болады. Осы кезде ... ... ... ... ... ұғымын құрады. Қаржы тауар
қатынастарынан тыс өмір суре алмайды.
Қоғамдық өнімнің нақтылы іске ... екі ... ... ... әрбір қатысушыларының қажеттіліктеріне сәйкес оны түпкілікті
тұтынуға жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл үшін құндық ... - ... ... ... ... жоне ... пайдаланылады.
Қаржы ғылыми ұғым ретінде қоғамдық өмірде сан алуан нысандарда пайда
болатын қызметтермен ассоциацияланады және ... ... ... ... қосарлана жүреді.
Экономикалық өмірде қаржының сыртқы көрінісі қоғамдық өндірістегі ... ... ... ... ... ... ... Құбылыстар
бетінде бұл қозғалыс ақшалай соманы шаруашылық жүргізуші субъектілердің бір-
бірімен қолма-қол ақшасыз ... есеп ... ... ... ... соманы есептеу; табысты (пайданы) бөлу ... ... ... арналымның қорларын қалыптастыру;
мемлекеттік бюджеттің кірістеріне салық төлемдерін аудару; қайырымдылық
қорларына қаражат төлеу; ... ... үшін ... баждарын төлеу
және тағы басқа операциялар қолма-қол ... ... ... ... есеп
айырысу түрінде бір иеленушіден басқа ... ... ... ... ... және ... ... қаржы операцияларында ақша
қатынастарының қозғалысы болып жатады.
"Қаржы" ... ақша ... ... ... бөлумен байланысты
болатын экономикалық ... кең ... ... ... ... ... сипатқа ие болып отырған ... ... ... ... және үздіксіз болып жататын ақша
айналымын - ақша агынын бейнелеп корсетеді.
Экономиканың жұмыс ... ... ... ... ... өлде ... аз ... реттейді, негізгі реттеуіш тауарлардың,
жұмыстардың және қызметтер көрсетудің сұранымы мен ұсынымы болып табылады.
Қаржы -ақша қатынастарының ... ... ... ... ол
әрқашан экономикалық жүйе шеңберіндегі қоғамдық ұдайы ... ... ... ... ақша қатынастарын емес, тек айырықша ақша
қатынастарын білдіреді, сондықтан оның ролі мен ... ... ақша ... ... орын алатындығына байланысты.
Жалпы қоғамдық өнім мен ұлттық табысты жасау, болу және қайта ... ... ... ... ... ... пайдалануға
жіберілетін материалдық ресурстар болігінің ақшалай тұлғалануы ... ... ... белгілерінің бірі - оның тұлғалануының ақша ... ... ... ... ... ... ... Демек,
қаржы қатынастарының пайда болуы өзі жайында ... ... ... ... ... ... ақша қатынастарының бүкіл сферасын қамтиды деп санау дүрыс
болмас еді. Ақша қатынастары ішінен тек олар ... ... ... ... ... ... жүргізуші субъектілердің
жасалатын ақша қорлары бұл қатынастардың мазмұны болып табылады. ... ... ... қаржыдан кең. Қаржы тек ақша қорларының, атап
айтқанда табыстар мен қорланымдардың ... ... ... ... ғана қамтиды. Басқа ақша қатынастары қаржы шеңберінен ... ... ... ... ... шығындардың барлық
түрлерін ақшалай есепке алу мен бақылау жасау, өндірілген ... ... ... ... ... ... және ... бағасын анықтау,
ақшалай түсімді есепке алу мен сақтау, ақша айналысын реттеу және ... ... ... арқылы тауарларды сатып алу және сату (тіпті
мемлекет болшек сауда бағаларын ... ... ... да) ... ... ақша ... да қаржыға жатқызуға болмайды. Себебі мемлекет
бұл жерде ақша қатынастарын азаматтық-құқықтық өдіспен реттеп отырады. Ақша
қатынастарымен ... ... ... тендігі (олардың құқықтары мен
міндеттеріндегі тепе-теңдік) бұл әдіске тәң өзгеше нышан болып ... ... ... ақша қатынастарының өзіндік қаржылық емес
озгешелігі ... Кез ... ақша ... қаржы қатынастарын білдіре
бермейді.
Қаржының ақшадан мазмұны жағынан да, ... ... ... бар. Ақша-бұл ең алдымен ассоциацияландырылған ондірушілердің
еңбек шығындары олшенетін жалпыға ортақ ... ал ... - ... ішкі өнім
мен ұлттық табысты бөлудің және қайта бөлудің экономикалық тетігі, ... ... мен ... бақылау жасаудың құралы. Ол өндіруге, бөлуге
және ... ... ... және ... ... ... өндіріс процесінің түрлі ... жеке ... ... ... бірдей емес.
Ақшаның нақтылы қозғалысы ұдайы өндіріс процесінің екінші және ... - ... және ... ... ... ақша нысанындағы құнның қозғалысы тауарлардың
қозғалысынан ... және оның ... (бір ... ... ... ... ... әр бөлігінің мақсатты оқшаулануымен
(бір иеленушінің шеңберінде) сипатталады. Үшінші ... ... ... ... тауар нысанына айырбасталады. Бұл жерде құнның өзінің
шеттетілуі болмайды. ... ... ... екінші стадиясында құнның
ақша нысанының бір жақты қозғалысының орны болады, ал ... ... екі ... ... болады, оның бірі ақша нысанында, ал басқасы
тауар нысанында болады.
Ұдайы өндіріс процесінің өндіру мен ... ... ... ... ... қаржының пайда болуының орны ... ... құн ... ... ... нысанымен айырбасталатын,
яғни сатып алу - сату актілері ... ... да ... орын жоқ.
Ұдайы өндіріс процесінің құн стадиясында тек баға ... ... ... ... ... операциялары болып жататындықтан, мүнда баска
экономикалық ... ... - ... істейді.
Қаржының іс-әрекет етуінің жиынтық қоғамдық өнімді бөлу ... ... ... ... үшін ... ... ... саналады.
Сонымен қаржы мен қаржы қатынаста-рының пайда болып, іс-әрекет ететін орны
ақшаның нақтылы қозғалысы болатын ұдайы өндіріс ... бөлу ... ... ... жалпы қоғамдық өнімнің құны және оның маңызды бөлігі
- ұлттық табыс ... бөлу ... ... ... ... мен
субъектілер бойынша бөлінеді.
Нәтижесінде онімнің бір белігі жаңа ... ... ... ал ... ... ... жалпы қоғамдық онімнің құны мақсатты арналымдар
мен субъектілер бойынша болініп, олардың ... ... ... ... алуы ... ... қатысуынсыз қоғамдық онімнің ... ... ... ... Қаржы қоғамдық өнімді жасау мен ... ... буын ... ... процестер қаржы қатынастарының күрделі тоқайласуын,
олардың басқа экономикалық қатынастармен өзара ... ... ... ... ... үдемелі дамуына, қоғамдық-өлеуметтік процестерге өсерін зерделеуге
ғылыми көзқарасты талап етеді.
Қоғамдық қатынастардың иерархиясында ақша қатынастары ... ... ал ... қатынастар өз кезегінде қоғамдық
қатынастар жүйесінің айқындаушы бөлігі - ... ... ... ... ... ... қатынастардың бір бөлігі, яғни олар
базистік әрі негізгі қатынастар болып табылады деуге болады.
Экономикалық зандармен ... ... ... қатынастар
категориялар арқылы көрінеді. Экономикалық категориялар - бұл ... ... ... бұл ... экономикалық өмірдің
бір жағын сипаттайды және абстрактты, қорытынды түрде керінеді; ... ... ... ... ... ... және т.б. ... экономикалық категория ретінде, экономикалық, заңдардың (құн
заңының, сұраным мен ... ... ... жоғарлау заңының,
өндірістік қатынастардың өндіргіштік күштердің сипаты мен даму деңгейіне
сәйкестік заңының, уақытты үнемдеу заңының) ... ... ... ... ескере отырып, "жалпыдан -
жекеге" қағидаты бойынша ... ... ... ... жасауға болады:
жалпы қоғамдық қатынастар, ... ... ақша ... ... ... ... бюджет, мемлекеттік кредит, сыртқы экономикалық,
қатынастар және т.б.)
Әр түрлі қоғамдық-саяси құрылымы бар осы заманғы мемлекеттерде ... ... ... ... - ... ... (пайда), өзіндік құн
және басқалары пайдаланылады. Олардың ... ... ... ... немесе бағасын білдіру, айналыс құралы, еңбек олшемі мен
тұтыну өлшемін анықтау, өндірісті ... ... ... ... ... ... қоғам дамуындағы бұл категориялардың
мәні мен маңызы көрінеді. Қаржының ... ... ... ... бойынша айырмашылығы бар.
Қаржыны құндық экономикалық категориялардың бүкіл ... ... алу үшін бұл ... ... тән ... ... ... жөн. Сонымен бірге, құбылыстың мәнін, өзгешелігін бір ғана белгімен,
тіпті ол елеулі болғанның өзінде де ... ... ... Құндық
категориялардың барлығының да толып жатқан ... ... ... ... бір ... категориялардың, соның ішінде қаржының да
өзгешелігін тек бірнеше сипатты белгілердің жиынтығы ғана кез ... ... ... ... ішінде қаржының да ... ... ашып бере ... ... ретіндегі қаржының мазмұнын құрайтын
қатынастардың ... ... ... ... ақша ... ... әрқашан экономикалық жүйе шеңберіндегі қоғамдық ұдайы
өндірістің өр ... ... ... ақша және тек ақша ... білдіреді. Сондықтан қаржы қатынастарының ақшалай сипаты - ... ... ... ... ... оны ... ... нысанын және
қаржының құндық экономикалық категорияларға тиістілігін (жататынын) баса
көрсетеді.
Ақша қаржының іс-әрекет етуінің міндетті ... ... ... ... қаржының болуы мүмкін емес, өйткені қаржы ақшаға ... ... ... Ақша ... ... функциясын орындай отырып, капитал,
яғни үдемелі құн немесе табыс (пайда) ... құн бола ... ... ... дербес аясы ретінде, өндірістік қатынастардың бір белігі ретінде
қаржының пайда болуына жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Қаржының арқасында экономиканың барлық құрылымдық боліктерінде (материалдық
өндіріс пен өндірістік емес салаларда) және ... ... ... ... онім ... қайта болудің сан алуан процестері жүзеге
асады. Бөлу процесі натуралдық-заттай нысанда да - ... ... ... предметтерінің қорларын жасаумен де, сондай-ақ ақша нысанында да -
еңбектің аталған өнімдерін сатып алуға арналған ақша ... ... да ... ... ... ... бөлгіштік сипаты экономикалық
категория ретінде олардың айрықша белгісі болып табылады.
Қаржы қатынастарының ақшалай сипаты мен ... ... ... ... ... болып табылады, бірақ оның ақтық белгілері емес, ойткені
бұл ... ... да, ... ақы ... де, ... де ... нақтылы жұмсауға арналған түрлі мақсатты ақша ... ... оның ... ... белгісі болып табылады. Ақша
қорлары, істің шын мәнінде, қаржы ... ... ... ... қоғамдық өндіріс қатысушыларының барлығында,
өндірістік емес ... ... ... ... ... ... ... іс-қимылдың амалдары ретінде директивалық, ягни
қажетті, сөзсіз болатын, ... ... ... ... ... ... реттеудің қажеттігімен және қоғамдық дамудың мақсаттарына ақша
ресурстарының колемі мен оның ... ... ала ... ... ... ... өмірде, әдеттегідей, баламалы, яғни тауар және ақша
нысандарындағы құнның тең (бірдей) ... ... ... белгісі басқа экономикалық, категориялардың - ... ... ... тән. Ақша ... ... ... ... түратын ерекшелігі сол, олар экономиканы басқарудың
барлық деңгейлерінде ақша нысанындағы құнның бір ... ... ... Кез ... қаржы операциясы осындай ... ... ... ... ... ... субвенциялар және т.б.), яғни ... ... ... қорлардағы ақшаның ішкішаруашылықтық мақсатты
оқшаулануының ұқсас ... ... ... қаралған өзгеше белгілері бұл экономикалық категорияны
ақша ... ... ... мүлтіксіз боліп алуға ... әрі ... ... ... атап ... ... бірде -
бір құндық экономикалық категория белгілердің жоғарыда аталған ... ... Егер ... ... ... - ... қатынастарының
ақшалай сипаты мен бөлгіштік сипаты қаржы ... ... ... ... қаржыға тән қор ... ... ... ... құн қозғалысының баламасыздық сипаты экономикалық категория
ретіндегі қаржының айрықша ерекшеліктерін баса корсетеді.
Жогарыда айтылғандардың негізіңце ... ... ... ... болады: қаржы - бұл шаруашылық жургізуші субъектілерде жоне
мемлекетте ақшалай табыстар мен ... ... ... ... ... ... өндіріске, қоғамның әлеуметтік жоне басқа
қажеттіліктерін қанагаттандыруға пайдаланумен байланысты жалпы ... ... жоне ... ... бір ... бөлу жоне ... бөлу
процесінде пайда болатын ақша қатынастары.
Қаржының жұмыс істеуінің шарты - ақшаның ... ал ... ... ... ... ... субъектілер мен мемлекеттің қызметін
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... моні ақша ... құн қозғалысынан туындайды. Мүндай
қозғалыстың шарты тауар-ақша қатынастарының болуы және ... ... ... табылады.
Қаржының қажеттігі объективті мән-жайы - тауар-ақша қатынастарының
болуынан жоне ... ... ... ... Мемлекет қаржы
ресурстарының объективті қажеттігін ескере отырып, оларды пайдаланудың әр
түрлі нысандарын жасай алады: төлемдердің өр түрлі ... ... ... ... қаржы ресурстарының нысандарын өзгертеді және т.б. ... ... ... ... отыратын ұдайыендірістік қажетіліктерді
қамтамасыз ете отырып, қаржы өндіріс үйлесімдерін ... ... ... ... үшін ... Бұл мақсатты арналымның ақша
қорларын қалыптастыру ... ... ... ... ... - табыстар мен
ақшалай қорларды жасау арқылы ... пен ... ... ... ... ... ... қанағаттандырып
отыру және бұл ресурстардың ... ... ... ... ... ... ... субъектілердің қарамағында
жасалатын ақша (қаржы) ресурстарының құрамы мен құрылымының ... ... ... ... ... арқылы барлық жағдайға ықпал
етудің кең мүмкіндіктерін ... ... ... өзінің ішкі және
сыртқы ... ... ... ... ... ... ... және елдің қауіпсіздігі функцияларын қамтамасыз
ете алмайды.
Мемлекет, дөстүрлі функциялардан басқа, шаруашылық процестерді реттеу
жөнінде едәуір экономикалық функцияларды ... ... ... ... орталықтандырудың дәрежесі айтарлықтай жоғары -
мемлекеттік бюджет ... ... ... ішкі ... 20 ... ... ... қоғамдық өнімнің 10 пайыздайы (Қазақстан бойынша) бөлінеді.
Мемлекет қаржысының көмегімен салалық және ... ... ... ауқымы реттелінеді, басқа қоғамдық ... ... ... өндірістік капиталдардың жеке және
қоғамдық толық айналымын қамтамасыз ету, экономиканың салалық және аумақтық
құрылымын реттеу, ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру мүмкін емес.
Елде жергілікті мәні бар міндеттерді шешуге бейімделген жергілікті ... ... ... да ... ... қамтамасыз етуді, муниципалдық
құрылымдар қаржысының жұмыс істеуін талап етеді.
Сондықтан өтпелі кезенде шаруашылық жүргізудің төменгі буындары ... ... ... ... оларға қаржы ресурстарын қалыптастыруда
үлкен құқық пен дербестік беріліп
отыр. Тек бұл ресурстар орталықтың, аймақтардың шаруашылық ... ... ... ... ғылыми негізде бөлінген кезде ғана
жоғары қайтарымы және пайдаланылатын қаражаттардың ... ... ... ... ... қызметімен байланысты қаржы қатынастары ... ... ... ... тауарлар" деп аталынатындарды -
мемлекет қаржыландыратын және бірлесіп ... ... ... ... емес сипаттағы игіліктер мен қызметтер көрсетуді өндіру
мен ... ... ... ... Бұған қалалар мен елді
мекендердегі абаттандыру объектілері, жол ... ... ... ... тәртіпті қорғаудың, қорғаныстың, қоршаған ортаны
қорғаудың органдары мен ... ... ... ... ... беру және ... сақтау (кепілдемелі деңгейде) жатады.
1.2. Қаржының функциялары мен ... ... ... ... ... және рөлі оның функцияларынан айқын
көрінеді. Қаржының мәнін толық ашу оның ұғымы мен ... ғана ... ... ... ... ... яғни оның функцияларын анықтауды
да талап етеді.
Қаржыға қатысты функция осы экономикалық категорияға төн қызмет тобын,
моннің іс-қимылдағы көрінісін, ... ... тон ... ... ... ... ... категорияның қоғамдық арналымы
қамгып көрсетіледі, оның экономикалық ... ... ... тым ... категориядан - ақшадан туындайтын айрықшалықты
экономикалық категория болып табылатындықтан және бұл ... ... ... ... ... ... еместігіне, оның
қоғамдық, саяси және экономикалық омірдің барлық сферасына терең дендеп
енуіне байланысты қаржы ... ... ... ... арасында
осы күнге дейін пікірталас тудыруда.
Қазіргі уақытта қаржының бөлгіштік және ... ... ... танылып отыр. Бірінші тұжырымдаманың жақтаушылары ... ... ... стадиясында - ақша нысанындағы қоғамдық өнімнің
құнын бөлу ... ... ... ... ... ... оның ... етуінің ерекшелігін көрсетеді деп санайды. Бұл тұжырымдамаға сәйкес
қаржы екі ... ... болу және ... ... ... ... ... қаржының мөні ең алдымен
бөлгіштік функцияның көмегі арқылы көрінеді. Тап осы ... ... ... ... - ... ... әрбір субъектісін оған
қажет арнаулы мақсатты ақша ... ... ... ... қамтамасыз ету жүзеге асырьшады.
Жалпы қоғамдық онімнің құны (оның ақша нысанында), ... ... ... ... ... ... бір ... қаржының бөлгіштік
функциясының іс-әрекетінің объектілері болып табылады.
Қарамағында мақсатты арналымның қорлары қалыптасатын ... ... ... ... ... заңи және жеке ... (мемлекет,
кәсіпорындар, бірлестіктер, мекемелер, азаматтар) қаржылық болуде
субъектілер болып келеді.
Қаржының ... ... ... ... омірдің барлық
сфераларында - материалдық өндірісте, айналыс және ... ... ... ... ... ... басқарудың түрлі деңгейлерін:
жалпыұлттық, аумақтық, жергілікті деңгейлерді қамтиды. Қаржылық болініске
бөлінудің әр түрлі түрлерін - ... ... ... ... ... ... тән.
Бөлу функциясы қаржы құралдарын қоғамдық жалпы өнім мен оның аса
маңызды ... - ... ... ... ... ... бір болігін
(мысалы, айналым қаражаттарын, мемлекеттік мүлікті сату операцияларын
шығарып тастағанда) болу және ... болу ... ... ... Бұл ... ... онімді оздігінше боле береді деген мағынада
емес, қаржы тек жасалған өнімді болуді ғана ортақтастырып, жүзеге ... ... ... Былай деп айтқан дүрыс: онімнің натуралдық-заттай құрамын
болу ақша қорларын болу арқылы ... ... ... фирма және
халық арасында ақша қорларын (табыстар мен ... ... ... ... онім де ... ... ... іс-әрекеті оның мәнінен: жиынтық
қоғамдық онімді, ұлттық табысты және таза ... ... және ... ... ... қамтамасыз етуден; табыстар мен
қорланымдарды қалыптастырудан; ақша қорларын жасаудан ... ... белу ... және ... ... ... болу болып
ажыратылады.
Алғашқы бөлу кезінде жиынтық қоғамдық онімнің жалпы көлемінен орнын
толтыру ... қоры ... ... мен ... ... ... және жаңадан жасалған құн - ұлттық ... ... ... ... ... ... ... және халықтың алғашқы табыстары қалыптасады, олар бөлудің
және қайта бөлудің күрделі процестеріне үшырайды, бұл ... ... ... ... Қоғамдық өнім мен ұлттық табысты алғашқы бөлу кезінде
қаржы еңбекке ақы ... және баға ... ... ... ... ... бөлу салалық, сондай-ақ аумақтық түрғыдағы шаруашылық жүргізуші
субъектілер бойынша қоғамдық өнімді мүшелеудің сан алуан процесін ... ... ... - ... нысандағы өнімді түпкілікті тұтынуды
қамтамасыз ету үшін ұдайы өндіріс қатысушыларының ақшаға ... әр ... ... ... Бұл ... қатысушылардың бәрінің
табыстары басқалардың шығыстары есебінен қалыптасады және ұлттық ... қоры мен ... ... ие ... ... жагдайда қаражаттар
өндірісті кеңейту үшін немесе материалдық сфера капиталынан, ... ... емес ... ... ... қорлардың
(капиталдың) өсімі үшін, резервтер мен сақтық қорларын ... ... ... ... ... ... оның ұдайы толықтырылуы үшін
пайдаланылатын түпкілікті табыстарын, ... ... ... ... ... басқаруға, елдің қорғанысына ... ... ... ... ... белу және ... белу екі әдіспен жүзеге
асырылады:
қаржылық - бюджеттік одіс. Ол бюджетке табыстарды алғанда ... ... ... тәртіппен бергенде қолданылады;
несиелік - банктік әдіс. Ол уақытша бос қаржы ... ... ... ... ... беруді білдіреді.
Қоғамдық өнімді құндық ... ... ... ... ... - ... мелшерлемелердің, тарифтердің, аударымдардың
және т.б. көмегімен ... ... ... ... ... көмегімен қайта бөлудің негізгі максаттары мыналар
болып табылады:
ендірістік емес саланы қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету; бұл салада
ұлттық табыс жасалмайтыны белгілі;
елдің жеке ... ... ... ... ... мақсатты
бөлу;
қаржы ресурстарын маңызы зор прогрессивті салалардың ... ... ... ... ... салааралық бөлу;
қаржы ресурстарын үтымды түрде сала ішінде бөлу, ол кәсіпорындардың әр
түрлірентабелділігімен және күрделі жұмсалымдардың ... ... ... ... ... ... ... бөлу және қайта бөлу қоғам мен
кәсіпорынның, фирманың материал және ақша ресурстарының ұдайы өндірістегі
қажетті ... ... ... ... ... бөлу және ... белу ... қатысуы бірдей
емес. Алғашқы бөлу кезінде, жоғарыда атап өтілгендей, қаржы ... ... - ... еңбекақымен өзара іс-қимыл жасайды.
Қаржыны қолданудың негізгі сферасы - қайта бөлу, ... ол ... ... - кредитпен өзара іс-қимыл жасайды. Қаржының
бөлгіштік функциясы аумақаралық, салааралық, ішкісалалық, ... ... ... жоне ... ... бөлу ... арқылы жүзеге асырылады, бұл кезде ақша қаражаттары шаруашылық
жүргізуші ... ... ... ... ресурстарының
жетіспеушілігін басынан кешіріп отырған әкімшілік-аумақтық бірліктер мен
салаларға беріледі. Қайта ... бұл ... ... ... ... ... қол жетеді, бұл ... ... ... өндірістің дамуы үшін, сондай-ақ артта қалған
аймақтарда ... мен ... ... ... ... ... болып табылады. Ішкісалалық жоне ішкішаруашылықтық
қайта бәлу сферасы экономиканы қайта құрудың барысында шаруашылық ... ... ... пайдалануды қажет ететін (заң бойынша
мемлекетке тиісті аударымдардан басқа) коммерциялық есеп пен ... ... ... ... ... тарылып келеді.
Демек, қаржы белгіштік функция арқылы ақшалай ... ... ... ... ... ... экономикалық мүлделерін қамтып көрсететін белгілі бір қоғамдық
қажеттіліктерді қанағаттандырады. Сөйтіп, бөлгіштік функция ... ... ... ... мәні ... ақша ... жиынтық
қоғамдық өнімнің, оның ... ... ... ... ... қатынастар айшықталады және сатып ... ... ... қоғамдық өнімді өткізу үшін жағдайлар жасалады.
Қорытындысында қоғамдық өндірістің барлық қатысушыларының нақтылы еңбек
үлесі мен ... ... ... ... ... ... олардың
экономикалық мүлделері қанағаттандырылуы тиіс.
Қаржы ұлттық табыс құрамындағы бастапқы табыстарды да, ... да ... мен ... ... ... асырады.
Қаржының бөлгіштік функциясының жақтаушылары бөлу арқылы қаржы ұдайы
өндірістің ... ... - ... ... ... ... етеді деп жорамалдайды. Мысалы, қаржы өндіріске ... ... ... ... ... эсер ... бұл қорлардың көлемін
өзгерте отырып, өндіріске қалаған бағытта ықпал жасауға болады, не ... ... ... ... экономиканың жеке құрылымдық бөлімшелерінің
дамуын тездетуге болады, не бұл өсудің ... ... ... ... егер көтермелеу қорларының көлемін өндірістің белгілі бір сапалық
көрсеткіштерінің: ... ... ... үнемдеудің, қор
қайтарымының және т.б. . жетістіктерімен үштастырса өндіріске сапалық эсер
етуге жетуге болады. Қаржы ... ... ... ... ... ... эсер ... болады. Сөйтіп, бөлгіштік функция арқылы қаржының ұдайы
өндірістің барлық процестерімен байланысы жэне бұл ... ... ... ... эсер етуі ... ... ... функциясы ... ... осал ... ... функциясы тап осы категорияның
өзіндік ерекшелігін ... ... тиіс ... ... болып табылады.
Қарастырылып отырған функция бөлуге қатысушы ... ... да - ... да, ... да, ... де ... тұжырымдамасының жақтаушылары қаржы - бір ... ... ... ... ... ... деп ... өйткені,
олардың пікірінше:
қоғамдық ұдайы өндірістің барлық стадиялары бір-бірімен ... ... ... ... ... - ... өндіріске, айналыс
пен тұтыну сферасына ене отырып, ұдайы өндірістің бір стадиясына ғана ... ... бұл ... ... ... ... өндіріс қозғалысының барлық стадияларында пайдаланылатын
бақылаудың әмбебапты құралы болып табылады.
Қаржының табигатын ақшаның қозғалысында анықтайтын
қаржының ... ... ... ... бұл ... ақша ... құн қозғалысында анықтайды.
Мүндай үстанымда қаржының ... ... ... ... ... жақтаушыларының қаржының мәнін осылай
кеңінен ұғынуына сәйкес олар ... мына ... ... ақшалай табыстар мен қорларды жасау;
2) ақшалай табыстар мен қорларды пайдалану;
3) бақылау функциясы.
Қаржы көмегімен мемлекет ... ... ... ... сферасында
жасалған қоғамдық жиынтық өнім құнынының бір бөлігін алады. Бұл процесс
қаржының ... ... - ақша ... ... ... ... ... бұл езінің нақты түрдегі практикалық көрінісін, ең алдымен,
мемлекеттің салық саясатында табады. Нәтижесінде қоғамда дэйекті ... ... ақша ... - орталықтандырылған ... ... ... және ... ... ... қорлар
және т.б. жасалады.
Бұл ақша қорларын ... ... ... ... ... ... жүзеге асады, оның заттық мазмұны ... ... ... ... ... Ақша ... (табыстардың)
қаражаты қайта белу жолымен мемлекеттік аппаратты ... ... ... эрі ... ... ... ... материалдық жағынан
аз қамтылғандарды қолдауды қамтамасыз етуге және ... ... бөлу ... ақша ... ... және ... түрінде
жүзеге асады. Қоғамдық өнімді ақша қорларын қалыптастыру және ... бэлу ... ... ... ... ... болады.
Коммерциялық есеп пен маркетинг операцияларын жүзеге асыруға байланысты
болатын қаржының бақыяау функциясын ... ... ... ... ... бұл ... экономикалық категория
ретіндегі қаржыға тэн қасиет және қаржының не ... не ... бір ... ... асады. Бақылау функциясы мазмұнының
нақтылы көрінісі мемлекеттің қаржы саясатын жүргізетін қаржы ... ... іске ... ... ... бөлгіштік функциясынан туындайды және
жиынтық қоғамдық өнімді, ... ... және таза ... ... ... ... ... және оларды мақсатты жұмсауға ... ... Егер ... ... ... және ... бір жағынан, жиынтық
қоғамдық өнімнің, ең алдымен, таза ... бір ... ... ... ақша қорларын жасаумен және ... ... ... ... ендіріске бағыттаумен және басқа жағынан, мемлекеттің
орталықтаңдырылған ақша ... ... ... болса, қаржының
бақылау ... да ... ... ... ... ... ... де, сондай-ақ мемлекеттің ақша ресурстарының
орталықтаңцырылған қорын қалыптастыру және пайдалану процесіне де ... ... екі ... диалектикалық бірлігі мен өзара
байланыстығы осында.
Бақылау функциясы қаржылық бақылауда - ... ішкі ... ... ... және оларды мақсатты арналым бойынша жұмсауға бақылау
жасауда керінеді.
Бақылау функциясы сандық түрде ... ... ... ... ... ... бөлумен және қайта ... ... ... ... бейнелейді. Сонымен бірге нақты нысандағы қаржы
ресурстарының қозғалысы жиынтық қоғамдық өнімді құндық белу ... ... ... жасаудың негізі болып таылады. Мүндай бақылаусыз
экономиканың теңгерімді дамуының қамтамасыз етілуі мүмкін емес.
Қаржының бақылау функциясының ... ... ... ... - ... қызметіне теңгемен бақылау жүргізу. Бұл бақылау
материал, еңбек және ақша ... ... әрі ... ... қана ... сонымен бірге кәсіпорындарда, фирмаларда өндіріс
рентабелділігін арттырудың резервтерін ашуға, өндірістік емес ... ... ... ... ... ... бұлжымай сақталуын, мемлекеттік
бюджет, банк ... ... ... ... ... ... ... және төлемдер женіндегі ... дер ... және ... ... ... ... аса маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.
Қаржының бақылау функциясын ... ... ... ... ... қаржы ақпараты болып табылады. Шаруашылық
жүргізуші ... ... ... ... ... ... ... көрсететін түсім-ақша, табыс ... ... ... ... ... қор
қайтарымы және басқалары сияқты талдап көрсетілген қаржылық ... ... ... мен ... ... макродеңгейде де,
микродеңгейде де экономикалық процестердің тиімділігі мен нәтижелігін
бақылауға болады.
Ұдайы өндіріс процесіндегі ... ... ... рөлі ... ... жүзеге асуымен және оның жай-күйімен, белгіленген нормалар
мен нормативтердің сақталуымен, қаржылық ... ... ... ... ... оны ... қаржы санкцияларын колдана отырып
мемлекеттік парызды сақтауға негізделген.
Қаржының бақылау функциясы қаржы ... сан ... ... ... ... ... ... мен салық службасы қызметкерлері қаржылық
бақылауды қаржыны жоспарлау процесінде, бюджет жүйесінің ... және ... ... ... ... ... қатынастардың дамуы жағдайында бақылау жұмысының бағыттары,
қаржылық бақылаудың нысандары мен әдістері айтарлықтай өзгерді.
Қазіргі кезде қаржылық ... ... ... ... ... Оны ... ... министрліктер мен ведомстволардың қаржы органдары ақша
қорларын бөлу жолымен жүргізеді. Ұдайы өндірістің бүкіл ... ... мен ... ... ... құн мен рентабелділікке, еңбекке ақы
төлеуге осылайша ықпал жасалады. ... ... бұл түрі ... ... ... отыруға бағытталған;
қаржылық-бюджеттік бақылау. Ол кәсіпорындар табысының (пайдасының) бір
бөлігін мемлекеттік бюджетке алу арқылы, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесі
белгіленген төлемдердің бюджетке дер кезінде түсуін, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... бақылайды;
кредиттік-банктік бақылау. Ол фирмалар мен кәсіпорындарды несиелеу
арқылы жүргізіледі. Бұл жағдайда қаржының ... ... ... ... ... ... ... керінеді. Бақылаудың бұл
түрі банк арқылы өтетін ақшалай есептесудің (өнім, жұмыс, ... ... ... арқылы жүргізіледі.
Қаржы қоғамдық ұдайы өндірістің бөлу стадиясының құралы бола отырып,
ұдайы ... ... ... ... ете ... ... етудің
объективті алғышарттары екі мөн-жаймен байланысты:
1. Қаржы қоғамдық өндірістің барлық стадияларына (ендіру, ... ... ... етеді.
2. Қаржының экономикалық процестерінің катализаторы болуға ... бар (бұл ... ... туындайды). Бөлу ұдайы өндірісте
айқындаушы сфера болып табылатын материалдық ... ... ... ол ... ... мен ... эсер етеді.
Қаржы ұдайы өндіріс процесіне екі түрлі ықпал жасайды:
а) сан ... бұл ... ... ... ... сапа ... бұл ... шаруашылық жүргізуші субъектілердің
материалдық мүлделеріне ықпалымен сипатталады.
Қаржы микроэкономикалық дамудың тиімді ара қатысын белгілеуде, ұдайы
өндірістің ... және ... ... ... жетуде, өндіріс
тиімділігін арттыруда маңызды рол атқарады.
Қаржының экономикалық рөлі мына ... ... ... ... ... ... ... фирмалардың
өндірістік қызметі тиімділігінің өсуіне жағдай жасайды;
кірістер мен шығыстарды ұдайы салыстырып ... ... ... ... ... есебін нығайтып, дамытады;
қаржы ақша қорларын болу және қайта бөлу арқылы экономикалық осудің ... ... ... ұлттық табыстарға қорлану және ... ... ... ... экономикалық негізін жасайды;
қаржы ұлттық экономикада меншіктің сан алуан ... ... ... ... ... мүмкіндік тұғызады.
Сонымен бірге қаржы оңтайлы ... ... ара ... етуде белсенді рөл атқарады: олардың көмегімен экономикалық және
әлеуметтік дамудың ... ... ... ... ... қол ... ... тұтқаларын жоспарлы пайдалану қоғамдық
ұдайы ендіріске қаржының ынталандырғыш ролін күшейтуге арналған ... ... ... орталықтандыра отырып анықтауға жағдай
жасайды.
Қаржы кемегімен жететін нәтижелерді бағалауға жалпы тәсілдеме қаржының
рөлін 3 бағытта ... ... ... үлғаймалы ұдайы өндірістің қажеттіліктерін қажетті қаржы коздерімен
қамтамасыз ету түрғысынан;
2) қаржыны қоғамдық өндірістің құндық құрылымын реттеу үшін ... ... ... - ... ... ... ... түрғысынан.
1.3. Экономикалық өсу факторлары және типтері
Экономиканы тұрақтандыру ҚР ... ... ... ... ... кезектегі міндет болып табылады. Макроэкономикалық саясатты талдау
Экономика ... ... ... ҚР ... және ... ... ... міндеттеріне кіреді.
ҚР Парламентінде салық саясаты талқыланғанда, ұлттық банкте ақша-несие
саясаты талданғанда жорамалданған шаралар инфляцияға, ... ... ... және тұтас сұранымды ұлғайту немесе азайту қажет пе ... ... ... ... ... экономиканың дамуында кәптеген заңдылықтар айқындалады.
Солардың бірі - шаруашылық жұйесінің құрылымы ұдайы кұрделене ... ... ... біртіндеп экономикалық кәзқарас, кұбылыс, жағдайлардың ... ... ... ... Кейде ол айтарлықтай
шығындармен де байланысты. Алайда басты ... - ... ... болуында.
өз эволюциясының барысында нарықтық жұйе әзін-әзі тұзетіп ... ... ... (мысалы, - бәсекелестік қабілеті жоқ әндірістің
жұтауы және оларды экономикадан "итеріп ... ... ... барлық келеңсіз факторлардың әсер етуін бейтараптандыру әр кезде
мұмкін ... Оған ... ... ... ... Бұл ... де ... алады.
Экономика дамуының белгілі бір кезеңінде мемлекеттің реттеуші ... ... ... атты ... тұтастай бір жұйеге айналған
болатын. Бұл құбылысты былайша анықтауға болады: "Мемлекеттің экономикалық
саясаты экономикалық ... ... ... ықпал жасауға немесе
олардың ағымын тікелей алдын-ала анықтауға бағытталған тұтас шараларды
кәрсетеді".
Нақтылыққа ... ... ... екі тұрлі міндетті орындауга
бағытталған:
- рыноктың дұрыс дамуы үшін инфрақұрылымды құру және оны ... ... ... ... ... ... ... әзін әзі реттейтін
нарықтық механизм "жаңылыстық" берген кезде болады.
"Инфрақұрылым" терминіне қатысты мынаны ескеру ... бұл ... ... ... ... Егер бұрындар кәбінесе ... ... деп ... ... бұл ұғым ... ... ... топтамасын да қамтыды.
Инфрақұрылым - нарықтық экономикаға жұмыс істейтін қызметтер сферасының
жұйесі. Инфрақұрылымның құрамдас элементтері болып мыналар саналады:
1. ... ... ... ... ... мемлекеттің қаржылық жұйесі.
2. Материалдық объектілер:
- энергиямен қамтамасыз ету жұйесі;
- ұлттық экономиканың аумақтық-экономикалық ... ... және ... ... ... порттар, аэродромдар жұйесі.
3. Әлеуметтік объектілер:
- білім беру жұйесі;
- денсаулық сақтау жұйесі;
- ұлттың қолы жеткен білім беру, гылым және ... ... ... ... ... ... саясаттың
мақсаты 1996 жылы қабылданған "Стратегия - 2030" ... әсу ... ... үшін ... Республикасының
үкіметі жуық жылдарда инфляцияның жылдық орташа деңгейін дәйектілікпен
тәмендетуді, ... ... ... дефицитін сақтауды, және ұлттық
валюта бағамының тұрақтылығын қолдауды кәздеуде. 2000 ... ... ... реформасы аяқталатын, және жекеменшік ... әсуі ... және ... ... үшін ... ... ... тәменгі деңгейіне жету және соны ұстап тұру ... және ... ... ... банк ... ... қаржылық секторды дамытуды жетілдіре тұсу ... ... ... ақша-несие және бюджет саясатын қатайту кәзделуде. Қол
сұқпайтын стратегиялық қорға, табиғи ресурстарға, оларды ... ... ... ... заңнама базасын жасау да кәзделуде.
Қолда бар әнеркәсіптік кәсіпорындардың және ғылыми-техникалық ... ... ... құрылымдандыру және дамыту ... ... ... Бұл ... ... ... ... бойынша "талдау-жобалау-әзірлеу" деген тұйық
жасау мақсат етіп қойылуда, бұл ... ... ... ету ... ... ... ... саясатқа қол жеткізудің құралдары мына тәмендегілер бола
алады:
1. Әкімшілдік;
2. Институциялдық;
3. ... ... ... ... ... ... жиынтығы тұтас сұраным мен тұтас ұсыным арасындағы тепе-
тендікке жету үшін қолданылады.
Бұл ретте экономикалық ... ... ... ... ... ... ... негізінен, тұтас сұранымға мемлекеттің трансформациялық және
трансферттік шығындар саясаты ... ... ... ұсынған. Сондайақ
мемлекеттік табыстар саясаты арқылы да.
өндірістің құлдырауы жағдайында кейнсиандықтар мыналарды ... ... ... орнын толтыру үшін: бұл жағдайда ... ... ... ... тауарлар мен қызметтерді сатып ... ... ... ... инвестицияларды ынталандыру үшін жеке табыс пен пайдаға салынатын
салық ставкасын азайту керек;
в) ... ... ... ашуы ... ... несие беру және инвестицияны кеңейту ... ... ... ... ету ... ... ... кейнсиандықтар мыналарды жән деп
санайды:
а) тауарлар мен қызметтерге тұтас ... ... үшін ... ... ... және ... кәлемін тәмендету керек;
б) тұтынушылық және инвестициялық шығындарды қысқарту үшін ... ... ... ... ... ... қабылдау керек.
Дискрециялық емес және дискрециялық фискальдық саясатты ажырата білу.
Дискрециялық емес фискальдық (қазналық) саясат жанама тұрақтандырғыштар
арқылы жұзеге асырылады. ... ... ... жұйе, ең
алдымен прогрессивті салықтар ... ... ... - ... ... іске ... нормалар, ол ұкімет тарапынан қандай да бір
арнайы ... ... ... ... енеді. Жалпы ұлттық ... орай ... ... ... ... ... тұрде молаяды, ол
экономикалық әрлеуді тежейді. Керісінше, жалпы ұлттық әнім ... ... ... ... ... тұрде кемиді, және бұл азаю
экономикалық құлдырауды тежейді, ... ... ... ... ... тура ... ... болады. Жұмыссыздық
бойынша жәрдем ақша, кедейлік бойынша жәрдем ақша, фермерлерге жәрдем ақша
тәлеу - олардың бэрі ... ... ... ... және әндіріс
құлдыраған уақытта кәбейеді. Нәтижесінде экономикалық әрлеу уақытында
трансферттік тәлемдер ... ... ... ... ал құлдырау
уақытында т±тынушылық шығындар ... ... ... ол ... және ... қуаттылықты қосуды қамтамасыз етеді.
Жанама тұрақтандырғыштардың рәлін ұлғайтуға тура ... ... ... - ол экономикалық ауытқұдың ... ... ... ... шектеу болып табылады. Берілен бағалаулар
бойынша, АҚШ-та жанама тұрақтандырғыштар ұлттық ... ... ... ... ... ... ... тұр.
өндірісті дамыту, инфляция және жұмыспен қамтылу қарқынын айқын
сезінерліктей бетбұрыстар үшін дискрециялық фискальдық ... ... ... ... ... ... ... акциялар
қабылдауға саналы тұрде баруына тура келеді.
Дискрециялық фискальдық саясат. Бұл ... ... және ... ... кәлемін өзгерту, инфляцияны бақылау және ... ... ... ... ... ... ... және ұкіметтің
шығындарымен) айла-шарғы жасау саясаты. Мұндай шаралардың ішіне салықтық
ставкалардың, салық құрылымдарының және ... ... ... Оның мысалы ретінде қомақты сомаға тауарлар мен қызметтер сатып алу
туралы ұкімет шешімін немесе жалпы ... ... ... жаңа
салықты ендіру ісін атап әтуге болады.
Кейнсиандық саясат екінші дұниежұзілік соғыстан кейін ... ... ... ... ... ... ... құлдырау ауқымы
азайды, және тіпті құлдыраудың әзі сиреді, айтарлықтай дәрежеде жұмыссыздық
жойылды. Алайда осы ... ... ... ... әсуі нәтижесінде
айтарлықтай бюджет дефициті жинақталды, ал инфляция алпысыншы жылдардың
аяғында жорғалаудан ... ... ... ... ... шықты.
Монетаристік нұсқа экономикаға тұтас ұсыным арқылы ықпал ... ... ... тоқтаусыз әсуі жағдайында классикалық
тұжырымдаманы ... ... ... ... ... ... ... инфляция мен әсу қарқынының
тәмендеуіне басты себеп болды деп жарияланды. ... ... ... мен оның ... ... ... тұрды. Оның теориясының басты
идеясы: тек ... ғана мәні бар, ... ... ақша массасының санына
байланысты. Ақша, Фридменнің ойынша, ... ... ... ... ішінде басты орын алады.
Фридменді еркін рынок идеясы ... Ол ... мен ... ... ... рычагтар және әлуетті ең пайдалы деп санады. Экономика
үшін мемлекет не істей алады, ең ... - ... ... ... ... әз ... шұғылдануға мұмкіндік берілуі тиіс. Фридменнің ойынша -
бағаның ... ... ... ... ... механизмінің анық және тиімді жұмыс істейтіндігі
соншалықты, кәп ... біз ... оның ... ... де. Оның ... ... істеуіне бірдеңе кедергі келтіргенде
барып, біз оны сонда ғана білеміз, тіпті осы жағдайдың әзінде ... неде ... біз ... ... ... ... жанжалдың айқын
мысалы ретінде 1974 ж. ОПЕК (мұнайды экспорттайтын елдер ... ... ... ... ... ендірген кезде, онан соң Иран тәңкерісінен
кейін 1979 ж. кәктемі мен ... ... ... ... ... ... тұрудың шыға келгендігін айтуға болады. Екі жағдайда да барлық
шатақ шикі мұнайдың шет ... ... кұрт ... ... ... ... ... мұндай кәріністері мұнай әнімдерін толайым
және толықтай шет елдерден тартатын Германия ... ... ... ... ... тұру тек ... ғана болды (АҚШ ұлкен кәлемде әз
мұнайларын шығарғанына қарамастан). ... ... ... ... ... ... ... баға автожанармай құю стансаларындағы
бензиннің молшерін тұтынушылар осындай ... ... ... ... ... келуіне кепілдік беретін деңгейден тәменірек шамада
жасанды тұрде сақталып ... ... ... ... ... ... артуына қатысты ғана емес,
сонымен бірге әте ұнемді әндірістік технологияны - "рыноктың қуатты ... ... да ... ... қоюға міндеттейтін ынталандырушы
рәлін атқарады.
Ақпаратты тиімді берудегі негізгі міндеттердің бірі - ... ... ... ... ... онымен қобыратқызбай, оны пайдалана алатын
адамдардың қолдарына тұсуін қамтамасыз ету болып табылады. Баға жұйесі бұл
проблеманы автоматты тұрде ... ... ... ... ... ... арасында
ресурстарды ең жақсы тұрде бәлуді қамтамасыз етіп ғана ... ... ... ... ... ... адам ... иелері
арасындағы табыстарды бәлуді де қамтамасыз етеді. Біреулер ата-аналарынан
кұрделі игіліктерді, енді біреулер - қабілеттілікті мұра тұтады. Бұл ... ... ... бола ма? ... ... ... ... әрекет етеді, әркім әз қабілетін ... әз ... ... кәп нәрсе соны тандай білуге байланысты.
Фридмен мынадай байламға келеді: ... ... мен ... ... аз ... тиіс және ол ... ... бақылауга әкеп
соғады. Егер мемлекет ақша ұсынымын қатаң бақылайтын болса, қолда бар ақша
санының және несие ақшаның кұрт ... ... ... онда ... экономикалық дамудың тұрақтылығы қамтамасыз етіледі. Инфляциямен
кұресте монетарлық тұжырымдама айырықша тиімді.
АҚШ-пен Ұлыбританияда ... ... ... ... ... ... ... инфляция қарқыны айтарлықтай
баяулады. Сонымен бірге әлеуметтік бағдарламаларға ... ... ... ... ... ... бір бәлігінің әлеуметгік
қанағаттан-баушылығы әсті. ... ... ... ... ... ... мысалы, бюджет дефицитін жәнге келтіру ... ... ... ... ... саясаттың тәжірибесі мынаны
кәрсетеді: "мемлекеттік реттеу" терминіне қарағанда ... ... мәні ... ... ... ... ... мемлекет
бастаушы, негізгі буын болып кәрінеді. Алайда бұл рәлде мемлекеттің кәдімгі
ұлкен ... ... ... ... ... ... ... реттеу бойынша әрекеттердің табыстылығы - мемлекеттің
тоталитарлық әкіметінде емес, оның ... ... орай ... ... ... ... ... білу
мұмкіндіктеріне байланысты. Олардың басын қоспай, мемлекет ... ... ... кәрінетін болады.
Экономикалық саясат әрқашанда белгілі бір мақсаттарды жұзеге асырудың
процесін ... ... ... даму ... ... ... шешу ... кәрсетіп отыр.
Әбден сәтті шыққан ... ... ... ... ... ... барынша жақсы турмыс, молшылыққа ... ... ... мақсатын ғаламдық, жоғары деңгейде белгілеу қажет.
Алайда практика бұл тұсініктің теориялық ... ... ... кәрсетіп отыр. Мұның себебі, тұрмыс жағдай туралы айта отырып,
осы мақсатты нақтылы, санмен ... ... Бұл ... ... салыстырмалы сипатта болады. Экономикалық ... іс ... ... ... тұрмыс-жағдай мәселесі әзінің тікелей стилистикалық
нұсқасында тіпті аталмайды да.
Негізгі мақсаттан басқа екінші деңгейлі тәрізді мәселелердің жиынтығы
да болады. ... ... олар ... ... ... ... Экономикалық өсуді қамтамасыз етудегі қаржының алатын орны
2.1. Экономикалық өсу: әдістерімен ұлттық экономикалық қырлымы
Экономикалық өсу коғамды дамыту мен ... ... ... бола отырып, бірнеше жүз жылдар бойы зерттелуде. Кез ... өз ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге міндетті. Ал бұл міндетті атқару үшін
ұлттық экономиканың, ... ... ... ... жеткізу қажет.
Қазақстан Республикасынын Президентінің ... ... ... ... ... ... ... халықтың өмір сүру деңгейін, әл-аукат жағдайын
көтеруге, жоғары индустриалды коғамды қалыптастыруға қол жеткізу ... ... ... ... жаңа ... өмір сүрдің
жоғары денгейімен және сапасымен, халықтың әлеуметтік топтары арасындағы
кайшылықтардың женілдеуімен сипатталады. ... ... ... ... ... және ... факторлары арасындағы
арақатынас өзгереді, адам капиталының рөлі жоғарлайды. Басқаша айтсақ,
бағдарламада ... ... ... сатыға өту үшін ұзақ
мерзімді экономикалық дамуды ... ету ... ... негізгі мақсаты болып халықтың материалдық әл-
ауқатын көтеру және ... ... ... ету ... әл-ауқатты көтеру экономикалық өсудің басты ... ... ... ... ... ... ... орташа жан басына шаққандағы табысы. Бұл мақсатқа кол
жеткізу жан ... ... ... табыстың (ҰТ) өсу қарқынынан
көрінеді.
2. Бос ... ... Бұл ... ... ... ЖҰӨ ... ... көрінбейді, бірақ қажетті игіліктін бірі болып табылады.
Сондықтанда бұл ... ... ... жұмыс күнінін немесе аптаның
белгілі бір қарастырылып ... ... ... ... ... ... ескеру қажет.
3. Халықтың түрлі әлеуметтік топтары арасында ҰТ-ң бөлінуін жақсарту.
Егер нақты ҰТ өсіп, дұрыс ... онда ... өсу ... ... үшін ... ... еді, ... олардың әл-аукаты бір
қалпында қалады немесе одан да нашарлай түседі. Сондықтанда ... ... ... қорғау қағидасы ұсталуы керек.
4. Өндірілетін тауарлар мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... тікелей көрініс алмайды. Бірақ
жоғары сапалы және ... ... ... ... ... ... ол өз кезегінде
тауарлар мен қызметтерге шығыстауды көбейтеді, ал олардың жиынтық ... ҰТ ... ... көрсетілген экономикалық өсу ... ... ... ... ... салаларынын тиімді қызмет етуін арттыру
қажет. Қазіргі кезде өндірістің тиімділігін ... ... ... ... фактор - ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін ... ... ... ... ... ... ... болып табылады, мысалы, АҚШ-та ол нақты ұлттык табыстың өсімінің
үштен бір бөлігін анықтайды. Техникалық прогресс өз ... ... ... ғана ... ... ... өндірісті басқару мен
ұйымдастырудын жаңа формаларын да қосады. ... ... ... ... ... ... ... прогресс үнемі инвестиция
тартады. Техникалық прогреспен қатар ... ... әсер ... да атап ... ... ... ... еңбек ресурсы, мемлекеттің
саясаты, елдегі әлеуметтік, мәдени және ... ... ... ... ... ... ... инфляция қарқыны мен жұмыссыздық
денгейі; экспорт-импорт арақатынасы.
Көрсетілгендерді Батыс экономистерінің М.П. Тодаро мен ... ... тән ... ... ... ... да көруге
болады: халықтың жоғарғы өсу қарқыны, халықтың жан ... ... ... ЖҰӨ-ң өсуі, халықтың қажеттіліктерін толық ... ... ... ... ... прогресс, т.б.
Қазіргі кезде «экономикалық өсу сапасы» ... ұғым ... ... ... әл-ауқатын жақсарту, тұлғаның үйлесімді дамуының
негізі ретінде бос ... ... ... инфрақұрылым салаларын
дамыту, адам капиталына инвестиция бөлу, ... ... ... ... ... ... Осыдан жоғары индустриалды қоғам
болу үшін, алдымен адам ... ... өмір сүру ... ... адам ... ... күнге артуын байқауға болады. Сондай-ақ
экономикалық теорияда «экономикалық өсу ... ... ... айтылады.
Экономикалық өсу сапасының негізгі құраушылары төмендегілер:
– халықтың материалдық әл-ауқатын жақсарту;
– тұлғаның үйлесімді дамуының негізі ретінде бос уақытты көбейту;
– әлеуметтік инфрақұрылым ... даму ... ... адам ... ... өсіру;
– адамдардын өмірі мен еңбек етуінің қауіпсіздік жағдайын қамтамасыз
ету;
– жұмыссыздар мен жұмысқа қабілетсіздерді ... ... ... ... ұсыныс көлемінің артуына сәйкес толық еңбекпен
қамтылуы.
Сонымен, экономикалық өсу - ... ... есуі және ... ... ... ұлттық табыстың, нақты ЖІӨ-ң артуы кезіндегі ұлттық
шаруашылықтың дамуы. Ал ... ... ... ... ол ... мерзімді өсу қаркынының халық санының өсу қарқынан тұрақты түрде артуы
кезіндегі экономикалық даму. Қазіргі экономикалық өсуге тән ... ... ... ЖІӨ ... ... ... елдерде ол - 25000$; халықтың
білім деңгейі жоғарлайды; аграрлық сектор үлесі азаяды; урбанизация процесі
жүреді; ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп өсе
бастайды; экономика мен ... даму ... ... ... ... процесі).
Экономикалық өсудің кез-келген түрі, мейлі ол өндіріс масштабын ұлғайту
немесе оның ... ... ... болсын, қосымша инвестицияны
талап ету мүмкіндігі экономикалық ... ... ... мен ... ... Инвестицияны рационалды орналастыру және оның тиімділігін
көтеру экономикалық ... ... Л. ... ... экономикалық
даму қарқынын анықтайтын факторлар төрт топқа бөлінеді:
– Экономиканың дамуының бастапқы деңгейі: (мысалы, жан басына шапқандағы
табыспен өлшенетін);
– Адам ... яғни ... ... деңгейі;
– Шаруашылық жүргізудің ішкі шарттары, яғни экономикалық кұрылыс;
– Шаруашылық жүргізудің сыртқы ... яғни ... ... ... лауреаты Сайман Кузнец әлемнің дамыған елдеріне тән
экономикалық ... 6 ... ... ... ... өсу ... Халықтың жан басына шаққандағы табысының жоғары өсу каркыны;
3) Өндіріс факторларының өнімділігінің өсуінің жоғарғы қарқыны.
4) ... ... және ... ... Басқа шет елдерден өткізу рыногын және шикізат көздерін ... ... ... ... бір бөлігіне тән экономикалық өсу
нәтижесін қамту.
Жалпы экономикалық ... ... ... ... ... ... бар ... белгілі.
Неоклассикалық модельдің зерттеу объектісі экономикалық өсу факторлары,
яғни еңбек, капитал, ресурстар, ҒТП, ... ... ... ... ... ... табылады. Ал, Кейнстік бағытты жақтаушылар теориясында
өсу әлеуметтік-экономикалық алғышарттардың ... әсер ... ... ... ... деп дәлелденген. Ол ең алдымен
сапалық ... ... ... ... ... ... ... бағыт экономикалық өсудің алғышарттарын ... ... ... шығу керек, дамушы елдердің жүргізетін саясаттарын
қарастырады.
У.А.Льюис ... ... ... және ... бөле
отырып, негізгі екі: 1) қорлану, яғни жинактарды инвестицияға айналдыру; 2)
жұмыспен ... яғни ... күші ... ... ... қажеттілігі жоғары
сфераға еңбекті ауыстыру мәселелері шешілуі тиіс деп ... ... ... ... ... ... және ... ресурстарын
қайта бөлу тәсілі болып табылады, яғни өнімділігі төмен секторды қыскарту
және ... ... ... өсіру. Бұл концепцияда ҒТП мүмкіншіліктері
қарастырылмайды. ... қай ел ... және ... көп ... ететін
өндіріс түрлерін оптималды жүзеге асыратын болса, сол ел жоғары тиімділікке
жетеді.
Неоклассикалық және неокейнсиандық ... ... ... олар ... ... негізделген. Институцияналдықтың
олардан өзгешелігі сапалық басқа теориялық негіздерге сүйенеді. ... ... ... швед ... ... ... ... елеулі эсер етті. Ол батыстың «үшінші әлемді» талдау
бағытын сынға алды. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... көшіре салу қате деп санады. Іс ... ... ... - ... ... тар ... ... терең алғанда ішкі емес, сыртқы рынокпен байланысты европалық типтес
экономика құруға ұмтылады.
Бірқатар зерттеушілер артта ... ... ... ... ... ... ... беру мен кәсіби даярлау
жүйесінің дамымағандығы. Шынында да, артта ... ... ... білім
беруге, кәсіби даярлауға және кадрларды қайта даярлауға ... ... ... ... және ... білім беру жүйесінің дамымағандығы білікті
мамандардың төменгі деңгейін сипаттайды. Ол өз ... ... ... кері әсер ... оның әлсіз өсу ... ... ... ... ... ... табылады.
Қазақстанның тұрақты даму жағдайына келер болсақ, Республикамыз табиғи
ресурстарға бай ел ... ... өсу ... ... яғни әлемдік рынокта мұнай, газ, уран және әртүрлі металдарды
өткізу есебінен болады. ... ... ... ел ... үшін жеңіл және тамак өнеркәсібін, инфрақұрылымды, мұнай және ... ... және ... ... ... қызмет сферасын, туризмді,
өндірісті дамыту қажет.
Ел Президентінің 2004 ... ... ... экономикалық және
әлеуметтік саясаттың, қоғамды одан әрі демократияландыру мен мемлекеттік
басқару тиімділігін артырудың, ... ... беру мен ... ... негізгі бағыттары баяндалған. Үндеуде Қазақстаннын экономикалық
өсуінің жоғарғы ... ... ... серпінді дамып келе жатқан отын-
энергетика, металлургия, ... ... бар ... ... Сонымен
бірге экономикалық теңдестірмелігін қамтамасыз ету, өндеуші өнеркәсіпті,
жоғары технологиялы және ... ... ... өндірістік
инфрақұрылымды және агроөнеркәсіп секторын ... ... ... ... ... баса айтылады.
2003-2005 жылдарда ауылды өркендету кезеңінің жариялануына сәйкес,
«Ауылдық аймақтарды дамытудың ... ... ... ... ... дамуын жеделдету және жұртты тоқыраулы әрі экологиялық
және экономикалық жағынан ... ... ... ... ... ... орналастыруға жәрдем көрсету болып табылады. 2004-2005 жылдар
ауыл экономикасына 150 млрд тенгеден аса ... ... ... екі ... ... сактау мұқтаждықтарына қосымша 30 млрд ... ... ... ... ... білім беру мен денсаулық ... ... ... ... ... ... ... 15 млрд тенге бөлу жоспарланды.
2005 жылға дейінгі Қазақстан Республикасының ... ... ... ... жаңа жұмыс орындарын құру мен
еңбекпен қамтылуды жоғарлатудын приоритета бағыттары - ... ... ... тамақ, машина жасау, минералды тынайтқыштар өндірісі,
сонымен қатар ауылшаруашылығын дамуымен ... ... ... ... техникасының өндірісін ұйымдастыру, т.б.) болып табылады. ЖІӨ-ң
өсуін, халықтың экономикалық белсенді бөлігінің және ... ... ... есепке ала отырып, бес жылды бағалау бойынша (2000-2005)
нақты жалақы өсімі 1,2-1,25 ... ... ... 1,5-1,6 ... құрайды.
Қазақстан экономикасының тұрақты дамуы үшін отын - энергетикалық ... ... ... ... мен ... шоғырланатын негізгі сала
болып табылады. Мысалы, отын-энергетикалық кешені қара және ... ... ауыл ... ... т.б. ... ... ... тұрақтылығын көтерудегі өмірлік қажетті
тауарлардың импорттан тәуелділігін ... ... ... ... ... негізі оның экономикалық өсуге әсері
Қоғамдық өнімді бөлу процесі өте ... ... ... ... құн шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында, ал олардың
әрқайсысында мақсатты ... ... ... ... ... ол ... ... көмегімен жүзеге асады, бұлардың әрқайсысы
ерекше, тек өзіне тән рөлдерді орындайды. Қаржы ... бөлу ... ... баға, жалақы, кредит сияқты категориялармен өзара тығыз
байланыста болады және өзара іс-қимыл жасайды. Бұл ақша ... ... ... ... ... ... бірге бөлгіштік процеске
де қатысады. Алайда олардың қатысу өлшемі мен нысандары бірдей емес. Жеке
экономикалық категориялардың ұдайы ... ... ... ... ... әр ... Аталған категориялардың әрқайсысы тек оған төн
әдістермен және тәсілдермен ... өнім мен ... ... ... процесіне қатыса отырып, бөлгіштік және басқа ұдайыөндірістік
қатынастардың жүйесінде өзінің ерекше орнын ... - ... ... ... ... ... тұлғалануы. Ол еңбек
өнімінің натуралдық-заттай нысанынан ақша нысанына кешуін және сатып алу-
сату актілерінің ... оның бір ... ... ... ортақтастыра
отырып құндық бөліністің бастапқы категориясы ретінде көрінеді. ... ... ... және ... ... ... тауар сатылуы тиіс. Баға
енім иесіне оны өткізуден түсетін ақшаның мөлшерін алдын ала анықтайды және
одан әрі ... ... ... ... ... саналады. Бөлініс
процесінде еңбектің қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... мүмкін, мұның нөтижесінде бірқатар
өндірушілерде көп құн, басқаларында аз құн ... ... ... ... ... өзінің әдістерімен қаржы араласады: ол құнның бір
бөлігін (мысалы, акциздердің, экспортқа немесе ... ... ... ... көмегімен) алады немесе құнның кем алынған
бөлігін субвенциялар, бюджеттік ... ... ... жолымен алып
береді. Бағаның құннан ауытқуын мемлекет багалардың саясатын ... ... ... түрғыдағы төмен бағалар, жоғары ... баға - ... ... ... ... ... ... жөн. Нарық жағдайында тауарлардың, қызметтер көрсетудің сұранымы
мен ұсынымы ... ... ... басым болады.
Алайда бағаның іс-әрекеті қорлардың тікелей жасалуын тудырмайды, ол
тауар өндірісі мен ... ... ... ... Айырбас актісі
дегеніміз бір мезгіндегі сату (біреу үшін) мен сатып алу ... ... ... сату кезінде "т"-нің үлесі азаяды немесе көбейеді, ал
баламасыз сатып алу кезінде жаңа тауардың "с" және "v" ... мен ... ... ... ... және ... құн ... шарттарын ескере отырып бәлудің ... ... ... Егер ... ... ... ... жалпы түсім-ақша қалыптасатын болса, қаржылық белу бұл түсім-ақшаны
одан әрі белуге ... ... ақша ... ... ... Сөйтіп
бөлудің қаржылық әдістері анағүрлым иілгіш келеді, олар бұл процестегі
үлкен атаулы сипатты қамтамасыз ... Бөлу ... ... әр түрлі:
егер баға құнның қоғамдық қажетті шығындардан ... ... ... шығындардан ауытқуы түріндегі оның тек бір белігін бөлетін ... ... ... ... бүкіл құнын қайта беледі.
Қаржы бағамен негізі қаланған үйлесімдерді нақтылайды. ... ... ... айырмашылығы сол, бағамен бөлудің объектісі жалпы қоғамдық
өнімнің тек бір бөлігінің болатындығы (бағаның ... ... ... ... ... ... белу ... болып табылады. Бағамен белу
үлестірім бетінде байқалынбайды, ол ... ... ... ал ... белу анық ... түрады. Бағамен белу тек
белініспен, ал қаржылық белу ... және ... ... ... ... ... ... анықтауда ерекшерел атқарады.
Өндіріс құралдарының бастапқы және ... ... ... амортизациялық қордағы
елеулі ауытқұларға себепші болады. Өндіріске кепілдікке ... ... ... ... ... ... ... баламасыз сату
кезінде күшейеді және белу мен тұтыну стадияларындағы қайта белгіштік
қатынастардың ... ... ... ... баға күшті есті және бағаның
белгіштік функциясы күшейе түсті. Баға ... ... ... деген
сұраным мен ұсынымды да реттейді, сейтіп, ұдайы еңдіріске, ... ... ... ... мен ... демек, табысқа да ықпал жасайды.
Қаржы еңбекке ақы төлеумен тыгыз байланысты. Бағаның ізінше қаржылық
белудің ішінде жалақы жұмыс ... ... ... ... қоры мен ... ... басқа қорларының оқшаулануы үшін жағдайлар жасайды. ... ... ... ... ендіріс процесін ынталандырады.
Материалдық ендіріс сферасында еңбекке ақы ... қоры ... ... ... өнімді еткізуден түскен түсімақшадан белінеді. Бұл қор
ендірілген енімнің келеміне қарай қалыптасуы мүмкін. ... ... ... ... ... еңбекке ақы телеу қоры қол жеткен
қаржы нөтижелерімен тығыз байланысты үйлесімде қалыптасады.
Сырттай қарағанда еңбекке ақы ... ... ... баға факторы
тікелей қатыспайды деген пікір туады. Бірақ таза табысты белу арқылы ... ... ... ... ... ... ... ақы телеу қорына
әсері бүрынғыдан бетер арта түседі.
Ұлттық табысты ... ... ... ... еңбекке ақы телеумен
езара әрекеттесе отырып, қаржы оны салықтар, қарыздар және ақша ... ... ... ... ... ... ... қорына теленетін жарналар арқылы ішінара қайта белуді қамтамасыз
етеді.
Өндірістік емес сферада қызметкерлердің еңбекке ақы телеу қоры елеулі
дәрежеде ... ... ... ... және тиісті
бюджеттің қаржы мүмкіндіктерімен анықталатындықтан бұл сферадағы қаржы мен
еңбекке ақы телеудің байланысы кернекі (айрықша) ... ... ... ... ... ... ақы төлеу
жасалған енімдегі әрбір қызметкердің ... ... ... ... ... ... ... ал қаржы жалақы қорын немесе
еңбекке ақы телеу женіндегі ... ... ақы ... ... ... яғни тауарлар мен қызметтерге ақы
толеу арқылы пайдаланылады. Бір мезгінде оның белгілі бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... несиелік өдіспен - банктерге салынған салымдар, мемлекеттік
қарыздардың ... ... ... және ... бағалы қағаздарды
сатып-алу, лотереялар өткізу жолымен жұмылдырылады.
Жалақы мен қаржының іс-әрекет етуінің ... ... ... ... ... кең; ... тек ... өтеуге қатысты;
2) қаржы құнның біржақты қозғалысына қатысады, ал ... ... ... - еңбек құнына және оның ақшалай өтемақысына
қатысты.
Жалақы ... v ... және т ... бөлінеді. қаржының көмегімен
қорлардың жиынтығы, ал жалақының көмегімен жалақы қоры мен сыйлықақы қоры
қалыптасады. Олар ... ақы ... ... ... Жалақы - салық төлеудің
негізі. Жалақының көзі қаржы ресурстары болып табылады, ал ... қоры ... ... өзі ... ... көзі бола бастайды. Сонымен бірге
қарастырылып ... ... ... ... мен ... ... ... Қаржының іс-қимылы еңбекке ақы төлеуге
қарағанда кеңірек, өйткені ... ... ... өнімді, ал еңбекке ақы
төлеу тек қажетті өнімді жоне ... ... бір ... бөледі. Еңбекке
ақы төлеу өндірістің аса маңызды факторларының бірі - ... ... ... байланысты, жұмсалынған еңбектің өтем-ақысының ... ... ал ... ... басқа, өндіріс құралдарымен олардың тікелей
қалыптасуы арқылы байланысты. Еңбекке ақы ... оның ... ал ... ... ... ... оның дамуын жандандыра
отырып, бүкіл қоғамдық өнімге ықпал етеді.
Қоғамдық өнім құнын белуге кредит те ... Әрі ... ... ... ... ... ... жатады. Қаржыдағы сияқты
кредит қатынастарында да шаруашылық ... ... ... ұзақ ... және қысқа мерзімді несиелендіру мақсаттары үшін
несиелік деп аталатын ақша қорлары қалыптасып, пайдаланылады.
Банктердің ресурстары қайта бөлу ... ... ... кредит бүрын бөлінген құнды бөледі. ... ... ... және ... ... ... ... мүмкіндік тұғызады.
Кредиттің көмегімен қаржы ресурстары шаруашылық жүргізуші субъектілер мен
халықтың (үй шаруашьшығының) арасында қайта бөлінеді. ... мен ... ... ... ... бар, бірақ негізгі белгі өндірістік
қорлардың (капиталдардың) толық айналымында екі категорияны ... ... ... Екі ... да ... шаруашылықта
қаражаттардың қалыпты, үздіксіз ауыспалы айналымы үшін ... ... Бұл ... ... ... ... ... объектілері өндірістік капитал болып келеді. Қаржы және кердит
күрделі жұмсалымдар мен айналым қаражаттарын қалыптастырудың көздері ... ... ... ... олар кәсіпорындардың ақша ... ... ... қамтамасыз етеді. Қаржылық ... ... ... ... ... ... қажеттіліктері, несиелік
әдіспен олардың уақытша мұқтаждары қанағаттандырылады. Келешекте күрделі
жұмсалымдардың көзі ретінде кредит ... рөлі ... ... ... ... отырған категориялардың арасында белгілі бір
айырмашылықтар да бар. Егер ... ... ... ... және ... ... ... қаржы бастаған бөлуді жалғастыра отырып тек қайта
бөлуге қатысады. Несиенің объектісі осы ... ... бос ... ... бір болігі болып табылады, бұл ақшаны қажетсініп отырған шаруашылық
органдары мен халықтың қажеттіліктерін ... үшін ... ... ... мүмкіндік береді. Жинақталған ақша қаражаттарын
пайдалану өдісі айтарлықтай айырмашылық болып ... ... ... және ... ... бағыттауды шамаласа,
несиелендіру қайтарымдылық, мезгілдік, ақылық жағдайларында жүргізіледі;
кредиттің аса ... ... - ... ... ... және сақтандырудың езара байланысы мен өзара іс-қимылы да ... бұл ... 18 ... ... ... есеп-қисаптармен және есеп айырысу жуйесімен өте тығыз
байланысты, ... ... ... етуі ... ... ... ... өзара есеп айырысуға негізделген. Есеп-қисаптар
экономикалық категориялар ... олар - ... ... іске ... Бұл ... ... айналыс құралы және толем құралы ретіндегі
функциясы пайдаланылады. Қаржылық операциялардың уақтылы ... ... ... ... ... қажетті бағыттар бойынша
кедергісіз қозғалуы есеп-қисаптардың айқындығына, жолға ... ... ... Ақшалай есеп-қисаптар коммерциялық есеп пен өзін-
өзі қаржыландыруды жүзеге асырудың маңызды буыны ... ... ... ... ... ... ... пен құндық экономикалық категориялардың
- бағаның, қаржының, кредиттің, еңбекке ақы ... ... ... ... ... табылады.
Экономикалық категориялардың өзара іс-қимылы туралы қаралған негізгі
қағидалары оларды ұдайы ... ... ... оны ... ... бақылауда және оның тиімділігін ынталандыруда пайдалануға
келісілген, езара үйлесілген тәсілдемені қажет етеді.
2.3. Инфляцияның ... және оның ... ... ... ... ... инфляция көптен бері өмір сүріп келеді.
Оны тіпті ақшаның шығуымен бірге пайда болды әрі ... ... ... деп ... термині (латынның inflatio сөзінен шыққан - кебіну, ісіну)
ақша айналысына ... XIX ... орта ... ... ... және АҚШ -
тың Азамат соғысы ... (1861- 1865 ж.ж) ... ... ... көп шығарылуымен байланысты болды. XIX ғасырда
бұл термин сондайақ Англия мен ... ... ... ... ... XX ғасырда бірінші дүниежүзілік соғыстан ... ... ал ... ... экономикалық әдебиеттерде ол 20-сыншы
жылдары жазыла бастады.
Инфляцияның дәстүрлі ең жалпы ... - ... ... ... ... ... ... қағаз ақша массасымен
лықа толып кетуі, оның құнсыздануы және ... ... ... - ... қызметтер көрсетуге баганың өсуі; ақшаның сатып алуга жарамдылыгының
төмендеп кетуі. Инфляция кезінде қоғамдық өндіріс ... ... ... көп ... ... ... ақша айналысының заңы
бүзылады.
Инфляция - ақша жүйесінің дагдарысты жай-куйі.
Ақшаның құнсыздануына мына факторлар себепші болады:
айналысқа артық ақшаның шығарылуы;
қолайсыз ... ... ... жоғалуы.
Ұзақ уақыт бойы инфляцияны монетарлық құбылыс деп санай отырып, ол
ақшаның ... мен ... ... өсуі ... ... Әлі де ... шетелдік авторлар инфляцияны экономикада бағаның
жалпы деңгейінің артуы ретінде ... ... ... ... өсуінде керінгенімен оны тек таза ақша феноменіне жатқыза салуға
болмайды. Бұл ... ... ... ... ... өндірістің
сәйкессіздігінен туатын күрделі әлеуметтік - экономикалық құбылыс. ... ... ... ... қазіргі дамуының ең өткір
проблемаларының бірі болып есептеледі.
Бүгінде ... ... өсуі ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге елдің экономикалық
дамуының жалпы қолайсыз ... де ... ... ... ... ... ... факторлар тудырған өндіріс процесінің қарама -
қайшылықтары себепші болады. Инфляцияның әуел ... ... - ... ... ... жинақтау мен тұтыну, сұраным мен ұсыным,
мемлекеттің кірістері мен ... ... ақша ... ... ... ... ... алшақтықтар.
Инфляцияның ішкі және сыртқы факторларын (себептерін) айыра білу қажет.
Ішкі факторлардың ... ... ... және ... - монетарлық
факторларды белуге болады. Ақшага жатпайтындары - бұл ... ... ... ... ... өндірістің
монополизациялануы, инвестициялардың теңгерімсіздігі, ... - ... ... жағдайлар және басқалары. Ақшалай факторларга ... ... ү ... ... ... ... ... ақша
эмиссиясы, сондай - ақ несие жүйесінің кеңеюі, ақша айналысы жылдамдығының
артуы нәтижесінде несие ... есуі және ... ... құрылымдық дағдарыстар (шикізат, ... ... ... ... ... ... шығаруға бағытталған
мемлекеттік валюта саясаты, ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Сөйтіп, копфакторлы процесс ретінде инфляция - бұл ақша ... ... ... ... ... ұдайы өндіріс дамуындағы
алшақтықтың көрінісі.
Инфляцияның іс - әрекетін қаржы проблемаларымен ... ... ... ... ... ... қаржылық факторларга төуелді
болып келеді:
белгілі бір салық нысандары мен әдістерін қолдану;
инфляциялық ... ... ... ... ... ... ... тапшылығын жабудың әдістері;
мемлекеттік берешектің көлемі.
Нарықтық экономика кезінде қаржы инфляциялық ... ... ... ... эсер етеді (инфляциялық тенденцияларды күшейте
түседі).
Бірінші фактор - ... ... ... бұл ... ... артуына жеткізеді, сойтіп тікелей баға белгілеуге өсер етеді.
Тауарлар мен қызметке бағаның көтерілуіне ... ... ... шығыстарының көбеюіне соқтырады, ал оның ... ең ... ... ... ... қалып қояды. Бұл сөзсіз болатын ұзақ
уақытқа созылған тапшылыққа үрындырады.
Екінші фактор - табысқа (пайдаға) салынатын ... ... ... бөлігі баға механизмі арқылы тұтынушыға ... және ... ... ... себебі болады.
Үшінші фактор ~ бюджеттердің ұзақ уақытты тапшылықтары (өндірістік емес
шығындардың неғүрлым өсуімен байланысты).
Инфляция қаржы ... да ... ... ... ... мен қызметтерге бағаның өсуі ... ... ... ... ... ... ... құнсыздандырады және салық
түсімдерін арттырудың қажеттігін тудырады.
Үшіншіден, инфляциялық процесс мемлекеттің ... ... ... мен ... ... ... ... келеді қаржы инфляциялық
процестердің тездеткіші бола алатыны ... ... да ... өсер ... ... ... және ... көтерілуі
мемлекеттің шынайы кірістерін томендетуге, бюджеттің шығыстарын ... ... ... күшеюіне, мемлекеттік бюджет тапшылығынан
болатын мемлекеттік борыштың өсуіне үрындырады. Инфляцияның жоғарғы ... ... ... құнсыздандырады, өйткені салықтық кірістер
мен қарыздар оларды есептегеннен кейін ... ... бір ... ... ... мемлекеттің алу сәтінде олар құнсызданады. Осыған
ұқсас мемлекеттік берешектің проблемасы ... ... ... үшін ... ... ... ... табыстылығын несиелік пайыз
деңгейінен жоғары көтеруге ... ... бұл ... борыштың атаулы
өсуін тудырады.
Қаржы қатынастары мен инфляциялық процестердің бір ... ... ... - бірі ... ... отырып, экономикалық жүйедегі келеңсіз
нәтижелерге апарады. Мәселен, инфляция бірқатар әлеуметтік-экономикалық
проблемаларды тудырады: ақшалай ... ... ұзақ ... деген экономикалық ынтаның түсуі, ақшалай жинақтардың
құнсыздануы, ... ... ... ... байланыстардың
бүзылуы және т.б.
Темен инфляция немесе оның болмауы ұлттық шаруашылықтың ... ... ... ... секілді ұқсас жағдайда
қаржы қатынастарының оң бағыттылығы инфляция деңгейін төмендетеді.
Инфляцияны бағалау және ... үшін ... ... ... - ... ... ... тұтыну тауарлары мен қызметтердің ... ... бір ... ... алу ... мен ... ... арасындағы арақатынасты өлшейді. Ағымдағы жылдың индексінің қарқыны
былайша анықталады. Ағымдағы жылдың бағалары индексінен ... ... ... ... ... жылдың бағалары индексіне бәлінеді, сонан
соң жүзге көбейтіледі:
Инфляция қарқыны = Т ... ... ... ... мен ... ... өткен жылға қарағанда былайша өсіп отырды 1990 - 1; 1992- ... 30,6; 1994- 22,7; ... ... 1997-1,17; 1998- 1,07; 1999-
1,18; 2000- 1,13.
Дүниежүзілік практикада егер инфляцияның қарқыны ... жыл ... ... ... ... ... 50 ... немесе аптасына 11,5 пайыз құрса, онда
мүндай деңгей әсіре инфляцияға сәйкес келеді. ... ... ... 1992 -1995 жж. ... ... асып ... процестің қуаттылығын бағалауды және инфляцияның түрлерін
мынандай критерийлер бойынша ажыратады:
бағалар өсуінің қарқыны бойынша:
баяу - баға ... 10 ... ... бұл ... ... ... ... кәсіпкерлік тәуекел болмайды;
өршімелі - баға 100 пайыз шегінде өскенде; ақшаның затталынуы өседі;
осіреинфляция - баға жүздеген пайызға ... баға мен ... ... ... ... ... теңгерімділік дөрежесі бойынша:
теңдестірілген және теңдестірілмеген инфляция; теңдестірілген инфляция
кезінде әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... - олардың бір-біріне ара қатысы өнбойы өзгеріп отырады, оның
үстіне әртүрлі үйлесімде;
болжаулық ( болжап айтушылық ) ... ... ... және күтілмеген;
шығу немесе пайда болу орнына қарай:
импортталынган және экспортталынган;
сондай-ақ дамудың әркелкілігімен сипатталатын сатылы, баға шамалы өскен
немесе өзгерусіз қалған, бірақ тауар ... ... ... ... ажыратады.
Қаржы мен инфляцияның езара байланысын инфляцияның екі типі бойынша
бақылап отыруға болады: сұраным ... ... ... ... ... ... ... жагдайда ол заңи және жеке тұлғалардың ақша массасының өсуімен
байланысты ... ... және ... сұранымның есуінің салдары
болып табылады.
Екінші жагдайда кәсіпорындардың еңбекке ақы толеуге, кредиттер ... ... ... ... ... ... қызметтер көрсетуге (тасымалдауға, электр қуатына, ақпаратқа ... ... ... ... шығындардың кобеюі инфляцияны тудырады.
Нақты экономикалық өмірде ... бұл ... және ... ... тығыз тоқайласады, өзін ... ... бұл ... деп ... ... бұл ... ... тұтылынатын
компоненттері баға мен еңбекке ақы төлеудің есуі нөтижесінде шығындардың
кобеюі шығарылатын өнім ... ... ... ... ... тұтыну
жалақының және экономиканың шектес секторларында материалдық ... ... ... етеді және осылайша шексіздікке кете береді.
Нарықтық экономиканың механизмі - бәсеке мен тиімсіз кәсіпорындардың
банкроттығы жеткіліксіз қалыптасқанда, ол ... жеке ... ... ... инфляция дамиды.Еркін бәсеке жағдайында, мемлекет шығыстарын
немесе кредиттерді қысқарту жөніндегі ... ... ... ... ... не ... көлемін қыс-қартуға, не оның
шығындарын төмендетуге мәжбүр болады. Макроэкономикалық деңгейде мұнымен
қатар не іскерлік ... ... не ... ... болады.
Алайда фирмалар, компаниялар жағдайдың жақсаруына үміттене отырып, рынокта
түра алуға тырысады және бағалар мен ... ... ... мәжбүр
болады. Процестің жаппай ... ... ... ... ... ... бұл механизм әрекет - етпейді, өйткені
өндіруші-кәсіпорынның шикізатты, материалдарды, шала ... ... ... саймандарды жеткізушілерді тандай алмайды.
Ол ... ... ... ... ... ... болады
және жоғарылатылған бағаларды өзінің ... ... ... ары қарай технологиялық өзгертіп жасау бойынша түпкі тұтынушыға -
халыққа аударып салады. Мүндай жағдайда бюджет шығыстары мен ... ... ... ... ... ... инфляцияның себептері базистік ... ... ... ... мен ... ... дамуға қабілетсіздігінен, бүкіл ... ... ... болады.
Инфляция сырқы экономикалық қызмет тарапынан араңдатылуы мүмкін, бұл ... және ... ... ... ... ол ... ... тыс түсімінен және импорттық бағалардыңжоғарылауьшан
туады. Түскен шетелдік валютаны коммерциялық банктер ... ... ... ұлттық валютада баламалы сома алады; банк пасивтері
артады, мұның өзі оларға ... ... және ... ... ... ... ұлттық валютада номиландырылған ақша ауқымының
көбейіп кетуіне ... ... ... ... мен қызметтер көрсетуге экспорттық
бағаның көтерілуінен ... бұл ... ... ... дамып келе
жатқан елдерде бағаның өсуіне соқтырады. ... ... - ... ... ... ... қызметіне қозғау салады. Корпорациялардың ... олар ... ... ... ... қосымша ұсынымын
жасайды. Сөйтіп шетелдік валютаның қосымша ... ... ... ... және ... ... аркылы ұлттық ақша айналысқа шығарылады.
Инфляцияның көріну нысаны - ақшаның ... мен ... ... ... бағаның көтеріліуінде тұлғаланатын оның сатып алуға
жарамдалығының тиісінше төмендеуі.
Инфляцияның табигаты ақшаның ... ... ... тауар
ауқымынан оқшауландырылған қозғалысты жүзеге ... ... ... істеу негізі болып табылатын оның бұл қасиеті оған өзінің
арналымын - ... ... ... қызмет көрсетуге отырып, тиімді
орындауға, қорланым мен құнды сақтаудың құралы болуға ... ... ... бұл қасиеті мемлекет белгілеген өлшемге сәйкес оның саны мен
оған қарсы түратын құнның натуралдық-заттай компоненттерінің ... ... ... ... ... тәуелділік айырбас теңдеуі арқылы
керінеді:
Р х Q = М х V,
мүндағы сол жақ ... ... өнім ... ал оң жағы ақша ... ... ... ... санын (М - ақша массасы, V - айналыс
жылдамдығы) білдіреді.
Ұлттық өндірістің артуы ... ... ... ... ағындарға қалыпты қызмет көрсету үшін ақшаның саны ... ... ... ... кезде ақшаның артық санын айналыстан ... ... ... ... шарт ... себептер бойынша ылғи
орындала ... бұл ... ... ... өмір ... де болып табылады.
Қазіргі мемлекет қаржы-қаражатының, бірақ өзінің негізгі бөлігінде
тауар айналысымен байланысты емес едөуір көлемін ... ... сан ... ... Бұл ... аз ... топтарын әлеуметтік
қолдау шығыстары, денсаулыққа, мәдени - ақпараттық мақсаттық, білімге,
баскаруға, қорғанысқа, жұмсалатын ... ... ... ... ... кобеюі оның оздігінің дамуына жәрдемдесуі мүмкін,
ойткені тауарлардың көбеюін және ... ... ... ... ... онімге, қызметтер корсетуге, тауарларға қосымша толем
қабілеті бар сұранымды ... ... ... ... ... үшін шаруашылық
жүргізуші субъектілер мен халықтың қарыздар алу жолымен ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі сезіліп түрады.
Мүндай жағдайда бұл ... ... ... көзі ... ақша шығару
(эмиссия) болып табылады.
Өндірістік емес сфераны қаржыландыру міндетіліктермен қатар мемлекет
дағдарыс жағдайында копшілік ... ... ... темен бағаларды
қолдау қажеттігінен залалды болып табылатын ендірістік ... ... ... ... ... ... Бұл қолдау не ... тура ... ... не ... ... берілетін
жөрдемқаржыларда, не мүндай субъектілерді жеңілдікпен несиелендіруде
банктердің темен пайыздық ... ... ... ... ... ... ... берілетін кредиттерге кепілдік берілуі
мүмкін. Барлық жағдайда, өдеттігідей, баламалы қаржы ... ... ... ... ... ... ... қосымша ақшалай қуат
беру болады.
Инфляция өндірістік сфераға, халықтың көптеген жігінің ... ... ... ... эсер ... ... көзі - ... бюджет тапшылығы Қазақстан
үшін де ... ... ... инфляцияның қайталама факторы болып
табылады, өйткені ол шығындардың инфляциясынан және ... ... ... ... ... Бюджет тапшылығы Қазақстанның
егемендігі жағдайында да сақталып отыр: ол 1991ж. ... ... ... ... 1994-10,2%, 1995-17,4%, 1996-15,4%, ... ... ... ... құрайды. 2002 жылы
республикалық бюджеттің тапшылығы 4,7 миллиард теңгені ... 0,12%) ... 2003 жылы ол 53,4 ... ... ... ... 1,2% ... дамуына инфляциялық нөтижені тудырған жаңа салықтарды -
алғашқы мөлшерлемесі 28% қосылған ... ... ... ... және ... ... ... енгізу, өнімнің өзіндік құнына
қосылатын қаражаттар аударымдарын экономиканы жаңғырту қорына ... ... қор), ... жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің мемлекеттік
қорына аудару, ... ... ... ... ... ... қаржыны және өлеуметтік шараларды асығыс жүргізу мүмкіндігін
тұғызды.
Инфляцияның дамуының қосымша факторы пайдаланылатын кредиттер бойынша
пайыздарды жатқызудың тәртібі ... ... ... үшін ... ... бұл ... ... құнының, оңың ізін шала бағаның да осуіне
соқтырады.
Айтылған фактбрлар ендіріс шығындарын - ... ... ... ... артуы жағдайында халықтың, өсіресе жеке ... ... ... ... ... ... ... даму
факторы деп есептеуге болады.
III. Қазақстан Республикасының экономикалық өсуін жетілдіру жолдары
3.1. Экономикалық өсу қамтамасыз етуде қаржы көздері
Қаржылар - ... ... ... ... ... ... бұл ... ресурстарды бәлу және пайдаланумен байланысқан құндылық
тасқындарының жиынгығы. (4 схеманы қараңыз)
Қазіргі әлеңдік ... бұл ... ... де, ... ... пайдаланылады. Кең мағынада алғанда қаржьшар шаруашылық
процесіңцегі құндылық әлшемдерінің барлық тұрлерінің ... ... ... ... ақшалай-несиені қоса алғанда, барлық формалар ... ... ... ... мұндай тәсіл, әсіресе, америка әдебиетгерінде
тараған. Тек бюджепі проблемаларды талдаган кезде, негізінен, тар мағьшада
тұсінілетін ... ... ... ... ... "қаржылық жұйе", "қаржылық
шаруашылық" деген ұғымның ... ... да ... жұйе барлық қаржыпық құрылымдар элементгерінің (бюджетгердің,
бюджетген тыс қорлардың, мемлекетгің валюталық резервтерінің, мскемелер мен
ұйымдардың қаржылық қорларынын) жиынтыгьш кәрсетеді. Қаржылық ... ... ... ... ... ... ... қаржыларының әзара әрекетгесгігі ретінде анықгауга
болады.
Қаржылық шаруашылық, қоғамдық-құқықтық корпорациялары деп ... ... ... ... федерация, Жф, қауылдар, кантоңдар және
т.б. әкімшілік-аумақтіқ едишщалар жатады.
Қаржы шаруашылығы бірнеше функцияларды орындайды. ... ... ... ... ... ... жіктестіру жатады:
- аллокация;
- қайта бәлу;
- тұрақтандыру.
"Аллокация" ұғымы қоғамга (қаржылық ... ... ... ... ... ... ягаи "қоғамдық иіілікпен". Оған мысалы, ішкі
және сыртқы қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... жарық тұсіру), коммуникацияларды, байланыс құрандарьш,
әлеуметгік жұйелерді жатқызады. Қоғамды белгілі бір игіліктермен қамтамасыз
ету міңцетін ... әз ... алуы ... ... ... ... бар әндірісгік ресурстардың бір бәлігін жекеменшік
секторының атқарғанына ... ... ... ... ... ... ... кәздеген мемлекетгік белсенділіктен
экономикада ресурсгардың ... ... ... ... ... нақ әзі.
Қаржылық шаруашылықтың екінші функциясы - нарыктық экономикадата
табыстарды ойластырып ... ... ... ... болып отыр. Мұңцай
өзгертудің мақсаты - ... ... ... ... ... мен
мұліктерді бәлуге тұзету жасау. Бұл регге алғашқы бәлуге кездейсоқ
факторлардың ... ... ... ... ... білім
алудың әртұрлі мұмкіндікгері және т.б.).
Тұрақтаңцыру жәніндегі мемлекетгік қаржылық шарушылықгың функциясы -
экономикалық саясатгың мақсатгы нұсқауларын жұзеге ... ... ... ... қамтылу, бағаның тұрақтылығы, шамалас экономикалық әсу).
Сәз жоқ, бұл міндетгерге қол жеткізу ... ... ... да құралдары
бағытгалған (ақшалай-несиелік шаралар, бағдарлау).
Қаржылық саясаттың негізгі міндеті тұтас ... мен ... ... ... тепетендікке жету болып ... ... ... ... ... ... ... қатысады. Бәрінен
бұрын, әңгіме табыстар мен шығындар туралы болып ... ... деп ... ... секторьшан келетін
ағымдық ақшалай және мұліктік аударындар (трансферт) екеңдігі қалыптасқан.
Қаражатгы беру ... ... ... кәру негізіңце немесе ешқаңдай
тәлеусіз-ақ жұзеге асырылады.
Табыстар саясатының алдында тұрған міндеттерді екі топқа ... ... ... ... үшін ... жинау, оның кәмегімен
макроэкономикаға және қоғамдағы әлеуметтік тепе-тендікке ықпал
етуді ... ... ... ... алу ... ... ... әрекеттер жасау)
техникасы есебінен ретгеушілік эффекгіге ... ... ... ... ... кәрсетеді: Інығыңдар
саясатьшен салыстырганда табыстар саясатында мейлінше кұнггі реттеушілік
эффект болады. Тұсіндірудің ... ... ... бар. Адамдар бір нәрсені толық ала ... ... ... ... зор ... ... ... тәтгі наннан ауырлау тиеді.
Табыстарды алудың формалары. Мемлекеттік қаражаттарды жинақтаудың кәп
әртұрлі формалары бар. ... ... ... салықтық және салықтық емес
табыстар деп бәледі. Мұның сыртында әдеттегі ... және ... ... ... деп ... ... (5 схеманы қараңыз)
Салықтар және салық саясаты. Әртұрлі мемлекеттік табыстардың арасындағы
мейлінше кеңінен ... ... ... алу ... ... ... ... болып табылады. Бұл мемлекеттік қаражаттың маңызды ... ... ... ... Жөні (АҚШ пен Жапонияда) ... ... ... ... ... ... жұйе қаржылық қаражат жинаудың формалары мен
әдістерінің жиынтығы ретінде кұрделі құбылыс. Онда бір жағынан қатты ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету міндеті тұрады, ал екінші жағынан, мұндай жағдайда,
олардың іскерлік белсенділіктерін тәмендетпеу және керек. Бұл ... ... ... ... ... ... Х.Халлер деген экономисінің пікірі бойынша, егер мынадай
жағдайлар сақталатын болса, ... жұйе ... ... Салық салуды жұргізген кезде, оны жұзеге асыру үшін, мемлекеттік
шығынның мұмкіндігінше аз болу ... ... ... (салудың арзандығы деп
аталатын принципті ұстанып).
2. Алым-салықты әндіріп алу, салық тәлеушінің шығыны ... аз ... ... асуы жән ... ... ... ... Салық тәлеу салықтәлеуші үшін оның экономикалық белсенділігіне ешбір
нұқсан келтірмейтіндей, ауыртпалықсыз болуы тиіс (салық ауыртпалығын шектеу
принципі).
Әлемдік практикада салықгың ... ... бар. ... ... ... салықгар деп ажыратылады. Бұл бәлудің белгілері - бюджет үшін
табыстың маңыздылық дәрежесі болып табылады. ... ... және ... деп ... де бар.
6 схемада әлемдік практика негізінде салықтарды жіктеу берілген.
Салықтардың маңызды қасиеттерінің бірі - ... даму ... ... (ставкалар жұйесінің арқасында) ... ... ... ... ... ... болады. Осыған орай
қаржылық теорияларда салықтық тұсімнің жеңілдігі деген ... ... Бұл ... ... ... ... ... пайыздық (немесе абсолюттік) өзгерісі ұлттық табыстың
пайыздық (немесе абсолюттік) өзгерісі
Экономикалық теориядағы мемлекеттік шығындар деп, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... алуға жұмсаған ақшалары саналады.
Ағылшынның А.Пигу деген экономисі мемлекеттік шығындардың мынадай
жіктелінуін ұсынады: трансформациялық (қызмет ... ... ... ... ... және ... ... қызмет кәрсетусіз).
Қаражаттарды жұмсау саясатының негізгі міндеттері тұтас сұранымға ықпал
етуінде болады. Мұндай ықпалда біршама ... ... ... ... және ... саясаттарының негізгі мазмұны салықтық әкімшілік
етуді жақсарту және бюджеттік бағдарлаудың әдістерін ... ... ... ... ... тығыз ұйлестіру, мемлекеттік қаржьшар
басқару жұйелерін жетілдіру және қаржы шығындарын ұтымды пайдалану болып
табылады.
үкіметтің ... ... ... ... ұтымды салық салу
барысында салықтар мен баж салықтарын жинауды ... ... ... және кеден заңнамасын жетілдірудегі алдағы жұмыс салық
және кеден ... ... ... принциптердің тұрақтылығын
қамтамасыз етуді коздейді. Сонымен қатар, салықтарды есептеу мен ... үшін ... ... ... ... және ... қамтамасыз ету мақсатында жеңілдіктерді болдырмау жонінен
шаралар қабылданатын болады.
Компьютерлендіру арқьшы ... және ... ... өзгертуді
аяқтаумен қатар салықтық әкімшілік етудің соған бара-бар ... ... ... ... ... жасалынатын болады. Жер ... ... ... ... мен басқару жәнінде
салықтық сараптық шарттардың кешенді жұйесі жасалынып, ... ... ... ... жақсарту, салық және кеден алымдарын
тәлеуден қашқақтаушьшарды ... ... ... ... ... Мемлекет
алдында қаржылық міндеттемелерін орындауға байланысты ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру
мәселесі алда тұр.
Кедендік саясат халықаралық еңбек болісуді терендету жағдайында отандық
әндірістердің ... бір ... ... ... бәсекелесу
қабілеттерін қолдайтын болады, сонымен қатар контрабандамен ... мен ... ... ... ... орта ... кезеңге жұмсаудың негізгі
артықшылығы: ішкі және сыртқы қарыздар бойынша мемлекеттік міндеттемелердің
мұлтіксіз орындалуы, жаңа ... ... ... ... ... ... оңтайлы қамтамасыз ету, зейнетақымен қамтамасыз ... және ... ... ... қолдау кәрсету болып
саналады.
Мемлекеттік қаражаттарды бәлу мен пайдалану тиімділігін ... ... ... жетілдіру жәнінен бір-қатар шаралар
жұргізілетін болады. Атап айтқанда, стратегиялық жоспарлар мен ... ... ... бюджетті қалыптастырудың бағдарламалық әдісі
еœдірілді, бюджеттен ... ... саны ... және жергілікті бюджеттер арасындағы ... ... ... қызмет кәрсету, бюджеттік қаражаттардың
жұмсалуын бақылау әдістері жетілдірілді.
Барлық деңгейдегі ... мен ... тыс ... ... жұмсаудағы маңызды бағыт - ... ... алу ... ... ... ... ... алуды орталықтандырмау, оның
әз әкілеттілігін орталық және жергілікті атқару органдарына әткізу ... ... ... басталады. Орталықтандыру тек ең мәнді және
аса ірі кәлемде тауарлар, ... және ... ... ... ... уәкілдік берген органдар арқылы жұзеге асырылатын болады.
Жеткізушілердің тандауларының ... ... бірі - ... ... ... ... ... болып табылады. Мемлекеттік сатып алу
туралы заңнама тиісті тәжірибенің жинақталуына орай жетілдірілетін болады.
3.2. Қаржы-экономикалық өсуді өркендету кепілі
Мемлекет ... ... ... ... кез ... ... соның ішінде қаржыны басқарудың ажырағысыз элементі болып
табылады.
Экономиканы реттеу әдетте екі ... - өзін өзі ... мен ... ... ... ... ... өндірістің түрлі
буындарында қаржы базасын қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... ... Екінші
нысан қоғамдық өндірістің даму процесіне мемлекеттің сан алуан экономикалық
тетіктері, соның ішінде қаржы ... ... ... бейнелейді.
Экономиканы мемлекеттік реттеуге ... ... ... ... мен
буындары қатысады, оның үстіне қаржы ... өр ... ... ... ... ұлттық экономика арақатынастарының (ұдайы
өндірістік, салалық, аймақтық және т.б.) сан ... ... ... ... ... реттеу бұл макроэкономикалық тепе-
тендікке және экономиканың жұмыс ... ... ... ... ... дамуына эсер ету үшін, сондай-ақ ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін шаруашылық жүргізуші
субъектіге мемлекеттің қаржылық ықпал жасауының ... мен ... және ... қолдану процесі ретінде сипатталады. Мүндай реттеудің
қажеттігі мемлекет тарапынан ... ... ... ... керек
бағытта түзетіп отыруды талап ететін өндірістің сипатымен анықталады.
Мына бастапқы негіздемелер мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... дамуының объективті экономикалық заңдарының іс-қимылын есепке
алу.
2. Қоғамның барлық мушелерінің тупкілікті мүлделерін білдіретін қоғам
дамуының ... ... ... ... ... ... пен оның томенгі құрылымдарының нормативтік актілерін ... ... ұзақ ... ... ... ... болмаған
жағдайларға байланысты тактикалық сипаттағы түзету жасалуы мүмкін.
3. Көзқарастарды білдіретін демократиялық жуйенің болуы және ... ... ... ... ... ... еркін
білдірудің мүмкіндіктеріне арналған олардың демократиялық институттарының
болуы.
4. Шаруашылық қызметте қылықтың нормасы мен ... ... және ... ... елде ... жолға қойылған заңнамалық жүйенің
болуы.
Қаржылық реттеудің көмегімен мемлекет ... ... ... ... ... ... мен қызметтерді өткізуге, елдер
арасындағы тауарлар мен ... ... ... және ... ... ... етеді.
Сонымен бірге қаржы тұтқаларының көмегімен мынадай негізгі мәселелер
шешіледі:
материалдық өндіріс сферасында жұмылдырылатын қаржы ресурстарының ... ... ... ... ... ... ... үйымдардың сыртқы экономикалық қызметін ... ... және ... тәртібін қамтамасыз ету;
кәсіпорындарда, үйымдарда, фирмаларда өндірісті дамытуды материалдық
жағынан ынталандырып отыру;
кәсіпорындардың, үйымдардың, фирмалардың ақшалай ... ... ... ... ... ... ... үйым, фирма көлемінде инвестициялық және
инновациялық процестерді реттеп отыру. Сөйтіп, өндірісті ... ... ... ... ... ... алғанда елдің экономикалық
дамуының тенденциясына қаржы тұтқаларының көмегімен ықпал жасалады.
Нөтижелікке, яғни ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір шарттары сақталған кезде қол жетеді. ... ... ... ... ... жагынан қайта құру;
ә) басқарудың барлық деңгейлерінде және меншіктің барлық нысандарында
шаруашылық процестер мен ... ... ... ... ... ... ... ескертпелерден
басқа қызметтің бірдей барлық түрлеріне еркіндік
беретін барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер ... ... ... ... ... негізінде босекені, косіпкерлікті
дамыту;
в) жоғарыда айтылған шарттардан ... ... ... ... ... мен ... бөлінісінің артықшылығынан шығатын
ынтымақтастықты дамыту женіндегі экономикалық одаққа ... ... ... интеграциялық кеңістігі шегінде де салалар, ... ... ... ... ... (әр ... ... жұмыс күшінің, технологиялардың, ақпараттың, ... және т.б.) ... ... ... мумкіндігі.
Әдетте реттеу процесі объективті және ... ... ... ... ... сан ... әр түрлі
категорияларды, олардың элементтерін пайдаланумен сипатталады. Сондықтан
осы негіздемелер бойынша мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... және ... сыныптаудың маңызы зор.
Реттеудің екі типі бар: ол экономикалыщ (оның: ... ... ... ... ақы ... бөліктерімен) және окімшілік
реттеу.
Қаржылық реттеудің турлері ... ... ... ... ... ... (фирма
ішіндегі, көсіпорын, үйым, корпорация шегіндегі және т.б.) ... ... ... осы түрлеріне сәйкес оның мынадай нысандарын
атауға болады: мысалы, бюджетте -қаржыландыру (субвенциялар, ... ... және ... ... ... валюта-қаржыда-сыртқы
инвестициялау, сыртқы қарыздар, сыртқы борыш. Бұлар - қаржылық реттеудің
негізгі ... ... ... ... ... ... ... кезінде экономикалық, соның ішінде қаржылық нысандар
мен өдістер арқылы ... ... ... ... ... ... ... (өдістерді) жасады: салық салуда - салықтардың
мөлшерлемелері, салық салу ... ... мен ... ... ... мағлүмдамалау, аванс төлемі және басқалары;
бюджеттен қаржыландыру кезінде - ... ... ... ... ... ... қаржыландырудың әдістері, бюджет
артығын пайдалану; амортизацияның нормалары, кәсіпорындардың, фирмалардың
қорларына аударылатын аударымдардың нормативтері, әлуметтік ... және ... Бұл ... ақша (қолма-қол және қолма-
қолсыз ақшалар, эмиссияның көлемі, валюталық бағам), кредит (кредит үшін
сыйақылар ... есеп ... мен ... ... ... ашық рыноктағы ұлттық банк операцияларының ауқымы), бага
(реттемелі бағалардың деңгейі, еркін және ... ... ... ... ... реттеуіштерімен толықтырылады.
Мемлекеттік қаржылық реттеу тұтқаларының ішінде салықтарға аса маңызды
орын беріледі. Салықпен реттеу ... мен ... ... ... ... етуге арналған. Салықтардың көмегімен
рентабелділіліктің деңгейі мен кәсіпорындардың қарамағында қалатын ақша
қорланымдарының көлемі ... ... ... ... ... ... әдістер арқылы қол жетеді.
Мемлекеттік қаржылық реттеу проблемасының екінші жағы ... ... ... ... болып табылады.
Валюталық-қаржылық реттеудегі негізгі әдістер мыналар ... ... ... ақша ... ... ... халықаралық
телем қаражаттары мен бағалы қағаздардың бағамдары, валюталық тәуекелдерді
сақтандырудың сан алуан ... ... ... ... немесе шаруашылық
есеп, қаражаттарды нормалау әдістері, ... ... ... ... және ... ... қолданылады.Сонымен бірге
экономика мемлекеттік қаржылық ықпал жасаудың берін тегіс қамти ... ... ... және экономиканы реттеудің қосымша нысандары ... ... ... сатып алу мөлшерінің көбеюі тауарлар мен ... ... ... ол ... ... ... нәтижесінде
тауарлар мен қызметтерге сұраныс қысқарады Қаржының функциялары және рөлі
Сөйтіп, ұлттық табысты қаржы көмегімен бөлу және қайта бөлу ... ... ... материалдық және ақша ресурстарын ұдайы өндірістегі
қажетті мөлшерлестігін қамтамасыз етеді.
Қаржының бақылау функциясы ... есеп пен ... ... ... ... функциясы қаржылық бақылауда көрінеді, бірақ бұл ұғымдарды
бірдей деуге болмайды. Бақылау ... ... ішкі ... ал ... ... тән ... ... ретіндегі бақылау функциясын нақтылы
іс-жүзінде пайдалану болып табылады.
Қаржының бақылау функциясының экономикалық мағынасы ... ... - ... ... ... ... ... Бұл бақылау
материал, еңбек және ақша ... ... әрі ... ... қана ... ... ... кәсіпорыңдарда, фирмаларда өндіріс
рентабелдігін арттырудың резервтерін ашуға, өндірістік емес ... ... ... ... ... ... ... сақталуын, мемлекеттік
бюджет банк алдындағы қаржы міндеттемелерінің, сондай-ақ ... ... ... және ... ... ... дер ... және толық орындалуын ... ... аса ... ... ... ... дамудың тиімді арақатысын белгілеуде, ... ... және ... ... ... ... ... арттыруда маңызды рөл атқарады. Қаржының экономикалық рөлі ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың,
фирмалардың өндірістік қызметі тиімділігінің өсуіне жағдай
жасайды;
- кірістер мен шығыстарды ... ... ... ... қаржы
кәсіпорындардың, фирмалардың коммерциялық есебін нығайтып,
дамытады;
- қаржы ақша қорларын бөлу және ... бөлу ... ... ... ... ... ... ұлттық табыстарға қорлану мен тұтыну ... ... ... ... ... ... ... ұлттық экономикада меншіктін сан алуан нысандарының және
шаруашылық жүргізудің нысандарының дамуына ... ... ... ... ... ... ... оларға ықпал етуге және олардың ағысын алдын ала анықтауға
бағытталған ... ... ... ... ... ... қоғамды еркін дамыту;
– құқықтық тәртіп;
– сыртқы және ішкі қауіпсіздік.
Прагматикалық бағдарланған мақсаттар:
– экономикалық әсу;
– жұмыспен ... ... баға ... ... және ... валютаның нақтылығы;
– сыртқы экономикалық тепе-тендік.
Экономикалық саясатты таратудың нұсқалары:
... ... - бұл ... ... ... жұмысына қызмет
кәрсететін жұйе.
Экономикалық нысандар (мемлекеттің валюта ... ... ... ... ... ... ... әдістері:
– тікелей (салықтық заңнама, амортизациялық ... ... ... ... ... орындау тәртіптері);
– жанама (экономикалық саясат мақсаттарына сәйкес нарықтық қатынас
субъектілерінің ... ... үшін ... ... ... - ... ... ең кұрделі санаттардың бірі.
Қаржылар - ... ... және ... қаржы қорларын пайдалану
кезінде экономикалық қатынасты кәрсететін экономикалық санат.
8. Қаржьшық саясаттың негізгі мақсаты ... ... мен ... ұсынымның
араларындағы макроэкономикалық тепе-тендікке жету болып табылады.
9. Салықтар - бұл жеке және заңды тұлғалардан (қаржыны қызмет ... ... ... ... ... ... ... - бұл орталық банктің (ОБ) ақша ... және ... ... процеске ықпал ету шараларының
жиынтығы.
11. Фискальдық саясат мемлекеттің салықтарды белгілеу және қаржьшарды
жұмсау ... ... ... ... реттеуге бағытталған. Фискальдық
саясатты Қазақстан Республикасының Президенті, ҚР ... және ... ... ... ... ... ... реттеу арқылы аталған
мақсаттарға жетуге бағытталған. ... ... ҚР ... ... ҚР ... ҚР ұлттық банкі анықтайды.
Қолданылған Әдебиеттер тізімі
1. Экономикалық теория негіздері : оқу құралы. - Алматы: Аркаим, 2003ж.
2. Гайнуллин Ф.: ... ... ... ... /Под ... Д.К. ... ... 1998. – 251с./
3. Экономика: Учебник / Под ред. АС. Булатова. - Алматы 1997 г.
4. Экономика. Учебник для экономических академий, вузов и ... ... ... экономических наук, доцента А.С. ... БЕК. А. ... ... ... – бюллетень. № 1. Алматы, 2002 жыл.
6. Назарбаев Н. А. Казахстан-2030. Процветание, безопасность и улучшение
благосостояния всех ... ... ... РК народу
Казахстана. Алматы, 1997
7. Пошелюжня Л. ... ... ... ... ... ... РЦБК № 6, ... Пошелюжня Л. Становление рынка государственных ценных бумаг Казахстана
// РЦБК № 6, ... ... ... 24 января 2002
10. Указ Президента Республики Казахстан, ... силу ... ... перечня приоритетных секторов экономики для ... ... и ... инвестиций" от 15 декабря 2003.
11. Борисов Е.Ф. Экономическая теория. - М.: Юристъ, 1997 г.
12. Кубаев Е. Экономичская политика и ... ... ... ... ... М.Б., ... В.Ю. ... С.А. Формирование и реализация
казахстанской модели устойчивого экономического роста. Аламты, ... ... НА. ... - 2030. ... ... Селезнев А. Макроэкономические факторы роста производства //
Экономист. 1999, ... ... А. ... рост как основа повышения ... // ... № 4 ... ... Р. ... развития: кейнсианские модели становления рыночной
экономики // Вопросы экономики. 2000 №4.
18. Нуреев Р. ... ... ... ... ... ... // Вопросы экономики. 2000, № 6.
19. Журнал " ... и ... № 11 2001г. №6, 11 ... ... Г. На заседании правительства было отмечено ... ... в ... // ... № 11, 19 ... ... Нусупова А. Закономерный провал. // Деловая неделя. - 26 ... 2002 ... ... ... ... ... Казахстана» № 1 от 2003 ... ... ... денежно-кредитной политики Национального
Банка на 2003-2005 годы», одобрено постановлением Правления НБРК от 16
ноября 2002 года№ 459.;
23. Конституция ... ... ... ... Казахстан «О полдержке и развитии предпринимательства
в Республике Казахстан».
25. Карнеги Д. Как завоевывать ... и ... ... на ... - ... ... ... Р. Л. Если Вы - руководитель. Элементы психологии менеджера
в повседневной работе. - М.: ... ... ... С. М. Миллионеры и менеджеры. ... ... ... США. - М., ... ... М. Х. и др. Основы менеджмента. - М.: Дело, 1999
29. Мильор Р. Г. ... ... и ... ... на ... ... Планирование личных действий. - СПб.: ЛИК, 2001
30. Попов Г. Х. Эффективное управление. - М.: Экономика, 2002
31. ... В. А., ... М. Д. ... персоналом в Японии. Очерки.
- М.: Наука, 2000
32. Тейлор Ф. У. Научная организация труда. В сб.: ... ... и ... Под ред. А. Н. ... - М.: Экономика, 1999
33. Терещенко В. И. Организация и управление. Опыт США. - М.: Экономика,
1998
34. Файоль А. ... ... В сб.: ... ... ... ... Под ред. А. Н. Щербаня. - М.: Экономика, 1999
35. Форрестер Дж. Основы кибернетики предприятия. Перевод с английского. -
М.: ... ... ... Г. ... ... ... - М. - Л., ... 2001

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Экономикалық теория негіздері."11 бет
«Инвестициялық процестегі құрылыс кешенінің рөлі»13 бет
Ақша теориясы, түрлері, даму кезеңдері қызметі26 бет
Бағалы қағаздар нарығында баға белгілеу4 бет
Инвестициялық қызметтің мәні мен принциптері10 бет
Корпоративтік қаржының мағынасы мен мәні және көрсеткіштері12 бет
Корпорациялар қаржысының мазмұны және оларды ұйымдастыру26 бет
Кәсіпорын ресурстары және оларды пайдалану тиімділігі7 бет
Кәсіпорынның рентабельділігі мен іскерлік белсенділігі13 бет
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы туралы ақпарат57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь