Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика

МАЗМҰНЫ

Алғы сөз
Кіріспе
§ 1. Тіл — адамдар арасындағы қатынас құралы
§ 2. Қазақ тілі — казак халқының ана тілі
§ 3. Қазақ тілінің туыстас тілдер ішінде алатын орны
Пысықтау үшін сұрақтар
Фонетика
§ 4. Фонетика туралы жалпы түсінік
§ 5. Дыбыс пен әріп
§ 6. Дауысты дыбыстар
§ 7. Дауысты дыбыс әріптерінің емлесі
§ 8. Дауыссыз дыбыстар
§ 9. Дауыссыз дыбыс әріптерінің емлесі
§ 10. Буын
§ 11. Тасымал
§ 12. Екпін
§ 13. Үндестік заңы (сингармонизм)
§ 14. Буын үндестігі
§ 15. Дыбыс үндестігі
Ілгерінді ықпал
Кейінді ықпал
Тоғыспалы ықпал
§ 16. Орфография
§ 17. Орфоэпия
§ 18. Сөздерді фонетикалық талдаудың тәртібі
Пысықтау үшін сұрақтар
Лексика
§ 19. Лексика туралы жалпы түсінік
§ 20. Қазақ тілінің сөз байлығы туралы түсінік
§ 21. Сөз және оның мағынасы
§ 22. Создердің тура және ауыспалы мағыналары
§ 23. Көп мағыналы сөз
§ 24. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер
§ 25. Жалпылама колданылатын сөздер мен терминдер
§ 26. Басқа тілдерден енген сөздер
§ 27. Диалект және кәсіби (профессионалдық) сөздер
§ 28. Көнерген сөздер мен неологизмдер
§ 29. Тұрақты тіркестер
§ 30. Мақал мен мәтелдер
Пысықтау үшін сұрақтар
Сөздердің жасалуы
§ 31. Сөзжасам туралы түсінік
§ 32. Сөздердің жасалу жолдары
§ 33. Сөздің кұрамы
§ 34. Түбір мен қосымша
Пысықтау үшін сұрақтар
§ 35. Дара сөздер мен күрделі сөздер
§ 36. Біріккен сөздер
§ 37. Біріккен сөздердің емлесі
§ 38. Қос сөздер
Қайталама қос сөздер
Қосарлама қос сөздер
§ 39. Қыскарған сөздер
§ 40. Тіркесті сөздер
Пысықтау үшін сұрақтар
Морфология
§ 41. Негізгі және көмекші сөздер
Сөз таптары
§ 42. Зат есім
§ 43. Зат есімнің жасалуы
§ 44. Зат есімнің жалғаулары
§ 45. Көптік жалғау
§ 46. Тәуелдік жалғау
§ 47. Септік жалғау
§ 48. Септік жалғауларының мағыналары мен қызметтері
§ 49. Зат есімнің жіктелуі
§ 50. Көмекші есімдер
§ 51. Зат есімнің сөйлемдер қызметі
Пысықтау үшін сұрақтар
Сын есім
§ 52. Сын есім туралы түсінік
§ 53. Сын есімнің жасалуы
§ 54. Сын есімнің мағыналық түрлері
§ 55. Сын есімнін шырайлары
§ 56. Сын есімнің емлесі
§ 57. Сын есімнің сөйлемдері қызметі
Пысықтау үшін сұрақтар
Сан есім
§ 58. Сан есім туралы түсінік
§ 59. Сан есімнің түрлері
§ 60. Сан есімнің емлесі
§ 61. Сан есімнің сөйлемдегі қызметі
Пысықтау үшін сұрақтар
Есімдік
§ 62. Есімдік туралы түсінік
§ 63. Жіктеу есімдігі
§ 64. Сілтеу есімдігі
§ 65. Сұрау есімдігі
§ 66. Өздік есімдігі
§ 67. Жалпылау есімдігі
§ 68. Болымсыздық есімдігі
§ 70. Есімдіктердің емлесі
§ 71. Есімдіктердің сөйлемдердегі қызметі
Пысықтау үшін сұрақтар
Етістік
§ 72. Етістік туралы түсінік
§ 73. Негізгі етістік пен көмекші етістік
§ 74. Дара етістік пен күрделі етістік
§ 75. Болымды және болымсыз етістіктер
§ 76. Сабақты етістік пен салт етістік
§ 77. Етістер
§ 78. Есімше
§ 79. Есімшенің жасалуы мен түрлері
§ 80. Есімшенің есімдерше түрленуі
§ 81. Есімшенің сөйлемдегі қызметі
§ 82. Көсемше
§ 83. Көсемшенің жасалуы мен түрлері
§ 84. Көсемшенің сөйлемдегі қызметі
§ 85. Тұйык етістік
§ 86. Тұйық етістіктің емлесі
Пысықтау үшін сұрақтар
Етістіктің шақтары
§ 87. Етістіктің шақтары туралы түсінік
§ 88. Осы шақ
§ 89. Осы шақтың түрлері
§ 90. Келер шақ
§ 91. Келер шақтың түрлері
§ 92. Өткен шақ
§ 93. Өткен шақтың түрлері
Етістіктіқ шақтарын пысықтау үшін сұрақтар
Етістіктің райлары
§ 94. Етістіктің райлары туралы түсінік
§ 95. Ашық рай
§ 96. Бұйрык рай
§ 97. Шартты рай
§ 98. Қалау рай
Етістіктіқ райларын пысықтау үшін сұрақтар
§ 99. Етістіктің сөйлемдегі қызметі
Үстеу
§ 100. Үстеу туралы түсінік
§ 101. Үстеудің құрамдық түрлері
§ 102. Үстеудің мағыналық түрлері
§ 103. Үстеудің емлесі
§ 104. Үстеудің сөйлемдегі қызметі
Пысықтау үшін сүрақтар
Еліктеу сөз
§ 105. Еліктеу сөздер туралы түсінік
§ 106. Еліктеу сөздердің түрлері
§ 107. Негізгі және туынды еліктеу сөздер
§ 108. Еліктеу сөздердің сөйлемдердегі қызметі
Шылау
§ 109. Шылау сөздер туралы түсінік
§ 110. Септеулік шылаулар
§ 111. Жалғаулық шылаулар
§ 112. Демеулік шылаулар
§ 113. Шылаулардың емлесі
Пысықтау үшін сұрақтар
Одағай
§ 114. Одағай сөздер туралы түсінік
§ 115. Одағайдың түрлері
Пысықтау үшін сұрақтар
Синтаксис
§ 116. Синтаксис туралы түсінік
§ 117. Сөздердің байланысу тәсілдері
§ 118. Сөздердің байланысу түрлері
§ 119. Сөз тіркесі
Пысықтау үшін сұрақтар
Жай сөйлем синтаксисі
§ 120. Сөйлем
§ 121. Сөйлемнің түрлері
§ 122. Сөйлем мүшесі
§ 123. Бастауыш
§ 124. Баяндауыш
§ 125. Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын
сызықша
§ 126. Толықтауыш
§ 127. Анықтауыш
§ 128. Пысықтауыш
§ 129. Сөйлемнің бірыңғай мүшелері
§ 130. Айқындауыш
§ 131. Үйірлі..муше
§ 132. Оқшау сөздер
§ 133. Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі
§ 134. Жай сөйлемнің түрлері
Пысықтау үшін сұрақтар
Құрмалас сөйлем
§ 135. Құрмалас сөйлем туралы жалпы түсінік
§ 136. Салалас құрмалас сөйлем
§ 137. Салалас құрмалас сөйлемнің түрлері
§ 138. Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем
§ 139. Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем
§ 140. Себеп.салдар салалас кұрмалас сөйлем
§ 141. Іліктес салалас кұрмалас сөйлем
§ 142. Талғаулы салалас құрмалас сөйлем
§ 143. Кезектес салалас кұрмалас сөйлем
§ 144. Көп құрамды салалас құрмалас сөйлем
Пысықтау үшін сұрақтар
§ 145. Сабақтас құрмалас сөйлем
§ 146. Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлері
§ 147. Шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас
§ 148. Қимыл сын бағыныңқылы сабақтас құрмалас
§ 149. Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмалас
§ 150. Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас құрмалас
§ 151. Себеп бағыныңқы сабақтас құрмалас
§ 152. Мақсат бағыныңқылы сабақтас кұрмалас
§ 153. Көп бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем
§ 154. Аралас құрмалас сөйлем
Пысықтау үшін сұрақтар
Төл сөз бен төлеу сөз
§ 155. Төл сөз бен төлеу сөз туралы түсінік
§ 156. Төл сөз бен автор сөзі
§ 157. Төл сөз бен автор сөзінің орын тәртібі
§ 158. Диалог
§ 159. Төлеу сөз
Пысықтау үшін сұрақтар
Стилистика және сөйлеу мәдениеті
§ 160. Әдеби тіл туралы түсінік
§ 161. Әдеби тілдің қызметі
§ 162. Әдеби тілдің стильдік тармақтары
§ 163. Көркем сөз және көркем әдебиет
§ 164. Текст
§ 165. Тілдің көркемдегіш құралдары
Пысықтау үшін сұрақтар
Адамдар қоғамдық өмірде бір-бірімен тіл арқылы қарым-қатынас жасайды, түсініседі, пікір алысады, ойын жеткізеді. Тіл болмаса адам өз ойын екінші біреуге жеткізе алмас еді, айта алмас еді, біреудің ойын түсініп, біле алмас та еді. Тіл арқылы оқып, білім аламыз, мамандықты игереміз. Өткен тарихымыз, халқымыздың әдет-ғұрыптары, дәстүрлері т. б. тіл арқылы жетеді, тіл арқылы кейінгі ұрпаққа жалғасады. Мысалы, ұлы Абайдың әсем де әсерлі, мәнді де мағыналы шығармаларын тек тіл арқылыі оқып білеміз, үйренеміз, ғибрат аламыз. Сондықтан да халқымыз "Өнер алды — қызыл тіл" деп тегін айтпаған.
Тіл — коғамдық құбылыс. Тек қоғам бар жерде, ұжым бар жерде ғана тіл болады. Қоғамнан тыс жерде тіл болмайды. Тіл халықпен байланысты, сол халықтың өкілдері арасындағы қатынас құралы болып табылады. Тіл өзі қызмет етіп отырған халықпен коғаммен бірге туады, бірге дамиды, өседі, өркендейді, тіпті бірге құриды, өледі.
Тіл оймен, ойлаумен тікелей байланысты. Адам ойын тіл арқылы жеткізеді, жүзеге асырады. Адам өзінің білген, ойлаған түсінген, таныған ұғымдарын, ойларын екінші біреуге тіл арқылы баяндайды, хабарлайды. Сондықтан да тіл ойдың тікелей шындығы, көрінісі деп атайды.
Тіл — күрделі құбылыс. Ол бірнеше бөліктен тұрады. Тіл білімінде ол бөліктер тілдік деңгей немесе тілдік қабат деп аталады. Олар — тілдің фонетикалық жүйесі, лексикалық немесе сөздік құрамы және граммати-калық құрылысы. Осыған байланысты тілді зерттейтін ғылым — тіл білімі де бірнеше салаға бөлінеді. Тілдің фонетикалық немесе дыбыстық жүйесін фонетика, лексикалық (сөздік) құрамын лексикология, грамматикалық құрылысы грамматика зерттейді. Сондай-ақ тілде жаңа ұғымдардың келуімен байланысты оның атаулары — жаңа сөздер де жасалып отырады. Оны қарастыратын сала сөзжасам деп аталады. Грамматиканың өзі үлкен екі бөлімнен тұрады: бірі — морфология, екіншісі - синтаксис.
        
        С. М. ИСАЕВ
ҚАЗАҚ ТІЛІ
АЛМАТЫ, УНИВЕРСИТЕТ "КАЙНАР", 1993
Жауапты редакторы профессор Әбілаков Ә. Ә.
Пікір жазғандар: профессор ... Ш. ... ... Р. ... С. М.
Қазақ тілі. Оқу құралы.— Алматы, 1993—170 б.
ІSBN ... ... ... ... ...... ... орфография, стилистика тұжырымдалып толық орта білім
деңгейінде беріліп отыр.
Мектеп оқушыларына, жоғары оқу орнына түскісі келетін талапкерлерге,
студенттерге, мүғалімдерге арналады.
Қазақтың мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мақұлдаған.
ISBN №5-630-00286-4
МАЗМҰНЫ
Алғы сөз
Кіріспе
§ 1. Тіл — адамдар арасындағы қатынас құралы
§ 2. Қазақ тілі — ... ... ана ... 3. Қазақ тілінің туыстас тілдер ішінде алатын орны
Пысықтау үшін сұрақтар
Фонетика
§ 4. ... ... ... ... 5. ... пен әріп
§ 6. Дауысты дыбыстар
§ 7. Дауысты дыбыс әріптерінің емлесі
§ 8. Дауыссыз дыбыстар
§ 9. Дауыссыз ... ... ... 10. ... 11. Тасымал
§ 12. Екпін
§ 13. Үндестік заңы (сингармонизм)
§ 14. Буын үндестігі
§ 15. ... ... ... ... ықпал
§ 16. Орфография
§ 17. Орфоэпия
§ 18. Сөздерді фонетикалық талдаудың ... үшін ... 19. ... туралы жалпы түсінік
§ 20. Қазақ тілінің сөз байлығы туралы түсінік
§ 21. Сөз және оның мағынасы
§ 22. ... тура және ... ... 23. Көп ... ... 24. ... Синонимдер. Антонимдер
§ 25. Жалпылама колданылатын сөздер мен терминдер
§ 26. Басқа тілдерден енген сөздер
§ 27. Диалект және кәсіби ... ... 28. ... ... мен ... 29. ... тіркестер
§ 30. Мақал мен мәтелдер
Пысықтау үшін сұрақтар
Сөздердің жасалуы
§ 31. Сөзжасам туралы ... 32. ... ... ... 33. ... ... 34. Түбір мен қосымша
Пысықтау үшін сұрақтар
§ 35. Дара сөздер мен күрделі сөздер
§ 36. ... ... 37. ... сөздердің емлесі
§ 38. Қос сөздер
Қайталама қос сөздер
Қосарлама қос сөздер
§ 39. Қыскарған сөздер
§ 40. Тіркесті сөздер
Пысықтау үшін сұрақтар
Морфология
§ 41. ... және ... ... ... 42. Зат ... 43. Зат ... жасалуы
§ 44. Зат есімнің жалғаулары
§ 45. Көптік жалғау
§ 46. Тәуелдік жалғау
§ 47. Септік жалғау
§ 48. ... ... ... мен ... 49. Зат ... ... 50. ... есімдер
§ 51. Зат есімнің сөйлемдер қызметі
Пысықтау үшін ... ... 52. Сын есім ... ... 53. Сын ... ... 54. Сын ... мағыналық түрлері
§ 55. Сын есімнін шырайлары
§ 56. Сын есімнің емлесі
§ 57. Сын есімнің сөйлемдері қызметі
Пысықтау үшін сұрақтар
Сан есім
§ 58. Сан есім ... ... 59. Сан ... ... 60. Сан ... ... 61. Сан есімнің сөйлемдегі қызметі
Пысықтау үшін сұрақтар
Есімдік
§ 62. Есімдік туралы түсінік
§ 63. ... ... 64. ... ... 65. Сұрау есімдігі
§ 66. Өздік есімдігі
§ 67. Жалпылау есімдігі
§ 68. Болымсыздық есімдігі
§ 70. ... ... 71. ... ... ... үшін ... 72. Етістік туралы түсінік
§ 73. Негізгі етістік пен көмекші етістік
§ 74. Дара етістік пен ... ... 75. ... және ... ... 76. Сабақты етістік пен салт етістік
§ 77. Етістер
§ 78. Есімше
§ 79. Есімшенің жасалуы мен ... 80. ... ... ... 81. ... ... қызметі
§ 82. Көсемше
§ 83. Көсемшенің жасалуы мен түрлері
§ 84. Көсемшенің сөйлемдегі қызметі
§ 85. Тұйык етістік
§ 86. Тұйық етістіктің ... үшін ... ... 87. Етістіктің шақтары туралы түсінік
§ 88. Осы шақ
§ 89. Осы ... ... 90. ... ... 91. ... шақтың түрлері
§ 92. Өткен шақ
§ 93. Өткен шақтың түрлері
Етістіктіқ шақтарын пысықтау үшін ... ... 94. ... ... ... түсінік
§ 95. Ашық рай
§ 96. Бұйрык рай
§ 97. Шартты рай
§ 98. Қалау рай
Етістіктіқ райларын пысықтау үшін сұрақтар
§ 99. Етістіктің ... ... 100. ... ... ... 101. Үстеудің құрамдық түрлері
§ 102. Үстеудің мағыналық түрлері
§ 103. Үстеудің емлесі
§ 104. Үстеудің сөйлемдегі ... үшін ... ... 105. ... ... ... ... 106. Еліктеу сөздердің түрлері
§ 107. Негізгі және туынды еліктеу сөздер
§ 108. Еліктеу сөздердің сөйлемдердегі қызметі
Шылау
§ 109. ... ... ... ... 110. ... ... 111. ... шылаулар
§ 112. Демеулік шылаулар
§ 113. ... ... үшін ... 114. Одағай сөздер туралы түсінік
§ 115. Одағайдың түрлері
Пысықтау үшін сұрақтар
Синтаксис
§ 116. Синтаксис туралы түсінік
§ 117. ... ... ... 118. ... ... түрлері
§ 119. Сөз тіркесі
Пысықтау үшін сұрақтар
Жай сөйлем синтаксисі
§ 120. ... 121. ... ... 122. ... ... 123. Бастауыш
§ 124. Баяндауыш
§ 125. Бастауыш пен баяндауыштың арасына ... 126. ... 127. ... 128. ... 129. ... бірыңғай мүшелері
§ 130. Айқындауыш
§ 131. Үйірлі__муше
§ 132. Оқшау сөздер
§ 133. Сөйлемдегі сөздердің орын ... 134. Жай ... ... үшін сұрақтар
Құрмалас сөйлем
§ 135. Құрмалас сөйлем туралы ... ... 136. ... ... ... 137. Салалас құрмалас сөйлемнің түрлері
§ 138. Ыңғайлас ... ... ... 139. ... ... ... сөйлем
§ 140. Себеп-салдар салалас кұрмалас сөйлем
§ 141. Іліктес салалас кұрмалас сөйлем
§ 142. ... ... ... сөйлем
§ 143. Кезектес салалас кұрмалас сөйлем
§ 144. Көп құрамды салалас құрмалас сөйлем
Пысықтау үшін сұрақтар
§ 145. ... ... ... 146. ... ... сөйлемнің түрлері
§ 147. Шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас
§ 148. Қимыл сын бағыныңқылы сабақтас құрмалас
§ 149. Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмалас
§ 150. ... ... ... ... 151. Себеп бағыныңқы сабақтас құрмалас
§ 152. Мақсат бағыныңқылы сабақтас кұрмалас
§ 153. Көп бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем
§ 154. Аралас құрмалас ... үшін ... сөз бен ... ... 155. Төл сөз бен ... сөз ... түсінік
§ 156. Төл сөз бен автор сөзі
§ 157. Төл сөз бен автор сөзінің орын тәртібі
§ 158. Диалог
§ 159. Төлеу сөз
Пысықтау үшін ... және ... ... 160. ... тіл туралы түсінік
§ 161. Әдеби тілдің қызметі
§ 162. Әдеби тілдің стильдік тармақтары
§ 163. ... сөз және ... ... 164. ... 165. ... ... ... үшін сұрақтар
АЛҒЫ СӨЗ.
Республикамыз егемендік ... ... тілі ... ... ... қазақ тілін үйреніп, білуге жаппай бет алған шақта заман талабына
сай оқулықтардың болуы ... ... ... ... фонетикалық
жүйесін, лексикалық құрамын, грамматикалық құрылысын практикалық жақтан
әрі тұжырымды, әрі нақты түсінікті етіп баяндап, талдап ... ... оқу ... ... ... ... ... Өйткені қазақ орта
мектебін бітірушілер де, қазақ тілі мен әдебиетінен маман боламын деген
талапкерлер де, сол мамандықтың ... де ... ... ... ... ... ... үшін соған сай оқулық керек екені
өзінен өзі белгілі. Ал қазіргі мектеп оқулықтары ол міндетті толық ... жүр. ... ... ... ... ... оқулықтарының сапасы
әлі де жаксарта түсуді қажет етеді. Ол жайында мерзімді баспасөз беттерінде
де тілге байланысты, маман кадр жайында
өтіліп келген жиын-топтарда, семинар-конференцияларда да ... ... ... ... ... өзі ... ... өте
колайсыз. Қазіргі кезде қазақ тілінен 5—9 кластарға арналған 5 түрлі оқулық
бар. Олар еркін сатылуда жоқ. ... ... ... ... өзі оңай шаруа
емес. Сондықтан да мектепте алған білімін жинақтап қайталауға, практикалық
дағдысын ұштай түсуге мүмкіндік бола ... ... ... өтеу ... бұл ... ... жаттығуларсыз казақ тілінің практикалық курсы — фонетика,
лексика, грамматика, орфография, стилистика тұжырымдалып беріліп отыр.
Кітапта тіл ... осы ... ... ... ... ... баяңдалмайды, оларды талдаудың, мысалы, фонетикалык
талдау, морфологиялық талдау, сөйлем мүшелеріне, сөз тіркестеріне
талдаудың, үлгілері ... ... ... ... практикалық
дағдысын қалыптастыруға мүмкіндік беріп ұштастырады. Сөйтіп, казақ тілінің
фонетикалық жүйесінен, лексикалық құрамы мен ... ... ... ... және ... құрылысынан, сөз
жасам жүйесінен толық орта білім береді деген үміттеміз.
КІРІСПЕ
§ 1. ТІЛ — АДАМДАР АРАСЫНДАҒЫ ҚАТЫНАС ҚҰРАЛЫ.
Адамдар ... ... ... тіл ... ... ... пікір алысады, ойын жеткізеді. Тіл болмаса адам ... ... ... ... ... еді, айта ... еді, біреудің ойын
түсініп, біле алмас та еді. Тіл арқылы ... ... ... ... ... ... ... әдет-
ғұрыптары, дәстүрлері т. б. тіл арқылы жетеді, тіл арқылы кейінгі
ұрпаққа жалғасады. ... ұлы ... әсем де ... ... ... ... тек тіл ... оқып білеміз, үйренеміз, ғибрат
аламыз. Сондықтан да халқымыз "Өнер алды — ... тіл" деп ... ...... құбылыс. Тек қоғам бар жерде, ұжым бар жерде ғана тіл
болады. Қоғамнан тыс ... тіл ... Тіл ... ... ... ... ... қатынас құралы болып табылады. Тіл өзі қызмет
етіп отырған халықпен коғаммен ... ... ... ... ... тіпті бірге құриды, өледі.
Тіл оймен, ойлаумен тікелей ... Адам ойын ... ... ... асырады. Адам өзінің білген, ойлаған түсінген,
таныған ұғымдарын, ойларын екінші біреуге тіл арқылы ... ... да тіл ... ... ... ... ... — күрделі құбылыс. Ол ... ... ... ... ол ... тілдік деңгей немесе тілдік қабат деп аталады. ... ... ... ... ... немесе сөздік құрамы және
граммати-калық құрылысы. Осыған байланысты тілді зерттейтін ғылым — тіл
білімі де ... ... ... ... ... немесе дыбыстық
жүйесін фонетика, лексикалық (сөздік) құрамын лексикология, грамматикалық
құрылысы грамматика зерттейді. Сондай-ақ тілде жаңа ... ... оның ... — жаңа ... де ... отырады. Оны
қарастыратын сала сөзжасам деп аталады. Грамматиканың өзі үлкен екі
бөлімнен тұрады: бірі — морфология, екіншісі - ... 2. ... ТІЛІ — ... ... АНА ... ... ... — ана тілін,
Бесікте жатқанымда-ақ берген білім.
Шыр
етіп жерге түскен минутімнен
Құлағыма сіңірген таныс үнін.
Адам баласы дүниеге келген сәттен бастап айналадағы жаңа ... ... ана ... ... бастайды. Бесік жырларынан бастап
сан ғасырлар бойы халкымыз дәріптеп, дамытып келген қоғамдық, саяси-
әлеуметтік, мәдени, рухани байлықтарды адам ана сүтімен бойына енген ... ... ... ... ... ... көз жіберіп, ой елегінен
өткізіп таразылайды, болашағына қол созып болжайды, ғылым көкжиегіне
шығарып самғатады, келешегіне жол ... тілі ... ... бір-бірімен сойлесіп, ойын жеткізеді, пікір
алысады. Ана тілі арқылы оқып, білім алады, өз ортасында тәрбиеленеді.
Ана тілі ... ... ... ... ұлы-ұлы әдеби,
мәдени туындылар ... Ана тілі — ... ... ... ... ... ... әрі көрінісі, әрі кепілі.
Өйткені, біріншіден, ана тілі ... ... ... дүниеге
келіп, өмір сүруімен тікелей байланысты, екіншіден, ана тілін ұмытып, ана
тілінде сөйлемеген, ана тілінде ... бере ... ... жоқ, ... мүшкіл болып, тарих сахнасынан өшеді.
Өз ана тілін білмеген, қадірлемеген адам өзін ... ... ... ... да, ел-жұртын да, Отанын да сүйе алмайды, қадірлей
алмайды.
Жастайыңнан қиялыңды қияға орлеткен қиял-ғажайып ертегілер, сүйіп
тыңдайтын ... да ... ... ерлікті, елдікті ту еткен
батырлар жырлары, шынайы махаббатты мұрат еткен әсем де әсерлі ғашықтық,
лиро-эпикалык жырлар, бірлікті, берекетті мақсұт ... ... де ... ... ... ... мақал-мәтелдер ана тілінде дүниеге келіп,
әрбір адамға сол ана тілінде ... ... ... ана тілінде жырланған
халық мұрасынан ғибрат аласың, өміріңе өнеге тұтасың, білім бұлағынан
сусындайсың, сезіміңе әсер ... ... ... кұлаш ұрасың. Абайдың
даналығын, Махамбеттің батылдығын, Бұқардың ақылмандығы мен жанашырлығын,
Абылайдың данышпандығын, Бөгенбай мен Қабанбайдың батырлығын түйсініп,
рухани оміріңе азык ... ... да ана ... ... үшін ... ... де, ... да, шалдығасың да. Ана тілінің келешегі,
тағдыры үшін неге ... да ... ... тілінің күші мен құдіретін туған халқымыз әуелден-ақ бағдарлап,
әрқайсысымыздың жетемізге жеткізіп, түйсігімізге түиіндіріп, түсіндіріп
келді. Сондықтан да ... ... ... ана ... сөз ... бар ... деп санады. "Өнер алды — Қызыл тіл", "Тіл тас жарады, тас жармаса бас
жарады"; "Түгел ... түбі бір, түп ...... би"; "Тоқсан ауыз
сөздің тобықтай түйіні болады"; "Аңдамай сөйлеген ... ... ... екі ауыз ... ... т. б. ... орынды
сөзге қандай мән бергенін көрсетеді. Біз де ана тілімізді, ділімізді
қадірлей, ... ... таза ... ... ... өркендей түсуіне
ат салысайық! Ол үшін бір-бірімізбен үйде де, далада да таза ана тілінде
сөйлесейік, ана ... ... ... ... ... ... ... жаттап ап айтып жүрейік, өмірімізге үлгі
тұтайық. Өзіміз де ана тілімізде өлең, жыр, әңгіме жазайық. Ерінбейік,
сәтсіздіктен мойымайық.
Елінің, ... адал ... ... ... адам ... толы игі
касиеттерді қалыптастыратын әдептілікті, ізгілік пен ізеттілікке толы
халықтың нұрлы, асыл сөздерін, тілдің жан тербетер құдіретін ана тілінде
ұғып үйренеді. Яғни ... бойы ... саф ... тіл қазынасын,
оның сөз байлығын адам жаны мен жадына мысқалдап енгізу анадан басталады.
Ал ... ақ ... ... қоса ... тіл мұрасын бар байлығымен,
көркемдік қуатымен ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуші, сөз жасап, дамытушы, ... ... ... — тіл ... тіл ... ... да ... басқаша емес, ана тілі деп атаған.
Ана тілінің маңызы мен қоғамдық қызметі аса зор. Біріншіден ол ... ... Әр ... ... бір-бірінің ойын ең алдымен ана
тілі арқылы ... ... ана ... ... Сондықтан В. И.
Ленин: "Тіл — адам қатынасының аса маңызды құралы",— деген. Екіншіден,
әр адам ана ... ... ... ... ... өнер
үйренеді, халықтың тарихымен, әдет-ғұрпымен танысып, тұрмыс-тіршілігін
танып біледі. Үшіншіден, тілі — халықтың ... ... ... және ... ... ... тілі — ... халқы үшін әдебиет, мәдениет, ғылым мен білім тілі,
оқу-ағарту тілі, түрлі іс қағаздарының тілі.
Республиканың Жоғарғы ... ... ... ... Тіл ... ... ... тіліне мемлекеттік мәртебе берілді (1989 жылдың қазан
айы).
Қазақ тілі — өте бай әрі ... ... ... ... ... тілі — ... әдебиетті басқа тілден аударуға, түрлі стильдерде сөйлеп, жазуға
мүмкіндігі мол, ... тіл. Оған ... жүзі ... ... ... ... ... Лермонтов, Толстой, Некрасов,
Крылов, Гоголь, Шекспир, Гюго, Шиллер, Бальзак, т. б. ... ... оқы ... куә. ... барлығы қазақ тілінің жұмсалу аясының
кеңдігін, қоғамдык қызметінің шарықтап өскенін көрсетеді.
§ 3. ... ... ... ... ... АЛАТЫН ОРНЫ.
Қазақ тілі түркі тілдері тобына енеді. Қазіргі кезде ... ... тілі бар. ... ... ... ... бұрынғы ССРО-да, жеке-жеке республикаларда, Ресейдін
құрамындағы республика-ларда, автономиялы ... ... ... ... ... ... түркімен, чуваш, карақалпақ,
татар, башқұрт, якут, тува, хакас, алтай, ... ... ... ... т. б. Түркі тілінде сөйлейтін халыктардың біразы Түркия,
Иран, Ауғанстан, Қытай, Монғол Халық Республикасында, т. б. ... ... тілі — ... ғана ... сонымен қатар басқа туысқан
республикаларда, ... ... ... ... ... б.) де ... қазақтардың ана тілі.
Түркі тілдері өзара ... ... ... ... ... ортақ қасиеттері мол. Қазақ тіліне ең жакындары — ... ... ... ... ... ... ... Түркі
тілдерінің туыстастығы олардың лексикалық құрамынан, фонетикалық
(дыбыстық) жүйесінен, грамматикалық құрылысынан байқалады. Көптеген сөздер
түркі тілдеріне ортақ ... ... Оны ... ... болады.
Сондай-ақ сөздердің септелуіңде, тәуелденуінде, көптелуінде,
жіктелуінде де ұқсастықтар бар.
Түркі тілдерінің бір-бірінен айырмашылықтарын да ... ... ... тән мына ... ... ... болады:
1) басқа түркі тілдерінде сөз басында "й" келетін жерде қазақ тілінде
ж дыбысы айтылады: йаш-жас, йол — жол, йаз — жаз, йыл — жыл, йоқ — жоқ, ... ... ... тілдеріндегі ш дыбысы қазақ тілінде с, ал ч дыбысы ... ... аш — ас, таш — тас, ич — іш, куч — күш т. ... ... ... ... ... заңдылығы бойынша
қазақ тіліндегі қосымшалардын қатаң, ұяң, үнді дыбыстардан басталатын
бірнеше түрлері басқа түркі тілдерінде бола ... ... ... ... ат-тар, қыз-дар, жас-тың, қыз-дың, бала-лар, бала-ның, көш-тер, кеш-
тің болып қосымша жалғанса, өзге түркі тілдерінде, негізінен, олар былай
қолданы-лады: ... ... ... ... бала-ниң, көч-лер т. б.
Осы тәрізді ерекшеліктерді аңғару үшін 1, 2, 3-кестеге назар аударыңыз.
1-кесте.
|Тілдер ... ... ... ... ... ... ... |қоллар |отыз |олтыр ... ... ... ... |отыр |
|қүмық ... ... ... ... ... ... ... |утыз |олтур |
|башқурт |тештәр ... ... ... ... ... ... ... |ултыр |
|Уйгыр ... ... ... |утир |
|хакас ... ... ... ... ... ... |коллар |отуз |отур |
|әзірбайжан |дишләр ... ... ... |
|қырғыз |тыштер |қолдар |отуз ... ... ... ... |аға ... |шаш |көз ... ... |аға ... |шаш |көз ... |жеен |аға |жүрек |чач |көз ... ... |аға ... |сәс |куз ... ... |ага, ... |сас |харах |
| | |ака | | | ... ... |аға, ... |соч, |куз |
| | |оға | |чеч | ... |чээн |акы |чүрек |баш ... |
| | | | ... | ... ... |аға ... |сач |гөз ... ... |ноғай |әзірбайжан |қарақалпақ |қырғыз ... ... |көз |гөз |көз |көз |көз ... |бас |баш |бас |баш |баш ... |йал |йал |жал |жал |йал ... ... |ганад |қанат ... ... ... ... ... |жапырақ ... ... ... |буз |буз |муз |муз |боз ... ... ... |жұлдыз |жылдыз ... ... |көл |көл |көл |көл |күл ... |тас |даш |тас |таш |таш ... |ай |ай |ай |ай |ай ... ... |бир |бир |бир |бер ... |эки |ики |еки |эки |ике ... ... |дөрд |төрт ... ... ... |сегиз |сэккиз ... ... ... |
|көк |көк |көй |кок |көк |күк ... ... ... ... ... ... ... |кып- |гып-гыр- |кып- |кып- |кып- |
| ... ... ... ... ... |
| | | | | | ... |мен |мән |мен |мен |мин ... |сен |сән |сен |сен |син ... |кел |кәл |кел |кел |кил ... ... ... ... ... |күрәк |
|іш |иш |ич |иш |ич |эч ... ... ... ... |күз |көз ... |баш |баш ... |ел (йол) |йал |
|қанат ... ... ... ... ... ... |муз |муз ... |юлдуз |юлдуз |
|кул |көл |көл ... |тош |таш ... |ой |ай ... |бир |бир ... |икки ... ... ... ... ... ... |сәккиз ... |кук |көк ... ... |йолсиз |
|кып- |кип- |қип- ... ... ... ... |мен |мән ... |сен |сән ... |кел |кәл ... ... |керәк |
|эс |ич |ич |
| | | | | | | | |
П ы с ы қ т а у ү ш і н с ұ р а қ т а ... "Тіл — ... ... ... ... дегенді қалай түсінесің?
2. Тілдің ойлауға қатынасы қандай? 3. Тіл қандай бөліктерден
(деңгейлерден) тұрады. 4. Тіл білімінің салаларын ата. 5.Ана тілі ... ... ... 6. Мәдени және рухани байлық дегенді қалай
түсінесің? 7. Ана тілі ... ... ... ... ... 8. ... тілі — ... тіл" деген ұғымды қалай түсінесің? 9.
Қазақ тілінің басқа түркі тілдерімен туыстығын ... ... ... жүйесіндегі, сөздік құрамындағы, грамматикалық құрылы-сындағы
ұқсастық, сәйкестіктер мен ... ... ... 4. ... ... ... ТҮСІНІК.
Фонетика (гректің фоне — дыбыс деген мағынаны білдіретін сөзінен
алынған)— тіл дыбыстарының ... ... ... әр ... ... мен ... тіркесу
зандылықтарын зерттейтін тіл білімінің бір ... ... әр ... ... ... әр ... ... шығып, құлаққа естілетін үннің бәрі де дыбыс
деп аталады. ... ... ... ... күркіреуі ағаштың шарт
сынуы, бір заттың екінші бір ... тарс етіп тиюі т. б. әр ... ... ... ... саналады. Бірақ бүі сияқты дыбыстардан тіл
дыбыстарының өзіндік ерекшеліктері бар. Тіл дыбыстары, біріншіден, адамның
дыбыстау мүшелері арқылы ... ... ... ... ... ... ... бар, саны шектеулі ғана дыбыстар, үшіншіден,
белгілі үғымды ... сөз ... ең кіші ... ... ... ... тіл ... жеке тұрғанда ешбір мағына
білдірмей, мәні болмаса да, белгілі бір жүйемен, тәртіппен тіркесуі ... ... ... ... ... ... бар сөзді құрайды.
Әр түрлі тілдердің дыбыстық ... ... ... мен ... біркелкі емес, ол әр басқа. Тілдің өзіндік ерекшеліктеріне,
дыбыстау мүшелерінің қызметінің әр түрлілігіне байланысты болып отырады.
Тіл ... ... ... дыбыстау (сөйлеу) мүшелерінін
қызметін артикуляция деп атайды. Ал белгілі халықтың ... ... ... ... ... шығару дағдысын сол
тілдің артикуляциялық базасы дейді.
Дыбыстау мүшелеріне тыныс жолы (мүшелері), ауыз және ... ... ... жақ жатады. Тыныс жолына өкпе мен көмей, желбезек (дауыс шымылдығы),
ауыз қуысына тіл, ерін езу, тіс, таңдай, кішкене тіл ... Тіл ... ... қатысуы арқылы жасалады да, сол мүшелердің ерекшеліктеріне
карай дыбыстардың сипаты анықталады.
§ 5. ДЫБЫС ПЕН ... ... ... ... ... ... ... үн дыбыс деп
аталады да, оны жазу тілінде белгілейтін шартты белгі әріп деп аталады.
Демек, дыбысты айтамыз және естиміз ал әріпті ... және ... Әріп ... ... ... ... таңба.
Қазіргі казақ тілінде 38 дыбыс көрсетіліп жүр. Олар: а, ә, в, г, ғ, д,
е, ж, з, и, й, к, қ, л, м, н, қ, о, ө, п, р, с, т, ... у ... ұ, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ, ы, і, э. бұл ... мына бір ... ... 1. ... ... жүрген е, ю, я таңбалары білдіретін
дыбыстар қоса (дифтонг) болып келеді, олар ... ... ... ... дыбыстарының қосындысы, сондықтан олар жеке дыбыс деп
каралмайды. 2. ... орыс ... ... ... ғана кездесетін ц(т+с),
ч(т+ш), щ(ш+ш) дыбыстары жеке ... деп ... жүр, ... ... (щ) ащы,
тұщы, кеще тәрізді казақ тілінің өз сөздеріңде қос ш (ш+ш) дыбысының
орнына да қолданылады. 3. ... у ... ... ... деп ... ... ... у бір дыбыс та (мысалы, тауда, қарауында дегендегі)
дауысты у одан бөлек, соңғысы ұу, үу болып, құраңды ... ... ... и ... — ый және ій ... ... сиыр, оқиды дегенде)
құранды сипатта айтылады. Сондықтан и дыбысы жеке ... ... ... у
да жеке дыбыс бола алады.
Тілде әріптің саны дыбыстан көбірек, өйткені жеке дыбыс емес, қосар
дыбыстан құралған ... ... да ... белгілердің жазудағы
таңбасы да әріпке жатады.
Әріптердің белгілі бір ретпен тізілген жинағын ... ... ... алфавит тәртіппен тізілген әріптер: а, ә, б, в, г, ғ, е, е, ж, ... й, к, қ, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ұ, ү, ф, х, һ, ц; ч, ш, щ, ... і, ъ, э, ю, я. ... ... ... дыбыстар дауыс қатысына қарай үлкен екі топқа бөлінеді:
дауысты дыбыстар және ... ... 6. ... ... ... ауа ... кедергісіз, еркін шығатын дыбыстар дауысты
дыбыстар деп аталады. Қазақ тілінде 12 ... ... бар. ... а, ә, ... о, ө, ү, ү, ы, і, и, у. ... ішінде э тек орыс тілінен енген
сөздерде ғана қолданылады (электр, элеватор т. б.) және и мен у ... ... деп ... ... ... і+й және ... ... ү+у.
Дауысты дыбыстар буын құрайды, дауыссыздар буын құрай алмайды.
Қазақ тілінде дауысты дыбыстар үш жақты жіктеледі. 1. Тіл катысына
(жасалу жолына) қарай жуан және ... ... ... Жуан ... о, ү, ы және ... жуан, бірде жіңішке и, у. Жіңішке дауыстылар ә, ... ө, ү, і және ... ... ... ... и, ... Иек (жақ) қатысына немесе жасалу орнына ... ашық және ... ... ... а, ә, е, (э), о, ... ... ы, і, и, ұ, ү, ... Ерін қатысына қарай езулік және еріндік болып бөлінеді.
Езулік дауыстылар: а, ә, е, (э), ы, і, ... ... о, ө, ұ, ү, ... дауысты дыбыстардың жіктелуін мына кестеден көруге болады.
|Ерін қатысына ... ... ... ... (жақ) ... ... |қысаң |ашық |қысаң ... ... ... | | | | ... қатысына (жасалу | | | | ... ... | | | | ... |а |ы(и) |о |ұ(у) ... |ә, е |і(и) |е |ү(у) ... 7. ДАУЫСТЫ ДЫБЫС ӘРІПТЕРІНІҢ ЕМЛЕСІ
Қазақ ... ... ... сөз ... тәртібі бірдей емес.
1. А, е, ы, і ... ... ... орындарында қолданыла береді:
алғандары, ыстық, елдес, еріншек т. б.
2. Сөздің ... ... ы, і ... ... оған
жалғанатын қосымша дауысты дыбыстан басталса, кей сөздерде ы, і ... ... ...... ... емес), ауыл - аулы (ауылы емес), халық
— халқы (халықы емес).
3. Тек түу ... ... ... у ... ... ұ,ү. ы, ... ... тоқы — тоқу (токыу емес), шоқы шоқу (шоқыу ... ... білу ... ... күл — күлу ... емес).
4. ә, ө, о, ұ, ү әріптері ... ... ... ... қос сөз ... ... екінші сыңарларының бірінші буынында жазылады: Жәнібек,
орман, ... ... ... ... ... көл-көсір, Тереңөзек,
Әсемкүл, тоғызқұмалақ т. б.
5. ә, ұ, ү ... мына ... ... ... жазылады: сірә, күнә,
іңкәр, мәрмәр, мазмұн, бұлбұл, мақұл, мәжбүр, дәстүр дүлдүл, т. б.
6. ... -йы, -йі ... ... аяқталатын туынды түбіріне
көсемшенің -й жұрнағы жалғанғанда -ый, -ій әріптерінің орнына бір гана и
жазылады: ... ...... ... ... емес, баиды емес), ол
кейіді — ол кейиді (кейійді емес, кеиді емес).
7. Сый, тый ... ... ... ... ғана -й, -я, -ю
әріптерінің алдынан ы жазылады: сый, сыйлық, сыяды, сыю, тый, тыяды, тыюлы.
8. Э, е әріптері орыс ... ... ... ғана ... электр,
экскаватор, вертолет.
§ 8. ДАУЫССЫЗ ДЫБЫСТАР.
Айтқанда ауа ... ... ... ... дауыссыз дыбыстар деп
аталады. Сөйтіп, дауыссыз дыбыстарда дауыс болмайды, олар үн мен ... тек ... ... ... ... 36 дауыссыз дыбыс бар. Олар: б,
в, г, ғ, д, ж, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, ... ... ... ... у ... ... болып келеді: бауыр,
ауыр, жауын, әуре т. б. Дауысты дыбыстар буын ... да, ... өз ... буын ... ... ... ... қанша дауысты
болса, сонша буын болады. Берілген сөздер буынға былай бөлінеді: ба-уыр, а-
уыр, жа-уын, ... Бұл| ... у буын ... ... ... ... үш ... жіктеледі.
1. Дауыс (үн) қатысына карай дауыссыздар қатан, ұяң және үнді
(сонор) болып үшке бөлінеді. Кейде ... және ұяң ... ... деп те ... Үнді ... ауыз ... (р, л, й, у) ... жолды (м, н, ң) болып та бөлінеді.
Қатаң дауыссыздар: п, ф, с, ш, к, қ, т, ч, щ, ц, х. ... ... үн ... тек ... ... ... б, в, г, ғ, д, ж, з. Ұяң ... үн аз болады да,
салдыр басым болады.
Үнді (сонор) дауыссыздар: р, л, й, у ... ... және м, н, ң ... Үнді дауыстыларда үн басым болса да, салдыр аз болып келеді.
Дауыссыз дыбыстардың дауыс (үн) қатысына қарай қатаң, ұяң, үнді ... ... ... дыбыс үндестігі (ассимиляция) деп аталатын,
көрші дыбыстардың бір-біріне әсер ететін ықпал заңына негіз болады.
2. ... ... ... ... ... ... және
ызың болып екіге бөлінеді.
Шүғыл дауыссыздар: б, п, д, т, ц, г, к, қ, ... ... в,ф, з, с, ж, ш, щ, ғ, х, ... ... орнына (дыбыстау мүшелерінің қатысына) қарай ... ... ... б, п, м, ... пен ерін ... в, ф.
Тіс дауыссыздары: з, с, д, ж, л, ц.
Тіл алды дауыссыздары: ж, ш, щ, ч, н, р, л, ... ... ... к, ... арты ... қ, ғ, ң, х.
Көмей дауыссызы: һ.
Сөйтіп, дауыссыз дыбыстардын жіктелуін мына ... ... ... ... | | | | | | | |
| | | | | | | | ... | |Тіс | |Тіл |Тіл |Тіл | |
| ... |пен |Тіс ... |ортасы |арты |Көмей |
| | ... | | | | | ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |қатаң |п |
| |түс сал |тұз сал |
| ... ... |
| ... ... ... ... тіркестерінің, біріккен сөз сыңарларының аралығындагы көршілес
дыбыстардың бір-біріне қатар ілгерінді де, кейінді де әсер етіп, екеуінің
де басқа дыбысқа ауысуын тоғыспалы ... ... ... ... ... ... ... айтылуы: ... ... ... 16. орфография.
Тілдегі сөздердің дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы орфография (гректің
орфос — дұрыс, түзу және графия — жазу деген ... ... ... Тіл жүйелі, қоғамдық құбылыс болғандықтан, жұрттың бәріне ортақ
оның жазу ережелері болады. Әркім өзінше әр ... жаза ... ... ... тіл болмақ емес. Кейде дұрыс жазу ережелерін емле деп те атайды.
Тілде жазу үш ... ... ... ... Бұл принцип бойынша сөздер айтылуынша емес,
бастапқы ... ... ... жазылады. Мысалы: бас-шы (айтылуындай
башшы емес), түн-гі (түңгі емес), Жан-пейіс (Жәмпейіс емес) болып ... де, ... да өз ... ... ... Дәстүрлі (тарихи) принцип бойынша ... ... ... ... ... ... ... жазылады. Мысалы: хал,
хат, хабар т. б. сөздер қал, к,ат, ... ... ... ... қалыптасқан тұлғасында жазылады.
3. Фонетикалық принцип бойынша сөздер дыбыстық заңдарга сүйеніліп,
айтылуы және ... ... ... ... ... ... ... қойды, белбеу сияқты сөздер ... ... ... ал бұл ... ... ... — жаздың
күні, сегіз он, бұл күн, жап+ып қойды, белбау.
Қазақ тіліндегі сөздер бір ғана принцип бойынша ... ... ... принцип бойынша жазылса да, фонетикалык және
дәстүрлі принциптер бойынша да жазылатын сөздер аз емес. Оны қазақ тілінің
ресми бекітілген "Орфографиялық (емле) ... мен ... ... ... ... ... ережелерді
Қазақстан республикасының Жоғаргы Кеңесі бекітеді.
§ 17. ОРФОЭПИЯ.
Тілдегі сөздердің, сөз тіркестерінің дұрыс айтылу ережелері орфоэпия
(орфос — гректің дұрыс, түзу және эпос — ... сөз ... ... ... ... мен сөз ... айтылуы мен жазылуы әрдайым бірдей
бола бермейді. Мысалы, барған, балалар, ... ... ... ... ... мен сөз тіркестері бірдей айтылады және жазылады. Ал, ішсе,
сенбе, ақ ешкі, сақ бол, ... ... көз ... ... ... мен ... жазылса да, іш-ше, сем-бе, ағ ешкі, сақ пол, ... ... ... ... ... Сөздердің орфоэпиялық нормалары орфоэпиялық
сөздіктерде көрсетіліп отырады.
§ 18. СӨЗДЕРДІ ФОНЕТИКАЛЫҚ ТАЛДАУДЫҢ ... ... ... ... деген — оның (сөздің) құрамындағы
дыбыстарды ажыратып, ерекшеліктерін көрсету, дыбыстардың дауыс (үн)
қатысына карай, жасалу жолы мен орнына қарай ... ... ... сөз құрамында болып отыратын бір дыбыстың әсерінен екінші дыбыстың
өзгеруін көрсету. Оны дауысты дыбыстар мен ... ... ... және ... ... ережелерді негізге ала отырып талдау
қажет. Мысалы, кітабым, әсемпаз сияқты сөздерді талдап көрейік:
к — ... үн ... ... ... ... ... қарай тіл ортасы,
айтылуына қарай шұғыл дыбыс.
і — дауысты, жіңішке, қысаң, езулік дыбыс.
т — ... ... тіс, ... ... — дауысты, жуан, ашық, езулік дыбыс.
б — дауыссыз, ұяң, ерін, шұғыл дыбыс.
ы — дауысты, жуан, ... ... ... — дауыссыз, үнді (сонор), мұрын жолды дыбыс.
Кітап сөзінің соңғы п дыбысы қосымшаның ... ... ... алғашқы
ы дауысты дыбысының әсерінен ұяңданып, б дыбысына өзгерген. Әсемпаз: ә —
дауысты, жіңішке, ашық, езулік ...... ... тіс, ызың ...... жіңішке, ашық, езулік дыбыс.
м — дауыссыз, үнді (сонор) ,мұрын жолды дыбыс.
п — ... ... ... ... дыбыс.
а — дауысты, жуан, ашық, езулік дыбыс.
з — ... ұяң, тіс, ызың ... үшін ... ... нені зерттейді? 2. Артикуляция, артикуляциялык база дегенді
қалай түсінесің? 3. Дыбыс пен әріптің айырмашылығын айт. 4. Дыбыстарды
дауысты және дауыссыз деп ... ... ... не? 5. Дауысты дыбыстар
қалай жіктеледі? 6. Дауыссыз дыбыстар қалай жіктеледі? 7. Дауысты және
дауыссыз дыбыс ... ... айт. 8. Буын ... не және ... бар? 9. ... және тасымалдың мәнін түсіндір. 10.Үндестік заңы
деген не? Буын үндестігінін мәні мен ... ... ... 12. ... мәні мен ... ... ... талдап көрсет. 13. Орфо-
графия мен орфоэпияның байланысы мен ерекшеліктерін түсіндір. 14.
Орфографиялық принциптердің түрлерін айт.
ЛЕКСИКА.
§ 19. ... ... ... ... ... ... — сөз дегенді білдіреді) тілдегі сөздердің
жиьштығы деген ұғымды білдіреді. Кейде ... жеке ... ... ... жиынтыгы деген ұғыммен де жұмсалады.
Мысалы, Абай шыгармаларының лексикасы дегенде, Абайдың өлеңдері мен ... ... ... ... ... қазақ тілінің лексикасы
дегенде, қазақ тілінде қолданылатын барлық сөздің жиынтығы деген ұғымды
түсінеміз.
Лексика лексикология, семасиология, этимология және ... ... ... ... — сөз туралы ілім (лексикос — сөз және логос — ілім),
тілдің сөздік құрамын, байлығын зерттейді.
2. Семасиология ... ...... мән және ... ... ... ... алынған) сөз мағынасын, сөздің ішкі мәнін, сөздің
мағыналық ерекшеліктерін қарастырады.
3. ...... мен ... ... ... шығуын,
дамуын зерттейтін тіл білімінің саласы. Мысалы, қазіргі тілімізде
қолданылып жүрген ... дос, ... ... ... ... ... бізге түсінікті, бірақ ол сөздердің қалай шыкқандығына көз
жүгіртіп, мән бере бермейміз. Кітап — китабун деген араб ... дос — ... ... сөзі, бөкебай — пуховый деген орыс сөзі, ал биыл — ... ...... деген түбірден құралған біріккен сөздер.
4. Лексикография ... ... — сөз және ... — жазу ... алынған) тілдегі сөздерді жинастырып, сөздік жасау деген үғымды
білдіреді. Сөздік максаты мен мәні ... ... ... ... сөздер алфавит тәртібімен беріледі.
Сөздіктердің негізгі түрлері мынадай:
22
Түсіндірме сөздік тілдегі барлық сөздерді қамтып, ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінде 1956—1961 жылдары екі
томдық, кейін 1974—86 жылдары он томдық "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі"
жарық ... ... бір ... ... екінші тілге аударып береді. Қазақ
тіліне қатысты аударма сөздіктер; "Орысша-қазақша сөздік", "Қазақша-орысша
сөздік". "Парсыша-қазақша сөздік", "Ағылшынша-қазақша сөздік" т. б. ... кене ... ... ... ... "Дивану лұғат-ит түрік" (Түркі
тілдері сөздігі, яғни түрікше-арабша, 1072 ж.), "Кодекс Куманикус (қыпшақша-
немісше, 1303 ж.), ... В. В. ... төрт ... ... словаря
тюркских наречий" (түркі тілдерінің сөздері орыс және неміс тілдеріне
аударылып беріледі, демек көп тілді сөздік, 1897—1911 ж.) осы ... ... ... ... әр ... ... мен техника саласы бойынша
қолданылып жүрген арнайы термин сөздердің мәнін ашып беретін немесе екінші
тілге ... ... ... түрі ... ... ... ... әр
түрлі терминологиялық сөздіктер бар.
Этимологиялық сөздік — тілдегі сөздердің шығу төркіні мен тарихын, қалай
пайда болғанын көрсететін сөздік. Қазақ тілінде алғаш рет 1965 жылы ... ... ... ... ... көрді.
Орфографиялық сөздік — тілдегі сөздердің дұрыс жазылу қалпын, емлесін
көрсетіп береді. Қазақ тілінде бірнеше рет басылып шыққан ... ... ... ... ... да ... сөздік
бар.
Орфоэпиялық сөздік — тілдегі сөздердің дұрыс айтылуын көрсетеді: өйткені
тілдегі сөздер бірдей жазылып, бірдей айтыла бермейді.
Сөздіктің баска да түрлері бар. Олар: ... ... ... ... сөздігі, фразеологиялық сөздік, белгілі бір ақын-
жазушының сөздігі, мысалы, Абай тілі ... т. ... 20. ... ТІЛІНІҢ СӨЗ БАЙЛЫҒЫ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
Ғасырлар бойы дамып жетілген, қолдану аясы кең, бай ... бірі ... ... ... ... ... ... сөздердің саны ұлан ғайыр
көп. Әсіресе халықтың байырғы (адам, әке, ана, аға, туыс, бауыр, жолдас,
ақыл, мінез, жер, су, ... үй, ... ... ... ... сөздері өте
мол. Сонымен қатар байырғы сөздерден косымша арқылы жасалган (ағарту-шы,
жазу-шы, адам-гершілік, кісі-лік, мейірім-ділік, оку-лық, аялда-ма, өнер-
паз, шабан-доз, тіл-ші) ... ... ... ... ... арқылы жасалғандардың (үлкенді-кішілі, оңды-солды, ағалы-інілі,
жұмысшы-шаруа, ақ көңіл, ақ иық, ақ пейіл, қарға адым, жылан бауыр, жеті
қараңғы, күйтабақ, кәсіподақ, ... ... ... ... жоқ. Осылардың барлығына негізгі қор, тірек ... ... ... ... ... ... ... қор деп атайды. Сөздік қор
тілімізде жаңа ... ... ... болады.
Қазақ тілінің құрамында басқа тілден енген сөздер де мол. Орыс тілінен:
машина, трактор, пионер, институт, техникум, фабрика, ... ... ... ... ... т. б. ал ... ... мектеп, қалам,
дәптер, ұстаз, мұғалім, бала, медресе, әдебиет, кітап т. с. с. ... өз ... ... ... ... ... ... сөздер болғанмен,
бұлар байырғы сөздермен бірге қазақ тілінің сөздік құрамына енеді. Қазақша
сөйлеуге және ... ... ... ... ... ... қазақ
тілінің сөздік құрамы немесе лексикасы деп аталады.
§ 21. СӨЗ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... тіл ... түсінісетін болса, сол тілдің басты құралы
— сөз. Сөз дегеніміз — заттың, түрлі құбылыстың, қимыл-әрекеттердің атауы.
Әрбір сөздің ... жеке ... ... ... қар ... ... ... — түсі ак, салқын, еріп, суға айналатын зат. Парта —
ағаштан жасалган оқушьшың мектептегі құралы, отыратын ... Әр ... ... ... оның ... ... білдіретін мағына бірдей, біркелкі бола бермейді, Әдетте сөз
мағынасы екі тұрғыдан екіге ... ... ... ... ... ... жеке тұрғанда немесе сөйлемде білдіретін негізгі ұғымы онын
лексикалық мағынасы болады: Тау, тас, орман. Ал осы сөздерді сөз ... ... ... ... ... ... ... мағыналары грамматикалық мағыналар болады: Тау мен тасты жел
бұзар; Орман — ел ... деп, ... ... тау, тас, ... ... ... сөздер, бір жағынан, жеке-жеке ұғымның атауы болып, лексикалық
мағынаны білдіреді. Екінші жағынан, ол сөздердің барлығы да ... зат ... ... зат есім ... түр. Бұл — сол ... ... Егер бұларға грамматикалық талдау (грамматикалық тұлғалары мен
атқаратын қызметтеріне қарай) жасасақ, олардың әрқайсысы бірнеше
грамматикалық мағынаны білдіріп тұрғанын байқаған болар ... ... ... тасты деген сөздер әркайсысы белгілі бір ұғымды білдірсе (бұл —
лексикалық мағынасы), оның үстіне бұл екі сөз де ... ... зат ... ... септік жалғауы арқылы бұзу қимылының тура объектісі мәнін (нені
бұзар?) білдіріп тұр. Сондай-ақ жел — әрі ... ... зат ... әрі
қимылды атқарушы (бастауыш)— не бұзар? Бұзар — жалпы қимылды білдіреді және
-ар қосымшасы арқылы шақтық ... ... шақ), ... ... ... ... ... тұр. Бұлардың барлығы — грамматикалық мағыналар.
Сондықтан сөзде бір лексикалық және бір я бірнеше ... ... ... ... (лексикалық) мағынасы бар негізгі сөздер және лексикалық
мағынаны білдіре алмайтын көмекші сөздер болып та ... ... ... ... ... ... ... киноға, бардым дегендер — толық
мағыналы сөздер, өйткені олардың әрқайсысы өздігінен тұрып белгілі бір
ұғымды білдіре ... Ал ... ... сөзі өздігінен тұрып ешбір ұғым
білдіре алмайды, өзінің алдындағы сөзге тіркесіп барып мезгілді, ... ... ... ... ... сөз ... ... келгенде,
Ботагөз ұйықтап қалып еді деген сөйлемде Асқар келгенде, Ботагөз, уйықтап
негізгі толық мағынаны, ал қалып еді сөздері ... ... ... тұр.
Калып еді етістіктері өздігінен толық мағынаны білдіре алмай, ұйықтап
көсемшесіне тіркесіп барып бір істі, әрекетті (бір ... ... ... толық, негізгі, көмекші, қосымша мағыналарды да білдіре
алады. Сөз бір мағынаны да, бірнеше мағынаны да білдіреді.
§ 22. СӨЗДЕРДІҢ ТУРА ЖӘНЕ ... ... ... ... ... тура ... — оның тура мағынасы болып
есептеледі. Цирктерден қолға үйретілген арыстанды көруге болады, дегенде
арыстан сөзі — ... ... аң ... береді, сол аңды көз алдымызға
елестетеді. Ал "Арыстан еді-ау Исатай бұл пәнидің жүзіңде..." (М) ... аң ... ... ... ерлік пен күш-жігердің, намыс пен
ежеттіліктің батыр тұлгасы ұғымын береді. Яғни тура ... ... ... ... ... Сондықтан сөздің мұндай мағынасын
ауыспалы (келтірінді) ... ... ... сөз жеке ... та, ... келсе де, бір-ақ мағынаны —
заводты білдіреді. Сондықтан мұндай сөздерді бір мағына білдіретін сөздер
дейміз. Ал бас сөзі бірнеше мағынаны білдіреді: 1. Адам ... 2. ... 3. ... ... 4. Сөздің басы; 5. Бұлақтың басы т. б.
Сөздің зат, құбылыс, ұғым, түсінік, болмыс, амал, әрекеттерге тағылған
атау түріндегі бастапқы мағынасын сөздің тура ... ... де, ... ... өзге ... ... ... мағынасы дейді:
Қол — адамның дене мүшесі. Бұл — осы ... тура ... ... оң ... ... ... оң қолымсың деген сөз көмекшімсің
деген мағынаны білдіріп тұр. Ал қол ұшын береді деген тіркесі жәрдемдесті
деген үғымды, қолы жеңіл — ісі ... ... ... ... ...... ауыспалы мағыналары. Кейде бір сөз бірнеше мағынада да қолданыла
береді. Мысалы: Ақ сөзі бірде түсті білдіріп, ақ көйлек ... ... ... сүт, ... ... ... 23. КӨП ... СӨЗ.
Сөздер өзінің негізгі мағынасынан басқа да мағынада қолданыла береді.
Бірнеше мағынада қолданылатын сөздерді көп мағыналы сөздер дейді.
25
Көп мағыналы ... ... ... жиі қолданылады. Өздерінің
шығармаларында ақын-жазушылар кейбір сөзді екі не үш мағынасында қатар алып
жұмсай береді.
Екі ... бір ... ... ... қара бір ... жаны ... ... қайнайды қаның,
Мінездерін көргенде...
(А.)
Көп мағыналы сөздер мен омонимдерді шатастыруға болмайды. Көп мағыналы
сөздердің әр мағынасы бір-біріне жақын, бір-бірімен байланысты болса,
омоним сөздердің ... ... ... ... ... ... болады.
24. ОМОНИМДЕР. СИНОНИМДЕР. АНТОНИМДЕР.
Айтылуы бірдей болғанмен, мағыналары бөлек-бөлек сөздерді ... ... аяқ ... сөз әрі ... бір түрі және ... дене ... ... Бұл мағыналардын арасында байланыс жоқ. Демек, аяқ
деген сөз бірдей айтылғанмен әр мағынасы бөлек-бөлек сөз болып табылады.
Сондай-ақ сыр — біреудің құпия ойы және сыр — ... жас — ... ... және жас — ... ... су және жас — жастық кез т. б. Омоним
сөздерді көп ... ... ... ... бір-біріне жақын, мәндес сөздерді синоним дейді. Мысалы,
әдемі, сулу, келбетті, немесе қысқа, шолақ, келте, ... ... ... т. б. ... ... бір-біріне жақын, сондықтан да көбіне-көп
оларды бірінің орнына екіншісін қолдана беруге болады: әдемі қыз — ... ... қыз ... ... ... ... жігіт, берік жігіт т. б.
Белгілі бір ұғымды білдіретін мәңдес сөздер тобы синонимдік қатар жасайды.
Мысалы: аброй, ... ... ... ... берік, күшті, бекем дегендер
синонимдік қатар құрайды. Бірақ жалпы ұғымды білдіретін сөздер мен жеке
ұғымды білдіретін сөздер ... бір ... әр ... ... ... ... қатар жасай алмайды. Мысалы, киім деген сөзге шалбар немесе
көйлек синоним бола алмайды, өйткені шалбар да, ... те ... ... ... ... ... антонимдер дейді. Ащы-тұщы,
жақсы-жаман, аз-көп, алыс-жақын т. б. Болымсыздық мағынаны білдіретін
қосымшалар арқылы жасалған сөздер антоним бола алмайды: Қарлы — қарсыз,
желді — ... т. ... болу үшін ... ... ... ... ... болуы шарт. Кейде антоним сөздер жалпылық мағыналы қос сөз
түрінде де қолданылады.
Мысалы: Жоғары — ... ... ұшып ... ... ... 25. ... КОЛДАНЫЛАТЫН СӨЗДЕР МЕН ТЕРМИНДЕР.
Сөздік құрамдағы сөздердің колданылу аясы ... ... ... сөздер
кісінің мамандығына, кәсібіне, біліміне қарай қолданылса, енді бір сөздер
ғылым түріне не ... жер ... ... қолданылады.
Мысалы: оқулық, шәкірт, көрнекілік, ұстаз, үлгірім — мектеп, ісіне
байланысты сөздер, ал ринг, гоңг, раунд, төреші, қарсылас, ... ... ... ... ... сөздер кез келген жерде айтыла
бермейді, әркімнің аузынан естіле бермейді. Осылармен қатар адамдардың
мамандығына, кәсібіне, біліміне қарамай-ак күнделікті ... ... ... жиі ... кез ... ... айтыла беретін
сөздер бар.
Мысалы: ас, су, ауа, жер, кун, ... ... ел, ... көрші, туыс, орын, уй-
жай, отыр, жур, кел, бер, ал, сөйле, жақын-алыс, жақсы, әдеп, улкен-кіші,
ақыл, тәртіп, т. б. ... ... ... ... ... сөздік қорының
бай екендігін көрсетеді. Жалпыға бірдей жиі қолданылатын сөздер
болғандықтан, оларды жалпылама қолданылатын сөздер деп атайды. Мамандыққа
және ғылым мен техниканың әр ... ... ғана ... ... ... ... Мысалы: тіл біліміне қатысты сөз табы, септеу, сын есім,
зат есім, жалғау, жұрнақ, түбір, тасымал, екпін, үндестік заңы, ... ... ... бар. ... ... сюжет, бейне, теңеу,
композиция, идея, шумақ, ұйқас, эпитет, поэзия, мысал, әңгіме, роман т. б.
сияқты терминдер қолданылады. География гылымына байланысты азимут,
полярлық ... ... ... ... ... ... т. б.
терминдерді айтуға болады. Математика ғылымынан көбейгіш, көбейтінді,
азайғыш, айырма, қосынды, бөлгіш, теңдеу, симметрия, координат,
пропорционал ... ... ... ... ғылымына қатысты тамыр, жапырақ, өркендер мен бүршіктер, клетка,
цитоплазма, органикалық заттар, организм т. б. ... бар. Осы ... ... ... химия, физика, астрономия, медицина, заң,
экономика, тарих, этнография т. б. ғылым салалары мен ... ... да ... 26. ... ... ЕНГЕН СӨЗДЕР.
Қай тілдің болса да, сөздік құрамы өзінің даму барысында басқа тілдерден
енген сөздермен де толысып отырады. Бір ... ... ... сөз ену ... және ... ... мәдени қатынастарға байланысты болады.
Мұндай мемлекетаралық қатынастар халықтардың бір-біріне зат ... ол ... ... да ... ... береді.
Әлеуметтік жағдайға және мемлекетаралық қатынастарға байланысты, мысалы,
орыс тілі мен қазақ тіліне енген сөздер өте көп. Мысалы: ескі ... ... келе ... ... ... ... ... лаборатория, формула, газет,
почта, кабинет, бюллетень, симфония, касса, кассир, балкон, ... ... ... физика, экономика, термометр, телеграф, телефон,
телевизор; ағылшын тілінен: чемпион, руль, рельс, клуб, вокзал; француз
тілінен: бюро, депо, партизан, авангард, ... ... ... ... офицер, штаб, матрас т. б. Бұл сөздердің барлығы қазақ тіліне орыс
тілі арқылы ... ... ... казак тілінің қанына сіңіп, тіліміздің
байлығына айналған, жалпыхалықтық сипат алып кеткен араб, парсы тілдерінін
сөздері де бар: алгебра, нашатырь, әдебиет, ... ... ... сәлем,
сағат, мектеп, өмір, Отан, бала, ұстаз, мұғалім т. б.
§ 27. ДИАЛЕКТ ЖӘНЕ ... ... ... ... тілде қолданылып, сөздік құрамға енетін сөздер сол тілде
сөйлейтін адамдардың бәріне түсінікті болып ... ... ... ... тек ... бір аймақ шеңберінде ғана жұмсалатын
сөздер бар. Мысалы: Шымкент, Арыс манында шайнекті — чәугім, жұмыртқаны —
тұқым дейді, Орал өңірінде ...... ...... ...
бөрлек десе, Гурьев, Маңғыстауда: көрт, кердері, жанпоз, жарбай сияқты түйе
атауының неше түрі бар. ... ... ... тілінде ғана колданылатын,
белгілі аймақ көлсмінде ғана айтылатын сөздерді диалектизмдер дейді.
Әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... кәсібінс байланысты: таутан, асман, қызылқанат, табан, бекіре, шортан
(балық атаулары), аламан, тоспай, итерқұл, морда (ау, ... т. б.; егін ... ... ... ... ... жан арық, қол арық, оман арық,
ата жап, жер суы, желке суы, орақ суы, ... суы ... ... ... шекілдеуік, бәдірен, қауыншек, әнгелек, күнбағыс т. б. сөздер ... ... бір ... пен ... ... байланысты ғана қолданылатын
сөздерді кәсіби (профессионалдық) сөздер деп атайды.
§ 28. КӨНЕРГЕН СӨЗДЕР МЕН ... жэне ... өнер мен ... ... ... ... саласындағы жаналықтар лексикаға да үнемі ыкпалын тигізіп
отырады. ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптар, ескі
ұғымдар, үй мүлкі, шаруашылық бұйымдары ... ... ... ... ... ... қалады. Соларға қатысты сөздер мен
атаулар да ескіреді, яғни қолданудан шыға бастайды. Мысалы: шоқпар, соқа,
сойыл, найза, айбалта, күрзі, ... ... ... ояз, ... ... ... ... жүзбасы, сарбаз, дуан, пері, періште, ысқат, азан,
барымта, дабыл тәрізді сөздер бүгінгі өмірде
28
көп қолданыла бермейді. Бұлар белгілі бір дәуірдің, ... ... ... ... ... ... Олар көнерген сөздер деп аталады. Және
олардың кейбірі жана ... ... ... ... ... да
мүмкін.
Тіл — тілде көнерген сөздердің историзмдер және архаизмдер деп ... түрі бар. ... ... мен ... ... ... шығып қалып,
сол ұғымдарды білдіретін олардың атаулары — сөздер де көнеріп, тілде
қолданбайды. ... ... ... ояз, барымта, дуан басы, дүре, малай,
күң, құл, бай, болыс т. б. Мұндай сөздерді историзмдер дейді. Бұрынғы
атаулары ескіріп, кейін басқа атаулармен ... ... ... ... бар. ... жасак, немесе қол — әскер, қол басы — ... ... — хат ... ...... ... — бірлесу, қосын — ұйым,
желек — орамал т. б. ... ... ... ... ... ... заттар
мен құбылыстардың бұрынғы атаулары архаизмдер деп аталады.
Қоғамның дамуына сай ... де ... ... отырады. Әр қоғамда
халықтың санасына, түрліше жағдайына, рухани ... ... ... ... ... жаңа сөздер пайда болады. Мұндай жаңа
сөздерді неологизм деп атайды.
Бұрынгы Советтік дәуірде тілімізге көптеген жаңа сөздер ... ... ... ... ... колхоз, совхоз, тәлімгер т. б.
Қазақ тіліндегі неологизмдер бес түрлі тәсілмен жасалады.
1. Сөздердің мағыналарының жаңаруы ... ... ... ... ... ... ... мұздат-қыш, құра-м, наград-тау, оқу-лық.
3. Сөздердің бірігуі арқылы: өнеркәсіп, бесжылдық, қолөнер.
4. ... ... ... ену ... самолет, парашют,
химия, телефон.
5. Басқа тілден сөзбе-сөз аудару арқылы: үшбұрыш, ... 29. ... ... ... ... ... сөздер дара күйінде емес, бір-бірімен
тіркесіп қолданылады. Тіркес екі түрлі болады. 1. Құрамындағы сөздердің
орнын өзгертуге немесе басқа ... ... бола ... еркін
тіркес. Мысалы: үлгілі бала дегеннің орнына үлгілі қыз деуге болады,
диктант жазу дегеннің ... ... ... хат ... мазмұндама жазу десе
де болады. Мұндай еркін тіркестер сөз тіркесі деп аталады. Еркін сөз
тіркесінің ... ... сол ... құрайтын сөздердің мағыналарымен
байланысты болады.
2. Мағынасы бір тұтас, құрамын өзгертуге, басқа сөзбен алмастыруға
болмайтын, бір ... ... ғана ... да ... бар. ... ... шөп алмас, ит жанды, таяқ тастам жер, мұзға отырғызып кету, жұмған
аузын ашпау, көзді ашып жұмганша т. б. Қой ... шөп ... ... түйе ... шөп ... ит ... ... мысық жанды деп өзгертіп айтуға көнбейді.
Сондай-ақ мұндай тіркес көркем, бейнелі бір ұғымды ... қой ... ... — жуас, ит жанды — көнбіс, таяқ тастам — жақын, ... ...... ... ... ашпау — үндемеу, көзді ашып-жұмғанша — лезде
деген мағыналарды білдіріп, бір сөздің орнына қолданылады. Сондықтан мұндай
тіркестерді ... ... ... ... тіркестің мағынасы оның
құрамындағы сөздердің мағыналарынан тумайды, басқа бір мағынаны білдіреді.
Мысалы: қабыргаңмен кеңес — ойлан, бесіктен белі ...... қас ... ...... мағыналарын білдіреді.
Еркін сөз тіркесі мен тұрақты тіркесті салыстырып көрейік.
|Сөз ... ... ... ... Таза ... таза ... ... басқандай (анық), ... ... ... ... ... ала ... аттамау |
|киім, ... |
| ... ... ... қоян ... Әдепті оқушы, әдепті ... таяқ ... ... ... ... ісі, ... |тіс ... (ундемеу). |
|ісі. | ... ... ... да, ... ... бір ғана ... білдіреді. Сөйлем
ішінде бір ғана мүшенің қызметін атқарады. Мысалы: Көзі ашық, көкірегі ... елге ... ... Осы ... көзі ... көкірегі ояу тұрақты
тіркестің сұрағы қандай? Саналы деген бір мағынаны білдіреді, анықтауыштық
қызмет атқарады.
Орын жағынан әбден қалыптаскан, құрамы өзгертуге ... бәрі ... ... ... бір ғана сөйлем мүшесі ретінде қолданы-латын
тіркесті тұрақты тіркес дейміз. Тұрақты тіркестер ғылым тілінде
фразеология, фразеологизм деп те аталады.
§ 30. ... МЕН ...... ... ... ... ... алтын қазынасы. Олардың көбі өмір шындығының қорытындысы.
Халықтың кейінгі ұрпаққа қалдырған өсиеті, өмір сүру ... ... ... ... ...... деп тегін айтылмаған. Мақал-мәтелді айтылатын
оймен орайластырып, орынды колдансақ, сөзіміз мірдің оғындай өткір, көңілге
қонымды көркем әрі бейнелі болады. Мақал-мәтелдер аз сөзбен ... ... өте ... ... ... ... шешендігін, ой
ұшқырлығын, тапқырлығын байқатады. Мақал мен мәтелдер ... ... ... мен ... ... ... тұракталып қалған да, сөйлегенде
дайын тілдік құбылыс ретінде қолданылады.
30
Бұл жағынан келгенде, яғни құрамындағы сөздердің тұрақты болуы, ... ... ... ... және ойға ... де ... ... де
көркем мән үстеуі жағынан, макал-мәтелдер тұрақты тіркестерге жақын болып
келеді.
Сөйлем құрылысы, ішкі мазмұны жағынан мақал мен мәтелдердің өз ... ... ... ой ... ... өсиет, ереже тәрізді көбіне ауыс, астарлы
мәнде тұжырымдалып айтылады.
Мысалы: Ер ... екі ...... иілгені — сынғаны.
Жақсыдан шарапат, жаманннан кесапат.
Өз басыңды дауға берсең де, жолдасыңды жауға берме.
Мәтелдерде негізгі айтылатын ой-пікір жанамалап, сілтеме — ишара ... Күш ... ... ... ... ... — ер ... есімі — ел есінде.
Мақал-мәтелдердің көпшілігі ауыспалы, келтірінді мағынамен беріледі.
Мысалы: ... өзі ... ... бар.
Кісінің шырайына қарама, райына қара.
Оқ жетпес жерге ... ... үшін ... ... ... ... қалай түсінесің және ол кандай салалардан
тұрады? 2. Сөздік қор мен сөздің құрам деген не және олардың байланысы
қандай? 3. Сөз ... ... ... 4. ... ... ... не? ... мағынасы жағынан сөздердің негізгі сөздер және ... ... ... ... ... 6. ... мағына дегеннің мәнін
мысалдармен түсіндір. 7. Сөздердің тура және ... ... ... түсінесің? 8. Сөздің көп мағыналылығы деген не? 9. Омоним, синоним,
антоним ... ... ... түсіндір. 10. Жалпылама колданылатын
сөздер мен терминдер деген не және олардың ара қатынасы қандай? 11. ... ... ... ... ... бар? 12. ... және кәсіби сөздер
деген не? 13. Көнерген сөздер деген не және кандай түрлері бар? 14.
Неологизм ... не? 15. ... ... ... не және ... сөз ... ... 16. Мақал-мәтелдердің мәні неде? Өздерің білетін мақал-
мәтелдерді келтіріп, ерекшелігін көрсетіңдер.
СӨЗДЕРДІҢ ЖАСАЛУЫ.
§ 31. ... ... ... өмірдің дамуымен байланысты жаңа ұғымдарды білдіретін жаңа
сөздер пайда болады. Сөздердің пайда болуы мен
31
жасалуының ... ... бар. ... оқушы, оқулық, аялдама,
тоқсан, жеті, өнеркәсіп, бүгін, аяқ-табақ т. б. ... әр ... ... ... ... ... дегендер сөзге (түбірге) -шы, -лық, -ма
қосымшалары жалғану арқылы, тоқсан, жеті дегендердің мағынасы өзгеру
арқылы, яғни тоқсан саны үш ... ... ... жеті — жеті күн ... ... ... өнеркәсіп — өнер+кәсіп, бугін — бұл+күн деген
сөздердің бірігуі арқыльі, аяқ-табақ екі ... ... ... ... ... құрамының дамып, осылай жаңа сөздердің пайда болуын ғылым
тілінде сөзжасам деп ... 32. ... ... ... жасалуының бірнеше жолы болады. Олар: 1) түбірге қосымша (сөз
тудырушы жұрнақ) жалғану арқылы, мысалы: ба-ла-лық, ... ... ... ... т. б. 2) ... бірігуі арқылы; мысалы: турегелді (тұра-
келді), ашудас (ашу-тас), белбеу (бел-бау), сексен (сегіз-он) т. б. 3)
сөздердің қосарлануы арқылы; мысалы: жақсы-жаман, ... ... ... т. ... ... ... арқылы жасалған сөздер туынды түбір деп аталады.
Сөздердің бірігуі арқылы жасалған сөздер біріккен сөздер деп аталады.
Сөздердің қосарлануы арқылы жасалған ... қос ... деп ... тілінің сөздік құрамы қысқарған сөздер арқылы да, ... ... ... да, бөтен тілден енген сөздер арқылы да толығып, байып
отырады.
§ 33. СӨЗДІҢ ҚҰРАМЫ.
Сөз түрлі бөлшектерден тұрады. Сөз ... ... тән ... және ... болады. Мысалы, жолдастыққа деген сөз мынадай төрт
бөлшектен тұрады: жол-дас-тық-қа. Бірінші жол бөлшегі салған із немесе
сапар мағынасын білдірсе, оған -дас ... ... ... сөзі ... ... тұр. Бұл ... -тық ... жалғанып, адамдар
арасындағы қатынас мағынасын білдіретін сөз жасалған. Соңғы -қа бөлшегі ... жаңа ... ... ... ... ... ... деген ұғымға түбір және қосымша деп аталатын
бөлшектер кіреді. Сөз ... бір ... де ... үй, әке, бала т. б.),
түбір мен қосымшадан да (мысалы, маңдай-ша, өнер-паз, біл-ім т. б.), түбір
мен ... де ... ... ... ... Марқакөл т. б.)
құралады.
§ 34. ТҮБІР МЕН ҚОСЫМША.
Сөздің бастапқы мағыналы бөлшегін түбір дейді. Мысалы: жолдастық,
сауыншылар, мектептердің, көрінген т. б. сөздердің
32
түбірлері — жол, сау, ... көр. ... ... ... ... та белгілі
бір мағынаны білдіреді: жол — із ... ... сау — сүт алу, ...
оқитын орын, көр — көзбен байқау.
Осы түбірлерге жалғанған -дас, -тық (жолдастық деген сөзде) -ын, -шы
(сауыншы деген сөзде), -тер, -діқ ... ... ... -ін, ... ... ... ... қосымша деп аталады. Қосымша жеке
тұрғанда ешбір мағына білдіре алмайды. Жоғарыдағы -дас, -тық, -ын т. б.
дегендерде ешбір мән жоқ. ... ... оған ... жаңа ... ... жол — із я сапар болса, жолдас — жолға бірге шығатын адам я
серік; не қосымша мән үстейді: мектеп — оқу ... орын ... -тер ... сол ... ... емес көп ... ғана білдіреді. Сөйтіп, қосымша
түбірсіз қолданылмайды және оның мәні тек түбір арқылы айқындалады.
Қосымша екі ... ... және ... ... өзі ... сөздің
мағынасын езгертеді немесе жаңа мағына тудырады. Жалғау өзі жалғанған
сөздің мағынасын ... ол ... ... ... ... өзі екі ... ... сөз тудырушы жұрнақтар және сөз
түрлендіруші жұрнақтар. Түбірдің негізгі мағынасын ... жаңа ... ... сөз ... ... ... -ын және -шы ... сөз тудырып тұр. Жол деген із немесе сапар мәнін беретін сөз ... -дас ... ...... ... ... оған -тық қосылып,
жолдастық — адамдар арасында болатын қарым-қатынас, сау ... сүт алу ... ... ... сөз ... оған -ын ... ... байланысты
жаңа мағынадағы заттық ұғым, оған -шы қосылып саууды іске ... ... ... иесі ... жаңа ... беріп тұр. Осындай
жұрнақтар арқылы жасалған сөздер туынды түбір немесе туынды сөз деп
аталады. ... жол, сау ... ... — негізгі түбірлер де, жолдас,
жолдастық, сауын, сауыншы деген сөздер — туынды түбірлер.
Бір сөзге бірнеше ... ... ... Бір түбірден жасалған әр түрлі
сөздер түбірлес сөздер деп аталады. Мысалы: өнім, өндіріс, ... ... ... ... ... — өн.
Пысықтау үшін сұрақтар.
1. Сөздердің жасалуы мен сөздік құрамынын арасында қандай байланыс бар?
2. Сөзжасам деген не? 3. Сөздердің ... ... ... бар? ... ... ... арқылы қаңдай сөздер жасалады? 5. Сөздердің бірігуі
арқылы қандай сөздер ... 6. ... ... ... ... ... Жаңа ... жасалуында қысқарған сөздердің орны қандай?
8. Сөздің құрамы неден тұрады? 9. Түбірдің негізгі белгісі қандай? ... мен ... ... ... 11. Қосымшаның
қандай түрлері бар? Олардың бір-бірінен айырмашылығы неде? 12. Туыңды
түбір ... не? 13. ... ... мен негізгі түбірдің айырмашылыгы
қандай? 14. Түбірлес сөздер деген не?
33
§ 35. ДАРА СӨЗДЕР МЕН КҮРДЕЛІ ... ... ... дара және күрделі сөздер болып екіге бөлінеді. Бір
ғана ... ... ... және туынды түбір сөзді дара сөз дейді.
Мысалы: әке, жолдас, ауыл, аялдама сияқты сөздер дара сөз болып табылады.
Себебі бұл сөздер ... бір ғана ... ... (әке, ... немесе бір
ғана туынды түбірден (жолдас, түбірі жол, -дас — жұрнақ, аялда-ма, түбірі —
аялда, -ма — ... ... ... одан да көп ... ... сөзді күрделі сөз дейді. Мысалы:
әке-шеше, ауыл-аймақ, ашудас, бесжылдық, боз торгай, қара ... он ... ... ... ... болып табылады. Себебі бұлар кемінде екі
түбірден құралған: әке-шеше (әке және шеше), ауыл-аймқ, (ауыл және аймақ),
ашудас (ашу немесе ащы және тас), ... (бес және ... боз ... және ... қара торы ... және ... он уш (он және үш).
Күрделі сөздер жасалу жолына қарай біріккен сөздер (бүгін, жаздыгүні,
алғысөз), қос сөздер (үлкен-кіші, аяқ-табақ), қысқарған ... (АҚШ, ... ... ... ... ... қара көк, жүз бес) болып бөлінеді.
Сөйтіп, күрделі ... бір ... сөз ... (сөзжасамның) белгілі
жолдары (біріктіру, қосарлау, тіркестіру) арқылы жасалған жаңа сөздер
болса, екінші жағынан, ... ... ... ... бір түрі болып
табылады.
§ 36. БІРІККЕН СӨЗДЕР.
Екі я одан да көп түбірден бірігіп, тұтас бір ұғымды білдіретін ... ... сөз деп ... Мысалы: алгысөз, белбеу, баспасөз, ашудас,
өнеркәсіп, тоқсан екі сөзден құралып ... және сөз, бел және бау, ... ... және сөз, ашу я ащы және тас, ... ... заңы бойынша т
дыбысы д-ға айналып, тас сөзі дас болған; өнер және кәсіп, тоғыз — ... он — ан), бір ... ғана ... болып тұр.
Қазақ тілінде біріккен сөз екі түрлі болады. Бірі — ... ... ... сақталып отырады. Мысалы: туйекұс (түйе-құс),
бұзаубас (бұзау-бас), қарақұрт (қара-құрт), басмақала (бас-мақала) т. ... ... ... түбірлердің тұлғалары сақталмай, кейбір дыбыстық
өзгерістерге ұшырайды. Мысалы: биыл (бұл және жыл, бірінші ... л ... ... ... ... ... ж дыбысы й-ға айналған), жаздыгуні
(жаздың және күні, бірінші сөздегі соңғы ң ... ... ... ... ... к дыбысы ілгерінді ықпал заны бойынша г-ге айналған),
түрегелді (тұра және келді, бірінші сөздегі ... ... ... ... ... ұ-ү-ге, а-е-ге айналған, екінші
сөздің басындағы к дыбысы г-ге айналған). Бұлар ғылым ... ... деп ... сөздерге көбіне мынадай атаулар жатады. 1. Аң, құс, жәндік,
өсімдік атаулары: ... ... ... ... ... ... ... қарақұрт, итмұрын, саңырауқұлақ, бәйтерек,
бәйшешек т. б.
2. ... ... (жер, су, ... ... ... ... Көкбозат, Сарысу,
Қызылорда, Әулиеата, Алакөл т. б.
3. Кісі ... ... ... ... ... ... ... т. б.
4. Дене мүшелері, анатомиялық атаулар: асқазан, ... ... ... сегізкөз, тазқарын т. б.
5. Ауру атаулары: ... ... ... ... т. б.
6. Ойын атаулары: алтыбақан, ақсуйек, балтамтап, доптаяқ, ... ... Ән, күй, өлең ... ... ... Қараторгай, Кісенашқан,
Сегізаяқ т. б.
8. Қоғамдык өмірге, күнделікті тұрмысқа ... әр ... ... ... кәсіпорын, шекара, еңбеккүн, отағасы,
ақсақал т. ... ... ... ... биыл, бүгін, қыстыгүні,
жазғытұрым, күздігүні, ... т. ... ... ... ... атаулар: ешкім, ештеңе, қайсыбіреу,
әлдекім, әрқайсысы, ... ... ... ... ... 37. ... ... ЕМЛЕСІ.
1. Біріккен сөздер әрқашан бірге жазылады. Мысалы: баспасөз, шекара,
қарақұс, әлденеше, әркім, Ақтөбе, Талдықорган, бесжылдық.
2. ... ... ... ... ... өзгерген түрінде жазылады.
Мысалы: ашудас (ашутас емес, ащытас емес), ендігәрі (ендігіденәрі емес),
сөйтіп (солайетіп емес), қонағасы (қонақасы емес), Өмірзақ ... ... ... ... ... (бұл күн емес) т. б.
3. Еш, бір, әр, кей, әлде ... ... ... (мысалы, еш сөзі
кім, бір, қандай, қайда, қашан, теңе сөздерімен, бір сөзі неше, талай, аз,
ыңгай, келкі, жола, жолата, қыдыру сөздерімен, әр сөзі кім, ... ... бір, ... ... кей сөзі бір, ... сөзімен, әлде сөзі кім,
қашан, қалай, қайда сөздерімен) бірігіп жазылады да, ... ... ... жұмсалғанда, олардан бөлек
жазылады. Мысалы: еш бала, еш жерде, бір ... әр ... ... т. ... 38. ҚОС СӨЗДЕР.
Сөздердің қосарланып немесе қайталанып айтылуынан жасалған сөздерді қос
сөз деп атайды. Сөздерді қосарлап немесе қайталап қолдану — жана ... бір жолы ... ... ... ... ... анталаса, Ата-
анадай елжірер күннің көзі. (Абай). Бұл сөйлемде жан-жануар, ата-анадай
деген — қос ... олар жаңа ... жаңа ... ... тұр: ...
бүкіл айналадағы, табиғаттағы жаңды заттар; ата-анадай — ең ... ... мен ... деген мағынада яғни ең күшті мейрімділік деген мәнде
қолданылған.
Қос сөздер екі түрлі ... ... қос ... және ... ... ҚОС ... ... екі рет қайталануынан жасалған қос сөздер қайталама қос
сөздер деп аталады. ... ... ... ... ... және ... түбірдің ... ... ... ... ... ... болады, сөйлей-
сөйлей шешен болады, үйдей-үйдей боп жатыр, алпамсадай-алпамсадай
жігіттер т. б.
2) бір ... ... бір ... ... бір ... ... көзбе-көз айтты, ауыл-ауылды аралады, өз-өзінен кысылды, жүзбе-жүз
көрісті т. б.
3) бір ... әр ... ... ... ... ... ... қолды-қолмен кетті, ерні-ерніне ... ... ... орынды-орынсыз күлме, барар-бармасымды Құртқа біледі т. ... ... ... ... ... еліктеу мәнінде келіп,
дауыссыз дыбыстан басталатын сөздің бірінші дауыссыз дыбысының орнына және
дауысты дыбыстан ... ... ... -м, -п ... қосылып
жасалады. Мысалы: ет-мет, шай-пай, түйе-мүйе, ат-мат т. б.
5) еліктеуіш сөздің ... ... ... ... ... ... Мысалы: тарс-тұрс дыбыс шыкты,
жалт-жұлт етті, найзағай жарқ-жұрқ ... ҚОС ... ... ... ... қос сөзді қосарлама қос сөздер дейді.
Әдетте мағыналары бір-біріне жақын синоним сөздер немесе мағыналары бір-
біріне қарама-қайшы келетін антоним ... ... ... аяқ-табақ,
құрт-құ.мырсқа, құрбы-құрдас, әке-шеше т. б. Бұнда аяқ та, табақ та
ыдыстар, құрт та, ... да ... ... да құрдас та замандастар,
әке де, шеше де ата-аналар. Ал ... ... ... ... қос ... ... ... екіншісінің мағынасына қайшы
келіп тұр. Осы қасиеттері жағынан қосарлама қос сөздер сөйлемнің бірыңғай
мүшелеріне ... ... ... ... ... сыңарлары тұлғалас болып
отырады. Бұндай қос сөздерді кейде арасына жалғаулық шылауларды келтіріп,
бірыңғай мүше етіп қолдануға болады. Мысалы: Кәрі-жас тугел жиналды — ... жас ... ... айқай-щу тыйылды — айқай да, шу да тыйылды т. б.
Қосарлама қос сөздердің құрамы мынадай болады.
1. Мағынасы бір-біріне жақын (синоним) я ... ... ... ... ... ... ... қысы-жазы,
жата-жастана, ауыл-аймақ т. б.
2. Бір сыңары мағыналы, екінші сыңары мағынасыз ... ... ... ... құда-анда, көйлек-көншек т. б.
Қазіргі кезде мағынасыз делінетін сыңарының ерте ... ... ... ... ... ... ... сөздердің көпшілігі көне сөз
немесе басқа тілден енген сөз ... ... ... бала сөзі ... ... де көне ... бала, кішкентай деген үғымды білдірген
(қызыл шақа ... ... ол ... ... ... кейбір түркі
тілдерінде (мысалы, түркімен тіліңде) бар. Жұрқа сөзі көне ... ... анда сөзі ... жақын, дос адам деген мағынада қолданылған. Көне
түркі тілінде көншек жалаңаш етке киетін киім ... Екі ... да ... сөздер қосарланады. Мысалы: ығы-
жығы, оқта-текте, ... т. б. Бұл ... ... қазіргі
кезде ешбір мағына білдірмесе де, бұрынғы кезде мағынасы ... ... сөзі де, жығы сөзі де көне ... ... жиын ... ... тілінде некен де, саяқ та жеке ... ... ... да, текте де ... ... ... ... ... кезде ғана қалыптаса бастаған бір топ қосарланған сөздер
бар. Олардың сыңарлары ... бір ... ... әр ... ... ... үгіт-насихат бөлімі, оқу-ағарту саласы, саяси-
экономикалық жағдай, қоғамдық-саяси әдебиет, саяси-көпшілік әдебиет, ... ... ... ... ... ... т. б.
Қос сөздердің қайталама түрі де, қосарлама түрі де де ... ... ... Қосымша сөйлем ішінде негізінен қос сөздің екінші сыңарына
жалғанады. ... ... ... ... ... ... ... жалғауы (-ым) мен табыс септік жалғауы (-ды) қос сөздің екінші
сыңарына (бармас) жалғанған, бірақ бұл қосымша білдіретін мағына (І-жақ
тәуелділік және тура ... қос ... ... ... да ... 39. ... СӨЗДЕР.
Кейбір күрделі атаулар, мемлекет, ... ұйым ... ... ... ... ... ... та
37
қолданыла береді. Мысалы: Машина-трактор станциясы деген МТС болып, Америка
Құрама Штаттары деген АКШ болып, Біріккен ... ... ... Б¥¥ ... ... ... деген ҚазМУ болып кысқарып та жұмсалады.
Осындай күрделі атаулардың белгілі тәсілдермен қысқартылып алуын қысқарған
сөздер дейді.
Күрделі атаулар әр түрлі жолдармен ... ... атау ... ... бас әріптерінен құралады.
Мысалы: Б¥¥ — Біріккен Ұлттар Ұйымы, ҒА — ... ... ... ... ... ... көрмесі, КТУ — кәсіптік-техникалық
училище т. б.
Бұндай қысқарған ... бас ... ... да ... қосымша дефис (-)
арқылы жалғанады. Мысалы: АКШ-тың (Америка ... ... ... ... ... атау құрамындағы бірінші сөздің бас ... мен ... бас ... ... Мысалы: ҚазМИ — Қазақтың медицина
институты.
Бұндай қысқарған сөздердің бірінші буынындағы бірінші әріп пен кейінгі
сөздерден қысқартылып алынған бірінші әріптері бас ... ... ... ... ... (-) ... ... Мысалы: ҚазМУ-дің (Қазақтың
мемлекеттік университетінің) студенті, ҚазТАГ-тің (Қазақтың телеғраф
агенттігінің) мәлімдемесі.
3. Күрделі атау құрамындағы сөздердің ... ... ... ... бірінші буыны мен келесі сөз тұтасымен ... ... ... ... кіші әріппен жазылады да, қосымша
әдеттегі сөздей (дефис арқылы емес) жалғанады, яғни қосылып жазылады.
Мысалы: обкомға (облыстық ... ... ... ... ... ... педучилищеге (педагогтік училищеге) түсті,
медпункттің (медициналық пункттің) алдында т. ... ... ... Ил-86, АН-24 ... ... ... (самолет,
машина, трактор т. б.) ... ... үшін ... ... де қысқарған сөздер болып табылады. Бұңдай қысқарган сөздер бас
әріппен жазылады да, ... ... ... жалғанады. Мысалы: ТУ-154-пен
ұшып келді.
5. Әр түрлі өлшемнің ... ... ... м (метр), см (сантиметр), кг
(киллограмм), т (тонна), га (гектар), ц ... т. б. ... ... белгілер де қысқарған сөздер болып табылады. ... ... ... да, қосымша жалғанбайды.
§ 40. ТІРКЕСТІ СӨЗДЕР.
Екі я одан да көп ... ... ... бір ұғымды білдіретін күрделі
сөздер тіркесті сөздер деп аталады. Бұлар мағынасы жағынан біріккен сөздер
сияқты бір ұғымның атауы болып келеді, ... ... ... Мысалы: боз
торғай, сөз таптары, қара торы, уш жуз т. б.
38
Тіркесті сөздерге күрделі зат ... ... ... ... ... ... т. б.), ... сын есімдер (кара кер, бидай өңді, ат
жақты, ұзын ... т. б.), ... сан ... (он үш, екі жүз ... бес ... ... үстеулер (күні бойы, ала жаздай, ертеден қара ... ... ... жатады.
Пысықтау үшін сұрақтар.
1. Дара және күрделі ... ара ... ... 2. ... ... жолына қарай қандай түрлері бар? 3. Күрделі сөздердің ерекшеліктері
қандай? 4. Біріккен сөздер деген не? 5. Кіріккен сөздер ... не? ... ... жататын қандай күрделі атауларды білесің? 7. Біріккен
сөздердің, емлесі кандай? 8. Қос сөздің қандай түрлері бар? 9. Қайталама
қос сөздердің қандай жасалу ... бар? 10. ... кос ... құрамы
қаңдай болады? 11. Қос сөздің емлесін айт. 12. Сөздерді ... ... бер. 13. ... ... емлесін түсіндір. 14. Тіркесті
сөздердің емлесін айт.
МОРФОЛОГИЯ.
§ 41. НЕГІЗГІ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... біркелкі бола
бермейді. Сөздердің көпшілігі белгілі бір ұғымның атауы ... да ... да ... ... білдіреді. Ал кейбір сөздер жеке тұрғанда
ешбір мағына білдіре алмайды, сөйлемде екінші бір сөздердің жетегінде
қолданылып, сол сөздің мағынасын ... ... ... ... ... байланыстыру қызметін атқарады. Мысалы: Мен жазбаймын
өлеңді ермек ушін (Абай). Бұл сөйлемдегі 5 сөздің ... жеке ... ... бір ... білдіреді.
Мен — айтушы адам, жазбаймын — қағаз ... сөз ... ...... ... белгілі бір ұйқаспен айтылатын сөз, ермек — уақыт
өткізу үшін жасалатын ... Ал ушін ... ... ... жоқ. ... үшін деген сөз ермек деген сөздің жетегінде тұрып, сол сөзге
мақсаттық мән үстейді де, ермек сөзін жазбаймын ... ... ... ... ... бір мағына білдіретін, белгілі бір ұғымның
атауы болып табылатын ... ... ... деп атайды да, ондай мағына
білдіре алмайтын, тек басқа сөздердің жетегінде жұмсалатын сөздерді көмекші
сөздер дейді. Негізгі сөздер өз ... ... бір ... ... ... бере ... ... сөйлем ішінде белгілі
бір сөйлем мүшесі бола алады. Ал көмекші сөздер жеке тұрып мағына білдіре
алмайтындықтан, сұраққа жауап та бере ... ... өз ... ... мүшесі де бола алмайды. Әдетте көмекші сөздер өзі жетегінде
жұмсалатын сөзбен қабаттасып қолданылады, сол сөзге қосымша
39
мән үстейді немесе ол ... ... ... ... ... Жоғарыдағы
сейлемді талдасақ былай болар еді.
Кім жазбаймын?— м е н — ... Мен не ... ... — баяндауы-
ш. Нені жазбаймын?— ө л е ң д і — толықтауыш. Не үшін ... ... үшін — ... ... ... жеке сұрақ қоюга болмайды, өз бетімен сөйлем мүшесі де
бола алмайды, ермек пен жазбаймын сөздерін байланыстырып, ... ... ... ... ... ... ... тұлғасына, қойылатын сұрағына,
сөйлемде аткаратын қызметіне қарай топталуын сөз ... деп ... ... 9 түрлі сөз табы бар. Олар: зат есім, сын есім, сан есім, ... ... ... сөздер, шылау, одағай.
§ 42. ЗАТ ЕСІМ.
Заттың атын білдіріп, кім? не? деген сұракка жауап беретін сөздер ... деп ... ... әке ... ... ... әнші ... іні
(кім?), тау (не?), ауыл (не?), ақыл (не?), мал (не?), құс (не?) т. ... ... зат ... кім? деген, адамнан басқа зат атауларына
(жансыз және мал, аң, құс, балық т. б.) не? ... ... ... есім ... есім және ... есім ... ... бөлінеді. Біркелкі
заттардың жалпы атауы жалпы есім деп ... ... ... ... ғана ... ерекше аты жалқы есім деп аталады. Мысалы: кісі, адам
деген жалпы адам атаулыға тән ат ... ... ... ... бұл ... ... емес, тек қана жеке кісілерге тән ат. Жалқы есім әдетте
кісі ... ... аты мен ... ... ре-спублика, облыс,
аудан, қала, көше, ұйым, мекеме, завод-фабрика ... ... ... т. б.) ... әр ... ... ... журнал, кітап, ән-күй, би т.
б.) аттары, мал, құс, хайуанаттарға арнап қойылған (мысалы, Тайбурыл,
Құлагер т. б.) аттар болып келеді. Жалқы есімдер бас ... ... 43. ЗАТ ... ... есім ... және туынды зат есім, күрделі зат есім болады. Туынды
зат ... ... ... ... ... қой-шы, куй-ші, ай-лық,
жақсы-лық, біл-ім, аялда-ма, бұр-ғы, айт-ыс, куре-к т. б.
Зат есімдер бірігу, қосарлану, тіркесу ... да ... Олар ... есім деп ... ... ... ... ашудас, Көкшетау, Сарысу,
аяқ-табақ, азық-тулік, ауыл-аймақ, қант қызылшасы, қызыл отау, Арал теңізі
т. б.
40
ЗАТ ЕСІМ ... ... ... зат есім болып саналатын сөздердін көпшілігі қосымша арқылы
жасалған туынды сөздер ... ... ... ... үлкен екі топқа
бөлініп жүр.
1. Есімдерден (зат есім, сын есім, сан есім т. б.) ... ... ... ... -ші: ... ... балық-шы, аң-шы т. б. Бұл жұрнақ арқылы жасалған
сөздер ... ... ... ... ... ... -лік, -дық, -дік, -тық, -тік: ... шебер-лік, шын-дық, дос-
тық т. б. Ондай сөздер жалпылық, қалыптық, қатыстық мән білдіреді. -шылық,
-шілік ... ... ... жұрнағы: егін-шілік, кем-шілік, тір-
шілік, айырма-шылық т. б.
-ша, -ше: бөлім-ше, кітап-ша, маңдай-ша т. б. -шық, -шік: ... ... ... т. б. -ыл, -іл, -л: ... гурс-іл, дір-іл, т. б. Бұл
жұрнақ көбінесе еліктеу сөздерге жалғанып, сол кұбылыстың атын біддіреді.
-хана, -стан, -кеш сияқты ... ... ... ... ... ... Қазақ-стан, арба-кеш т. б.
2. Етістіктен зат есім сөздерін тудыратын жұрнақтар:
-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе: ... ... ... ... т. б. ... -м: бөл-ім, біл-ім, тый-ым, тоқта-м, байла-м т. б. -қы, -кі, -ғы, -гі:
шап-қы, ... ... ... т. б. -ыс, -іс, -с: ... ... ... ... т. б. -ык,, -ік, -қ, -к: қазы-ық, көр-ік, тукір-ік, ... ... ... т. б. -ақ, -ек, -қ, -к: ... ... ... жат-ақ
т. б. -ғыш, -гіш, -қыш, -кіш: бас-қыш, сүз-гіш, қыр-ғыш, сыпыр-ғыш т. б.
-ын, -ін: ... ... ... ... т. б. -ыш, -іш, -щ: қуан-ыш, суйен-
іш, өкін-іш, қызған-ыш т. б.
-уыш, -уіш: тырна-уыш, еле-уіш, туйре-уіш т. б. -ман, -мен: ... т. ... 44. ЗАТ ... ... ... ... тұлғалары оның жалғаулары болып табылады. Жалғаулар,
бір жағынан, өзі жалғанған сөзге ... бір ... ... үстесе,
сөйтіп, зат есімнің сөз түрлендіру жүйесінің бір көрінісі болып табылса,
екінші жағынан, өзі жалғанған сөзді екінші бір сөзбен байланыстырады. Қазақ
тілінде жалғау төрт ... ... ... ... ... ... жалғау
және жіктік жалғау. Зат есім негізінен көптеледі, ... ... Тек ... ... не ... ... зат ... ғана жіктеле
алады. Мысалы: мен бала-мын, сен бала-сың, сіз бала-сыз, ол ... ал мен ... сен ... т. б. ... қолданылмайды, Кейде адам мәнінде
салыстыру үшін қолданылған зат есімдер жіктеледі. Мысалы: мен асқар тау-
мын, сен төбе-сің; Сен темір-сіқ, мен ... ... ... т. ... 45. ... ЖАЛҒАУ.
Көптік жалғау алты түрлі: -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер ... ... ... заңы ... бір ... жалғанып, заттың кептігін
білдіреді. Мысалы: оқушы-лар, үй-лер, қыз-дар, мектеп-тер т. б.
Көптік жалғау тек өзі ... сөз ... ... ... ғана ... бірге сол зат көпке ортақ екенін де білдіреді. Мысалы: үйлеріңе
қайтыңдар, қонақтар шайларын ішті дегенде үйдің, шайдың ... ... ... қатысты адамдар (сендер және қонақтар) көп екенін білдіріп тұр. Ал
көптік жалғау кісі ... ... сол ... ... ... оның
қасында да көп кісі бар екенін білдіреді. Мысалы: Зейнептер әлі есік
алдында тұр дегенде Зейнептің көптігі емес, Зейнеп және оның ... адам бар ... ... ... мәні ... тұр.
Көптік ұғым кейде сан есімдер мен көп, мол, бірнеше, бір талай сияқты
сөздер мен қайталама қос сөздердің затты ... ... ... да ... ... жиырма шақты окушы, қора-қора қой, тау-тау астық т. б.
§ 46. ТӘУЕЛДІК ЖАЛҒАУ.
Тәуелдік жалғау бір заттың екінші бір ... ... ... ... ... ... сөз үш ... біріне тәуелдене, меншіктеле
айтылады. Тәуелдік жалғау өзі жалғанған сөзді ілік септік жалғаулы сөзбен
байланыстырып ... я ... ... бір ғана ... я адамға меншікті екенін білдіруді
оңаша тәуелдеу, ал керісінше бір я бірнеше заттың көп затқа я адамға
меншікті екенін білдіруді ... ... ... ... ... үлгісі.
| | |Тәуелді за- ... ... ... | ... |Жақ ... иесі | ... ... ... | | | |
| | ... |Жекеше |көпше | ... |I ... ... |ел-дер-ім |-м, -ым, -ім |
|тәуелдену | | | | | |
| | | ... ... | |
| |II ... ... ... |-ң, -ың, -ің |
| ... | |бала-ң ... | |
| ... ... ... |ел-дер-ініз |-ңыз, -ңіз, |
| |йы | | | | |
| | | ... ... ... ... |
| | | | ... | |
| | | | | | |
| |III ... ... ... |-сы, -сі, |
| | | ... ... |-ы, -і |
|ортақ |1 ... ... ... -міз, ... | | | | | |
| | ... ... ... |-ымыз, |
| | | | ... | |
| | | | | ... |
| |II ... ... ... |-ын, -ің, -ң |
| ... | ... |бала-лар-ың. | |
| ... ... ... ... |-ыңыз,-іңіз, |
| |йы | | | | |
| | | ... ... ... -ңіз, |
| | | | ... | |
| | | | | | |
| |III ... ... ... |-сы, -сі, |
| | | ... ... |-ы, -і |
| | | | | | | |
§ 47. ... ... жалғау зат есімге жалғанып, әр түрлі грамматикалық мағына үстеп,
сөйлемде оны басқа сөздермен байланысқа түсіреді. Қазақ ... 7 ... бар: атау ... ілік ... ... ... табыс септік, жатыс
септік, шығыс септік, көмектес септік. Атаудан басқа септіктің арнайы
жалғаулары бар. Атау септіктің тұлғасы зат есімнің ... ... ... ... ... ... ... жалғауы жоқ. Септік жалғаулары
сөзге буын үндестігі мен ілгерінді ықпал ... ... ... ... ... сол сөзге белгілі-белгілі грамматикалық мағына үстейді. Тек
көмектес септік жалғауы буын үндестігіне бағынбайды.
Септіктердің сұрақтары мен жалғаулары.
|Сеп- | ... | ... ... |тәуелдік ... | | ... I, ... III |
|тер | | |II ... ... ... |
| | | ... | ... |кім? не? | | | ... ... ... -нің, |-ның, -нің ... -нің |
| ... ... -дің, | | |
| | ... -тің | | ... | |-ға, -ге, ...... |
| |кімге? ... |-ке, | | ... ... |-ны, -ні, ... -ді |-н |
| ... нені? |- | | |
| | |ді, | | |
| | |-ты, -ті, | | ... ... ... |-да, -де, ... -де, ... -нде |
| ... |-те, | | ... |кімнен? |-нан, -нен, ... -нен ... -нен |
| ... ... | | |
| ... |-ден, -тан, | | |
| | |-тен | | ... ... ... -бен, |мен |-мен |
| ... |-пен | | |
| | | | | | | ... 48. ... ... МАҒЫНАЛАРЫ МЕН ҚЫЗМЕТТЕРІ.
Қазақ тілінде 7 септік түрі бар. Жоғарыдағы кестеден көрінетіндей,
олардың сұрақтары мен жалғаулары біркелкі емес. Сондай-ақ ... ... ... да ... түрлі. Кейінгі кезде септіктер екі топқа
бөлініп жүр: грамматикалық ... және ... ... ... ... ... табыс септіктері, көлемдік септіктерге барыс,
жатыс, шығыс, көмектес септіктері жатады. Септік жалғауларын бұлай ... ... ... ... мен қызметтеріне байланысты.
Грамматикалық септіктер (атау, ілік, табыс) негізінен тек затттық мәнмен
байланысты, қимылды атқарушы (бастауыш), не оның объектісі (тура
толықтауыш), не ... ... ... ... ... білдіреді.
Сондықтан да заттық мәнге (адамға байланысты және адамнан басқа затқа)
байланысты ... екі ... ғана ... ... кім? және не? кімнің?
және ненің? кімді? және нені? Ал көлемдік септіктер (барыс, жатыс, шығыс,
көмектес) заттық мәннен яғни объектілік мәннен (толықтауыш) ... ... ... ... ... (пысықтауыш) мәнде де жұмсалады.
Сондықтан барыс септік кімге? неге? деген сұрақтан ... ... ... ... ... ... неде? деген сұрақтан баска қайда? деген
сұраққа, шығыс септік кімнен? неден? деген сұрақтан басқа ... ... ... ... ... немен? деген сұрактан басқа қалай? деген
сұраққа да жауап ... Атау ... ... ... жоқ, зат есімнің негізгі және
туынды түбір тұлғасымен сәйкес келеді. Кейде көптік және ... ... да ... Атау ... зат есім ... бастауыш қызметін
атқарады. Егер басқа сөз таптары (сын есім, сан есім, есімше, ... ... б.) атау ... ... олар ... ... ... Мысалы: Толқыннан толқын (не?) туады (М. Жұмабаев). Ащы ... ... ... ... ... Ілік ... ... бір затқа тән екендігін көрсетеді. Әдетте
ілік септікті сөз тәуелдік ... ... ... да, ілік септіктерге сөз иеленуші зат (я адам) болады да,
тәуелдік жалғаулы сөз ... ... ... ... я катысты зат болады.
Мысалы: Хамиттын, екі құлағы шың ете түсті (С. Сейфуллин). ... ... ... (Ғ. ... Бұл ... ... деген ілік септіктегі сөздер құлағы, сөзі деген заттардың иесі,
меншігі мәнін білдіреді.
Сондай-ақ ілік септік бүтіннің бөлшегі (үйдің ... әр ... ... (судың сылдыры) сияқты ... ... ілік ... ... қалып та колданылады: ақынның өлеңдері — ақын
өлеңдері, қаланың жастары — қала жастары т. ... ілік ... сөз ... ... атқарады
(сұрағы кімнің? ненің?).
3. Барыс септік ... ... және ... ... ... ... кейде мақсатын білдіреді. Мысалы: Толқынға
толқын еркелеп, Меруерт көбікке оранып... Жарға жетер ентелеп (М.
Жұмабаев). Бұл ... ... ... ... көбікке (неге оранып?)
деген сөздер қимылдың (еркелеп, оранып) жанама объектісін білдіріп,
толықтауыш болып тұр, ... ... ... ... ... бағытын
білдіріп, мекен пы-сықтауыш болып тұр. Барыс септіктегі сөз ... ... ... ... ... толықтауыш болады да, қайда? неге?— не
үшін? (көбіне түйық етістікке жалғанғанда: оқуға келді — неге, не үшін
келді?) деген сұраққа жауап ... ... ... ... ... ... ... қарай деген шылаулармен тіркесіп те жұмсалады.
4. Табыс ... тура ... ... ... ... ... ... тура толықтауыш
қызметін атқарады. Сөйлемде кейде табыс септік жалғауы түсіріліп ... ... ... ... отты ... ішке шоқ ... ... Бәкен кейістікті ұмытты (Б. Майлин). Бұл ... ... ... ... септікте тұрып, тура толықтауыш болып тұр, шоқ (нені
түсіріп) табыс септіктің жасырын түрінде тұр. ... ... ... есім ... ... сөз я ... ... болмаса табыс септікті сөз бен оны ... ... ... ... сөз ... ... септік жалғауы түспей қолданылады.
Мысалы: Ол танк қалкасымен жетіп үлгірген Әлияны байқамай да ... ... ... де ... ... (М. Әуезов).
5. Жатыс септік қимылдың, іс-әрекеттің болу орнын, ... ... ... ... де, ... ... неде? деген сұраққа
жауап берсе, мекен, мезгіл ... ... ... ... ... біреу зулатып шана теуіп барады екен (С.
Мұратбеков). Құлтайда жаңағының бірі жоқ (Ә. ... ... ... ... баяндауышы да болады: Қызым үйде, қылығы түзде (мақал).
6. Шығыс ... ... ... неден, қайдан
шыққанын, басталғанын ... ... ... және ... ... ... ... Мысалы: Толқыннан толқын туады (М.
Жұмабаев). Бұл сапарга біз Москвадан келе ... (С. ... ... сөз ... ... та ... Біз Жетісуданбыз. Шығыс септікті
сөз кейін, соң, бері сияқты ... де ... ... ... ... де кең ... ... революциясынан
кейін ғана шықты (С. Мұқанов).
7. ... ... ... ... ... ... ... қалай істелгенін және қимылға ортақтықты
45
білдіріп, сөйлемде пысықтауыш және ... ... ... ... келе ... — Абай ... көрші ауылдар (М. Әуезов). Хатшы жігіт
сағатқа қарап, кезекпен жіберіп тұр (Ғ. Мұстафин). Көмектес септік
жалғауьшың ерекшеліктері бар. Олар буын ... ... ... ... жоқ. ... ... буыны жуан болса да, жіңішке болса да ... ... -бен, -пен) ... Сондай-ақ мен, бен, пен деген
жалғаулық шылаумен ұқсас келеді. Егер ... ... сөз -мен, -бен, ... ... ол ... септік жалғауы болғаны, сөзбен бірге
жазылады, онсыз айтуға болса, ... және ... ... ... ... ... бөлек жазылады. Мысалы: Мағаш Кәкітай мен (және) Абайға
қарады. Мағаш ... ... ... септеу. Зат есімдер тәуелденіп барып та септеледі. Тәуелдеулі
септеудің барыс, табыс, ... ... ... ерекшеліктер бар.
Тәуелдік жалғауының 1 және 2-жағындағы сөздерге барыс септігінде -а, -е
жалғауы жалғанады: балам-а, уйің-е, ал ... ... ... -на, ... -н, ... -нда, -нде жалғаулары жалғанады: баласы-на, уйі-не, баласы-
н, уйі-н, баласы-нда, ... 49. ЗАТ ... ... есімдер сөйлемде баяндауыш қызметінде жұмсалғанда жіктеліп
қолданылады. Жіктік жалғаудың 3-жағы және жекеше, ... ... бар. ... ... ... зат есімдер жіктеледі де, 3-жақта кез келген
зат есім бола ... ... ... буын ... және ... (1-жақ)
үндестіктері бойынша жалғанады. 1-жақ жекеше -мын, -мін, -бын, -бін, -пын,
-пін, көпше -мыз, -міз, -быз, -біз, -пыз, -піз, 2-жақ ... ... ... сыпайы -сыз, -сіз, көпше анайы -сыңдар, -сіндер, сыпайы -сыздар,
-сіздер, 3-жақта ... ... жоқ. Оны мына ... ... болады.
|жак | |жак, | ... | ... | ... ... ... |біз ... ... |
|сен |бала-сың, әнші-сің |сендер|бала-сыңдар, |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... ... ... әнші— |
§ 50. КӨМЕКШІ ЕСІМДЕР.
Лексикалық мағынасынан айрыла ... ... ... бір ... ғана ... зат ... бар. ... іш, маң, түс, алд(ы), аст(ы), уст(і), қас, жан сиякты ... ... зат ... жетегінде жұмсалады: Ауылдың жаны терең сай. (Абай).
Осындай сөздер көмекші есім деп аталады. Әдетте ... есім ... ... ... зат ... тіркесіп, сөйлемнің бір ғана мүшесі
болады.
§ 51. ЗАТ ЕСІМНІҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ҚЫЗМЕТІ.
Зат есімнің сөйлемдегі қызметі оның қай ... ... ... Зат есім атау ... тұрып, кім? не? деген сұраққа жауап беріп,
сөйлемнің ... ... ... ... өзен ағар сарқыраған
(Ы. А.). Бұл сөйлемде өзен сөзі атау септікте тұрып (не ағар?), ... ... ... Зат есім ... ... ... ... да болады. 3-жақта
жіктелген сөздің жіктік жалғауы болмайды. Мысалы: Ақ басты Алатаудың
Жамбылымын (Ж.). Ынтымақ — оқ өтпес сауыт ... Бұл ... (мен ... ... ... не?) деген сөздер 1 және 3-жақта
жіктеліп келіп баяндауыш болып тұр.
3. Зат есім ілік ... ... ... тұлғада тұрып,
анықтауыш болады. Мысалы: Абайдың қонақтары ымырт ... ... ... (М. Ә.). Дайрабай әрі күйші, әрі әнші, әрі ақын адам ... Бег). Бұл ... ... ... ... ілік септікте
тұрып, күйші, әнші, ақын (қандай адам болған?) ... және ... ... тұрып, анықтауыш қызметін атқарып тұр.
4. Зат есім ... ... және ... ... ... ... тұрып толықтауыш та болады. ... Көк ... ... ... ... ... ... бұлттан асқан. (С. С.) Бұл
сөйлемде Көкшетаудың (нені мұнар басқан?) табыс септікте, бұлттан (неден
асқан?) шығыс септікте келіп толықтауыш ... ... Зат есім ... ... шығыс, көмектес септіктерде тұрып немесе
түбір тұлғада мезгілдік, мекен-бағыттық, ... ... ... ... ... та ... ... Орманның онтүстік
жақ бүйірінен Жол шықты айдаһардай иірілген (С. М.). Көкке ... ... Аққу ... ... (С. С). Бұл ... ... ... жол
шықты?) шығыс септікте, көкке қарай (қайда канат қағып?) барыс септіктің
үстіне қарай шылауы тіресіп, пысықтауыш болып тұр.
Пысықтау үшін сұрақтар.
1. Негізгі сөз бен ... ... ... ... 2. ... ... не ... сөйлем мүшесі бола алмайды? 3. Көмекші сөздер ... ... 4. Сөз ... деген не? Қандай -қандай сөз
таптары бар? 5. Зат ... ... неде яғни зат есім нені ... 6. ... есім мен
жалпы есімнің ерекшеліктері неде? 7. Жалқы есімдер қалай жазылады? 8. Зат
есім қалай жасалады? 9. Зат ... ... ... ... ... жалғау нені білдіреді? 11. Тәуелдік жалғаудың ерекшелігі неде? 12.
Тәуелдік жалғау қандай сөздерді байланыстырады. 13. Септік жалғаулардың
ерекшеліктері неде? 14. Зат есімнің ... ... ... жалғаумен
тікелей байланыстылығын қалай дәлелдейміз? 15. Зат есімнің жіктелуінде
қандай ерекшелік бар? 16. Көмекші ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық талдаудың тәртібі.
1. Зат есімнің түбір ... ... я ... түбір және
туыңды түбір болса, қалай жасалған) және ... Зат ... ... тұлғасы (септік, тәуелдік, көптік
жалғауларын түрлеріне қарай ажырату).
Үлгі: ... сол ... бір ... ... ... бір ... ... Өнер-білім бар жұрттар Тастан срай салғызды (Ы.
Алтынсарин). Қасыммын — жалқы есім, ...... -мын — 1 жақ ... ... ... қызметін атқарып тұр (мен Қасыммын), бақытын —
негізгі түбірі — бақыт, жалпы есім, -ы — ... ... ... _н —
табыс септік жалғауы, толықтауыш (нені ойламайтын?), басымның — ... ... — бас, -ым — ... ... ... -ның ілік ... жалғауы,
анықтауыш — (кімнің бақытын?), өнер-білім — қосарланған жалпы есім, түбір
тұлға, жұрттар — түбірі — ... ... ... -тар — ... ... ... ... (кімдер салғызды?), тастан — жалпы есім, түбірі — -тас,
-тан — шығыс септік жалғауы, толықтауыш (неден ... ...... ... ... табыс септіктің жасырын түрінде түр (нені салғызды —
сарайды), толықтауыш.
СЫН ЕСІМ:
§ 52. СЫН ЕСІМ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
Қазақ тілі — өте бай тіл. Оның ... ... ... бар. Ол ... сұрағына, атқаратын қызметіне қарай тоғыз топқа бөлінетіні
белгілі. Соның бір тобы — зат есім деп аталса, ... бір тобы — сын ... ... Сын есім ... ... сын-сипатын, көлемін, түр-түсін,
сапасын білдіреді. Сын есімнің мынадай манызды белгілері болады. 1. Заттың
түрін, түсін білдіреді: ақ (қағаз), көк (сия), қара (костюм), сұр ... ... ... (ат), ... ... ... ... т. б.
48
2. Заттын көлемдік, аумақтық, салмақтық белгісін, ... ... ... кіші ... тар (бөлме), ұзын (жіп), жеңіл (жүк) т. б.
3. Заттың сапалық белгісін, ... ... ... ... ... ... (адам), тентек (бала), алғ ы есім, -ы — ... ыр ... ... ... жалқау (кісі) т. б.
4. Заттың дәміне, ... және ... ... ... белгілерін
білдіреді: ащы (сөз), тұщы (ас), қышқыл ... ... ... ... т. ... Затқа, қимыл іс-әрекетке, мезгіл-мекенге қатысты сынды
білдіреді: тасты ... ... (үй), ... ... көтеріңкі
(көңіл), сусыз (арна), қысқы ... ... ... ... ... ... т. б.
6. Сын есім қандай? қай? ... ... ... ... ... (қандай?) бала, таза (қандай?) бөлме, қызыл (қандай?)
орамал, үлкен ... ... кіші ... ... ... ... жарық ай
Сәулесі суда дірілдеп... (Абай). Осы сөйлемде желсіз, жарық сөздері тун
және ай ... зат ... ... ... тұр. Қандай? деген
сұраққа жауап береді. Қандай түн?— ... түн; ... ай?— ... ... ... ... сипатын, сапасын, түр-түсін, көлемін білдіріп,
қандай?қай? деген сұрақтарға жауап беретін сөз табы сын есім деп аталады.
§ 53. СЫН ... ... есім ... ... ... сын есім және ... сын есім ... Ешбір қосымшасыз негізгі түбір күйінде жұмсалатын сын есімді
негізгі сын есім дейді. Мысалы: қара, көк, биік, таза, жақсы, сары, терең
т. б. Бұл ... ... — әрі ... ... ... негізгі түбірлер.
Басқа сөздерден жұрнақ арқылы жасалған сын есімді туынды сын есім дейді.
Мысалы: көш-пелі (ел), ... ... ... ... аудан-дық (комитет),
азамат-тык, (борыш), тарих-и (оқиға), үрк-ек (ат) т. б. Құрамы жағынан
туынды сын есім ... ... мен ... ... ... ... сын есімдер жұрнақтар арқылы жасалған сын есімдер болып табылады.
Туынды сын есімдер жұрнақтар арқылы есім сөздерден де, етістіктен де
жасалады. ... ... ... ... (жер), сөз-шең (адам) т. б. сын
есімдердің түбірі зат есім болса, тол-ық (адам), көтер-іңкі (көңіл),
ауыспалы ... ... (ақы) т. б. сын ... түбірі — етістік.
Сондықтан да сын есім жасайтын жұрнақтар екі топқа бөлінеді: есім ... есім ... ... және ... сын есім ... жұрнақтар.
Сын есім сондай-ақ қосарлану және тіркесу арқылы жасалады. Мысалы: үлкен-
кіші, ... ... ... балалы-шағалы және шұбар ала,
қара көк, ақ сақалды, жирен қасқа т. б. Бұлар құрамына қарай ... ... деп ... Бір ғана түбірден негізгі немесе туынды түбірден
тұратын сын есімдер дара сын есімдер деп аталады.
49
I. Есім сөздерден сын есім ... ... ... сын есім ... негізгі жұрнақтар:
1. лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті; тау-лы, тас-ты, дене-лі, ... ... т. ... -сыз, -сіз: ... ... қызмет-сіз, жол ас-сыз, ағаш-сыз т. б.
3. -ғы, -гі, -қы, -кі: жаз-ғы, іш-кі, ... ... ... т. ... -лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік: ... ... көлем-
дік, күн-дік, өлке-лік, кәмелет-тік т. б.
5. -шыл, -шіл: жер-шіл, үйқы-шыл, күлкі-шіл, ... ... ... -шаң, -шең: ... ... ... тер-шен т. б.
7. -дай, -дей, -тай, -тей: үй-дей, қой-дай, ... ... ... т. ... -кер, -қой, -қор, -паз, ... -імпаз: табыс-кер, найза-гер, әуес-
қой, сән-қой, бәле-қор, жем-қор, шай-қор, өнер-паз, әсем-паз, ... т. ... -и, -ы, -і: ... ... ... ... мәден-и, қазақ-ы, қадмақ-
ы, естек-і, (башқұр-лық), алтай-ы, ... т. ... 1. ... ... ... басқа сөз табында да
кездеседі. Мысалы: -лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік жұрнагы зат есім де
жасайды: жақсы-лық, жаман-дық, дос-тық, күнде-лік, ... т. б. ... -дай, -дей, -тай, -тей, -шақ, -шеқ, т. б. ... де ... ... ... ... келді, қыс-тай дайындалды, тоты-дай сайрады,
көйлек-шең отырды т. б.
Бұндай сөздер сөйлемде білдіретін мағынасы мен кызметі арқылы ... ... ... -кер, -қой, -қор, -паз ... үндестік
заңына бағынбайды, өйткені бұл жұрнақтардын жуан — жіңішке сыңарлары жоқ.
2. ... сын есім ... ... сын есім ... ... ... -ғак,, -гек, -қак,, -кек, -ақ, -ек: ұрыс-қак, тай-ғақ, үрк-ек, қорқ-
ақ, ... т. ... -ық, -ік, -қ, -к: ... ... ... ... ... т. б.
3. -ғыш, -гіш, -қыш, -кіш: біл-гіш, жаз-ғыш, көр-гіш, ... т. ... -ғыр, -гір, -қыр, -кір: ... ұш-қыр, ал-ғыр, ... т. ... -шақ, -шек: ... жасқан-шақ, сүрін-шек, қызған-шак, мақтан-шақ т.
б.
6. -ыққы, -іқкі, -ңқы, -қкі: бас-ыңқы, көтер-іңкі, шаш-ыңқы, салбыра-ңқы
т. б.
50
7. ... ... -нды, -нді: ... ... түй-інді, т. б.
8. -малы, -мелі, -балы, -белі, -палы, -пелі: көтер-мелі, таңда-малы,
айнал-малы, жылжы-малы, ... ... т. ... ... -імді, -мды, -мді: жара-мды, шыда-мды, қон-ымды, келіс-імді т.
б.
10. -аған, ... ... ... теб-еген, қаб-аған т. б.
11. -улы, -улі: қаңтар-улы, іл-улі, ая-улы, ас-улы т. ... -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе: ... ... ... боя-ма т. б.
§ 54. СЫН ЕСІМНІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТҮРЛЕРІ.
Мағынасына қарай сын есім сапалық сын есім және ... сын есім ... ... Сапалық сын есім мен қатыстық сын есімнің айырмасы ең
алдымен білдіретін мағынасына байланысты ... ... сын ... ... болып, заттың сынын, түр-түсін тікелей
анықтайтын болса, ол сапалық сын есім болғаны. Мысалы: көк (шөп), қызыл
(бояу), жақсы (сөз), ащы (су), ... ... ... ... ... ... ... жап-жасыл (орман), тұп-тұщы (өзен).
Сын есім басқа сөз табынан да жасала береді. Зат ... ... ... сын есім ... ... ... ... сын есім жасалады.
Оны қатыстық сын есім дейді. Қатыстық сын есімнін мағынасы өзіне негіз
болған түбір сөздің мағынасымен байланысты, ... ... ... ... ...... неше ... білетін жігіт екенін немесе
жігіттін өнерінін моддығын, орманды алқап — орманның байлығын, ... ... ... заттың түр-түсін, сын-сапасын тікелей
анықтайтын сын есімді сапалық сын есім дейміз. Сапалық сын ... ... ... алады. Ал заттың сын-сипатын, әр түрлі белгісін басқа
сөз табының қатысы арқылы білдіретін сын ... ... сын есім ... 55. СЫН ... ... ... сыны әр кез бір дәрежеде бола бермейді. Сапалық сынның
белгілері бірде тым басым, артық болса, бірде бәсең болуы мүмкін. Мысалы:
сары ... ... ... ... ... тым сары, сап-сары сияқты бір-
біріне жақын түстері бар. Сол ... ... ... ... ... ... ... үп-үлкен, өте үлкен және жақсырақ, жақсылау, аса
жақсы, ... ... ... ... бар. Міне ... бір ... ... бірінен екіншісінің артық я кемдігін, әр түрлі ... ... сын ... ... деп ... ... екі ... шырайы бар: салыстырмалы шырай және күшеитпелі
шырай. Шырайдың жасалуының екі түрлі ерекшелігі бар. ... ... ... ... сын ... ғана ... ... бір тектес
сынның әр түрлі дәрежеде болуы тек сапалық сындарға тән, ал ... ... ... ... ... ... ... көш-пелі, тау-дай,
т. б. сындар бір заттың екінші затқа, қимылға (тау, үй, көшу) қатысты
сипатын ғана ... ... әр ... ... ... ... мәні ... үйсіз-деу, көп-көшпелі, өте таудай сияқты етіп айтуға болмайды.
Екіншіден, шырай түрлері сапалық сын есімге белгілі қосымшалар ... және ... буын ... ... ... ... тіркесу
арқылы жасалады. Сөйтіп, шырай жасауға негіз болатын тұлға — ... ... ... ... ... ... ... артық я кемдігін салыстыру арқылы
көрсететін шырай түрі салыстырмалы шырай деп аталады. Мысалы: үлкен-
үлкенірек, жақсы-жақсылау, терең-тереңірек, ... т. ... ... ... ... ... ... -рақ, -рек, -ырақ, ... ... ... ... ... ... ұзын-ырақ, толығ-ырақ, үлкен-ірек, биіг-ірек т. б. Мысалдан
көрінетіндей, сөздің соңғы дыбысы ... ... жуан ... ... ... ... ... -рек жұрнағы жалғанады; сапалық сын түбірінің соңғы
дыбысы дауыссыз болса, жуан буыннан кейін -ырақ, жіңішке буыннан ... ... ... -лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу: ... жақсы-лау,
сары-лау; кіші-леу, күрең-деу, терең-деу, сұр-лау, жасыл-дау, ... ... т. ... ... ... ... және үнді р, й, у ... жуан буыннан кейін
-дау жіңішке буыннан кейін -деу жалғанады; сөздің соңғы дыбысы үңді м, н,
ң, л не ұяң болса, жуан ... ... -дау, ... ... ... ... жалғанады; сөздін соңғы дыбысы қатаң болса, жуан буыннан ... ... ... кейін -теу, жұрнағы жалғанады.
Бұл екі жұрнақ барлық ... сын ... ... ... шырай
жасай береді. Сондай-ақ жекелеген сапалық сың есімдерге ғана жалғанып,
салыстырмалы шырай жасайтын да ... бар. ... 1. -ғыл, -қыл, ... -ғылтым, -қылтым. Мысалы: ащқыл, ащқылтым, сарғыл, сарғылт, бозғыл,
бозғылтым т. б.
2. -шыл, -шіл, ... ... ... ... ... ... ақшылтым т. б.
3. -ғыш, ... ... ... ... ... т. ... -аң, -қай, -ша, -ше. ... куаң, бозаң, қоңырқай, ұзынша, көкше,
ақша, сұрша т. ... ... ... ... ... ... не өте ... не өте кем
екендігін көрсететін шырай түрі күшейтпелі шырай деп аталады. Мысалы: үлкен
... тым ... ...... — өте тамаша, жақсы —жап-жақсы,
аса жақсы, кіші — ... — тым кіші т. ... ... екі түрлі жолмен жасалады.
1. Күшейтпелі шырай ... сын ... ... ... ... арқылы жасалады. ... ... ... ұзын — ... ...... суық — ... т. б.
Күшейткіш буындар (сын есімнің алғашқы буыны п дыбысына ... биік — ... — біп; ... ... сын ... ... (-) ... жазылады. Тек
ақ, көк сөздерді күшейткіш буын үстелгенде аппақ (ап-ақ емес), көкпеңбек
(көп-көк емес) болып бірігіп жазылады.
2. Күшейтпелі шырай ... сын ... өте, тым, аса, ең, ... нақ, ... ... ыңгай, кілең, сияқты күшейткіш
үстеулердің тіркесуі арқылы жасалады. ... өте ... тым ... ... аса ... ... жүйрік, шымқай қызыл, орасан зор т. б. ... ... ... сын есімдердің алдында келеді де, бөлек
жазылады.
§ 56. СЫН ... ... ... ... ... ... күрделі сын есімдер дефис (-)
арқылы ... ... ... ... ... ... ... кішкене-кішкене т. б.
2. Күшейткіш буын арқылы жасалатын күшейтпелі шырай сын есімдер де
дефис (-) ... ... ... ... ... кіп-
кішкентай, әп-әдемі т. б. Тек ақ, көк сөздері ғана күшейтпелі ... ... ... ... ... жазылады.
3. Бірнеше сөздің тіркесуі ... ... ... ... ... ... Мысалы: қызыл ала, ұзын бойлы, қара торы, ал қара
көк т. б.
4. Күшейткіш ... ... ... ... шырай тұлғалы
күрделі сын есімдер де бөлек-бөлек жазылады. Мысалы: өте ... тым ... адал т. ... 57. СЫН ... СӨЙЛЕМДЕГІ ҚЫЗМЕТІ.
1. Сын есім әдетте сөйлемде анықтауыш болып тұрады. Мысалы: Сұр бұлт
түсі суық, ... ... (А) ... ... ... ... суық ... сын есімдер (кандай?) бұлт деген зат есімді анықтап
тұр. Сөйлемде анықтауыш болу — сын есімнің негізгі ... ... ... заттың әр түрлі сыр-сипатын, сапалық, қатыстық белгілерін білдіреді.
Сын есім ілік септікте тұрып заттанып келіп, те ... ... ... ... айт, нұры тасысын (мақал) дегенде жақсының (яғни жақсы
адамның) кімнің? (жақсылығын) ... ... ... ... анықтауыш болып
тұр.
2. Сын есім жіктік тұлғада тұрып сөйлемнін баяндауышы да болады.
Мысалы: Сен бір ... ... (Ж). ... адам ... Бұл ... ... (II жақ), ... (ІІІжақ) сөздері
жіктік тұлғада баяндауыш қызметін атқарып тұр.
3. Сын есім сөйлемде етістіктің ... ... ... ... ... білдіріп, қалай? деген сұраққа жауап беріп пысықтауыш та
болады. ... ... ... ... ... (Ж). ... ... ұстайды деген сөйлемдерде желдей, (қалай құйындатқан?) таза (калай
ұстайды?) деген сын есімдер пысықтауыш қызметін ... ... Сын есім ... ... ... ... ... есімге көптік, я тәуелдік, я септік жалғауы жалғанса, онда сын есім
зат есімнің орнына жүреді. ... сын ... ... ... орнына жұмсалып, зат есімнің қызметін атқаруын сын
есімнің заттануы ... ... ... ... ... кесапат (мақал)
деген сөйлемде жақсыдан, жаманнан деген сын есімдер шығыс септік жалғауында
тұрып, зат ... ... яғни ... ... ... ... жаман адамнан) заттанып қолданылған. Заттанған сын есім атау
септік тұлғасында тұрып бастауыш болады. Мысалы: Ұялшак, сы-бағасынан құр
қалар ... ... ...... ...... (А.) деген
сөйлемдерде ұялшак, (адам кім?), жақсысы (бала кімі?), жаманы (бала
кімі?) атау ... ... ... ... ... ... ... Сын есім табыс, барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінде келіп,
заттанып, ... та ... ... ... ... сөз ... кез (А.) ... сөйлемде білімдіден (кімнен шыққан?), талаптыға (кім
болсын кез?) деген сын есімдер заттанып келіп (адамға деген мәнде)
толықтаауыш қызметін атқарып тұр.
Пысықтау үшін ... Сын есім ... не? 2. Сын есім зат ... кандай мағыналық
белгілерін білдіреді? 3. Сын есім қалай жасалады? 4. Негізгі сын есім деген
не? 5. Туынды сын есім ... не? 6. Есім ... сын есім ... атап, мысалдар келтір. 7. Етістіктен сын есім тудыратын
жұрнақтарды атап, мысалдар келтір. 8. Қандай белгілеріне қарап сын есім
сапалық және ... ... ... 9. Құрамы, тұлғасы жағынан сапалық
және қатыстық сын ... ... ... ... сын ... ... сын ... қалай ауысады? Мысал келтір.
11. Сын есімнің шырайы деген не? 12. ... ... ... сын ... 13. ... шырай деген не? Қалай жасалады? 14. Күшейтпелі
шырай деген не? Қалай жасалады? 15. Сын есімнің емлесін айт. 16. Сын ... ... ... ... Не ... сын ... негізгі қызмсті
— анықтауыш делінеді? 17. Сын есімнің заттануы деген не?
САН ЕСІМ.
§ 58. САН ЕСІМ ... ... ... ... ... қадам басқанда (Ж.). Атадан — алтау, анадан
— төртеу. Жалғыздық көрер жерім жоқ (А.)деген сөйлемдердегі алпыс бестен,
жетпіске, ... ... ... ... белгілі бір заттардың (жас, біз я
адам) мөлшерін, санын ... тұр. ... ... ... ... ... қанша? неше? нешеу? нешінші? тәрізді сұрақтарға жауап беретін сөз
табын сан есім дейді.
Сан есім заттың ... ... ... ... тікелей зат есіммен
тіркесіп колданылады. Мысалы: Бұл Жамбыл жасап отыр тоқсан жасты (Ж.) ... ... ... сан есім ... ж а с ... зат ... ... тұр. Кейде саң есімдер зат есімсіз-ақ та жұмсала береді. Ондайда
сан есім әрі заттық ... (ол ... ... ... болады), әрі сол
заттың санын, мөлшерін білдіріп тұрады. Мысалы: Тоқсаннан әрі кетті, жүзге
де асты (Ж.) деген сөйлемде тоқсаннан, жүзге ... сан ... әрі ... ... ... және жүз ... әрі оның ... санын білдіріп
тұр.
Сан есімдер құрамына қарай дара сан есім және күрделі сан есім ... ... Бір ... ... ... және ... сан есімдер дара сан
есім деп аталады. Мысалы: он, үш, бес, мың, жүз, ... ... ... б. Екі я одан да көп ... ... я ... жасалған сан
есімдер күрделі сан есім деп аталады. Мысалы: екі жүз, үш мың тоғыз жүз
елу алты, жүз қаралы, оннан бір, ... екі, бес ... ... ... б. ... ... арқылы жасалған күрделі сан есімдер дефис (-)
арқылы жазылады. Мысалы: қырық-елу, жетпіс-сексендей, бес-бестен, он-он
бес т. б.
§ 59. САН ... ... ... мағынасына (нені білдіруіне) қарай 6 түрге бөлінеді: ... ... ... сан есім, жинақтық сан есім, бөлшектік сан есім, топтау
сан есім, болжалды сан есім.
55
1. Есептік сан есім.
Есептік сан есім заттың ... ... ... ... ... ... жауап береді. Мысалы: бес, он екі, жүз жиырма ... ... ... т. б. ... сан есімдер дара да, күрделі де болып, сан есімнің басқа
түрлерін жасауға негіз болады.
2. Реттік сан есім.
Реттік сан есім заттың саналу ... ... ... ... ... ... береді. Реттік сан есімдер есептік сан есімдерге дауысты
дыбысқа бітсе -ншы, -нші, дауыссызға ...... ... ... арқылы жасалады. Мысалы: бір-інші, тоғыз-ыншы, екі-нші, алты-ншы,
жүз отыз бес-інші т. б.
Реттік сан есімдер кейде цифрмен де ... 1. ... сан ... ... ... -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына дефис (-)
қойылады. Мысалы: Ол 6 — ... орын ... Біз ... ... ... ... ... т. б.
2. Реттік сан есімдер рим ... ... ... ... ... ... VI класс оқушылары жиналыста отыр. Біз IV
үйде ... т. ... Жыл, ай ... ... ... сан ... ... берілсе де, одан кейін дефис қойылмайды. Мысалы: 1961
жылы Ю. ... ... ... 1 ... сабақ басталады
т. б.
3. Жинақтық сан есім.
Жинақтық сан есім заттың жинақталған санын білдіріп, нешеу? деген сұраққа
жауап береді. ... сан есім ... ... ... ... сан есімдерге
-ау, -еу жұрнағы жалғану арқылы жасалады. ... ... ... ... ... алтау, жетеу. Дауысты дыбысқа бітетін екі, алты, жеті, деген
есептік сан есімдерге -ау, -еу жұрнағы жалғанғанда, түбірдің соңындағы -ы,
... ... ... қолданылады. Мысалы: екі-еу,— екеу, алты-ау —
алтау, жеті-еу — жетеу.
Жинактық сан есімдер ... зат ... ... жеке ... заттанып тұрады яғни әрі сандық, әрі заттық мағынаны бірдей беріп
тұрады. ... ... ала ... ... ... ... түгел болса
төбедегі келеді (мақал) деген сөйлемдегі алтау, төртеу ... ... ... ... әрі ... ... ... және төрт), әрі заттық мағынада
(алты адам, төрт адам) ... ... ... САН ЕСІМ.
Болжалдық сан есімдер заттың санын дәл білдірмей, шамамен болжалдап
көрсетеді де, қанша? неше? қай шамалы? қаншадан?
56
сияқты сұрақтарға ... ... ... сан есім ... жасалды:
1) Есептік сан есімдерге -лаған, (-леген), ... ... ... -лап, (-леп), -дап, (-деп), -тап, (-теп),
-дай, (-дей), -тай, (-тей) жұрнақтары жалғану арқылы ... ... ... ... ... елулеп, жетпістей,
тоқсандай т. б.
2) Есептік сан есімдерге әуелі көптік ... оның ... ... ... ... ... ... Мысалы: (жасы) елулерде, (сағат)
ондарда, бестерде т. б.
3) ... сан ... ... ... жасалады. Мысалы: он-он бес,
қырық-елу, жетпіс-сексен, қырық-елудей, елу-елу бестерде, жүз-жүздеген т.
б.
4) Есептік сан ... ... ... ... ... ... жақын сияқты сөздердің тіркесуі арқылы жасалады. Мысалы: жүз шамалы,
мыңга тарта, отызға жақын т. ... ... сан ... сау есімдер заттың санын жекелеп емес, топтап ... ... ... ... ... жауап береді. Топ-тау сан есімдер
дара сан есімдер мен қосарланған сан есімдерге шыгыс септік ... ... ... ... ... жүзден, қырық-елуден, он-оннан, бес-
алтыдан, үшеу-үшеуден т. б. Сөйтіп, топтау сан есімдер дара ... ... ... т. б.), ... ... де ... бестен, жүз елуден т. б.),
косарланған түрде де (екі-екіден, он-он бестен) т. б. қолданылады.
6. Бөлшектік сан есім.
Бөлшектік сан есімдер ... ... ... ... ... сан
есімдер жай бөлшек және ондық бөлшек болып екі түрде қолданылады. Жай
бөлшек ... екі ... сан ... ... ... я ілік септікте, алымы
тәуелдік тұлғада жұмсалады. Мысалы: екіден бірін (1/2), ал, үштің ... ... ... (2/10) т. б. Сол ... ... сан ... ... есімге жарты, жарым, ширек сөздердің тіркесінен де жасалады. Мысалы:
екі жарым, үш ширек т. б. Ондық бөлшектік сан есім бөлімі ондық, ... ... ... ... ... екі бүтін үш ондық (2, 3), бес бүтін
төрт жүздік (5, 04), он бүтін жүз елу бір ... (10,151) т. ... 60. САН ... ... ... сан есімнің әр сыңары бөлек жазылады. Мысалы: жүз бір,
жиырма бесінші, бір мың ... жүз ... бес т. ... ... ... дара және ... сан есімдерге
жалғанатын жалғаулар дефис (-) арқылы жазылады. ... Ол 25-ке ... ... 7-ге ... т. ... ... сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші
жұрнағының орнына дефис (-) ... да, рим ... ... ... ... 5-класс, 23-қатар, ... ... ... XX ... ... III том т. ... жыл аттарымен тіркесіп келген реттік сан есімдер араб цифрымен
берілсе де, дефис жазылмайды. Мысалы: 1992 жыл 7 ... 8 ... 1945 ... ... Екі, ... жеті ... ... болжалдық сан есімнің -ау, -еу жұрнағы
жалғанғанда, түбірдін соңғы қысаң ы, і дыбыстары түсіп ... ...... алты — ... жеті — ... Болжалдық сан есімдер ... ... ... қосымшалар дефис (-) арқылы жазылады. ... ... ... ... т. ... сан ... ... арқылы жасалған түрлері сөзбен жазылса
да, цифрмен жазылса да, арасына дефис қойылады. Мысалы: ... ... уй т. ... сан есім ... ... шақты, қаралы, тарта, жуық, таман,
жақын, сондай-ақ бөлшектік сан есім ... ... ... ширек сөздері
өздері тіркескен сандардан сөзбен берілсе де, цифрмен берілсе де бөлек
жазылады. Мысалы: мың ... 100 ... ... ... 40-қа ... он бір
жарым, 2 жарты, бір ширек т. б.
6. Қосарланып айтылған топтау сан есімдері сөзбен ... де, ... де ... (-) ... ... ... он-он-нан, 10—15-тен, 20—20-
дан т. б.
Есептік сан ... ... сан ... ... сан есімдер зат есімше
септеледі.
|Септік |Есептік |Реттік сан |Жинақтық | ... түрі ... есім ... |сан есім | ... |екі ... ... |жүз ... төрт ... ... |үшіншінің |бесеудің |жүз жиырма төрттің жүз |
|Б. ... ... ... ... ... жүз ... ... |үшіншіні |бесеуді |жиырма төртті жүз ... ... ... ... ... ... жүз |
|Ш. |екіден |үшіншіден |бесеуден ... ... жүз ... ... ... ... |жиырма төртпен ... САН ... ... ҚЫЗМЕТІ.
1. Сан есім заттың санын, мөлшерін, ... ... ... анықтауыш болады. Мысалы: Екі ... бірі ... ебі жоқ ... ... ... екі сан есім ... ... деген
сөзді, біреуінің (кімнің?) ебі дегенді анықтап тұр. Сан есім ілік ... ... та ... бола ... Сан есім ... ... немесе көмекші етістіктермен
тіркесіп келіп баяндауыш та болады. Мысалы: Атадан — ... ... ... ... ... ... жоқ (А). Біз екеу едік (Б. М.) ... алтау (біз алтаумыз), төртеу (біз төртеуміз) сөздері
нешеу? (нешеуміз?) ... ... екеу едік ... ... ... ... ... беріп, жіктеліп келіп (алтау, төртеу дегендердің
І-жақ жіктік жалғауы елең ... ... ... ... ... ... ... тұр.
3. Сан есім атау септікте тұрып бастауыш болады. Мысалы: Алтау ала
болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі ... ... ... ... ... кім? (ала ... ... болса) деген
сұраққа жауап беріп, атау септікте ... ... ... ... Сан ... септік тұлғасында да, септелмей де етістіктің алдында
келіп пысықтауыш та ... ... ... ... үште іздегенім (Ж.)
Біз екі-екіден бөліндік деген сөйлемдерде жетпіс үште (қашан
кездесіп?), ... ... ... ... ... ... Сан есім ... табыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктердің бірінде
келіп, толықтауыш кызметін де ... ... ... ... ... ... жығар (мақал) деген сөйлемде бірді, мыңды ... сан ... ... ... ... жығар? деген сұраққа жауап беріп, толықтауыш
болып тұр.
6. Сан есім зат ... я ... сан ... тіркесіп келіп сөйлемнің
күрделі мүшесі қызметін де атқарады. Мысалы: Біз үш турлі кедергіден
өттік. ... 75 ... ... ... ... сөйлемдерде үш
түрлі (қандай кедергі?) 75 центнер (қанша бидай?) күрделі анықтауыш болып
тұр.
Пысықтау үшін сұрақтар.
1. Сан есім ... не? 2. Сан есім зат ... ... ... ... 3. Күрделі сан есімдер қалай жасалады? 4. Күрделі сан
есімдер (тіркескен және қосарланған) калай ... 5. Сан есім ... ... түрлерге бөлінеді? 6. Есептік сан есімдердің ерекшеліктері
неде? 7. Реттік сан есім нені білдіреді және калай жасалады? 8. Реттік ... ... айт. 9. ... сан ... ... ... 10. ... есім нені білдіреді және калай жасалады? 11. Топтау сан есімнін
ерекшелігі неде? 12. Бөлшектік сан есімнің ерекшелігі неде? 13. ... ... айт. 14. Сан есім ... ... ... ... талдап көрсет.
ЕСІМДІК.
§ 62. ЕСІМДІК ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
Ұйықтап жатқан жүректі ән ... Оның ... ... мәні ... (А) ... оның ... сөз ... бөлігіндегі ән деген зат есімнің орнына
қолданылған: әннің мәні. Бір шалдың төрт ұлы болыпты, Бірде шал сол ұлдарын
жинапты (Ертегілер) деген сөйлемдерде сол сөзі төрт ... сан ... ... төрт ұлын жинапты. Кімді айтса, сол келер (мәтел) деген
сөйлемде сол сөзі кім дегеннің орнына жұмсалған да, кім ... өзі ... ... ... ... қолданылған.
Сөйтіп, есім сөздердің (зат есім, сын есім, сан есімнің) орнына жүретін
сөз табы есімдік деп аталады. ... ... өз ... да, ... да атын білдірмейді, тек соларды нұскап, меңзеп көрсетеді ... ... ... ... да ... ... орынбасар сөздер
деп те атайды.
Есімдіктер мағынасына қарай жеті топқа бөлінеді: 1) жіктеу есімдігі; 2)
сілтеу есімдігі; 3) сұрау есімдігі; 4) өздік ... 5) ... 6) ... есімдігі; 7) белгісіздік есімдігі.
§ 63. ЖІКТЕУ ЕСІМДІГІ.
Белгілі бір ... ... ... ... түрі ... есімдігі деп аталады. Жіктеу ... сен, сіз, ол, біз ... ... ... олар.
Жіктеу есімдіктерінің үш жағы және ... ... түрі ... ... жак |жекеше | көпше |
| ... ... |
|/ | мен |біз, ... |сен ... ... |сіз ... ... |ол |сіздер |
| | ... ... жақ — ... ... жақ, ... жақ — ... жақ. ...
адамға байланысты атаулар, сондықтан кім? деген ... ... ... жақ ... жак. Ол — ... адамнан басқа да затқа байланысты бола
береді. Сондықтан кім немесе не? ... ... ... ... ... бір
ағашта екі алма, мен (кім?) де алмайын, сен ... де алма ... әні). ... ... ... Ол ... биік тау т. б.
60
Жіктеу есімдіктері тәуелденбейді. Тәуелденетін ол (оным, оның, оныңыз,
онысы), олар ... ... ... олары) дегендер — жіктеу есімдігі
емес, сілтеу есімдігі.
Жіктеу есімдіктері септеледі. Біз, сіз, біздер, сендер, сіздер, олар
деген жіктеу есімдіктері зат есімдерше септеледі, ал мен, сен, ол ... ... ... ... ... ... ... үлгісі
|Септік | мен |сен | ол |біз | сіз ... |мен |сен |ол |біз |сіз ... ... |се-нің |о-ның |біз-дің |сіз-дің |
|Б. ... ... ... |біз-ге |сіз-ге |
|Т. |ме-ні |се-ні |о-ны ... ... ... ... ... ... |біз-де |сіз-де |
|Ш. |ме-нен ... ... ... ... ... ... ... |оны-мен |біз-бен |сіз-бен |
|Септік |сендер ... ... ... |сендер ... ... ... ... ... ... ... |сендер-ге ... ... ... ... ... ... ... ... ... |олар-да ... ... ... ... ... ... |сіздер-мен |олар-мен ... сен, ол ... ... ... ... мынадай
ерекшеліктер байқалады: 1) ілік, табыс, шығыс септіктерде түбірдегі л, ң
дыбыстары түсіп қалады; 2) жатыс септікте түбірдегі л ... н-га ... ... септікте түбір мен жалғаудың арасында -ы, -і дәнекері ... ... ... ң ... ... қалып, көмектес септік жалғауы
ілік септіктің дыбыстық өзгеріске түскен -ны (ң), -ні (ң) ... ... 4) ... ... жалғауы жуанданып; л, н түсіп қалған
түбірге -ған түрінде жалғанады.
Жіктеу есімдіктері өз ... ғана ... яғни ... есімдігі қай
жақты білдірсе, оған сол жақтың жіктік жалғауы жалғанып жіктеледі.
Жіктеу ... ... ... |мен, біз | сен, сіз, |ол, олар |
| | ... | |
|/ | ... | - | — |
| ... | | ... | - ... ... | — |
| | — ... | — |
| | ... | ... | — | — ... ол |
| | | | | | | | ... есімдіктері сөйлемде атау септікте тұрып бастауыш, ілік септікте
тұрып анықтауыш, ... ... ... шығыс, көмектес септіктерде тұрып
толықтауыш, жіктеліп келіп баяндауыш қызметін атқарады.
§ 64. СІЛТЕУ ... ... ... ... көрсету мағыналарын білдіреді. Сілтеу
есімдіктеріне бұл, сол, ол, осы, осынау, ... ... ана, ... ... әне, міне, деген сөздер жатады. Әдетте сілтеу есімдіктері сілтеу,
меңзеу, мәнін білдіріп, сын есімнің орнына ... қай? ... ... ... ... ... ... тұрады. Мысалы: Самғай бер асқардан-
асқарға мынау қырандай (Ә. Ә). Бұл ұрыста Төлеген ерекше ерлік көрсетті
(М. Ғ.) деген сөйлемдерде мынау, бұл ... қай? ... ... ... жауап беріп, анықтауыш болып тұр.
Сілтеу есімдіктеріне кейде көптік, тәуелдік ... ... ... сонау, осынау дегендерден басқасы септелініп те қолданылады. Мысалы:
бұл-бұлар, сол-солар, осы-осылар, анау-анауым-анауық-анаулары т. б.
Сілтеу есімдіктерінің тәуелдену үлгісі.
| |Жақ |бұл |сол |ол |
| |I ... ... ... ... |
| |II ... ... ... |оның |
| ... ... ... ... |
| |III оның ... ... ... |
| |I біздің ... ... ... |
| | ... ... ... |
| |II ... |бұларың ... | |
| ... ... ... ... |
| |III ... ... |солары ... |
| | | | ... |
| |Жақ |осы ... (мына) |анау (ана) |
| |I менің ... ... ... |
| | ... | | |
| |II ... ... |мынауың |анауың |
| | ... | | |
| ... ... ... ... |
| |III оның ... ... |анауы |
| |I ... ... ... ... |
| | ... |мыналарымыз |аналарымыз |
| |II ... ... ... ... |
| ... ... ... |аналарыңыз |
| |III олардың ... ... ... ... ... ... үлгісі.
|Септік- | бұл | сол | ол | осы ... | | | | |
|/ ... ... |нем? ... ... ... ... ... ... |нешеуіміз? |
|II ... ... |нең? ... ... ... ... ... |қайсыңыз? |нешеуіңіз? |
|сендердің ... ... ... ... ... |кімдерңіз?|нелеріңіз?|қайсыларыңыз? |нешеулеріңіз?|
|III. оның |кімі? ... ... ... ... ... |несі? |қайсысы? ... |
| ... ... ... | ... ... септелу үлгісі.
|Сеп-тік | кім | не | ... | ... | |
| | | | | ... |
|I мен |кіммін? |қайсымын? ... ... |- ... ... |қайсымыз? |нешеуміз? |қандаймыз? |- |
|II сен ... ... ... |қандайсың? |- |
|сендер |кімсіңдер?|қайсысың- ... ... |
| | |дар? | |р? | ... ... |қайсысыз? |нешеусіз? |қандайсыз? |- ... ... ... ... |
| | | | |р? ... | |
|III ол |кім? ... ... ... |не? ... ... ... | | ... 66. ӨЗДІК ЕСІМДІГІ.
Өздік есімдігіне әр тұлғадағы өз деген бір ғана сөз жатады. Өз есімдігі
тәуелдеулі, көптеулі, септеулі түрде қолданылады да, ... ... зат ... ... ... ... ... өзім, сенің өзің,
баланың (Асқардың) өзі, оқушылардың өздері, біздің өзіміз, сіздердің
өздеріңіз т. б. Өздік есімдігі түбір тұлгада өз ... зат ... ... ... өз ... өз ісім, өз жұмыстарың т. б. Өз есімдігі
әдетте тәуелденіп барып септеледі. ... оның ... ... септеу
болады.
Өздік есімдігінің септелу үлгісі.
|Септік | өзім | өзің | ... | өзі ... ... |өзің |өзіңіз |өзі ... ... ... ... ... ... ... |өзіңе |өзіңізге |өзіне |
|Т. ... ... ... ... ... ... |өзіңде |өзіңізде |өзінде |
|Ш. ... ... ... ... ... |өзіммен |өзіңмен |өзіңізбен |өзімен |
65
Өз есімдігі тәуелденіп барып жіктеледі.
Өздік есімдігінің ... ... ... ... |өзіңіз |өзі |
|I мен ... ... ... ... ... ... |өзіңбіз |өзіңізбіз |өзіміз |
|II сен |өзімсің ... ... ... ... ... ... ... |өзіңізсіз |өзісіз |
|сіздер |өзімсіздер|өзіңсіздер|өзіңізсіздер|өзісіздер|
|III ол |өзім ... ... |өзі ... |өзім |өзің |өзіңіз |өзі ... өз ... өзі ... ... ... ... мен зат есіммен де
тіркесіп қатар жұмсалады. Мысалы:
мен өзім айттым біз ... ... өзің ... ... ... ... ... айттыңыз ... ... ... (бала, Ахмет) өзі айтты олар ... ... ... ... жасалған өз-өзінен, өзінен-өзі, өзімен-өзі, өзді-өзі
деген қос сөздер дефис арқылы жазылады.
§ 67. ... ... ... ... ... есімдіктің түрі жалпылау
есімдігі деп аталады. Жалпылау есімдігіне бәрі, барлық, бар, барша, бүкіл,
күллі, бүтін, түгел, ... ... ... ... ... Бар ойы — ... ән салалық. (А.). Тугел сөздің түбі бір, түп атасы — ... ... ... ... ... ... көбіне-көп анықтауыш
қызметінде жұмсалады. Сондай-ақ жалпылау есімдігі кептеледі, тәуелденеді,
септеледі. Мысалы: Енді нені істейміз, Бәрінен де бос ... (А). ... ... ... жалпылау есімдіктері тәуелденіп барып септеледі.
§ 68. БОЛЫМСЫЗДЫҚ ЕСІМДІГІ.
Болымсыздық мағынаны білдіретін есімдіктің түрі болымсыздық есімдігі
деп аталады. Болымсыздық есімдігі: ештеңе, ештеме, ... ... ... ешқайдан, ешқайсысы, дәнеңе, дәнеме. Мысалы: Көнбеді ешкім.
сөзіме Әдетіне қарысып (А) Болымсыздық есімдіктердің ешкім, ешқайсысы,
дәнеңе, ештеңе дегендері зат есімнің орнына, ... ... ... ... ... ... ешқайдан дегендері үстеу немесе
мезгілдік,
66
мекендік мағынаны білдіретін ... ... ... ... Бұл ... ... Білмейді, айтып не етейін? (А). Ашық мінез, ақ маңдай,
Менмендік жоқ ешқандай (қазақ ... ... ... оның ... ешқашан
кісіге каратпа, кісіге каратып ойнап оқтама (Ш. Айманов). Ешқайда болмай
шықты оған жер тең (С. М.) ... ... ... деген болымсыздық
есімдігі кім (білмейді)? деген сұраққа жауап беріп, адам мәнінде
қолданылған, сөйлемнің бастауышы болып тұр; ешқандай ... ... ... ... ... жауап беріп, менмендік деген дерексіз
мәндегі заттың сынын білдіріп, ... ... ... тұр; ... ... ... (қаратпа)? деген сқраққа жауап беріп, қаратпа деген
қимылдың мезгілін, ешқайда болымсыздық есімдігі ... ... ... ... ... ... болмай шықты деген қимылдың мекенін білдіріп
пысықтауыш қызметін атқарып тұр.
Болымсыздық есімдіктері көбінесе еш сөзі мен бір, кім, қашан, қандай,
қайдан, қайда, ... ... ... бірігуі арқылы жасалған.
Сондықтан да олар бірігіп жазылады. Ал еш сөзі ... ... ... ... ... ... ... Сенен басқа еш жерден Таба
алмадым орнымды (А).
§ 69. БЕЛГІСІЗДІК ЕСІМДІГІ.
Затты, ... ... ... белгісіз етіп жорамалдап, тұспалдап
көрсету мәнін білдіретін есімдіктің түрі белгісіздік есімдігі деп аталады.
Мысалы: Бұлдайды ... ... ... ... (А). ... ... кездері
Көңілде алан басылса (А). Бұл сөйлемдердегі біреу есімдігі белгісіз бір
адам деген мағынада, кейбір есімдігі нақ мезгілді ... ... ... ... ... есімдігіне біреу, кейбіреу, бірдеме, әрне, әлдекім, әлдене,
әркім, кімде-кім, бір, қайсыбір, кейбір, қайсыбіреу, әр, ... ... ... біраз, әрқалай, әлдеқалай, әлдеқайда, әлдеқашан,
әлдеқайдан, әрқашан дегендер жатады.
Белгісіздік есімдіктерінің мынадай ерекшеліктері бар. 1. Әлде, әр, кей,
қай, бір ... ... ... (біреу, кім, не, бір, қашан, қалай,
қайда, аз т. б.) тіркескеңде, бірге ... да, ... сөз ... зат ... ... ... жазылады. Мысалы: Бізде ерік
жоқ, бастай бер, Әлденеге бастайсыз (А). Әлдеқайдан гармон үні, ән сазы
естіледі (Қ. ... ... күн ... ... ... ... ... көзілдірігін алып, әр уақытта да бір езу ... ... (С. ... Кей ... бүгін тату, ертең бату (А).
2. Біреу, кейбіреу, қайсыбіреу, бірдеме, әрне, кімде-кім, әлдекім,
әркім, әлдене тәрізді белгісіздік есімдіктер зат есім ... ... ... тәуелдік, септік жалғауларында жұмсалып, сөйлемде атау
септікте бастауыш, барыс, табыс, жатыс, ... ... ... ... ілік ... ... қызметтерін атқарады. Мысалы: Біреулер
үйінің орнын
67
өлшеп, біреулер қазып ... ... ... та алған (Мұст).
Біреудің кісі өлсе, қаралы ол... (А). Кейбіреуге таяғым Тиіп те кетті
бартылдап (А). Әсепмаз болма әрнеге (А). Берілген ... ... ... және атау ... ... ... кім ... қазып
үлгіріп)? деген сұраққа жауап беріп, қайсыбіреулері деген көптік, тәуелдік
және атау септік тұлғасында тұрып, кім (калқитып та алған)? деген сұраққа
жауап ... ... ... тұр, ... белгісіздік есімдігі ілік
септікте тұрып, кімнің (кісісі)? деген сұраққа жауап беріп, анықтауыш болып
тұр. ... ... ... ... ... ... кімге (тиіп кетті)?
неге (әсемпаз болма)? деген сұраққа жауап беріп ... ... ... ... ... әр, әрбір, қайбір дегендер сын есім орнына
жұмсалып, әлденеше, бірнеше, біраз дегендер сан есім ... ... ... ... қолданылады. Мысалы: Кейбір жігіт
жүреді мақтан сөйлеп (А.) Иә, шынын айту керек, бір ерекшелігі мұндағы
әрбір қызметкердің бір-бір көмекшісі бар екен ... ... ... бос кездерін пайдаланып, тағы да біренеше модель ... Мол күш ... ... ... өлім әр ... ... ... кездесіп жатады (Қ. ... ... ... ... қай (жігіт?— кейбір), қай
(қызметкердің?— әрбір), ... ... ... қай ... әр) ... ... беріп, анықтауыш болып тұр.
Белгісіздік есімдігінің бұл түрі кейде тәуелденіп, септеліп келіп,
заттанып, атау септікте бастауыш, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес
септіктерде толықтауыш ... де ... ... ... ... ... Іші — залым: сырты — абыз (А). Нариманнын ... ... ... ... ... Берілген сөйлемдерде кейбірі (кім қол
берген?) атау септікте бастауыш, қайсыбірін ... ... ... ... ... ... ... тұр.
4. Әрқашан, әрқалай, ... ... ... ... ... ... үстеу мәнінде мезгіл, мекен
мағыналарын білдіріп, ... ... ... атқарады.
Мысалы: Көкшетау оның маңындағы қалың орман ... ... (С. С.). Жасы ... ... кең ... Петрович әрқашан осылай
балаша куанады, балаша ренжиді (Ғ. Мұст). Колхозға жете берістегі ылдидан
зырғаған шана екпінінен гулей ... жел ару ... ... алып, әлдеқайда
алып кетті (Саин).
Берілген сөйлемдерде әлдеқашан (қашан артта қалған?), әрқашан ... ... ... ... алып ... ... ... пысықтауыш болып тұр.
§ 70. ЕСІМДІКТЕРДІҢ ЕМЛЕСІ.
Жіктеу, ... ... ... ... есімдіктері негізгі түбір сөздер
болғандықтан, дара есімдіктер болып саналады. ... сен, сіз, ол, бұл, ана, сол, ... ... бәрі, түгел, өзім т. б.
Еш, әлде, әр, кей, қайсы, бір сөздері мен ... ... ... ... ... ... есімдіктері күрделі есімдіктер
болып саналады, олар бірге жазылады. ... ... ... ... әрбір, кейбір, әрқалай, әрқашан т. б.
Еш, әлде, әр, кей, бір, қай сөздері басқа сөз таптарымен (зат есім,
кейде қатысты сын ... ... ... да, болек жазылады.
Мысалы: еш уақытта, әр адам, кей шақта, бір мезгілде, әр турлі т. б.
§ 71. ЕСІМДІКТЕРДІҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ... әр ... сөз ... ... ... ... әр ... қызметін атқарады.
1. Есімдіктер, әсіресе жіктеу есімдіктері, атау ... ... ... ... Мен ... ... ермек үшін
(А). Кино үстінде бұлар бір-біріне бір ауыз сөз айтқан жоқ. ... ... ... ... ... шығыс, көмектес
септіктердің бірінде тұрып толықтауыш болады. Мысалы: Кеудемде жаным
тұрғанда ... ... ... (С. ... Жалғыз сенен
айырылып, Артына қарап аһ ұрдым (А).
3. Есімдіктер ілік ... ... сын есім мен сан ... ... аныктауыш болады. Мысалы: Ешбір дарынды ақын, ешбір дарынды
жазушы орыс ... орыс ... ... ... жүзілік озық
әдебиеттің көрнекті үлгілерін аттап өте алмауы керек. (Ғ. М.). ... ... ... ол (А). Бұл ... ... ... аз ... барып
сөйледі. (С. М.). Бірнеше жұмсақ алақан Көтеріп бара жатқандай (Ғ.
Қайырбеков).
4. Есімдіктер мезгіл, мекен ... ... ... қолданылса,
пысықтауыш болады. Мысалы: Бүгін ешқайда бармайсыңдар, маған бір кешті
қимайсыңдар ма? (Ж. ... ... ... ... ... жинап алған. (С. Дөнентаев).
5. Есімдіктер жіктеліп қолданылса, баяндауыш болады. Мысалы: Менің
іздегенім — сенсің. Әнеугі ... бала — осы. Сен ... үшін ... ... мағыналық ерекшеліктері неде? 2. Не себепті есімдікті
орынбасар сөз табы деп ... ... 3. ... ... мағыналық түрі
бар? 4. Жіктеу есімдіктерінің негізгі ерекшеліктері ... 5. ... ... ... ... 6. ... ... қандай сөз
табының орнына жүреді? 7. Жіктеу есімдіктерінің ... ... 8. ... ... ... ... қаңдай?
69
9. Сілтеу есімдіктері қандай сөз таптарының орнына жүреді? 10. Сілтеу
есімдіктерінің тәуелдену, ... ... ... 11. ... ... ... 12. ... есімдіктерінің тәуелдену,
септелу, жіктелу ерекшеліктері қандай? 13. Өздік есімдігінің қолдану,
түрлену ерекшеліктері қандай? 14. Жалпылау ... ... ... 15. ... ... ... ... ерекшеліктері
қандай? 16. Белгісіздік есімдіктерінің мағыналық, құрамдық ерекшеліктері
қандай? 17. Есімдіктердің емлесін айт. Әсіресе болымсыздық, ... ... ... ... ... 18. Есімдіктердің сөйлемдегі
қызметін талдап бер.
ЕТІСТІК.
§ 72. ЕТІСТІК ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
Етістік — заттың қимылын, іс-әрекетін, күй-жайын білдіретін сөз табы.
Етістік не істеді? не ... ... ... не істеп? қайтіп? не істесе?
т. б. тұлғалардағы) деген ... ... ... ... Көп ... ... Көп ... бала боласың (мақал). Көкек көріп ... ... ... (Ш. ... ... сұлу аңды мен ... жануарды теңгермедім (С. С). Берілген мысалда ойласаң, ойнасаң (сен
не істесең?), боласың (сен не істейсің?), ... ... ... не ... ... не ... көрмедім, теңгермедім (мен не істедім?) деген
сөздер заттардың (сен, көкек, мен) қимылын, ... ... ... бұл ... ... ... табылады.
Етістік құрамына қарай негізгі түбір етістік және туынды түбір етістік
болып бөлінеді. Сөздің негізгі түбірі етістік болса, ол негізгі етістік ... ... кел, бар, жүр, көр, бер, ал, ... ... ... ... алған, салған т. б.
Басқа сөз таптарынан сөз тудырушы жұрнақ арқылы жасалған етістіктер
туынды түбір немесе туынды етістік деп ... ... ... ... ... ... ... т. б. деген етістіктер ойын, шеге,
қара, көк, бас, күш деген түбірлерге (есім сөздерге) -а, -ле, -й, -ер,
-қар, -ей жұрнақтары ... ... ... ... етістіктер басқа сөз таптарынан (есімдер мен еліктеуіш сөздерден)
белгілі жұрнақтар арқылы жасалады. Ол ... ... -ла, -ле, -да, -де, -та, -те; ... таза-ла, бас-та, т. б.
2. -а, -е: ойн-а, бос-а, мін-е т. б.
3. -ай, -ей, -й: ... ... ... ... т. ... -ар, -ер, -р: ... ... қысқа-р т. б.
5. -ғар, -гер, -қар, -кер: бас-қар, ес-кер, тең-гер т. б.
7. -ыра, -іре: ... ... ... т. ... грамматикалық тұлғаларға бай сөз табы болып табылады. Қимылдың, іс-
әрекеттің әр түрлі мәнді ... ... ... сөйлемде сол қимылды
атқарушы субъектімен және объектімен әр қилы қатынасына байланысты
(шақтык, жақтық, райға қатысты), болу-болмауына байланысты т. б. ... ... ... ... ... белгілі тұлғалар арқылы
жасалады. Етістіктің ондай ерекшеліктері негізгі және көмекші етістік,
дара және күрделі ... ... және ... ... ... және ... болып бөлінуімен, сондай-ақ етіс, шақ, рай категорияларынан,
көсемше, ... ... ... ... ... ... ... етістіктің болымды және болымсыз, сабақты және салт етістік пен ... ... ... шақ, рай, жақ ... грамматикалық категориялары деп те аталады.
§ 73. НЕГІЗГІ ЕТІСТІК ПЕН ... ... ... ... ... сәйкес сөйлемде атқаратын
қызметіне қарай екі түрлі: негізгі етістік және көмекші етістік ... ... ... он ... ұл ... ... келе ... баласынан
сұрады. (Ы. А.) Әсемпаз болма әрнеге, Өнерпаз болсаң, арқалан. Сен де бір
кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар ... (А). ... екі ... ... қолданылған: келе және жатып, сұрады, болма, болсаң,
арқалан, тап, бар, қалан. Білдіретін мағынасы жағынан және соған
(мағынасына) байланысты ... ... ... бұл ... ... ... ... арқалан, тап, бар, қалан деген етістіктер — лексикалық
мағынасы бар ... ... олар ... сұраққа жауап бере алады және
сөйлем мүшесінің қызметін де атқара алады: басты қимыл келу, сұрау,
арқалану, табу, ... ... не ... келе ... не ... сұра-ды,
не істе?— арқалан, тап, бар, қалан — бәрі де баяндауыш. Ал жатып, болма,
болсаң деген етістіктердің лексикалық ... ... ... ... әрі ... ... ғой, бұл ... әңгіме жатуда емес, сондай-ақ
болма, болсаң дегендер де бір жерде тұру ... ... жеке ... ... ... бере ... сөйлем мүшесі де бола алмайды. Сөйтіп, бұл ... ... ... ... сөздің жетегінде ғана қолданылады:
жатып — келе жатып, болма — әсемпаз болма, болсаң — өнерпаз болсаң болып
колданылган.
Сөйтіп, жеке ... ... ... бере алатын және өз алдына сөйлем
мүшесі бола алатын толық мағыналы етістіктер негізгі етістік деп аталады.
Өз алдына жеке тұрып сөйлем ... бола ... ... ... жоқ, ... ... мен есім сөздермен тіркесіп қана қолданылатын етістіктер
көмекші етістіктер деп аталады.
Қазақ тілінде етістіктердің біразы әрі негізгі, әрі ... ... ... ... ... ... ... сөйлем-
71
дерде жатып, болма, болсаң дегендер көмекші етістік болса, қонақтар жатып
қалыпты, сен үйде болма, үйде болсаң, жұмыс істе деген сөйлемдерде олар ... ... ... ... келеді, таудан асып барады т. б.
дегенде келеді, барады — көмекші етістік те, ... асып — ... ... тек төрт ... бар. Олар: е (еді, екен, емес) , жазда,
ет, де (деп, десе, деген, дер). Бұлар тек қана көмекші ... ... ... негізгі етістік болып жұмсалмайды, өйткені бұлар — лексикалық
мағынасынан бүтіңдей айырылып қалған етістіктер. Мысалы: Оны әлі ... ... ... емес (М. Ә.). Асан ... ... ... деп еді (Ы.
А.). Тәңрі қоскан жар едің сен, Жар ете алмай кетіп ең (А.).
§ 74. ДАРА ... ПЕН ... ... ... ... дара ... және күрделі етістік болып екіге
бөлінеді.
Бір ғана сөзден тұратын негізгі етістік дара ... деп ... ... бар ... ... сарай салғызды (Ы. А.). Қозының жамырағанын
Байторының сақ құлағы бағана сезген (М. Ә). Бұл сөйлемдегі салғызды,
жамырағанын, сезген деген етістіктер дара етістіктер ... ... ... — бір ғана ... ... ... ... өз алдына
мағынасы бар, сұраққа жауап беріп, сөйлем мүшесі қызметін атқарады: Жұрттар
не істеді?— салғызды (баяндауыш), нені сезген?— жамырағанын (толықтауыш),
құлағы ... ... ... я одан да көп ... ... бір ғана ... білдіріп, бір сұраққа
жауап беріп, сөйлемнің бір ғана мүшесі қызметін атқаратын етістіктер
күрделі етістіктер деп ... ... ... қосактағы қойлар да маңырап
жатыр екен (М. Ә.). Бір кішкентай қыз әкесінің шапанын жамап отыр екен ... Ерте ... ... жеп қоям деп Ықтырмамен күзеуде отырар бай (А).
Берілген сөйлемдердегі маңырап жатыр екен (қойлар қайткен?), Жамап отыр
екен (қыз не ... , жеп ... деп (не ... ... дегендер —
күрделі етістіктер. Олар бір ғана лексикалық мағынаны (манырау, жамау, жеу)
білдіреді, бір ... ... ... ... бір ғана ... ... күрделі етістіктің кұрамындағы бірінші етістік негізгі етістік
болады да, негізгі мағынаны сол ... одан ... ... етістік
болады. Кейде көмекші етістік біреу емес, бірнеше болуы да мүмкін (жоғарғы
сөйлемдердегі жатыр екен, отыр екен, ... деп). ... ... ... тұлғасында (келе жатыр, барып қалды т. б.) және есімше тұлғасында
(барған екен, жүретің болды, айтпақ болды т. б.) болып келеді де, ... ... орны мен ... ... қарай етістіктің барлық
түрлерімен тұлғаланып қолданыла алады. Мысалы: Үнсіз
72
күліп ...... бала ... (М. Ә.). Еш ... көре ... келе
жатса, Көзіне түтсі алыстан жалғыз карға(Ы. А.).
§ 75. БОЛЫМДЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... де, туынды түбірде де қимылдың іс-әрекеттің
болуын білдіреді. Сондықтан етістік негізгі я туынды түбір күйінде болымды
мәнді білдіреді. Оларды ... ... ... ... ... бұйрық
райдың жекеше анайы II жақ тұлғасымен сәйкес ... ... ...... ... — сен бер т. б. ... бұл екеуі бір емес, Етістік шақ, рай
т. б. тұлғаларда жұмсалғанда, оның ... ... ... ... (мен) ... (ол) көр-іпті, (сен) айт-қансың т. б. етістіктердін
түбірлері ойна, көр, айт. Бірак ... ... ... жоқ. ... ... ... ... бұйрық рай тұлғасы, тек түбір тұлға ғана емес,
етістіктің кейбір басқа тұлғаларында да болып отырады. Мысалы: сен кел-тір-
ме, сен ойна-тқыз, сен ... т. б. ... ... ... ... ... емес. Бұның өзі етістіктің түбірі деген мен
бұйрық райдың жекеше анайы II жағы деген ұғымдар бір емес екенін ... ... ... ... ... ... іске ... да
білдіреді. Ондай етістіктерді болымсыз етістік дейді. Болымсыз етістік
негізгі я туынды түбір етістіктерге -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... және ... шақ ... ... жоқ, емес сөздерінің
тіркесуі арқылы жасалады. Мысалы: бар-ма, айт-па, көр-ме, кет-пе және
келген жоқ, айтқан емес т. б.
§ 76. САБАҚТЫ ... ПЕН САЛТ ... ... ... сабақты етістік және салт етістік болып
бөлінеді. Мағынасы жағынан тура объектіні, табыс септіктегі сөзді қажет
етіп тұратын етістіктер сабақты ... деп ... ... ... ... (кейде табыс септіктің жасырын түрі не?) деген сұрақтарға
жауап беретін табыс септіктегі сөзбен байланысады. Мысалы: Сөзді сен баста.
Мен ... ... ... үшін. Баламды медресеге біл деп бердім. Бетті
бастым, Қатты састым. Бұл сөйлемдердегі баста, жазбаймын, бердім,
бастым, деген ... сөз, ... ... бет ... сөздердің табыс
септікте тұруын талап етіп тұр. Кейде ондай сөздер табыс ... ... ... мүмкін. Мысалы: өлең айт — өлеңді сен айт, кітап оқыды —
кітапты бала оқыды, хат жаздым — жолдасыма хатты жаздым т. б. ... ... ол екі ... (табыс септікті сөз бен етістіктің)
арасына басқа сөз келтіріп қолдану керек. Кейде тура объект мәнін білдіріп
тұратын табыс септіктегі сөз ... ... да ... ... сұрақ қою керек.
73
Етістіктен кімді? нені? деген сұрақ қоюға болса, оңда ол — сабақты етістік.
Мысалы: айт, көр, оқы, бер, ... т. б. ... ... ... ... ... көр? нені оқы? нені бер? ... (нені) сайла? деп сұрақ қоюға
болады.
Мағынасы жағынан тура ... ... ... сөзді қажет етпейтін
етістіктер салт етістіктер деп аталады. Салт етістіктер барыс, жатыс,
шығыс, көмектес септіктегі сөздермен тіркесе беруі ... ... ... ... ... Мысалы, қаладан қайт, ауылға қайт,
жолдасыңмен қайт немесе түсінде келді, үйден келді, баламен келді, үйге
келді т. б. ... ... да, нені ... т. б.) ... нені ... ... келді? деп айтуға болмайды. Сондықтан бұлар — салт етістіктер.
Кейбір етіс жұрнақтары салт етістіктерді сабақты етістіктерге ... ... салт ... ... ... ... ... етіс жұрнақтары -ғыз, -гіз, -қыз, -кіз, -дыр, -дір, -тыр, -тір,
-ыр, -ір, -р, -т салт ... ... оны ... ... шам ...... ... бала кетті — бала-ны кет-ір-ді,
гүл өседі — гүл-ді өс-ір-гді, ол өкпеледі — о-ны ... т. б. ... ... өздік) етіс жұрнақтары сабақты етістікке жалғанып, оны салт
етістікке айналдырады: ... ...... ... ... ... ... жазылды, кітап-ты түгел оқыды — кітап түгел оқылды т. ... 77. ... ... ... ... ... тура істелетін іске)
қатысын білдіріп, белгілі қосымшалар арқылы жасалатын етістіктің түрі етіс
деп аталады. Мысалы: ол ... ол ... ... оқытты, әңгіме айтылды,
олар бір-бірімен хат жазысты деген сөйлемдерде жуу қимылы іс иесінің
(орындаушының) өзіне қарай бағытталғанын, оқу іс-әрекеті оның ... ... (ол) ... ... ... бір иесі ... арқылы орындалғанын, айту
іс-әрекеті қимыл иесінің өздігінен орындалғандай болуын, жазу іс-әрекеті
қимыл иесінің біреу емес, бірнешеу (олар) екенін білдіріп тұр да, ... ... -ын, -т, -ыл, -ыс ... ... ... ... орай ... төрт түрге бөлінеді: Өздік етіс, өзгелік етіс, ырықсыз
етіс және ортақ етіс.
Болымсыз етістік жұрнағы етіс жұрнағынан ... ... ... ... ... т. б.
1. Өздік етіс.
Қимылдың іс-әрекеттің орындаушысына, іс иесіне тікелей қатыстылығын
білдіріп, әдетте сабақты ... -ын, -ін, -н ... ... ... ... түрі өздік етіс деп аталады. Мысалы: Таң ... ... ерте ... ... Бала өзі ... ... ... тарану,
жуыну, киіну қимылдары әрі белгі іс иесі ... біз ... ... бала ... ... ... әрі ... сол іс иесіне
бағытталғанын білдіріп тұр.
2. Өзгелік етіс.
Өзгелік етіс ... ... ... іс иесі яғни субъектінің
өзі емес, екінші бір басқа субъект, қимылды орындаушы арқылы істелінетінін
білдіріп, белгілі жұрнақтар арқылы жасалады. Ол ... 1) -ғыз, ... -кіз, ... ... айт-қыз, жет-кіз; 2) -дыр, -дір, -тыр, -тір,
-ыр, -ір, сал-дыр, сен-дір, ас-тыр, тік-тір, кет-ір, ас-ыр; 3) -т; жаса-т,
сөйле-т т. б. ... ... ... ... ... іс-әрекетті іске
асырушы екі субъект болады: бірі — сол ... ... ... ... ... ... бұл ғылым тілінде агенс деп аталады. Мысалы: Ол
баласына өлең айтқызды.
3. Ырықсыз етіс.
Іс-әрекеттің атқарушысы, ... иесі ... ... ... ... көрінеді де, -ыл, -іл, -л, түбірдің ішінде л дыбысы ... -ін, -н ... ... ... етіс түрі ... етіс деп
аталады. Ырықсыз етіс тек сабақты етістіктен жасалады, өзі жалғанған
сабақты ... салт ... ... сөз ... уәде ... ... үй таза-ла-н-ды, қамал ал-ын-ды, үй сал-ын-ды т. ... ... ... ... иесі, орындаушысы біреу емес, бірнешеу болып, -ыс,
-іс, -с ... ... ... етістің түрі ортақ етіс деп аталады.
Мысалы: Омар мен Оспан хат жаз-ыс-ты. Қыз бен жігіт сөйле-с-ті. Ол бізге
үй сал-ыс-ты. деген ... ... ... салу ... бір ... (іс ... ... емес, бірнеше орындаушы (Омар мен Оспан, қыз
бен жігіт, ол мен біз) ... іске ... ... етіс пен ... етіс ... ... етістікке жалғанып, оны
салт етістікке айналдырады: әңгімені айт-ты,— әңгіме айтылды, сөзді сөйледі
— сөз сөйленді, қолын жуды — ол ... т. б. ... етіс ... ... ... салт ... сабақты етістікке айналдырады: шам сөнді
— шамды сөндірді, оқушы орындықта отырды — окушы орындыққа отырғызды, ... ... ... т. ... жұрнактары кейде бірінің үстіне бірі қабаттасып та жалғана ... ... ... т. ... үшін сұрақтар:
1. Етістік нені білдіреді? 2. Етістік ... ... ... береді? 3.
Етістік құрамына қарай қалай бөлінеді? 4. Туынды түбір етістіктер қалай
жасалады? 5. Етістіктің түбірі кандай тұлғамен сәйкес келеді? 6. ... мен ... ... ... ... 2-жақ) тұлғасын қалай ажыратуға
болады? 7. Негізгі етістік пен көмекші етістіктің ерекшеліктері неде? 8.
Дара етістік пен ... ... мәні ... ... етістік қалай
жасалады. 9. Болымсыз етістік деген не, қалай жасалады? 10. Сабақты етістік
пен салт етістіктің мағыналық ерекшелігі неде? 11. ... ... ... ... ... 12. Сабақты етістікті салт
етістікке, салт етістікті сабақты етістікке айналдыруға бола ма? ... 13. Етіс нені ... 14. ... кандай түрлері бар және қалай
жасалады? 15. Бір түбірге бірнеше етіс жұрнағы қалай жалғанады?
§ 78. есімше.
Есімше — ... ... ... ... ... ... екі түрлі мәнде,
екі түрлі қызметте қолданылады. Бірде жіктеліп келіп, қимылды, іс-әрскетті
белгілі бір шаққа байланысты білдіреді де, ... ... ... ... ... ... кетіп қалған (Ғ. Мұст). Сен менің айтқанымды
ұгып, орнына келтірсең, жақсы түзік кісі болып өсерсің (Ы. А.). Егер үлгіре
алсам, Ақтөбеге де ... ... (Ы. А.). Абай ... ... ылги
ғана ынтыга тыңдайтын (М. Ә.).
Берілген сөйлемдерде кетіп қалған, өсерсің, ... ... ... ... ... ... (кетіп қал-ған — 3-жақ, өс-ер-сің — 2-
жақ, тыңда-йтын — 3-жақ қимыл, іс-әрекетті білдіріп тұр. Атап айтқанда:
Ардақтың кетіп қалуы (Ардақ ... ... ... ... ... тұр; ... (сен ... келер шақты білдіріп тұр. Сөйтіп, бұл сөйлемдердегі
есімшелер (есімше тұлғалы ... ... бір ... ... шақ ... шақ) ... жіктеліп келіп баяндауыш қызметін атқарып, белгілі
заттың қимылын көрсетіп тұр. Бұл — есімшенің етістікке тән касиеті. Кейде
есімше тұлғалы ... ... ... ... ... қызметте қолданылады:
етістікке тән болып келетін белгілі бір заттың қимылын емес, керісінше
заттың сындық қасиетін, қатыстық белгісін білдіріп немесе заттанып, заттық
мәнде ... ... ... тұлғалы етістік бір зат атауын анықтап
тұрады немесе септеліп, кептеліп, я тәуелденіп жұмсалады. Мысалы: ... бір ... ... екен (Ы. А.). ... ... ... ... ыза болды (М. Ә.). ...Енді сол тағаға алған ... ... ... деп бір ... ... он ... (Ы. А.). ... боларын да,
құптарын да білмеді (М. Ә). Өсер елдің жігіті бірін-бірі ... ... ... ... қорық-қан-ына, ал-ған, түс-кен-ін,
(наразы) бол-ар-ын, құп-тар-ын, өс-ер деген есімшелер етістік мәнінде емес
есім сөз таптары мәнінде қолданылған және сөйлемдегі қызметі де ... ... ... сөзі не? (не ... ... ... сұраққа жауап
беріп, тәуелдік жалғаудын 3-жағында (-і) атау септік тұлғасында тұрып
заттанып, сөйлемнің ... ... ... тұр. Екінші сөйлемде
қорыққанына сөзі неге? (неге ұялды?) деген сұраққа жауап беріп, тәуелдік
жалғаудың 3-жағында (-ы), ... ... ... (-на) ... ... толықтауыш қызметін атқарып тұр. Үшінші сөйлемде алған деген
есімше қандай? (қандай немесе қай шие?) деген сұраққа жауап беріп, шие
сөзін ... тұр және ... сөзі ... ... аламын деп?) деген сұраққа
жауап беріп, тәуелдік жалғаудың 3-жағында (-і), табыс ... ... ... ... ... тура толықтауыш қызметін атқарып тұр. Төртінші сөйлемде
(наразы) боларын, құптарын сөздері нені (нені білмеді?) деген сұракқа ... ... ... ... і (-ы), ... ... ... (-Н)
тұрып заттанып. тұра толықтауыш қызметін атқарып тұр. Соңғы сөйлемде өсер
сөзі қандай? (қандай елдің?) деген сұракка жауап беріп, елдің ... ... тұр. ... тұлғалы сөздердің бұндай қолданысында етістікке тән
қасиет жок, керісінше сын есім мен ... ... зат ... ... ... да ... ... ерекше түрі деп аталады.
§ 79. ЕСІМШЕНІҢ ЖАСАЛУЫ МЕН ТҮРЛЕРІ.
Есімше етістіктің негізгі және ... ... ... етіс ... ... ... ... жұрнақтар қосу арқылы жасалады.
1. -қан, -кен, -ған, -ген жұрнақтары арқылы ... шақ ... ... ... ... ... ... жүргіз-ген
т. б. Сөздің соңғы дыбысы дауысты, не үнді, не ұяң болса, ... ... -ған ... ... кейін -ген жалғанады. Қатаң
дыбысқа біткен сөзге жуан буыннан кейін -қан, ... ... ... ... -ар, -ер, -р және ... ... кейін -с жұрнақтары арқылы
болжалды келер шақ есімше жасалады: бар-ар, көр-ер, айт-ар, ... ... ... ... т. б. Дауыссыз дыбысқа біткен
сөзге жуан буыннан кейін -ар, ... ... ... -ер ... ... ... ... сөзге -р, болымсыз тұлғасынан кейін -с жалғанады.
3. -мак,, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек ... ... ... шақ ... ... бар-мақ, кел-мек, қара-мақ,
сен-бек, жаз-бақ, кет-пек, жарат-пақ т. б. ... ... ... не ауыз ... үнді (л, р, у, й) ... ... ... -мақ, жіңішке буыннан кейін -мек жалғанады. Сөздің соңгы
дыбысы мұрын жолды үңді (м, н, ң) ... ұяң ... жуан ... ... ... ... кейін -бек жалғанады. Қатаң дыбысқа біткен сөзге жуан
буыннан кейін -пақ, ... ... ... -пек ... Бұл ... ... болымсыз тұлғасына жалғанбайды.
4. -атын, -етін, -йтін, -йтын ... ... ... шак есімше жасалады:
бар-атын, кел-етін, қара-йтын, сөйле-йтін т. б. Дауыссыз дыбысқа біткен
сөзге жуан буыннан кейін ... ... ... ... ... ... ... — кұранды қосымша, -тын, -тін, бөлегі тұрған деген көмекші
етістік болған да, ол — -а, -ө, -й тұлғалы көсемшемен ... ... ... ... ... ... деген сөз, о баста бара тұрған
болған да, кейін баратұғын болып, одан ... ... ... ... тұлғаларына емес, жоқ сөздері тіркесіп, болымсыздык мағына
беріледі: барған емес, барар емес, бармақ емес, жоқ сөзі -ған, -ген, ... ... ... ғана тіркеседі: барған жок.
§ 80. ЕСІМШЕНІҢ ЕСІМДЕРШЕ ТҮРЛЕНУІ.
Есімше есімдерше көптеледі, тәуелденеді, септеледі және жіктеледі. Көптік
жалғауы -ған, -кен, -қан, -кен және ... ... ... ... тұлғалы
есімшелерге ғана жалғанады: барған-дар, келген-дер. айтқан-дар, айт-
атындар, бер-етіндер, сөйле-йтіндер, қара-йтын-дар т. б. Есімшенің ... -р, -с және -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пак, -пек ... ... жалғанбайды.
Есімшенің барлық түрлері тәуелденеді.
Есімшенің оңаша түрде тәуелденуі.
|Есімше | ... | ... | ... | баратын | айтпақ |
|жақ | | | | | ... ... ... ... ... |айтпағ- ым |
|II. |көрген-ің |келер-ің |бермес-ің ... ... |
| ... |аитпағ-ыңыз |
| |з | |з | | ... ... ... ... ... ... ... ортақ түрде тәуелденуі.
|Есімше | көрген | ... | ... ... | | | ... |көрген-міз ... ... ...... )ің |
| ... ... ... |көрген-(дер)і |келер-іңі|тер)іңіз |
| | |з ... |
| | | | ... ... ... | ... | | | ... ... |айтпағ-ымыз | ... ... дар )ың ... ... | ... ... дар )ыңыз |айтпақ-(тар)ыңыз | |
| ... дар )ы ... | |
| | | | | | ... септелуі.
А. көрген, келер, бермес, баратын, алмақ
I. кереге-нің, келер-дін, бермес-тің, баратын-ның, ... ... ... бермес-ке, баратын-ға, алмақ-қа
Т. көрген-ді, келер-ді, бермес-ті, баратын-ды, алмақ-ты
Ж.көрген-де, келер-де, бермес-те, баратын-да, алмақ-та
Ш.көрген-нен, ... ... ... ... ... ... ... -ар, -ер, -р, -с және -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ,
-пек тұлғаларына көмектес септік ... ... ... барлық түрі де тікелей жіктеліп, етістіктің негізгі мәнін,
шақтық мағынаны білдіреді. 3-жақта ... ... ... жоқ.
Есімшенің жекеше түрде жіктелуі.
I. мен көрген-мін, келер-мін, бермес-пін, баратын-мын, айтпақ-пын.
II. сен көрген-сің, келер-сің, бермес-сің, ... ... ... келер-сіз, бермес-сіз, баратын-сыз, айтпак-сыз?
79
III. ол. көрген-, келер-, бсрмес-, баратын-, ... ... ... ... біз көрген-біз, келер-міз, бермес-піз, баратын-быз, айтпак-пыз
II. сеңдер көрген-сіңдер, келер-сіңдер, ... ... ... ... ... баратын-сыз-дар, айтпақ-
сыздар.
Ш. олар көрген-, келер-, бермес-, айтпақ-,
Болымсыз етістіктен (-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе) кейін жалғанған
есімшенің -с тұлғасы ... ... ... ... I жақта — с
есімше жұрнағы мен жіктік жалғауы ... -пін) ... ... ...
түрінде ғана қолданылады: айтпа-с-пын — айтпа-н, келме-с-пін — келме-н ... ... ... жетпей шарт сынбан. Жандаспай ақыры бір тынбан. (М). Бай
емен, батыр емен, хан емеспін (А).
§ 82. ЕСІМШЕНІҢ ... ... әрі ... әрі етістік мәнінде қолданылатындықтан, ыңгайына карай
сөйлемнің барлық мүшесінің қызметін атқара аладьг.
1. Есімше жіктеліп ... ... ... ... ... Қазақтың қай ... ... ... ... жарағанын (М. Дулатов). Екеуі де жарытып, ... ... (М. Ә.) ... сөйлемдердегі білерсің (сен не
істерсің?) II жақта, сөйлемейтін (екеуі не ... III ... ... ... болып тұр.
2. Есімше зат есіммен тіркесіп келіп ... ілік ... ... ... ... Мысалы: Көшкен ауылды іздеп табалық (Ы. А.).
Айтқанның аузы жаман, көргеннің көзі ... ... ... көшкен (қай ... ... ... ... (кімнің көзі?) деген есімшелер анықтауыш
болып тұр.
3. ... атау ... ... ... ... ... ... Үнсіз күліп тұрған — бағанағы шәкірт бала (М. Ә.). Баланың
қытығына ... — осы жері (М. Ә). ... ... тұрған (кім ... ... ... тиетіні (не
осы жері?) деген есімшелер адам және зат мәнін білдіріп, бастауыш болып
тұр.
4. ... атау мен ... ... септіктердің бірінде тұрып
толықтауыш қызметін де ... ... ... жауап
айтпағанды кешірмейтін әке мінезі Абайға мәлім (М. Ә.). Берілген сөйлемде
ұялғанды, жауап айтпағанды (нені кешірмейтін?) деген ... ... ... ... ... ... ... барыс, жатыс, шыгыс, көмектес септіктерінің бірінде тұрып
немесе шылау сөздермен тіркесіп ... ... ... ... ... ... ... жөнін сұрап (Ы. А.). Осыны сезген
сайын Абай тоқтаусыз жыр тереді (М. Ә.). Берілген сөйлемдердегі білмекке
(не үшін я не ... ... ... ... және ... ... (қашан
жыр тереді?) деген септеулікпен тіркескен есімше пысықтауыш ... ... 82. ... де ... ерекше түрі. Есімше сияқты көсемше де сөйлемде екі
түрлі мәнде, екі түрлі қызметте қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... сыңары көсемше тұлғасында келіп, көмекші
етістік жіктеліп, қимылды, іс-әрекетті шақка ... ... ... ... қызметін атқарады. Мысалы: Қоранның төбесі ашылып
қалыпты (М. Ә.)— Анау өрмекшіні көресің бе, не істеп жүр?— Көремін, өрмек
тоқып жүр (Ы. А.). ... ... ... ... ... ... деген етістіктер көсемше тұлғасында (-ып, -е жұрнақтары) жіктеліп
келіп (3-жақта -ты, ... -сің, ... ... іс ... қимыл-әрекетін
белгілі шаққа байланысты білдіреді: төбесі (яғни ол ... ... ... ... шақ, сен ... ...... осы шақ, мен (1-жақ) көремін —
ауыспалы осы шақ. Сондай-ақ сөйлемдегі ашылып қалыпты, не ... жүр, ... ... ... ... ... негізгі етістік сыңары да көсемше
тұлғалы етістіктер іс иесінің қимыл-әрекетін білдіріп тұр, қимылдың негізгі
мәнін осы негізгі етістіктер (ашылып, тоқып, істеп) ... тұр, ... ... жүр) ... ... ... шағы (біріншісі — өткен шақ:
қалыпты, оны білдіріп тұрған -ып көсемше жұрнағы, екінші мен үшіншісі — ... шақ) мен ... ... ... (үшеуі де 3-жақ — ол) білдіріп тұр. Бұл —
көсемшенің етістікке қатысты сипаты.
Көсемше сонымен бірге ... ... ... тура өзін ... ... сынын, себебін, мезгілін, болу мақсатын білдіріп, үстеу мәнінде де
жұмсалады. Мысалы: ...Түбімнен қатты ұрып, жемісімді жерге түсіріп алып
жейді (Ы. А). Абай да ... да ... ... (М. Ә.). Төл ... ... ... ... шығып еді (Ғ. М.). Бірақ көзінде жайнай жанған от
білінді (М. Ә.). Берілген ... ... ... ... ... ... ... тұлғалы етістіктер кимылдың, іс-әрекеттің нақ өзін
емес, оның (қимылдың) амалын, сынын, мақсат-себебін білдіріп тұр: қалай
жейді?— түсіріп ... ... ... ... неге, не мақсатпен шығып
еді?— жапқалы, қалай жанган?— жайнай.
Сөйтіп, бірде жіктеліп келіп немесе күрделі етістіктің құрамында (негізгі
етістік болып) ... ... ... енді ... қимыл, іс-әрекеттің
өзі емес, оның әр түрлі сипатын, ... ... ... екі ... ... (бірі етістік мәнінде, екіншісі үстеу мәнінде)
қолданылып, екі түрлі қызмет атқаратын етістіктің ерекше түрін көсемше
дейміз.
81
§ 83. КӨСЕМШЕНІҢ ... МЕН ... ... ... ... және туынды) немесе етіс, болымсыз
етістік тұлғаларына мына жұрнақтар жалғану ... ... а, -е, -й ... ... ... осы шак, жасалады.
Дауыссыз дыбысқа біткен сөздерге жуан буыннан кейін -а, жіңішке ... -е, ... ... ... ...... жалғанады: жаз-а,
кул-е, сөйле-й, қара-й т. б.
2. -ып, -іп, -п жұрнағы арқылы өткен шақ ... ... ... ... ... жуан ... кейін -ып, жіңішке буыннан
кейін -іп, дауысты дыбысқа біткен етістікке -п жұрнақтары жалғанады: ... ... ... ... ... т. ... -ғалы, -гелі, -қалы, -келі ... ... ... түрі ... ... ... ұяң ... біткен
етістіктерге жуан буыннан кейін -ғалы, ... ... ... ... да, ... дыбыстарға біткен етістіктерге жуан буыннан
кейін -қалы, жіңішке ... ... ... ... ... бер-
гелі, қара-ғалы, сөйле-гелі, айт-қалы, кет-келі т. -а, -е, -й және ... -п ... ... ... де, -ғалы, -гелі, -қалы, -келі
тұлғалы көсемшелер жіктелмейді. Көсемше тұлғасына көптік, септік, тәуелдік
жалғаулар жалғанбайды.
Көсемшенің жіктелуі.
1-ж. мен ... ... ... ... сен ... ... барып-сың, келіп-сің, сіз жа-за-сыз, сөйлей-
сіз, барып-сыз, келіп-сіз
3-ж. ол жаза-ды, сөйлей-ді, ... ... біз ... сөйлей-міз, барып-пыз, келіп-піз
2-ж. сендер жаза-сыңдар, сөйлсй-сіңдер, барып-сыңдар, келіп-сіңдер. сіздер
жаза-сыздар, сөйлей-сіздер, барып-сыздар, келіп-сіздер.
3-ж. олар жаза-ды, ... ... ... ... ... жіктік жалғаулары жалғанады. І-жак жекеше -а,
-е, -й тұлгасынан кейін -мын, -мін, -ып, -іп, -п ... ... ... ... -мыз, -міз және -пыз, -піз, ... ... анайы. Екеуінде де
-сық, -сіқ, сыпайы -сыз, -сіз, көпше анайы -сындар, -сіндер, сыпайы
-сыздар, ... ... ... де, ... де -а, -е, -й ... кейін
-ды, -ді, -ып, -іп, -п тұлғасынан кейін -ты, -ті болып жалғанады.
§ 84. КӨСЕМШЕНІҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ... ... ... келіп немесе күрделі етістіктің кұрамында негізгі
етістік көсемше тұлғалы, көмекші етістік жіктеліп келіп баяндауыш қызметін
атқарады. Мысалы: Жұмабайдың ... ... не ... ... Абай ... ... (М. Ә.). Қазылар арызын алып
сұрап еді, Меньшиков жауап берді (Ы. А.). Сондай-ақ көсемше тұлғалы етістік
жіктелмей-ақ бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы да ... ... ... ... ... ... ... жарлы-жакыбайлар да келіп, Сейітқұлға
қосылып келіп, бес-алты жылда Сейітқұл елі деген төрт жүз үйге таянды ... ... ... ... ... ... ... себебін, мезгілін білдіріп пысықтауыш ... ... Мен ... ... ермек үшін, жоқ-барды, ертегіні
термек үшін, ... үлгі ... ... үшін (А.). Абай да, ... ... ... (М. ... Кейде көсемше тұлғалы етістік жіктеліп келген баяндауышпен, есімшеден
болған анықтауышпен, септеліп келген есімшеден, ... ... ... бірыңғай мүше болып келіп те қызмет атқарады. ... ... бір қарт ... бар ... ... ... алып, бір-екі ауыз
ақыл сұрайын деп едім (Ы. А.). Үзілмей, қатаймай, бір ... ... ... ... қоңыр жел қандай рахат! (М. Ә.). Мадақтап, асыра
мақтап, қошеметтегенді ол ұнатпайды. ... ... ... алып ... ... ... етістіктер ақыл сұрайын
деп едім — мен не істейін деп ... ... деп ... ... ... едім және акыл сұрайын деп едім) деген баяндауышпен бірыңгай мүше
болып, баяндауыш қызметін атқарып тұр. Екінші сөйлемде үзілмей, қатаймай
деген көсемше тұлғалы ... ... ...... ... соққан жел, қатаймай соққан жел) деген анықтауышпен бірыңғай мүше
болып тұр. Үшінші сөйлемде мадақтап, асыра ... ... ... ... ... — нені ... ... және асыра мақтағанды ұнатпайды) деген толықтауышпен бірыңгай
мүше болып қызмет атқарып тұр.
§ 86. ТҰЙЫҚ ЕТІСТІК.
Түйык, етістік — ... ... ... ... ... ол қимылдың,
іс-әрекеттің атын білдіреді де, шақпен де, жақпен де ... ... ... ... қимылдың, іс-әрекеттің атауы ретінде қолданылады да,
етістік тұлғаларына тән шақтык, мағынаны да, жақтық мағынаны да
білдірмейді.
Тұйық етістік етістіктің ... және ... ... етіс ... ... тұлғаларына -у жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Мысалы:
сұра-у, жүр-у, бар-у, шегеле-у, айт-қызу, сөйлес-у, кел-ме-у, бөге-ме-у.
Бұл сөздер сұрау, жүру, бару, шегелеу, айтқызу, ... ... ... іс-әрекеттерінің атын білдіріп, солардың атауы болып тұр. Сондықтан
да ... ... ... ... зат есім ... жиі ... Тіпті
тұйық етістіктердің кейбірі белгілі заттың, көбіне құралдың атын ... есім ... ... ... ... (отты, шоқты көсейтін құрал), сабау
(жүнді сабайтын таяқ), егеу (темірді егейтін құрал),
83
жасау ... ... ... қашау (ағашты кесетін, жонып, қырнайтын
құрал), тұсау (жылқының алдыңғы екі аяғына салатын құрал), ою ... ... ... зат ... ... етістіктен жасалған. Мысалы: Көсеу
ұзын болса қол күймейді (мақал). Түйық етістік зат есім ... ... ... ... ... септеле де, тәуелдене де алады, бірақ жіктелмейді.
Тұйық етістікке көптік жалғауы жалғанса одан кейін тәуелдік жалғауы
жалғанып қолданылады. Сөйтіп, зат ... ... ... де, ... ... болмай, қимылдың, іс-әрекеттің атын білдіретін етістіктің ерекше
түрін тұйық етістік ... ... ... ... ... ... ... көрулері, келуім
I. барудың, сөйлеудің, айтуының, керулерінің, келуімнің
Б. баруга, сөйлеуге, айтуына, ... ... ... ... ... көрулерін, келуімді
Ж.баруда, сөйлеуде, айтуында, көрулерінде, келуімде
Ш.барудан, сөйлеуден, айтуынан, көрулерінен, келуімнен
К. барумен, сөйлеумен, айтуымен, көрулерімен, келуіммен
Тұйық етістіктің тәуелдену үлгісі.
Жақ
I. ... ... ... ... келулерің келуіңіз, келулеріңіз
III. келуі, келулері
§ 86. ТҰЙЫҚ ЕТІСТІКТІҢ ЕМЛЕСІ.
1. Дауыссыз дыбыстарға біткен етістіктерге тұйық ...... ... ... ... ... ... кел-у. Дауысты дыбыстарға
біткен етістіктерге тұйық ...... ... ... ... ... барма-у, келме-у, сана-у.
2. ... -ы, -і ... ... ... тұйық
етістіктің -у жұрнағы жалғанғанда, түбірдің соңындағы -ы, і ды-быстары
жазылмай -у дыбысының құрамына еніп кетеді де, ол (у) ... ... ... ... оқы + у — оку, та-сы + у — тасу, кемі + у — ... + у — ... ... п, қ, к ... біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у
жұрнағы жалғанғанда, ... ... п ... б-ға, қ, ... ғ, г дыбыстарына айналады. Мысалы: ақ + у — ағу, ... у — ... тап +у — ... үк + у — үгу т. ... үшін ... Есімше не себепті етістіктің ерекше түрі? 2. Есімшеде есім ... ... ... бар? Етістіктің қандай касиеттері бар?
Мысалдармен талдап, дәлелдеп бер. 3. Есімшенің жасалуын ата. ... ... ... ... 4. ... түрлері есімше
жасайтын жұрнактарға қалай байланысты? 5. Есімшенің ... ... 6. ... ... ... ... ... 7.
Есімшенің жіктелу ерекшелігін талдап беріңдер. 8. Есімше сөйлемде қандай
қызмет атқарады? Мысал келтіріп, талдап көрсетіңдер. 9. Не ... ... ... түрі деп ... 10. ... ... қызметі мен
мағынасы жағынан жақын келетінін мысалдармен дәлелдеңдер. 11. Көсемшенің
жасалу жолдарын мысалдармен талдап көрсетіңдер. 12. Көсемшенің түрлерін
айтыңдар. 13. Көсемшенің жіктелу ... ... ... қай ... 14. ... ... қандай қызмет атқарады? Мысал келтіріп,
талдап көрсетіңдер. 15. Тұйық етістіктің ерекшеліктері неде? Тұйық
етістіктің мағынасы ... ... ... ... ... ... Тұйық етістіктің зат есіммен жақындығы қандай? 17. Тұйық етістік қалай
жасалады? 18. Тұйық етістік қалай ... 19. ... ... ... ... қандай? 20. Тұйық етістіктің қандай емлелік ерекшелігі
бар? 21. Сөйлемдегі қызметі жағынан тұйық етістіктің басқа етістік
түрлерінен айырмашылығы кандай?
ЕТІСТІКТІҢ ШАҚТАРЫ.
§ 87. ... ... ... ... ... іс-әрекетті білдіретіндігі белгілі, ал іс-әрекеттің,
қимылдың орындалу, жүзеге асу ... ... ... ... өту ... ... кезімен немесе сөйлеп тұрған сәтпен айқындалады.
Сөйлеп тұрған сәтке байланысты қимылдың ету мезгілін ... ... деп ... Шақ, кез, сәт, ... ... ...... Сөйлеп тұрған сәтпен байланысты қимылдын мезгілі, шақтық
мағынасы мынадай болуы мүмкін: 1) үнемі қайталанатын, дағдыға айналған ... ... ... ... ... ... қимыл, іс-әрекет; 2) сөйлеп тұрған
сәттен бұрын болып кеткен кимыл, іс-әрекет; 3) сөйлеп тұрған кезде әлі
болмаған, бірақ кейін әйтеуір ... ... ... ... ... бар ... ... сарай салғызды (Ы. А.). Жазғытұры қалмайды
қыстың сызы, ... ... ... жүзі (А.). Енді ... ... бақыт кең жатыр. Бірімен-бірі туысқан, Қол ұстасқан ел ... ... Бұл ... ... ... құлпырар, жатыр етістіктері
мезгіл (шақ) мағынасын білдіруі жағынан бірдей ... ... ... ... тұрған сәттен бұрын болып кеткенін білдірсе, қалмайды,
құлпырар етістіктері ... ... ... әлі ... сөйлеп
тұрған сәттен кейін болатынын, ал жатыр етістігі бұл қимылдың сөйлеп тұрған
сәтте болып отырғанын білдіріп тұр.
Бірақ мезгіл мағынасы бар сөздің бәрі ... шақ ... ... ... ... ... ертең, биыл сияқты сөздер мезгілдік мән білдірсе де,
олардың шақтық қасиеті жоқ. Өйткені бұл сөздерде шақтық мағынаны білдіріп
тұратын грамматикалық ... жоқ. ... ... ... ... ... ғана көрінбейді, ол мағынаны білдіретін арнайы грамматикалық
тұлға болу ... ... ... сөздердің мезгілдік мәні шақтық жағынан
кейде айқын да бола бермейді. Мысалы, бүгін, биыл деген сөздер сөйлеп
тұрған кездегі ... ... ... Егер ... ... отыр десек,
мезгілдік мағына — сөйлеп тұрған сәтті білдіреді. Ал ... биыл ... ... ... ... ... ... отырар (отырмақ) болса, әлі
болмаған мезгілді білдіреді. Міне, осыдан анық көрінетіндей, шақтық мағына
жекелеген мезгілдік мәндегі сөздер арқылы емес, етістіктің грамматикалық
тұлғасы ... ... ... ... ... тұлғалары мен етістік түбіріне -ды,
-ді, -ты, -ті және -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек ... ... ... ... ... осы тұлғалар арқылы дара
етістікте де (кел-іп-ті, кел-ер), күрделі етістікте де (келіп отыр, келіп
кет-кен, келіп кет-пек) беріліп отырады.
Сөйлеп тұрған сәтпен ... ... болу ... үш ... ... ... шақ түрі де ... Сөйлеп тұрган сәтке байланысты яғни сол
сәтте болып жатқан қимылды осы шақ, әлі болмаған, бірақ кейін болатын
қимылды келер шақ, ... ... ... ... ... ... ... өткен шақ
білдіреді.
Шақтық мағынаны білдіретін етістік көбінесе жіктеліп ... де, ... ... ... ... Жіктік жалғау шақ көрсеткіштерінен
(есімше, көсемше және арнайы шақ жұрнақтарына) кейін жалғанады: оқы-ған-
мын, оқы-р-сың, бар-ып-ты, ... ... т. ... ... ... ... оның ... көмекші етістікке
жалғанады: сөйлеп отыр-ған-сың, сөйлеп отыр-ар-мын.
§ 88. ОСЫ ... шақ ... ... мағыналык белгілері:
1. Сөйлеп тұрған кездегі іс-әрекеттерді білдіреді. 2. ... ... ... ... көрсетеді.
1. Трактор жер жыртып жүр. Нұрлан хат жазып отыр. Мал өрісте жатыр. Осы
сөйлемдегі жыртып жүр, ... ... ... ...... тұрған
сәттегі қимылдар. 2. Трактор жер жыртады. Нұрлап хат жазып тұрады. Мал
өрісте жатады.
86
Бұл сөйлемдердегі жыртады, ... ... ... ... ... дағдыға айналған іс-әрекеттер. Міне осылай, етістіктің осы
шағы ... ... ... қайталанып тұратынын және сөйлеп тұрған кезде
істеліп жатқанын ... 89. ОСЫ ... ... шақ ... мен ... ... нақ осы шақ және ... осы шақ
болып екі түрге бөлінеді.
1. Нақ осы ... осы шақ ... ... ... тұрған сәтте істеліп, болып
жатқанын білдіреді. Нақ осы шақ етістіктің құрамына қарай ... ... ... ... ... Нақ осы ... ... түрі отыр, тұр, жатыр, жур деген етістіктердің
жіктелуі ... ... Бұл төрт ... қалып етістіктері деп аталады.
Қалып етістіктеріне жіктік жалғауы тікелей жалғанып, есімдерше жіктеледі.
Қалып етістіктерінің жіктелу үлгісі.
| Жақ | отыр | ... | жүр | ... ... ... ... ... |жатырмын ... ... ... ... ... |
| ... отыр ... ... ... ... |— |тұр — |жүр — |— ... ... ... ... ... |
|II. |отырсыңдар ... ... ... |
| ... ... ... ... |
|III. |отыр |тұр |жүр ... ... тұр, жүр, ... ... ... ... III жақта жіктік
жалғауынсыз жұмсалады. Бұнда да есімдер (мысалы, зат есім, сын есім, сан
есім) сияқты III жақта жіктік жалғауы болмайды. ... ... ... тұр, жүр) екі ... мағынада жұмсалады: 1) 2-жақ жіктеу есімдігімен
(сен) тіркесіп, II жақ бұйрық мағынасын ... сен ... сен тұр, ... 2) 3-жақ жіктеу есімдігімен тіркесіп, III жақта жұмсалып, осы шақ
мағынасын білдіреді: ол отыр, ол тұр, ол жүр. Ал ... ... II ... рай ... жат (сен жат) ... ... ... жатыр (ол
жатыр) түрінде қолданылады.
ә) Нақ осы шақтың күрделі етістіктің -ып, -іп, -п және -а, -е, -й
тұлғалы көсемше түрі мен ... тұр, жүр, ... ... ... ... етістік мәнінде тіркесінен жасалады.
87
Бұл нақ осы шақ күрделі етістіктен жасалатындықтан да оның күрделі түрі ... ... ... ... ... етістіктердің (отыр, тұр,
жүр, жатыр) жіктелуі арқылы шақтық мағына беріледі. Мысалы: Мен оқып
отырмын. Сен ойнап жүрсің. Оқушы ... оқып ... нақ осы ... ... ... Жақ | ... | ... |
|1. |оқып отырмын | оқып ... ... ... ... ... отырсыңдар |
| |оқып отырсыз |оқып отырсыздар |
|3. ... ... ... отыр |
2. ... осы ... осы шақ ... ... дағдылы қалыпта болып тұруын
білдіреді. Ауыспалы осы шақ -а, -е, -й ... ... ... ... ... Мен ... Сен ... Ол бар-а-ды.
Ауыспалы осы шақ түрінің жіктелу үлгісі.
|Жақ | ... | ... ... ... ... ... ... сөйлесеміз ... ... ... ... ... ... |айтасыз, келесіз, сөйлейсіз|айтасыздар, келесіздер, ... ... ... сөйлейді |айтады, келеді, сөйлейді. ... осы шақ ... ... ... ... ... түрі) сөйлемде
екі түрлі мәнде қолданылады: бірде дағдылы қимылды білдіріп, осы шақ
мағынасын ... еңді ... ... шақ ... ... Сондықтан да осы
шақтың бұл тұлғасы ауыспалы деп аталады.
§ 90. КЕЛЕР ШАҚ.
Келер шақ ... ... ... ... сәттен, мезгілден кейін
болатынын білдіреді. Мысалы: Ол мектепке ерте бармақ. Сендер үйге
келеңсіңдер.
88
Бұл сөйлемдегі бармақ, келесіңдер деген ... ... ... әлі болмағанын, бірақ келешекте болатынын білдіріп тұр.
§ 91. КЕЛЕР ШАҚТЫҢ ТҮРЛЕРІ.
Келер шақ ... мен ... ... ... ... шақ, ... шақ және ауыспалы келер шақ болып үшке бөлінеді.
1. Болжалды келер шак.
Болжалды келер шақ қимылдың, іс-әрекеттің болу мүмкіндігін айқын
көрсетпей, болжай ғана ... ... ... шақ ... ... есімшенің -ар, -ер, -р, болымсыз
етістіктен кейін -с жұрнағы жалғанып, одан кейін жіктік жалғауы үстелуі
арқылы жасалады. ... Біз ... Сен ... ... кел-ме-с-
сіздер.
Болжалды келер шақтын жіктелу үлгісі.
|Жақ | ... | ... ... ... кел-ме-с-пін |барар-мыз, кел-мес-піз ... ... ... ... ... |бар-ар-сыз, кел-ме-с-сіз, |барар-сыздар, келмес-сіз-дер |
|III. |бар-ар-, кел-ме-с-, ... ... ... ... ... шақ — с ... ... болымсыз етістіктен
жасалғанда, қимыл, іс-әрекеттің болмауын ... ... ... ... гөрі ... үзілді-кесілді мән беруге бейім болады: барма-с-
пын, келме-с-пін. Кейде I жақ ... ... -пын, -пін ... ... ғана ... ... ... — бар-ма-н, сөйле-ме-с-пін-
сөйле-ме-н болып та колданыла береді. ... ... ... ... ... Ескі бише ... бос мақалдап, Ескі ақынша мал үшін тұрман
зарлап (Абай).
2. Мақсатты келер ... ... шақ ... ... ... мақсат етіле
орындалатынын білдіреді.
Мақсатты келер шак етістіктің түбіріне -мақ, -мек, -бақ, -бек, ... ... ... одан ... жіктік жалғауы үстелуі арқылы жасалады.
Мысалы: Мен ауылға бар-мақ-пын, Сіз ерте кет-пек-сіз.
89
Етістіктің -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек ... ... -шы, ... ... одан ... ... ... үстеулі (жіктелуі) арқылы да
мақсатты келер шақ жасалады. ... Мен ... ... Сен ... ... ... болымсыз түрі -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек,
және -шы, -ші тұлғалы негізгі етістікке емес деген көмекші етістіктің
тіркесуі арқылы жасалады. ... ... ... емес көмекші етістігіне
жалғанады. Мысалы: кел-мек-ші, емес-пін, бар-мақ ... ... ... ... ... | ... | ... |
|I. |Бармақпын, бармақшымын ... ... |
| | ... ... ... ... ... |бармақсыздар |
| ... ... ... ... |бармақ-, бармақшы-, |бармак,-, бармақшы-. |
3. ... ... ... ... шақ та ... осы шақ сияқты -а, -е, -й жұрнақты
көсемшенің жіктелуі арқылы жасаладьг. Сондықтан ауыспалы келер шақ пен
ауыспалы осы шақ бір-бірінен ... ... ... ажыратылады.
Мысалы: Ол нағашысының қолында тұрады. Келемін тау ішінде тунделетіп...
деген сөйлемдердегі тұрады, келемін етістіктері ауыспалы осы шақ мағынасын
білдіріп тұр. Ол ... ... ... меп ... ... ... ... келеміп етістіктері ауыспалы келер шақ мағынасын
беріп тұр.
Ауыспалы келер шақтык ауыспалы осы ... ... ... ... ... ... ... де байқалып отырады. Жоғарыдағы мысалдағы
ертең және ... ... ... мән ... ... ... ... мысалдарды салыстырып көріңдер.
Осы шақ ... ... ... ... Ол ... ... ... ... ағаш ... Ағаш бұл ... ... ғана ... ылғи ерте ... Мен ... ерте ... өлең ... ... ол ... ... ... ... шақ пен ... осы шақта I жақ жіктік жалғауы
(-мын, -мін) кейде ықшамдалып, -м түрінде жалғанады: айт-а-мын,— айт-а-м,
кел-е-мін — кел-е-м, ... ... ... ... ... ... көбіне ауызекі
сөйлеу тіліне тән.
§ 92. Өткен ... шақ ... ... ... ... сәттен бұрын болып,
істеліп кеткенін білдіреді. Мысалы: Ол оқуды бітірді. Мен бұл кітапты
оқыдым. Ол кезде сен оннан асқансың. Шалдың бір ... ... ... ... ... мысалдағы бітірді, оқыдым, асқансың, болыпты, баратын деген
етістіктер бітіру, оқу, асу, болу, бару қимылдарының (іс-әрекеттерінің)
болып кеткенін ... ... шақ ... ... тұр.
§ 93. ӨТКЕН ШАҚТЫҢ ТҮРЛЕРІ.
Өткен шақ мағынасы мен жасалуына карай жедел өткен шақ, бұрынғы өткен
шақ және ауыспалы ... шақ ... үшке ... ... ... ... түбіріне -ды, -ді, -ты, -ті жұрнағы жалғану арқылы жасалып,
жіктеліп колданылады. Мысалы: Асан домбыра тарт-ты, мен өлең ... ... ... ... ... ... ... | ... | ... ... ... ... ... ... айттық, алмадық |
|II. |келдің, айттың, алмадың ... ... |
| | ... |
| | | |
| ... ... ... ... айттыңыздар |
| | ... |
| | | ... ... ... ... |келді-, айтты-, алмады-. |
Осы кестеден көрінетіндей, ... ... ... өткен шақ
тұлғасындағы етістікке ерекше түрде жалғанады:
|Жақ | ... | ... |
| |м |-қ, -к |
|/ | | ... |-ң ... ... ... -ңдер (анайы түрі) |
|II ... -ңіз ... ... ... -ніздер (сыпайы түрі) |
|жақта | | ... ... жоқ) ... жоқ) ... | | ... ... ... жұрнағы (-ды, -ді, -ты, -ті) мен III жақтың жіктік
жалғауын (-ды, -ді, -ты, -ті) шатастырмау керек. Бұл ... ... ... ... ... ... ... III
жақ жіктік жалғауы шақ мағынасын білдірмейді, ал жедел өткен шақ жұрнағы
жақ мағынасын білдірмейді. Мысалы, барып-ты, бара-ды деген ... ... -ды ... шақ ... ... шақ) ... беріп тұрған жоқ,
қимылдың 3-жақ (ол) арқылы болатынын білдіріп тұр. Бұл сөздердегі шақтық
мағына ол жалғаудың ... ... -ып, -а, ... ... жұрнақтары
арқылы берілген. Керісінше бар-ды дегенде -ды жұрнағы шақ мағынасын (жедел
өткен шақта) беріп тұр да, III жақ ... ... ... жоқ. ... ... II жақтарда (бар-ды-м, бар-ды-қ және бар-ды-ң, бар-ды-ңыз, бар-ды-
ңдар, бар-ды-ңыздар) да жедел өткен шақ қосымшасы (-ды) сақталады, 3-жақта
арнайы ... ... ... ... ... тек көсемшенің -ып, -іп, -п және -а, -е, й
жұрнағынан кейін ғана жалғанады: кел-іп-ті, қара-п-ты, кел-е-ді, ... ... ... шақ ... ... ... және ... түбірлеріне және
етіс, болымсыз етістік тұлғаларына тікелей жалғанады: кел-ді, қара-ды, кел-
тір-ді, ... т. ... ... ... шақ.
Бұрынғы өткен шақ қимылдың, іс-әрекеттің сөйлеп тұрған ... ... ... ... ... ... Сен мектепті
бітіргенсің. Ол ауылга барыпты. Бұрынғы өткен шақ екі түрлі жолмен
жасалады.
а) Бұрынғы өткен шақ -ған, -ген, -қан, -кен ... ... ... ... (мен) ... (сен) кел-ген-сің, (ол) айт-қан.
Бұрынғы өткен шақтың жіктелу үлгісі.
|Жақ | ... | ... ... ... ... ... ... |
|II. |айтыпсың, келіпсің |айтыпсыңдар, келіпсіңдер |
| ... ... ... ... ... ... ... |айтыпты, келіпті ... ... ... |айтқанбыз, келгенбіз |
|II. |айтқансың, келгенсің |айтқансыңдар, келгенсіңдер |
| ... ... ... ... ... ... ... |аитқан-, келген-, ... ... шақ -ған, -ген, -қан, -кен ... ... ... -ып, ... ... көсемшеге е(еді) көмекші етістігі тіркелуі арқылы да жасалады.
Есімше түрінде е ... ... ... де ... ... өткен шақтың мұндай күрделі түрінде е
(еді, екен) ... ... ғана ... Бұрынғы өткен шақ күрделі
түрінің жіктелу үлгісі.
|Жақ | ... ... ... |оқыған едім (екенмін), |оқыған едік (екенбіз) |
| ... едім ... едік ... ... едің ... |оқыған едіңдер (екенсіңдер) |
| |оқып едің ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... | |
| ... ... ... ... ... ... еді ... |оқыған еді (екен), |
| ... еді ... еді ... ... ... ... ... болған (мысалы, білгенмін,
оқығансың) және еді көмекші етістігінен кұралған күрделі (мысалы, білген
едім, біліп ... ... ... ... мәнді білдіреді. Ал көсемшеден
болған (мысалы, біліппін, оқыгансың) және екен көмекші етістігінен кұралған
күрделі (мы-салы, ... ... ... ... түрі ... мәнді
білдіреді, сөйлеушінің көзі толық жетпейтіндігін байқатады. Сондықтан да
бұрынғы откен шақтың бұл түрі ертегілерде жиі кездеседі. Мысалы: Баяғыда
бір кемпір болыпты. Оның ... ... ... Ол бала ... болып өсіпті
т. б.
3. Ауыспалы өткен шақ.
Ауыспалы өткен шақ есімшенің -атын, -етін, -йтын, -йтін жұрнақтары
арқылы жасалып, бірде ... шақ, ... ... шақ ... ... да оны ... өткен шақ деп атайды. Мысалы: Асан ауылға ... Сен ... ... ... едің? Бірінші сөйлемде бару
кимылының болып кеткенін байқасақ, екінші сөйлемде бару қимылының ... ... ... ... екекін аңғарамыз,
Ауыспалы өткен шақ жіктеліп те, еді көмекші етістзгімен тіркесіп келіп
те (онда еді ... ... ... Ал ... келер шақ тікелей
жіктелмейді, тек еді көмекші етістігімен тіркесіп қолданылады.
Ауыспалы ... ... ... ... | ... ... |
|I ... ... ... ... ... ... едім ... едіқ ... ... ... |көретінсіңдер, қарайтынсыңдар |
| |баратын едің ... ... |
| ... ... ... қарайтынсыздар |
| |баратын едіңіз ... ... ... ... ... |көретін-, қарайтын-, |
| ... еді-, ... еді,- ... ... ... ... ... -йтін түрінде тіркесіп, жіктеліп
қолданылған еді көмекші етістігінен жасалған етістіктің күрделі түрі бірде
ауыспалы өткен шақ, бірде ауыспалы ... шақ ... ... береді. Оның
шақтык мағынасы көбінесе ол етістікпен тіркескен басқа сөзден ... ... Ол ... жиі ... еді. Ол ... бүгін (ертең) баратын
еді. Бірінші сөйлемде жиі деген сөздің арқасында бару кимылының болып
кеткендігін байқаймыз (ауыспалы өткен шақ). ... ... ... ... арқылы бару қимылының әлі болмағандығын аңғарамыз (ауыспалы келер
шақ).
Етістіктің ... ... үшін ... ... ... ... не? 2. Шақтың кандай түрлері бар және ... ... 3. Осы шақ ... не? 4. Осы ... мағынасы мен жасалуында
шақтын басқа түрлерінен қандай ерекшелік, айырмашылықтар бар? 5. Нақ ... ... ... және ... ... ... ... 6.
Ауыспалы осы шақ пен ауыспалы келер шактың, ауыспалы өткен шақ пен ауыспалы
келер шактың ұқсастықтары мен ... ... 7. ... ... ... бар және олар қалай жасалады?
9. Өткен ... ... ... бар және олар ... жасалады?
10. Жекелеген шақ түрлерінің жеке ... ... ... ... қолданылу ерекшеліктерін сипатта.
ЕТІСТІКТІҢ РАЙЛАРЫ.
§ 94. ЕТІСТІКТІҢ РАЙЛАРЫ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
Сөйлемде ... ... ... ... ... ... сонымен бірге сол кимылдың, іс-әрекеттің, жай-күйдін өтуі, бір
жағынан, айтушының я сөйлеушінің пкірімен екінші ... ол ... ... ... ... ... ... отырады. Мысалы: Ағаш
кессең, ұзын кес, қысқартуың оңай, темір кессең, қыска кес, ұзартуың онай
(мақал). Мен ... ... ... үшін (А). Жүзі жылы ... ... (Қ. ... мысалдағы кессең және кес, жазбаймын, құшақтағым келеді деген
етістіктер кесу, ... ... ... ... білдіріп қана тұрған жоқ, сонымен бірге сол қимыл, іс ... ... ... орындалуын талап етуін (кес), белгілі бір
мезгілде, шақта іске асуын, орындалуын хабарлауды (жазбаймын), орындалу
ниетін, ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің
шындыққа, болмысқа деген пікірін, көзқарасын айқындап тұр. Бұл ... ... ... аркылы берілген. Мысалдағы кессең де-гендегі
шарттылық — се жұрнағы арқылы, кес дегендегі талап ету, бұйрық мәні 2-жақ
бұйрықтық тұлға (формасыз тұлға немесе ... ... ... ... ... ... шақта орындалуы көсемшенің -й жұрнағы арқылы,
құшақтағым келеді дегендегі қимылдың болу ниеті, ықыласы етістік түбіріне
-ғы жұрнағы және одан ... ... ... ... оған кел көмекші
етістігі тіркесу арқылы жасалған.
Сөйтіп, сөйлеушінің сөзі арқылы қимылдың шындыққа катысын, айтушының
пікірін, көзқарасын білдіріп, белгілі ... ... ... ... түрі рай ... деп ... ... кимылдың, іс-әрекеттің жүзеге асу, орындалу
мүмкіндігіне қарай төрт түрге бөлінеді: ашық рай, ... рай, ... ... калау рай.
1) Сөздің түбірі білдіретін грамматикалық мағынадан өзгеше басқа
грамматикалық мағынаның арнайы грамматикалық формасыз, сырттай түбір ... ... ... ... ... ... формасыз тұлға немесе нольдік
форма деп атайды. Оған мысалы, жіктік ... ... (мен ... ... ... райдың 2-жағы (сен кел-,) жатады. Бала, келді, ... ... ... ... мен бала-мын, келді-м, келген-мін 2-ж. сен бала-
сың, келді-ң, ... 3-ж. ол ... ... келген-,) III жақта
жалғанған жалғау жоқ, сен кел, сен оқы дегендегі бұйрықтық мағына арнайы
формасыз (жалғаусыз) сырттай етістік түбірімен ... ... ... ... Ал ... етістіктің түбірінде бұйрықтык мағына болмайды: келген,
келіпті дегенде түбірі — кел, онда ешқандай бұйрықтық мағына жоқ.
§ 96. АШЫҚ ... ... мәні ... шақ ... ... тікелей байланысты.
Өйткені етістік белгілі шақта жұмсалғанда, сол ... ... ... ... ... ... ... Мейлі ол өтіп кеткен қимыл,
іс-әрскет болсын (өткен шақ), мейлі ол ... ... ... ... ... ол әлі бола қоймаған, бірақ келешекте болуга тиісті қимыл, іс-
әрекет болсын, ашык ... ... ... ол ... ... шындық
деп баяндауын білдіреді.
Мысалы: Әркім өз ойымен отыр (Ғ. М.). Келемін тау ішінде түнделетіп (С.
С). Мақсатым тіл ұстартып, өнер ... (А). Жер ... ... ... ... (Ж. ... мысалдағы отыр, келемін, шашпақ, жырттық, қайнады, салдық деген
етістіктер белгілі бір шақты ... ... ... ... ... ... деп ... білдіріп тұр: әркімнің өз ойымен отыруы, (нақ
осы шақ); сөйлеушінің тау ішінде түнделетіп келе жатуы (ауыспалы осы шақ);
сөйлеушінің мақсаты тіл ұстартып, өнер ... ... ... келер шақ);
сөйлеушінің жер жыртуы, егін салуы және еңбектің қайнауы (жедел өткен шақ).
Сөйтіп, ... үш ... (осы шақ, ... шақ, ... шақ) ... ... ... деп баяндауын білдіруді ашық рай дейміз.
§ 96. ... ... рай ... ... ... ... я бөгде біреуге (3-
жақ) немесе өзіне (І-жақ) қаратылып, бұйыра, талап, тілек етіле айту
мағынасын білдіреді. Мысалы: Тыңда, дала, ... (Ж. Ж.). ... ... (А). ... еңбек, қайнасын күш майданда (И. Б.). Мен жазайын
сізге хат, Оқып көрсін ол шындап (А.).
Мысалдағы тыңда, мақтанба, қызсын, қайнасын, жазайын, көрсін ... ... бір ... ... бұйыра, талап етіле айтылып тұр:
(сен) тыңда, мақтанба (2-жақ), (ол) қызсын, қайнасын, көрсін (3-жак),
(мен) жазайын ... ... ... ... талап ету мағынасын білдіретін
етістіктің түрі бұйрық рай деп аталады.
Етістіктін ... рай ... ... ... ... ... ... ниет мағыналарын да білдіреді. Әдетте бұйрықтық, талап ету мағынасы II
және III жақтарда анық көрінеді де, I жақта ол ... ниет ету ... ... рай түрлеріне қарағанда, бұйрык райдың өзіндік
ерекшеліктері бар. Ең ... ... ... ... ... ... ... рай түрлері етістік түбірлеріне белгілі жұрнақтар жалғануы
арқылы жасалып, одан кейін жіктеліп келсе, бұйрық рай түрі жұрнақ арқылы
жасалмай, етістік түбірлердің ... ... ... яғни ... арқылы жасалады. Ол жіктік жалғаулары етістіктің негізгі және
туынды түбірлеріне, етіс және болымсыз етістік тұлғаларына бірдей жалғана
береді.
Екінші ерекшелік — бұйрық райдың II жақ ... ... ... қосымшасы
болмай, сырттай ғана тұлғасы жағынан етістіктің негізгі және туынды түбір
тұлгасымен, етіс және болымсыз етістік тұлғаларымен сәйкес, ... ... (сен) кел, ... ... сөйлетпе. Ал екінші жақ анайы көпше
түрінде -ық, -іқ, -ң, ... ... -дар, -дер, ... ... ... ... ... бар-ың-дар, сөйле-ң-дер.
Бұйрық райдың екінші жак сыпайы түрі етістік түбіріне -ңыз, -ңіз, -ықыз,
-іңіз жалғауы жалғану арқылы жасалады. ... (сіз) ... ... сөйле-ңіз. Екінші жақ сыпайы түрінің
96
көпшесі осы ... ... -дар, -дер ... ... жалғану аркылы
жасалады. Мысалы: (сіздер) кел-ңіз-дер, бар-ыңыз-дар, сөйле-ңіздер.
Бұйрық райдың 3-жағы (жекешесі де, көпшесі де) етістік түбіріне -сын,
-сін жалғауы жалғануы арқылы жасалады. ... (ол) ... ... ... ... I жағы етістік түбіріне (жекеше) -айын, -ейін, -йын, -йін
көпше -айық, -ейік, -йық, -йік жалғаулары жалғану арқылы жасалады. Мысалы:
(мен) кел-ейін, бар-айын, (біз) ... ... ... ... ... үлгісі.
|Жақ | ... | ... ... ... келейін, |барайық, келейік, ... |
| ... ... ... ... ... кел-, ... ... ... |
| ... |көрмеңдер |
| ... ... ... ... келіңіз |көрмеңіздер |
| ... ... | ... ... келсін, |барсын, келсін, санасын, көрмесін|
| |санасын, көрмесін | ... ... ... рай ... ... -шы, -ші ... ... жұмсала береді. Ондайда бұйрық райлы етістік бұйрық, талап ету
мағынасынан гөрі өтініш, тілек, жалыну мағынасын білдіреді. Мысалы: (мен)
алайын — алайыншы, (сен) ал — ... (сіз) ...... (ол) ... ... ... ... райдың -са, -се тұлғасының II жағынан кейін
жалғанған -шы, -ші жұрнағы да ... ... ... ... ... (сен) ... (сіз) ... (сендер) барсаңдаршы, (сіздер)
барсаңыздаршы.
§ 98. ШАРТТЫ РАЙ.
Етістіктің ... райы ... ... ... іске ... ... ... білдіреді. Шартты рай етістіктің негізгі және
туынды түбіріне, етіс және болымсыз етістік тұлғаларына -са, -се ... ... ... ... ... жүр-се, оқыт-са, айтпа-са.
Шартты рай тұлғасына жіктік жалғауы жалғанып қолданылады. Бірақ шартты
рай тұлғасы тиянақты бола алмайды. ... ... ... ... сөйлемді тиянақтап, аяқтап тура алмайды: басқа бір
етістікпен кейде көмекші ... ... ... келеді, я бағыныңқы
сөйлемнің баяндауышы болып тұрады. Мысалы: ...Жарқырап бір көрінсек дейміз
(Ғ. Мұст).
97
Жақсымен
жанассаң, жетерсің мұратқа, жаманмен жанассаң, ... ... ... мысалда көрінсек деген шартты райлы етістік дейміз көмекші
етістігімен тіркесіп келуі арқылы ғана сөйлемді аяқтап, тиянақтап, ойдың
шартын білдіріп тұрса екінші мысалда ... ... ... райлы етістік II
жақта жұмсалып бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметінде қолданылған,
басыңқы сөйлемнің шартын білдіреді, бірақ өзі сөйлемді тиянақты ете алмай
тұр.
Сөйтіп, қимылдың, іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... рай түрі шартты рай деп
аталады.
Шартты рай етістіктің жедел өткен шақ тұлғасы сияқты ... I ... -м, ... -қ, -к, II жақта анайы жекеше -ң, көпше -ңдар, -ндер,
сыпайы жекеше -ңыз, -ңіз, көпше -қыздар, -қіздер жалғаулары жалғанады да,
III ... ... ... ... ... жіктелу үлгісі.
|Жақ | ... ... ... |барсам, көрмесем, оқытсам |барсақ, көрмесек, оқытсақ ... ... ... оқытсаң |барсаңдар, көрмесеңдер, оқытсаңдар |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... көрмесе-, оқытса- |барса-, көрмесе-, оқытса-, |
Ескерту: 1. ... рай ... -са, -се ... ... ... ... болу шартын білдіре де бермейді. Мысалы: Мен болсам
ауылда калдым. Оның окуы ... ... еді ғой. Бұл ... болсам, бітсе
деген етістіктер шартты рай тұлғасында жіктеліп (I және III жақ) тұрса да,
ол іс-әрекеттің ешбір болу ... ... ... ... ... рай тұлғасындағы етістік бағыныңқы сөйлемнін
баяндауышы кызметінде ... ... ... және да, де, та, ... тіркесіп, қарсылықты мағынаны білдіреді. Мысалы: Мен ... ... ... Сен ... да, мен оны ... ... ... келсем, айтпасаң да деген ... рай ... ... ... ... баяндауышы болып, келесі басыңқы
сөйлемнің мезгілін және оған қарсы мағынаны білдіріп тұр.
3. Шартты райлы етістік I жақ ... ... ... оған -шы, ... ... ол ... ... налу мағынасын білдіреді.
Мысалы: Оның атын сұрасамшы. Оның осында келетінін білсемші. Ауылға
барғанша, кұрылысқа қалсаңшы.
98
§ 98. ... ... ... райы іс ... ... ... қалауын, соған
ынтасын, ниетін білдіреді де, белгілі жолдармен жасалады. ... ... ... Ол ... ... игі еді. Не де ... ... айтқайсың.
Берілген мысалдардағы оқығым келеді, жетсе игі еді, айтқайсың деген
етістіктер іс ... (мен) оқу ... (ол) ... жету ... (сен)
айту іс-әрекетін қалау мәнін, соған ынтасын білдіріп тұр.
Қалау рай ... ... ... ... негізгі және туынды түбіріне немесе етіс және
болымсыз етістік тұлғасына -ғы, -гі, -қы, -кі ... ... ... ... ... де, кел ... ... Кел ... ... есімше, көсемше жұрнақтары
жалғанып, әр түрлі шақ ... III ... ... береді.
Мысалы: (менің) бар-ғы-м кел-ді, (-еді, -іпті, -ген, -ер), (сенің) бар-ғы-
ң кел-еді, (-ді, -пті, -ген, -ер), ... ... ... (-ді, ... -ер), ... ... кел-іпті (-ді, -ген, -еді, -ер) (біздің) кет-
кі-міз кел-ген (-ді, -еді, -ер, ... ... ... кел-ді.
Демек, калау райдың бұл түрі тәуелдік жалғауы жалғанып
жіктеледі.
2. ... рай ... (-са, -се) игі еді ... ... ... ... Мысалы: (мен) алсам игі еді, (сен) алсаң игі ... ... игі еді, (ол) алса игі ... ... негізгі және туынды түбіріне, етіс және болымсыз етістік
тұлғаларына -ғай, -гей, -қай, -кей ... ... ... ... ... (мен) бар-ғай-мын, (сен) бар-ғай-сың, (сіз) бар-ғай-
сыз, (ол) бар-ғай. Кейде -ғай, -гей, -қай, -кей тұлғалы ... ... еді ... етістігімен тіркесіп келіп те қалау
рай ... ... (мен) ... ... (сен) ... ... ... едіңіз, (ол) барғай еді.
Қалау райдың бұл жасалу жолы сирек кездеседі.
Қалау райдың ... ... |-ғы, -гі, -кы, -кі, |-са, -се, - игі ... -гей, -қай, |
| |-кел |еді |-кей ... ... ... ... игі еді ... ... едім |
| |(-еді..) | | ... ... ... игі еді ... ... |
| |барғыңыз келді(-еді)|барсаңыз игі еді |барғайсыз ... |
| | | ... ... ... |барса игі еді ... ... еді |
| ... | | ... |барғымыз келді(-еді..)|барсақ игі еді |барғаймыз, баргай едік |
|//.|барғыларың келді(-еді)|барсаңдар игі еді|барғайсыңдар. |
| | | ... ... |
| ... ... игі ... |
| ... ... |еді, ... ... ... келді |барса игі еді, ... ... еді |
|. ... | | |
| | | | | ... райларын пысықтау үшін ... ... ... ... не? 2. Етістіктің райлары мен шақтары
арасында қандай байланыс, ұксастық және өзгешелік бар? 3. Етістік
райларының кандай түрлері бар? 4. Формасыз тұлға ... ... ... не? 5. Ашық рай нені білдіреді және калай жасалады? 6. Бұйрык
райдың мағыналары мен ерекшеліктері ... және ... ... 7. ... жіктелу ерекшеліктері қандай? 8. Шартты райдың мағыналары қандай
және қалай жасалады? Шартты райлы етістіктердің сөйлемде қолданылу
ерекшеліктері қандай? 10. ... ... ... ерекшеліктері қандай? 11.
Қалау рай дегеніміз не? 12. Қалау райдың ... ... ... бар? 13.
Қалау райдың жіктелу ерекшеліктері қандай?
§ 99. ЕТІСТІКТІҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ... ... шақ, рай ... ... келіп, сөйлемде
баяндауыш қызметін атқарады. Мысалы: Кел, балалар, оқылық (Ы. А.).
Жартаска бардым, күнде ... ... ... ... жатыс септігінде немесе басқа тұлғаларсыз-ақ та сөйлемнің
баяндауыш қызметін атқарады. Мысалы: ... ... ... ... негізгі бір мәселесі — сабақ үлгірімін жақсарту.
2. Етістік ... ... ... қимылдың амалын, әр түрлі
қасиетін (себебін, мақсатын т. б.) ... ... ... ... ... ... атты ... таң (Қ. А.).
Жасымда ... бар деп ... ... ... тексермедім
(А).
Түйық етістік септеліп (барыс, шығыс, жатыс, көмектес), кейбір
шылаулармен тіркесіп келіп сөйлемде пысықтауыш кызметін атқарады. ... ... ... ... (Ы. А.). Оқу ушін ... ... ... есімше және ... ... ... ... келіп заттанып, сөйлемде бастауыш қызметін атқарады. Мысалы:
Көрмес— түйені де көрмес (мақал). Жақсы оқу — әр оқушының ... ... ... ... ... ... немесе ілік септігіндегі ... зат ... ... ... ... де ... Мысалы:
Өсер елдің жігіті бірін-бірі батыр дейді (мақал). Білудің шегі жоқ. Ақыл
— тозбайтын тон, ...... кен ... ... ... не ... етістік тұлғаларында септеліп келіп, атау
мен іліктен ... ... ... ... де ... Ұстаздық қылган жалықпас үйретуден балаға (А). Білгенге маржан,
білмеске арзан (А).— Сіз ... ... ... білесіз бе? (Ә.
Н.) Енді оған сөйлеуді қойдым.
Етістікті морфологиялық жағынан ... ... ... ... ... (негізгі я туынды түбір) мен құрамы (дара я
күрделі етістік) және әрқайсысының ерекшеліктері мен ... ... ... ... сөз табынан және ... ... ... ... негізгі етістігі мен көмекші етістігін
көрсету).
2. ... ... ... ... әс-әрекетті білдіру
немесе қимылдың амалын, себебін, мақсатын ... және ... ... ... ... ... тұрған қызметі (қандай сөйлем мүшесі болып
тұрғаны).
3. Етістіктің грамматикалық тұлғалары немесе морфологиялық құрамы: 1)
етіс тұлғалары; 2) ... ... ... 3) рай ... есімше я
көсамше түлғалары және шак көрсеткіші; 4) жақ (жіктік) жалғауы я септік,
көптік, ... ... ... ... ... ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең (А).
туғанда 1) дара етістік, 2) ашу қимылының ... ... ... ... ... жауап беріп, пысықтауыш кызметін атқарып тұр, 3)
түбірі -ту, -ған,— өткен шақ ... ... -да — ... ... ... — 1) дара ... 2) ашу қимылын білдіріп, (өлең) не істейді? деген
сұраққа жауап беріп, сөйлемнің баяндауышы қызметін атқарып тұр. 3) ...... ... ... осы (келер) шақ мағынасын біддіріп тұр,
-ды,— III жақ жіктік жалғау; кірер — 1) дара етістік; 2) кіру қимылын
білдіріп, ... не ... ... ... жауап беріп, сөйлемнің баяндауышы
қызметін атқарып тұр: 3) түбірі -кір, -ер — есімше жұрнағы, болжалды келер
шақ ... ... ІІІ ... ... ... тұлға я нольдік
форма).
ҮСТЕУ
§ 100. ҮСТЕУ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
Тілімізде қимылдың, іс-әрекеттің әр түрлі белгісін, амал-тәсілін,
мекенін, ... ... ... т. б. сипаттарын
101
білдіретін сөздер бар. Осы топтағы сөздер үстеу деп аталады. Мысалы: Ескі
Еділ ерді ... ... ... (И. Б.). ... Лениннің көшті ілгері
керуен (Ж. Ж.). Көзіңді ашып-жұмғанша жылдам хабар ... (Ы. А.). ... ... қаз ұшып ... ... (А). Ішім ... құр денем сау, Босқа
үрейім жүр менің Жарамайды бекер алдау, Теңің емес мен сенің (А).
Берілген ... ... ... ... ... жоғары-төмен, босқа,
бекер деген сөздердің мағынасына, тұлғалық ерекшеліктеріне назар аударып
қарайық. Бұрын сөзі көру іс-әрекеттің болған мерзімін, іске асу мезгілін
білдіріп, қашан? ... ... ... ... тұр ... ... Талай сөзі
көру іс-әрекетінің мөлшерін білдіріп, қанша? (немесе қалай?) деген сұраққа
жауап ... тұр ... ... ... сөзі көшу ... ... орнын) білдіріп, қайда? деген сұраққа жауап беріп тұр ... ... сөзі ... ... ... ... ... қалай? деген
сұраққа жауап беріп тұр (қалай хабар алғызды?). Жоғары-төмен кос сөзі ұшып
тұру қимылының әрі амалын, бейнесін, әрі мекенін білдіріп, ... ... ... ... тұр ... ұшып ... Босқа сөзі жүру кимылының
себеп-мақсатын, амалын білдіріп, қалай? немесе қайтіп? не себепті? деген
сұрақка жауап беріп тұр ... ... ... сөзі ... ... білдіріп, қалай? деген сұраққа жауап беріп тұр (қалай алдау?).
Сөйтіп, бұл ... ... ... ... байқалады.
Біріншіден, мысалдардағы талданған сөздер қимылды, іс-әрекетті білдіретін
сөздермен, яғни етістіктермен тіркесіп жұмсалған. Екіншіден, олар
етістіктің, яғни ... ... ... ... әр ... ... ... мезгілін, амалын т. б.) білдіреді. Бірақ
сөйлемде ондай мағынада ... ... бәрі ... әрдайым үстеу
бола да бермейді. Мысалы: Қан сонарда бүркітші ... ... ... түлкі
табылар аңдығанға (А). Еділ үшін етестік (М). Аспандап ұшқан қызғыш құс
(М). Құсалыкпен өтті ғой Махамбеттің көп күні! (М).
Бұл сөйлемдегі қан ... ... шығу ... мезгілін, тастан
(қайдан?) табылу іс-әрекетінің мекенін, Еділ үшін (не үшін?) егесу
қимылының мақсатын, аспандап (қалай?) ұшу қимылының амалын білдіріп тұр.
Сөйте тұрса да ... ... бола ... ... ... сын-сапаның әр түрлі белгілерін, сипатын,
жай-күйін білдіретін, өзгертуге келмейтін, грамматикалық тұлғалармен
түрленбейтін сөздерді ... деп ... 101. ... ... ТҮРЛЕРІ.
Үстеулер құрамына қарай негізгі түбір үстеулер, туынды түбір
үстеулер және ... ... ... ... үшке ... Негізгі үстеулерге қазіргі кезде кұрамы жағынан түбір және
қосымшаға бөлшектеуге келмейтін ... ... ... тез, ... ... кеш, бұрын, жорта, жоғары, төмен,қазір т. б.
Негізгі үстеудің көпшілігіне сын есім шырайының -рақ, -рек, -ырақ.
-ірек, және -лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу ... ... ... ...... жылдамдау (жүр), тез-тезірек, тездеу (бер),
ілгері-ілгерірек, ілгерілеу (отыр), кеш-кешірек, кештеу (кел) т. б.
2. Туынды ... ... ... және ... ... ... ... кенеленуі арқылы жасалған үстеулер жатады.
Туынды түбір ... ... ... -ша, -ше: ... ... ... (күлді), бұлбұлша
(сайрады), көзінше (айтты), ескіше (оқыған) т. б.
2) -лай, -лей, -дай, -дей, -тай, -тей: ... ... ... ... ... ... ... т. б.
3) -дайын, -дейін, -тайын, -тейін: (бұл -дай, -дей, -тай, -тей және -ын,
-ін ... ... ... ... тотыдайын (таранған),
сұңқардайын ... ... ... ... т. ... ... ... (-ша+ма, ше+ме) және ... ... ... ... ... ... ... соншалық (қуанды),
осыншалық (жүру) т. б.
5) -майынша, -мейінше, ... ... ... -пейінше
құранды жұрнақтар: айтпайынша (келмейді), оқымайынша (білмейді),
тыңдамайынша (түсінбейді) т. ... ... ... ... ... септік жалғаулар:
1) барыс септіктің көнелеуінен қалыптасқан ... ... ... ... ... ... зорға (көтерді), текке (ұрысты) т. б.
2) жатыс септіктің ... ... ... баяғыда (болыпты),
аңдаусызда (сөйлеп қалды), қапыда (қалды) т. ... ... ... ... ... ... (құлады), кеңінен (әңгімелесті), шетінен (біледі),
тосыннан (сөйледі) т. б.
4) ... ... ... ... үстеулер:
-жөнімен (айт), кезекпен ... ... ... ретімен
(жүрді).
3. Күрделі үстеулер екі я одан да көп ... я ... ... ... тұрақтануынан жасалады.
1) сөздің бірігуінен жасалған күрделі үстеулер: ... ... ... ендігәрі (ендігіден+әрі), биыл (бұл+йыл), бугін
(бұл+күн) т. ... ... ... мен ... ... жасалған күрделі үстеулер:
жоғары-төмен, анда-санда, жата-жастана, енді-енді, ... ... ... т. ... ... ... арқылы тұрақтанып қалыптасқан күрделі үстеулер:
күні бугін, ала жаздай, ертеден қара кешке, қаннен қаперсіз, күн ілгері,
күн ұзаққа т. ... 102. ... ... ... ... ... ... мынадай түрге бөлінеді: 1. Мезгіл
үстеуі. 2. Мекен үстеуі. 3. ... ... ... 4. ... ... ... (күшейткіш) үстеуі. 6. Мақсат үстеуі. 7. Себеп-салдар үстеуі.
1. ... ... ... ... ... ... мерзімін білдіреді де,
қашан? қашаннан? деген сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... ... ... келді, ертең барады, таңертең тұрады,
бұрын жүрді, күні бойы ... ... ... ... ... т.
б.
Мезгіл үстеулері кұрамы жағынан негізгі я туынды түбір немесе күрделі
түбір бола ... ... ... ... ... ... болу орнын, бағытын
білдіріп, қайда? қайдан? деген сұрақтарға ... ... ... ... негізінен етістікпен тіркеседі. Мысалы: ілгері жүр, жоғары тартты,
төмен ... ... ... ... жүрді, жолшыбай ала кетті т.
б.
Мекен үстеулері де құрамы жағынан ... я ... ... ... ... бола ... ... (бейне) үстеуі.
Сын-қимыл (бейне) үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің амалын, сынын, бейнесін,
тәсілін білдіріп, қалай, ... ... ... ... ... жауап
береді. Сын-кимыл (бейне) үстеуі көбінесе етістікпен тіркесіп жұмсалады.
Мысалы: ақырын жүрді, тез келді, бірден сөйледі, шалқасынан ... ... ... ... ... бостан-бос жүрді т. б.
Сын-қимыл (бейне) үстеулері де құрамы жағынан негізгі я туынды түбіп немесе
күрделі түбір бола ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін, көлемдік дәрежесін,
шама-шарқын білдіреді де, ... ... ... және ... ... ... сияқты сұрақтарға жауап
береді. Мөлшер үстеулері бірде етістіктермен тіркесіп, қимылдың мөлшерін,
шама-шарқын білдірсе, енді бірде сын есімдермен тіркесіп, ... ... ... онша ... анағұрлым көбейді, едәуір өсіпті
дегенде, онша, анағұрлым, едәуір мөлшер үстеулері жараспайды, көбейді,
өсіпті деген етістіктермен ... ... ... ... ... жауап
беріп, қимылдың шама-шарқын білдіріп тұр. Ал онша биік ... ... ... ұзын дегенде, онша, анағұрлым, недәуір мөлшер үстеулері
биік (емес), үлкен, ұзын ... сын ... ... ... не ... сұраққа жауап беріп, сынның мөлшерін, көлемдік дәрежесін білдіріп
тұр.
Мөлшер үстеулері ... ... ... не ... ... ... ... Күшейткіш үстеу.
Күшейткіш үстеу сынның немесе қимылдың, іс-әрекеттің ... я ... я ... ... Күшейткіш үстеулер көбінесе сапалық сын
есімдермен тіркесіп жұмсалады да, онымен тұтасып келіп сын есімнің
күшейтпелі шырай түрін жасауға негіз болады. ... ең ... тым ... жақсы, аса терең, орасан зор т. б.
Күшейткіш үстеулердің біразы етістікпен ... ... ... сұраққа
жауап беріп, қимылдың сипатын күшейте я солғындата көрсетеді. Мысалы:
мүлдем білмейді, әбден шаршаған, сәл жүріңкіре, керемет сөйлейді т. ... ... ... ... ... ... болып келеді.
6. Мақсат үстеуі.
Мақсат үстеу кимылдың, іс-әрекеттің болу мақсатын білдіреді де, қалай?
не мақсатпен? деген сұрақтарға жауап береді. Мақсат үстеулері сан ... ... ... ... ... ... ... т. б. сөздер жатады.
Мысалы: әдейі, келдім, жорта айтты, әдейілеп шақырды, қасақана ... ... ... ... ... қимылдың, іс-әрекеттің болу себебін немесе салдарын
(нәтижесін) білдіреді де, не себепті? неге? қалай? деген сұрактарға жауап
береді. Себеп-салдар үстеуіне: босқа, құр ... ... ... бекерге, жоққа сияқты сөздер жатады. Мысалы: босқа әуре болма,
амалсыздан келіп отыр, бекерге айтқансың т. ... ... ... ... ... кестесі.
§ 103. ҮСТЕУДІҢ ЕМЛЕСІ.
1. Негізгі және туынды түбір үстеулер көбінесе айтылуынша жазылады.
Мысалы: ... ... ... ... ... әрі, ... төмен, бірге, әрең,
талай т. б.
2. Сөздердің бірігуінен жасалған ... ... ... яғни ... ... өзгеріске түскен күйінде
жазылады. Мысалы: бүгін, биыл, қыстыгүні, ... ... т. б. ... ... ... ... ... бұл +
күн, бұл + йыл, қыстың + ... ... + ... ... ... ана + құрылым деген сөздерден біріккен.
Ал таңертең (тәңертең емес), бірқыдыру ... ... ... ... ... күрделі үстеулердің сынарлары түбір тұлғасын сақтап
жазылады.
106
3. Сөздердің қайталануынан я қосарлануынан жасалған күрделі үстеулер
дефис (-) ... ... ... ... ... ... кетті), жол-жөнекей ... ... ... ... (отырды), күні-туні (істеді) т. б.
4. Сөздердің тіркесуінен ... ... ... ... бөлек жазылады. Мысалы: таң сәріде (тұрды), күні бойы
(дайындалды), қаннен қаперсіз (отыр), ала жаздай (ән ... т. ... 104. ... СӨЙЛЕМДЕГІ ҚЫЗМЕТІ.
Сөйлемде үстеу негізінен пысықтауыш ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің (яғни етістіктің)
әртүрлі сын-сипатын яғни мекенін, мезгілін, амалын, мөлшерін, болу мақсаты
мен себебін білдіреді. Мысалы: Шыңғыстың сырты тез ... ... да ... (М. Ә.). Ескі бише ... бос мақалдап (А). Кетпеннің жоғары
көтерілуі де, қарқыны да, ... ... да бір ... ... (Ғ. ... ... тез (қалай жылына қоймайтын?), ерте (қашан
көктемейтін?), бише (калай отырман?), жоғары (қайда кетерілу?) деген сөздер
пысықтауыш қызметін ... ... ... ... ... ... қызметін де атқарады. Мысалы:
Сендер осындасыңдар ма? Бірлік қайда болса, ... ... Бұл ... (көпше III жақ), сонда (III жақ) үстеулері ... ... ... тұр.
Кейде үстеу атау септікте тұрып заттанып келіп бастауыш қызметінде де
жұмсалады: Мысалы: Еріншектің ертеңі таусылмас (макал). Бугін — ... ... ... сын ... тіркесіп келіп, онымен бірге
күрделі анықтауыш құрамында жұмсалады. Мысалы: Сауықшыл сорлы бүкшиді, Тым-
ақ қиын іс ... (А). ... ең ... ең шаңдаулы адамдар келмек.
Берілген сөйлемдердегі тым-ақ және ең деген күшейткіш үстеулері қиын және
қадірлі, таңдаулы сын ... ... ... іс және ... ... ... ... тұр.
Үстеуді талдау.
Үстеудің сөз түрлендіретін тұлғалары жоқ. Сондықтан әдетте ... ... ... ... ... ... түрін (мезгіл, мекен сын-
қимыл, мөлшер, күшейткіш, мақсат, ссбеп-салдар), екіншіден, құрамын
(негізгі я туынды түбір, күрделі ... ... ... ... үшін сүрақтар:
1. Үстеудің мағыналық сипаты қандай? 2. Яғни үстеу нені ... ... ... ... 4. ... қаңдай сөз
107
табымен тіркесіп қолданылады? 5. Үстеудің ... ... ... ... ... ... ... жұрнақтарды атап мысал келтір. 7. Үстеу
тудыруда кейбір септік жалғауларының қандай мәні бар? 8. Күрделі
үстеулердің жасалуы мен емлесін ... ... ... 9. Үстеудің мағыналық
түрлері мен әрқайсысының ерекшеліктері қандай? 10. Үстеудің сөйлемдегі
қызметі қандай?
ЕЛІКТЕУ СӨЗ.
§ 105. ... ... ... ... ... әр түрлі құбылыстардың дыбыстарына, қимыл-
әрекеттеріне еліктеумен немесе олардың бейнелерімен байланысты туған сөздер
еліктеу сөздер деп аталады. Мысалы: тырс (етті), сарт ... жалт ... ... былш ... шорт (сынды), гүрс (етті), тарс (айрылды), шіңк
(етті), дұңк (етті), сырт (ете қалды), дыз (ете түсті), қолп (ете қалды),
жалт-жұлт, қалт-құлт, ... ... ... ... т. б. Мысалдан анық көрінетіндей, еліктеу сөздердің басқа сөз
таптарынан өзіндік ерекшеліктері бар. Біріншіден, бұл сөздер айналадағы
құбылыстардың әр ... ... есту ... және көру ... әр түрлі
қимылдарына еліктеуден тұған. Мысалы: сарт (етті), саңқ (етті), гүрс
(етті), қорс (етті), ... ... ... шарт ... т. б. ... ... ... жылт (етті), қалт-құлт, бүгжең-
бүгжең, далақ-дұлақ т. б. әр түрлі қимыл, іс-әрекетке, құбылысқа еліктеуді
көрсетеді. Сондықтан да олар еліктеу сөздер деп ... ... ... ... ... ... (негізінен ет) тіркесіп немесе
кайталанып келіп қолданылады.
Еліктеу сөздер айналадағы құбылыстар арасындағы әр түрлі қатынастарды
бейнелі түрде дәл жеткізудің бір құралы болып ... ... ... ... ... ... ... жиі қолданылады.
§ 106. ЕЛІКТЕУ СӨЗДЕРДІҢ ТҮРЛЕРІ.
Еліктеу сөздер мағынасы жағынан айналадағы әр ... ... және ... іс-әрекетке еліктеуді білдіруіне байланысты еліктеуіш сөздер және
бейнелеуіш сөздер болып екіге бөлінеді.
1. Еліктеуіш сөздер.
Табиғатта заттардың қозғалуы, бір-бірімен қақтығысуы, соғылуы сияқты
алуан түрлі ... ... ... әр ... ... ... Оларды біз құлақпен естиміз.
108
Сол дыбыстарға еліктеу арқылы пайда болған ... ... ... ... ... Боз, ... жирен, ала, шұбар, Өтеді ауыздығын қарш-қарш
шайнап (Ж. Ж.). Ырғалып қарга қарқ етті, ірімшік жерге салп еттіт ... ... ... етістікпен (көбінесе ет көмекші етістігімен)
тіркесіп жұмсалады. Мысалы: тырс етті, сарт етті, қыңк, ... топ ... қор ете ... гүрс ете ... саңқ етті т. б. ... сөздер
қайталанып, косарланып та жұмсалады. Ондайда көмекші етістікпен тіркесіп,
онымен бір кызметте немесе жеке тұрып кимылдың амалын білдіреді. Мысалы:
тарс-тұрс ... ... ... ... етеді, сарт-сұрт болды, шаң-шұң
болды, арс-арс етеді, қорс-қорс етеді және қарш-қарш шайнайды, гүрс-гүрс
шығады, бырт-бырт шайнайды, шарт-шұрт сынды, пыр-пыр ... т. ... ... ... сөздер — табиғаттағы заттардың қозғалысын, күйін көру арқылы
сипаттайтын, бейнелейтін сөздер. Мысалы: Аттылар ... ... ... жиынға жапыр-жұпыр сәлем берісіп амандасып қалды (М. Ә.).
Кенеттен шықкан ... ... "е" ... ... жүрісін кілт
тоқтатып, жалт қарады. (С. М.). Селк ете қалды кең далам, Селк ете қалды
дау іші. (Ж. Ж.).
Берілген мысалдағы ... сөзі ... ... ... соң бірі рет ... тез-тез сәлем беруін, кілт сөзі бірден,
тез ... жалт ... ... ... селк сөзі ... даланың (тау
ішінің) бірден шоши козғалуын білдіріп тұр.
Бейнелеуіш ... ... ... ... ет комекші етістігімен)
тіркесіп жұмсалады. Мысалы: Жалп ете ... жалп ... қалт ... ... т. б. ... ... ... қосарланып, көмекші етістікпен
тіркесіп жұмсалады. Мысалы: маң-маң басты, ... ... ... ... етті, далаң-далаң жүгірді, бүгжең-бүгжең жүрді, ... ... ... ... ербең-ербең етті т. б.
§ 107. НЕГІЗГІ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... негізгі, туынды және күрделі түбір болып
келеді.
1. Негізгі еліктеу ... әр ... ... мен ... іс-
әрекетке тікелей еліктеуден туған түбір сөздер жатады. ... ... ... дік, ... ... топ, ... морт, қарс, ырс,
борт, қыңқ, ірк, шаңқ т. б.
2. Туынды ... ... ... түбір еліктеу сөздер мен
басқа да ... -аң, -ең, -ың, -ң ... ... ... жасалады.
109
а) негізгі түбір еліктеу сөзден ... ... ... ... ... болп-аң, елп-ең, жылт-ың, жалт-аң, томп-аң, быж-ың, кілт-ің,
жымп-ың, сымп-ың т. б.
ә) етістіктерден жасалған туынды еліктеу ... ... ... ... жайқа-ң, иір-еқ, қызар-аң, сыла-ң т. б.
б) осы жұрнақ арқылы жасалған кейбір туыңды ... ... ... ... жеке қолданылмайтьш өлі түбірге айналып кеткен. Олардың
түбірін түбірлес басқа сөздермен салыстырып қарау арқылы болжауға болады.
Мысалы: арб-аң ... ... ... ... ... кірб-ең (кірби),
адыр-аң (адырай, адырақ), ажыр-аң (ажырай), майм-аң (майми, ... ... ... ... ... ... ... күрж-ің ... ... ... ... ... ... сид-аң (сиди, сида) т.
б.
3. Күрделі еліктеу сөздер негізгі және туыңды еліктеу сөздердің
қайталануынан немесе қосарлануынан жасалады. Мысалы: борт-борт, ... ... ... ... ... ... ... тарс-тұрс, арс-ұрс, баж-бұж, шоп-шұп, арбаң-ербең, адыраң-едірең,
тапыр-тұпыр т. б.
Еліктеу сөздерден жұрнақ арқылы басқа сөз ... ... зат есім ... да ... ... тарс-ыл, тұрс-ыл, сыр-ыл, ыңқ-ыл, бұлт-ақ,
бүлк-ек, даң-ғыр, қаң-ғыр, дүң-гір т. б. еліктеу сөздерден -ыл, -іл, -л,
-ақ, -ек, -ғыр, -гір ... ... зат ... ... ... ... салб-ыра, үлб-іре, қалб-ыра, күрк-іре, дүрк-іре, арбаң-да, ербең-де,
бұраң-да, күбір-ле, қоқаң-да т. б. еліктеу сөздерден -ыра, -іре, және -ла,
-ле, -да, -де жұрнақтары ... ... ... 109. ... СӨЗДЕРДІҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ҚЫЗМЕТІ.
Еліктеу сөздер негізгі я туынды түбір күйінде де, қосарланып я кайталанып
күрделенген күйінде де көбінесе көмекші етістікпен, ... ... ... ... сөз ... ... ... колданғанда, көбіне күрделі
баяндауыш құрамында жұмсалады немесе етістіктің әр түрлі тұлғасында келіп
басқа да ... ... ... ... ... ... мыңқ ... (Ғ.
Мұст). Жаппамыз теңселіп тұрғандай, астымыз дір-дір етеді (Ғ. М.). Қасқыр
тыпырлап жатқан қозыны көре сала, ыр етіп ... бас ... (М. Ә.). ... аңдып отыр. Оның сөзіне елең еткен адам ... ... ... ... ... мыңқ ... ... етеді
деген еліктеу сөздер (Боқай қайтпеді? астымыз қайтеді?) күрделі баяндауыш
болса, ыр етіп барып (қалай бас салады?) пысықтауыш, қалт еткенді (нені
аңдып ... ... елең ... ... ... анықтауыш қызметін
атқарып тұр.
Еліктеу сөздер қайталанып, я қосарланып ... ... ... ... ... ... білдіріп пысықтауыш қызметін аткарады. Мысалы:
Колхоздың қара сабалары ... ... (Ғ. М.). ... томп-томп
желеді, екі ұрты
110
бүлк-бүлк қозғалады (Ғ. М.). Бұл мысалда еліктеу сөздер қимылын пысықтауыш
болып тұр: ... ... ... ... желеді?— томп-томп, қалай
қозғалады?— бүлк-бүлк.
ШЫЛАУ.
§ 109. ШЫЛАУ СӨЗДЕР ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
Тілімізде ... ... жоқ, ... сөз бен ... ... мен ... ... сөзге қосымша мән үстеп тұратын көмекші сөздер бар.
Ондай көмекші сөздер шылаулар деп аталады. Мысалы: Мен жазбаймын өлеңді
ермек ... ... ... ... үшін (А). ... ... ... салыстырып тұр (Ғ. Мұст.). Абай қажымай, жалықпай, ылғи ғана
ынтығып тыңдайтын (М. Ә.). Бұл мысалдағы үшін, мен, ғана ... ... ... жоқ, ... сөйлемде олар өзі қатысты сөздерге қосымша мән
үстеп, белгілі қызмет атқарып тұр. Бірінші сөйлемде үшін шылауы ермек және
(ертегіні) термек сөздеріне ... ... ... ол сөздерді жазбаймын
сөзіне бағындыра (сабактастыра) байланыстырып тұрса, екінші ... ... ... ... сөз бен ... ... сөздерді ыңғайластық мәнде
бір-бірімен салаластыра байланыстырып, олар сөйлемнің бірыңгай мүшесі
екенін көрсетіп тұр. Үшінші сөйлемде ғана ... ылғи ... ... ... шектілік, күшейткіш мән үстеп тұр.
Сөйтіп, шылаудың басқа сөз таптарынан мынандай ... ... ... ... ... ... Сөйлем ішінде шылау сөйлем мүшесі бола алмайды.
3. Шылаулар сөз бен сөзді не сөйлем мен ... ... ... ... ... ... ... жетегінде оған
қосымша мән үстей қолданылады.
4. Шылаулар түрленбейді және басқа сөз таптарынан жұрнақ арқылы
жасалмайды. ...... ... ... нәтижесінде
туған көмекші сөздер.
Шылау сөздер білдіретін мағынасы мен сөйлемде атқаратын қызметіне қарай
септеулік шылау, жалғаулык, шылау және ... ... ... үшке ... 110. ... ШЫЛАУЛАР.
Септеулік шылаулар белгілі септік тұлғадағы толық ... ... ... оған қосымша (мезгілдік, мекендік, шектік, себептік,
мақсаттық т. б.) мән ... ... да, оны ... ... ... байланыстырады. Бұл тұрғыдан келгенде септеулік шылаулар септік
жалғауларының білдіретін мағынасы мен ... ... ... ... ... ... ... туралы, арқылы, жайлы, тәрізді,
дейін,
111
шейін, қарай, таман, бері, ... ... соң, ... т. ... ... деп те ... ... сөйлемде екі түрлі- қызмет атқарады Біріншісі — түбір
я белгілі септік (барыс, шығыс, көмектес) тұлғадағы зат есім, есімдік я
заттанған сөздермен (сын есім ... ... ... т. б.) тіркесіп келіп,
оларды екінші сөзге сабақтастыра байланыстырады. Сөйтіп барып, мезгілдік,
мекендік амалдық, себептік, мақсаттық қатынастағы сөз ... ... ... ... Мейрам әлдекімге телефон арқылы әмір етті (Ғ. ... ... мал үшін ... зарлап (А). Басқалар бізден үлгі алсын деп
жиналыс сайын қанша қақсадым (Ә. Ә.). Жұмыстан кейін жалғыз ғана жан ... осы. (Ғ. ... ... ... ... ... ... сөзін әмір
етті дегенмен амалдық қатынаста, үшін септеулігі мал сөзін тұрман зарлап
дегенмен мақсаттық қатынаста, сайын септеулігі жиналыс сөзін қақсадым
етістігімен мезгілдік катынаста, ... ... ... ... жан ... ... қатынаста байла-ныстырып, сөз тіркестерін құрап тұр.
Екіншісі — ... ... ... ... сөйлемнің баяндауышы
құрамында келеді де, сабақтас құрмаластың бағыныңқы сыңары мен басыңқы
сөйлемді мезгілдік, мақсаттық, себептік ... ... ... Қорғана жүрерлік күнәсі болмаған соң, кеудесін жоғары ұстап келе
жатыр. (Ғ. М.). Жел ... ... лебі ... ... ... ... қараңғы түнге сүңгіген сайын, вагон үстіндегілер бір-біріне жабыса
түсті. (С. М.) Мысалдағы соң, сайын септеуліктері ... ... ... ... тұр. ... орыс ... ... деп
аталатын көмекші сөздерге жақын.
Сөйтіп, септеуліктер өзі шылауында жұмсалып тұрған сөзге ... ... әрі оны ... бір ... ... ... сөз тіркесін
құрайды немесе екі сөйлемді сабақтастыра байланыстырады.
Септеуліктер мынадай тұлғадағы сөздердін шылауында айтылады. 1. Түбір
(кейде көптік, тәуелдік) тұлғадағы зат ... ... ... етістік,
есімшемен тіркесетін септеуліктер; арқылы, жайында, үшін, туралы, сайын,
тәрізді, сияқты т. б.
2. Барыс септіктегі ... ... ... ... ... ... салым, жуық, тарта т. б.
3. Шығыс ... ... ... ... ... ... ... бұрын, әрі т. б.
4. Көмектес септіктегі ... ... ... қабат, бірге.
§ 112. ЖАЛҒАУЛЫҚ ШЫЛАУЛАР.
Жалғаулық шылаулар сөз бен ... ... мен ... ... ... ... ... шылаулар жалғаулықтар деп те аталады.
Олар мыналар: мен (бен, пен),
112
да (де, та, те), не, не болмаса, яки, немесе, я, және, әрі, ... ... ... ... ... ... да, ... өйткені,
себебі, сондықтан, сол себепті т. б.
Жалғаулықтар бірыңғай мүшелердің немесе салалас кұрмаластың сынарларын
әр түрлі мағыналық қатынаста ... ... ... ... Ыңғайластық қатынасты білдіретін жалғаулықтар: мен (бен, пен, менен,
бенен, пенен), да, де, та, те, ... ... ... қатынасты білдіретін жалғаулықтар: ... ... ... ... ... ... Талғаулықты қатынасты білдіретін ... ... ... не, ... я, яки, ... кейде.
4. Себеп-салдарлык, қатынасты білдіретін жалғаулықтар: ... ... сол ... ... ... ... жалғаулыктар: егер, егер де.
Жалғаулықтар орыс тіліндегі "союзы" деп аталатын ... ... ... ... ... мен ... ... мынадай ерекшеліктер байқалады. 1. Екеуі де сөз бен сөзді, сейлем
мен сөйлемді байланыстырады. Бірақ септеуліктер бір сөзді екінші сөзге
бағындыра байланыстырып, сөз ... ... ... ... сөйлем мен
басыңқы сөйлемді байланыстырып, сабақтас құрмалас сөйлем құрауға негіз
болса, жалғаулықтар екі ... тең ... ... ... ... ... немесе жай сөйлемдерді салаластыра
байланыстырып, салалас кұрмалас құрауға негіз болады. Тек шарттық қатынасты
білдіретін ... ғана ... егер де) ... ... мен ... ... 2. Септеуліктер де, жалғаулықтар да, өздері
байланыстыратын сөз бен сөздің, сөйлем мен ... ... ... ... Бірақ септеуліктер өзі шылауындағы сөзге не сөйлемге
белгілі бір қосымша мән ... ... ... ... я сөйлемге сабақтаса
байланыстырса, жалғаулықтар тен, дәрежелі (бірыңғай) сөздер мен
сөйлемдердің арасындағы мағыналык қатынастарды білдіреді.
Мысалы: Сәду кейіншектеп топ ... ... ... бет алды (Б. ... ... ... оның ... кұбыла бастады. (С. М.). Жомарт пен
Жанат Буданкекті ... ... ... ... ... (Ғ. Мұст). Абай көше
ортасында ақырын тосып калып еді, бірақ топ ... мұны ... ... ... да жоқ. (М. ... сөйлемдегі қарай септеулігі үйіне деген сөзге бағыттық-мекендік
мән үстеп, оны бет алды деген баяндауышқа меңгерте байланыстырып ... ... ... ... ... ... баяндауыш құрамында
келіп, оны басыңқы сөйлемге бағындырып, мезгілдік дүркінділік қатынасты
білдіріп тұр. Ал үшінші сөйлсмдегі пен жалғаулыгы Жомарт, Жанат ... ... ... ... төртінші сөйлемдегі бірақ
жалғаулығы екі жай сөйлемді қарсылықты мәнді қатынаста салаласа
байланыстырып тұр.
113
§ 112. ДЕМЕУЛІК ШЫЛАУЛАР.
Демеулік ... ... деп те ... Олар өзі шылауында
тұрған сөзге я сөйлемге күшейту, тежеу, шектеу, сұрау, ... ... ... ... ... ... ... пен жалғаулықтар сияқты
сөздерді де, сөйлемдерді де байланыстыра алмайды. Мысалы: Алдымда толған
мақсат, толған тандау, Алайын мынасын ба, ... ба? (С. Т.). ... ... ... ... етті (М. Ә.). ... үйге кірген соң бәрі де
кішірейіп кеткендей, отырғанда құмандай ғана ... ... (Ғ. ... ... ба ... ... сұрау мағынасын үстеп, мынасын
және анасын сөздерімен ғана тіркесіп тұр. ... ... –ақ ... қазір сөздерінің шылауында қолданылып, ол сөздерге күшейткіш мән
үстеген. Үшінші сөйлемде ғана демеулігі құмандай сөзінің ... оған ... мән ... тұр. ... ... ... бірі сөз
байланыстыру қызметін атқармайды. Демеуліктер орыс тіліндегі "частицы"
деген көмекші сөздерге сәйкес келеді.
Демеуліктер негізгі сөзге (сөйлемге) үстейтін ... ... ... ... Сұраулық демеуліктер: ма (ме, ба, бе, па, пе), ше.
2. Күшейткіш демеуліктер: -ақ, -ау, -ай, ... да (де, та, те). ... та, те) ... ... мәнді білдіріп бірде демеулік
болса, енді ... ... ... ... ... ... шылау болып қызмет атқарады. Мысалы: сен де
бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та бар, қалан (А). Бұл ... ...... ол сен ... күшейту мәнін үстеп тұр, бірақ оны басқа
сөзбен ... ... жоқ. Ал, та ...... ол ... бар ... бірыңғай баяндауыштарды ыңғайластық мәнде байланыстырып
тұр.
3. ... ... ... ғана ... тек, кейде-ақ.
4. Болжалдық демеуліктер: -мыс ... және ... ... немесе қарсы мәнді, салыстыру демеуліктері: түгіл,
тұрсын, тұрмақ.
6. ... ... ... қой ... -ды, (ді, ты, ... 113. ... ... көпшілігі өздері қатысты сөздерден бөлек жазылады және
кейбірі дефис ... ... ... ... ... көбі кейбір
грамматикалық тұлғалармен сырт жағынан ұқсас болып келеді. Кейбір шылаулар
өздері қатысты сөздердің әуеніне түсіп үндесіп, бірнеше тұлғада
қолданылады. Мысалы, мен (беп, пен), қана ... қой (ғой) ... ... ... ... дыбысына, -ды, (-ді), -мыс (-міс) демеуліктері
соңғы сөздің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне, да (де, та, те) және ма
(ме, ба, бе, па, пе) ... ... ... ... әрі ... дыбысына,
әрі соңғы буынның жуан-жіңішкелігіне
114
қарай түрленіп отырады. Мысалы: Шығанақ пен Олжабек соңына ала ... ... ... мен Ізғұтты алда келеді екен. (М. Ә. ) Толкын да, ағыс та
күшейген. (Ғ. ... ... мен, (бен, пен) ... ... мен (бен, пен) ... ... мүшелер мен ынгайлас мәнді
сөйлемдерді байланыстырып, қайталанбай колданылды. Сондықтан бұл
жалғаулықтар байланыстырған сөздер мен сөйлемдердің арасына үтір
қойылмайды. Мысалы: ... ... жүре ... ниеті жоқ еді және онын
ниетіне қарай даяр көлік те болмайды. (Ғ. ... ... ... ... ... ... сөзі ... бірі құрау (А).
Мен (бен, пен) жалғаулығы түбірге қосылып жазылатын көмектес септік
жалғауымен сырт тұлғасы жағынан ұқсас. Оларды бір-бірінен ... ... ... ... ... сөйлемде түсіріп айтуға болмайды. Ал мен
(бен, пен) жалғаулығын түсіріп айтуға да (онда жалғаулықтың орнына үтір
қойылады), басқа жалғаулықпен (мысалы, және, немесе да, де, та, ... ... да ... ... ... ... ... сөйлемді жақсы
жанас деп,— мен тұлғасынсыз (көмектес септігінсіз) айтуга болмайды.
Жақсылық пен жамандық кейін алдыңнан кайтады деген сөйлемді, жақсылық,
жамандық кейін алдыңнан қайтады деп те, ... және ... ... қайтады немесе Жақсылық та, жамандық та кейін алдыңнан кайтады деп
те айтуға бола береді.
Мен (бен, пен) жалғаулыгы байланыстырған бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... Алыс пен
жақынды жортқан білер (макал). Әке мен шешенің еңбегін ұмытпа деген
сөйлемдерде алыс сөзі табыс ... ... әке сөзі ілік ... ... ... мен (бен, пен) жалғаулықтары бірнеше бірыңғай мүшелердің соңгы
екеуінің арасын байланыстырады немесе бірыңғай мүшелерді екі-екіден топтап
барып байланыстырады. Мысалы: Шортанбай, Дулат пенен ... ... ... ... бірі ... (А). Омар, Оспан және Ахмет — үшеуі сабақ оқып
отыр. Күрес пен күлкі, ... мен ... алыс пен ... жеңіліс пен
жетістік болмаса, бұл шіркіннің өзі де тоңған мұз, ұйыған айран емес пе?
(Ғ. М.).
2. Да, (де, та, те) шылауының емлесі.
Бұл ... өзі ... ... ... дыбысына қарай үндестік заңы бойынша
бірде да, бірде де, бірде та, бірде те болып өзгеріп отырады. Да (де, та,
те) ... ... ... ... ... ... өзі ... я
байланыстырып тұрған сөзден бөлек жазылады. Егер өзі қатысты сөзге
күшейткіш мән ... қана ... онда ол — ... те, ... ... я сөйлемдерді байланыстырып тұрса, онда ол — жалғаулық.
115
Демеулік мәнінде бұл ... ... бір ғана ... ... тұрады
да, жалғаулық мәнінде ол көбіне кайталанып келіп, не кейде қайталанбаса да
екі сөзге я сөйлемге ортақ болып отырады ... оны ... ... ... ... Сен де бір ... дүниеге, Кетігін тап та, бар
қалан (А). Сөйлемдегі де ... сен ... ... ғана қатысты болып, оған
күшейткіш мағына үстеп тұр, ал та — ... ол тап және бар ... ... ... ... (бірінен кейін бірі болған қимыл)
байланыстырып тұр. Бұны қайталап та (тап та, бар да ... ... ... (де, та, те) ... да, ... де сырт тұлғасы жағынан жатыс
септік жалғауымен ұқсас келеді. ... ... ... (-да, -де, -та, ... жалғанып, бірге жазылады, оны түсіріп айтуға болмайды. Ал да (де, та,
те) шылауы бөлек жазылады, оны түсіріп те айтуға немесе ... ... ... ... алмастырып та қолдануға болады. Мысалы,
жоғарыдағы сөйлемді Сен бір кірпіш дуниеге, кетігін тап (және) бар ... ... ... ... ... бар деп ... (А). дегенді жасым
ғылым бар деп ескермедім деп, жасымда сөзіндегі -да жатыс септігін түсіріп
айтуға болмайды.
3. Ма (ме, ба, бе, па, пе) ... ... (ме, ба, бе, па, пе) ... ... сұрау мәнін үстеп, сұраулы
сөйлем жасаудың бір жолы болып табылады да, өзі тіркескен сөзден бөлек
жазылады. Мысалы: ... ... ... ... ... ... ма? (Н. Б.)
Бұл шылау сыртқы тұлғасы жағынан -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... ... ... ... ... ... Бірақ шылау бөлек
жазылады да, болымсыз етістік жұрнағы түбірге қосылып, бұйрықты мағынаны
білдіріп, бірге жазылады. Мысалы: Ғылым таппай ... (А). Ақын ... ба, ... сөзбен мақтаса? (Ж.)
Ма, ме, ба, бе, па, пе демеулігі кейде әр бірыңғай мүшеден кейін
қайталанып та ... ... ... Ерте ме, кеш пе, пайдаға ма, зиянға
ма сен де барыңды ... (Ғ. М.). ... бұл ... ... кейін келеді. Мысалы: Аңсаған шелде су тапса, Бас қоймай ма
бастауға? (А). Кейде бұл шылау жіктік жалғауынан бұрын да келеді. ... ... -мы, -мі, -бы, -бі, -пы, -пі ... ... ... ... ... да, одан кейін жіктік жалғауы жалғанады. Мысалы: Баласысың
ба?— Баласымысың? Көресің бе?— Көремісің? Жақсысың ба?— Жақсымысың?
Келгенсің бе?— ... ... ... ... ... -ақ, -ай, -ау, -мыс, (-міс), -ды, (-ді) ... ... ... яғни ... бұрын тұрған сөзбен дефис (-) аркылы
жазылады.
116
Мысалы: Өзің-ақ бар! Күннің суығын-ай! Орнын жаңа тауыпты-ау! Кісілер келді-
ау ... ... ... деп ... (Б. М.) Олар елге ... (Н. ... көп хабарға қанып келген-ді. (М. Ә.)
Пысықтау үшін сұрақтар:
1. Шылаудың басқа сөз таптарынан қандай айырмашылықтары бар? 2. ... ... ... мүшесі бола алмайды? 3. Шылаулар қандай сипатына
қарай септеулік, жалғаулық, демеулік болып бөлінеді? 4. Септеуліктер ... ... ... ... 5. ... ... қандай мағыналық катынастарды білдіреді? 6. Демеуліктің
мағыналық ерекшеліктері мен септеулік, жалғаулық шылаулардан
айырмашылықтары қандай? 7. Қандай шылаулар қандай грамматикалық
тұлғалармен ұқсас ... және олар ... ... 8. Қандай шылаулар
өздері қатысты сөздің дыбыстық ерекшеліктеріне сәйкес дыбыстық өзгеріске
түсіп қолданылады? 9. Қандай жағдайда сұраулық шылаулар -мы, -мі, -бы, ... -пі ... ... және калай жазылады? 10. Қандай шылаулар дефис
арқылы жазылады?
ОДАҒАЙ.
§ 114. ОДАҒАЙ ... ... ... ... жоқ, сондықтан затты, құбылысты, әрекетті нақты
білдірмей, тек ... әр ... ... ... сезімін білдіретін немесе жан-
жануарларға қаратылып айтылатын сөздер одағай деп аталады. Одағай сөздер
таңырқау, қуану, шаттану, ... ... ... ... ... ... ... көңіл күйлерін білдіреді немесе жан-жануарларды, малды
шақыру, қуу үшін қолданылады. Мысалы: Япырмау, қайда сол күндер?1 (А). Қап,
барлық еңбектері далаға кетеді-ау! (Ғ. М.) ... ... ... ... ... (С. М.).
Берілген мысалдағы япырмау, қап деген одағайлар арманды, өкінгендікті
білдіріп тұрса, моһ-моһ деп сиырға қаратылып я сиырды шақыру үшін айтылады.
Бірақ ... ... ... ... ... болмайды.
Екіншіден, сөйлемде одағайлар басқа сөздермен грамматикалық байланысқа
түспей, оқшау айтылады. Сондықтан да одағай сөйлем мүшесі бола алмайды.
§ 116. ... ... ойға ... мәніне қарай үш түрге бөлінеді. 1. Көңіл-күйі
одағайлары шаттану, таңырқау, аңсау, қуану, ұнату, ренжу, түңілу,
өкіну, ... ... ... ... ... Олар: пәлі, ойпырай, алақай, пай-пай, бәрекелді, туу, уһ, аһ,
әй, еһе, әттеқ, өй, ой, қап, әттеген-ай, беу, қап, ау т. ... ... ... жекіру, тыйым салу, бұйыру сияқты мәнді
білдіреді. Олар: тәйт, тек, жә т. б.
3. Шақыру одағайлары мал, ... ... ... ... ... ... ... шөре-шөре, көс-көс, айт, қош-қош, моһ-моһ,
құр-құр, кә-кә, пырс т. б.
Одағайлар сөйлемге, сөйлем білдіретін ойға ... ... ... ... грамматикалық байланысқа түспей, оқшау айтылады. Әрі одағайдың
толық мағынасы болмайды. Сондықтан одағайларға сұрақ қоюға болмайды, олар
сөйлем мүшесі ... де ... ... ... ... да, ... да, ... да қолданыла береді.
Одағай сөйлемнің басында келсе, онан ... үтір ... ... ... сізге түсер пайда бар ма? (М. Ә.) ... ... ... келсе,
оның екі жағынан үтір қойылады. Мысалы: Тұрсам, о шоба-ай, айнала көк
шалғын! Сізге, тәйірі, со да сөз болып па?1 ... ... ... ... алдынан үтір қойылады. Мысалы: Мұны бастаған кім, ә?! Соны айтшы,
бәсе! Әдетте одағайлы сөйлемнің соңынан леп белгісі қойылады. Одағай
ерекше ... ... ... ... ... де леп белгісі қойылады.
Мысалы: Пай-пай! Шіркін, қазақтың келіндері-ай!
Қайталанып айтылған одағайлар ... ... ... ... пай-пай,
әй-әй, құр-құр т. б.
Одағай сөздер өзінің мәніне сәйкес яғни әр түрлі көңіл күйін, жекіру
мәндерді ... ... ... ... ... жиі ... ... одағайлар осы мәндеріне лайық бір сөйлемнің орнына да
жұмсала береді. Мысалы:
— Жаңа бір күш ... ... ... ... ... үшін ... ... нені білдіреді? 2. Одағай білдіретін мағыналар толық
(лексикалық) мағына бола ала ма? 3. Не себепті одағайлар сөйлемде ... 4. ... ... ... бола ... ... неде? 5.
Одағайдың қандай түрлері бар? 6. Одағайлы сөйлемде қандай тыныс белгілері
қойылады?
Сөздерді морфологиялық талдаудың тәртібі.
Сөйлемдегі сөздер ... ... ... ... ... ... ... талданады.
118
1. Ең алдымен талданатын сөздің қай сөз табына ... (зат ... ... сан есім, есімдік, етістік, үстеу, одағай, шылау т. б.) ... Одан соң сөз ... ... ... (негізгі түбір, туынды
түбір, біріккен я қосарланған түбір) ... да, ... ... Зат ... ... ... ... (негізгі түбір,
қосымша, бірігу, қосарлану, ... ... ... түрлері (деректі
немесе дерексіз, жалқы немесе жалпы есім), қай тұлғада тұрғаны (көптік,
тәуелдік, септік, жіктік), қосымшалары ... ... Сын ... ... ... ... ... түбір,
қосымша, бірігу, қосарлану тәсілдерінің бірі), мағыналық түрлері (сапалық,
қатыстық), бар болса, шырай ... ... ... Сан ... ... үстеу, одағайды талдағанда, қалай жасалғанын,
мағыналық түрлерін, бар ... ... ... ... Етісті талдағанда, калай жасалғанын, түбірін (негізгі, туынды),
құрамын (негізгі, көмекші, күрделі), ... ... ... ... ... ... ... етістік, рай, шақ және есімше,
көсемше, тұйық етістік, жақ) ... ... ... ... ... ... (жалғаулық, септеулік, демеулік),
мағыналары мен қызметі анықталады. Мысалы: Мүсінші де сол сәтті айнытпай
ұстап ... (Қ. ... — зат ... ... ... ... туынды түбір, мүсін деген зат
есімнен -ші жұрнағы ... ... атау ... ... — демеулік ... ... ... ... ... ...... есімдігі, түбір тұлға;
сәтті — зат есім, түбірі — сәт, -ті — табыс ... ...... түбірі — айны, -т — өзгелік етіс; -па болымсыз
етістік, -й — ... ... ...... ... ұстап — негізгі етістік, түбірі — ұста,
-п — көсемше жұрнағы, қалыпты — көмекші етістік, түбірі — қал, -ып ... ... ... ... шақ мағынасын білдіріп тұр, -ты — 3-жақтың
жіктік жалғауы.
СИНТАКСИС
§ 116. ... ... ...... ... ... ... мағынаны білдіретін сөзі. Ол
грамматиканың бір саласы болып есептеледі де, ... ... ... байланысын, сөз тіркесін, сөйлемнің кұрамы
119
мен құрылысын, түрлерін және сөйлем ... ... ... тілі
синтаксисі үш салаға бөлінеді: сөз тіркесі синтаксисі, жай сөйлем
синтаксисі, құрмалас сөйлем синтаксисі.
§ 117. СӨЗДЕРДІҢ БАЙЛАНЫСУ ... ... ... ... байланыста қолданылады,
сөйтіп барып белгілі бір ойды білдіре ... ... кез ... ... ... ... ... бермейді! Бір-бірімен грамматикалық
байланысқа түспеген сөздер бір-бірімен тіркеспейді де, сөз тіркесін де
құрай алмайды. Сөздердің сөйлемде байланысуының белгілі заңдылығы бар,
сөздер бір-бірімен белгілі бір ... ... ... ... ... қарасуға шықтыңдар ма? (С. Сейфуллин) деген сөйлемдегі сөздер бір-
бірімен былай байланысқан: сендер(де) шықтыңдар ма, ... ... ... атты қарасуға.
Сөздердің сөйлемде байланысын түсініп, білудің мәні зор. ... ... ... арқылы тіркесіп, сөз тіркесін құрайды.
Сондықтан сөздердің байланысу тәсілдері сөз тіркесіне негіз болады.
Екіншіден, сөйлем мүшелері сөйлемдегі ... ... ... Сөйлем мүшесін анықтайтын сұрақтар сол сөздің байланысына қарай
қойылады. Мысалы, жоғарыдағы сөйлемді талдайық: кімдер шықтыңдар ма?—
сендер — бастауыш, сендер ... ... ма?— ... ... ... ма?— қарасуға — пысықтауыш, нені қарасуға?— атты —
толықтауыш.
Қазақ тілінде сөйлемдегі сөздер төрт түрлі тәсіл ... ... ... ... 2) ... арқылы; 3) сөздердің орын тіртібі арқылы және
4) интонация арқылы.
1. Сөздер сөйлемде септік, тәуелдік, жіктік жалғаулар арқылы
байланысады. ... ... ... ... ... ... катынас, грамматикалық мағына туып отырады. Мысалы: Мен ... ... ... ... Отан ... ... жалғауы
(-ым) мен табыс септіктің жалғауы (-ды) бұл сөзді екінші ... ... ... және ... сүйемін түрінде
байланыстырып түр және ... ...... ... тура ... ... беріліп тұр. Жіктік
жалғауы (-мын) ... мен және ... ... I жақ, ... ... тұр, ... мен ... иесі (атқарушы) яғни субъектілік-
предикаттык катынаста жұмсалған.
2. Сөздер ... ... ... да байланысады. Мысалы: Біздің
еліміз бейбітшілік үшін күреседі дегенде бейбітшілік сөзі мен ... ... ... үшін ... септігін тигізіп,
мақсаттык мағынаны тудырып тұр. Сөздерді жалғаулық ... ... ... ... ... ... ... мүшелерді
яғни тең дәрежелі, бір тұлғадағы сөздерді салаластыра байланыстырса,
септеулік шылаулар бір сөзді ... ... ... ... ... ... ... сөздер сөз тіркесін құрайды да,
жалғаулық шылаулар байланыстырған сөздер сөз тіркесі бола ... ... ... ... Ал ... шылаулар сөздерді байланыстыра
алмайды. Сөздерді сабақтастыра байланыстыратын шылаулар: сайын, үшін,
жөнінде, туралы, дейін, ... ... ... соң, ... ... т. ... ... орын тәртібі арқылы да байланысады. Мысалы: Тас
жолды ағаш күрекпен күредік деген сөйлемде тас пен жол, ағаш пен күрек
сөзі ... ... ... ... қатынаста байланысқан. Ал осы
сөздердің орнын өзгертіп жіберсек, мүлде басқа мағына немесе мағынасыздық
туады (тас күрек, ағаш жол). Бұл ... ... ... орын тәртібі
арқылы байланысқа түскен.
4. Байланысудың соңғы тәсілі — интонация. Мұнда екі ... орын ... ... ... екеуінің арасында айтылуда дауыс ырғағы
сақталып, екінші сөз сәл ... ... ал ... ол ... ажыратылады. Мысалы: Талғат — ұшқыш. Сәуле — мұғалім. Интонация
арқылы ... ... ... ... да; ... сөз ... ... қызметін атқарады. Мұндай жалаң сөйлемдегі сөздердің
орындары ауысса, ол сөздердің кызметі де өзгереді. ... ... ... мұғалім — ... ... ... бастауыш —
ұшқыш, мұғалім, баяндауыш — Талғат, Сәуле сөздері болады.
§ 119. ... ... ... тіліндегі сөздердің өзара байланысу тәсілдері негізінде қалыптасқан
байланысу түрлері болады. Ондай байланысу түрлері бесеу: ... ... ... ... Бастауыш пен баяндауыштың жіктік жалғауы аркылы бір жақта және 1—2
жақтарда жекеше я көпше түрде байланысуын қиысу дейміз. ... ... ... (С. Е.) ... ... ... пен ... III жақта
қиысып тұр. Егер Ілияс деген сөздің орнына біз деген I жақтағы сөзді
қойсақ, ... та ... I жақ ... түрде айтылады: біз жүгіріп
шықтык.
Матасу. Ілік септік жалғаулы сөз бен тәуелдік жалғаулы сөздің байланысу
түрін матасу деп атайды. Менің әкем Бауыржанның ... ... ... еді. (Ә. ... ... ... ... Бауыржанның батырлығы,
Бауыржанның қамқорлығы тіркестері матаса байланысып ... ... ... мен ... ... сөздің атау мен іліктен
баска септік жалғауларының біреуі жалғану не шылаулар арқылы байланысу
түрін меңгеру деп атайды.
Игілік ... бұл жолы да ... ... еді. (Ғ. Мұс.) ... ... еді ... ... тұр.
Қабысу. Сөздердің қатаң орын тәртібі нәтижесінде қатар тұру арқылы
байланысу түрін қабысу деп ... ... ... ... ... көл түсер (Жамбыл.) Осындағы айдын
шалқар көл дегендер берік орын тәртібі арқылы байланысқан, олардың орнын
ауыстырсақ, байланыс бұзылады.
Жанасу. Басыңқы ... мен ... ... орын ... ... да,
қашық та тұруы арқылы байланысу түрі жанасу деп аталады. Мысалы: Ол
мектепті биыл ... ... ... биыл сөзі бітірді деген сөзге қатысты
болып, оның тұрған орны арқылы байланысқан. Кейде Ол биыл ... ... Биыл ол ... ... ... араға сөз салып та байланыса береді.
§ 119. СӨЗ ТІРКЕСІ.
Сөйлемде ... ... ... ... сөз ... ... кем дегенде екі сөздің өзара сабақтаса, бірі екіншісіне
бағына байланысуын сөз ... деп ... ... ... тұрған сөз
басыңқы деп, басыңқыға бағынып тұратын сөз бағыныңқы деп аталады. Мысалы:
самал жел, оқыған жігіт дегенде ... ...... ... ...... сыңарлар. Мысалы, ағаш үй, алтын сағат, темір күрек, ойлап
сөйлеу, ақырын жүру дегендер — жай тіркес те, ақ боз ат, ойға ... жүз ... ... теңіз жағасында жүру, сары ала тон дегендер —
күрделі ... ... бұл ... сөз бен ... сөздердің өзара
бірі екіншісіне бағына байланысуы арқылы жасалған. Сөздер бір-бірімен
тіркескенде, кейбірі есім сөздің, кейбірі етістіктің айналасына топталады.
Осыған сәйкес сөз тіркесі ... сөз ... және ... сөз ... екіге бөлінеді. есімді сөз тіркестерінің сыңарлары бір-бірімен
қабыса, матаса, меңгеріле байланысады. Қабыса байланысқан есім ... ... ... ... Зат есімді тіркестер: алтын қасық, темір балға.
2. Сын есім мен зат есім ... ақ құба ... боз ... сұлу ... Сан есім мен зат есім ... бес ешкі, алты комбинат.
4. Есімше мен зат есім тіркесі: жаңарған дала, дамыған ел.
5. Есімдіктер мен зат есім ... сол сәт, бұл ... ... есім сөз ... ... ... ... зат есім немесе заттанған сөздер, басыңқы сыңары тәуелдік
жалғауындағы зат есім немесе заттанған сөздер болады. Алматы — ... Осы ... ... ілік септігіндегі зат есім жүрегі
деген тәуелдік жалғаулы зат есіммен матаса байланысып тұр. Ал жақсының ісі,
аттың жүйрігі, ... ... ... ... т. б. ... ... ілік
септіктегі сөз, тәуелдік жалғаулы сөз заттанып тұр. Кейбір сын есімдер
септік жалғаулары арқылы зат есімді меңгеріп ... ... бай, ... тіркестердің сыңарлары бір-бірімен қабыса, жанаса, меңгеріле
байланысады. Үстеу мен етістіктен құралған сөз тіркесі
122
жанаса байланысады: биыл ... кеше ... т. б. ... ... сөз тіркестері төмендегідей түрге бөлінеді:
1. Үстеу мен ... ... ... түсті, тез жүгірді.
2. Еліктеуіш сөзді ... ... ... ... ... соғады.
3. Көсемшелік етістік тіркестері: сөйлей кірді, жүре сөйледі.
4. Сын есімді етістік тіркестері: жақсы сөйледі, ... ... Сан ... ... ... екі ... екі ... Сан есім мен зат есімнен тіркескен тізбектер орын тәртібі арқылы
етістікпен қабыса байланысады: екі рет айтты, бес метр ... ... ... тіркестердің басыңқы сыңары салт ... ... ... да, ... ... шылау тіркескен
сөздерден немесе барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктегі сөздерден
құралады: шығысқа қарай ауысты, темірден жасалды, ... ... ... кем ... екі ... ... ... құралатындықтан және
олар бір-бірімен сабақтаса, бірі екіншісіне бағына байланысатындықтан, онда
сөз байланысының матасу, меңгеру, қабысу түрлері болады да, ... ... ...... пен баяндауыштың арасындағы байланыс түрі, сөз
тіркесі емес, сөйлем құрайды, негізгі ойды ... Сөз ... ... ... да, ойды ... ... үшін сұрақтар.
1. Сөздердің қандай байланысу тәсілдері бар? 2. Сөздердің кандай
байланысу түрлері бар? 3. Сөз тіркесі деген не? 4. Сөз ... ... ... 5. ... байланысу дегенді қалай түсінесің? 6. Сөз
тіркесінің түрлері қандай? 7. Сөз байланысының түрлері мен сөз тіркесінің
түрлері сәйкес келе ... ... ... 120. ... — ойды ... ... тілдің ең кіші бөлшегі. Сөйлемнен кіші -
тілдік бөлшектер, ... жеке ... сөз ... ойды ... ... тек ... ... сөздер) я күрделі (сөз тіркестері) ұғымды ғана білдіре
алады. Мысалы: Шай алдында тысқа шығып, далада бой ... ... ... ... үйді ойша ... ... ... уйіне жақын тұрған
кішілеу ақ үй бар. Асылбектің отауы болуы керек. (М. Әуезов). Бұл мысалда
бір-біріне жалғасқан 3 түрлі ой айтылған: 1) ... ... ... үйді
ойша іздеуі; 2) кішілеу ақ үйдің орналасуы; 3) оның Асылбектің отауы болуы;
Әрбір ой әрбір ... ... ... да кез ... сөйлемін жеке алып
123
қарасақ, осы көрсетілгендей, белгілі ойды білдіреді. Ал сол ... ... жеке ... мен сөз тіркестері ой білдіре алмайды: шай, ... ... ... үйді іздеді т. б. дегендер тек ұғымды, ... ... ... ... ... ойды білдіріп, сөйлем болып тұрған
сияқты. Ондай мән білдіріп тұруы іздеді деген баяндауыштың тиянақты, жақ
тұлғасында тұрып, ол (Абай) ... ... ... қолданылуы да ойда
әбден қалыптасқандығынан екенін естен шығармау керек.
Сөйтіп, бір шама тиянақты ойды білдіре алатын ... ... ... ... де) ... ... — жеке сөзден де, сөз тіркесінен де бөлек тілдік единица. Сөйлем
әдетте бірнеше сөздер тобынан тұрады: ойды білдіруге тікелей қатысты
тұрлаулы (бастауыш және ... ... мен ... ... ... ... кейде сөйлемде сөздердің көбі түсіп қалып та жұмсалады,
қойылған сұракка бір сөзбен жауап беріледі, мекендік, мезгілдік ұғымды
білдіру үшін ... ... ... ... мәнде жеке сөздер
қолданылып, сөйлем мәнінде жұмсалады. Міне, осыңдай ерекшеліктерді ескеріп,
сөйлем жеке ... де ... ... ... ... мен Смағүлды жалындырып
алды да, екі үйректі канжығасынан шешіп беріп жатып:
— Ертеңді-кеш суды лайлағанша, тым ... ... ... Бүлдірген? (М. Әуезов)
Түн. Қараңғылық. Алып шахта құрылысына қарай Рахмет келе жатыр. (С.
Ерубаев)
Бірақ жеке сөзден тұратын сөйлем сол ... ... ғана ... ... оның ... болу ... сол ... алдынғы, соңғы
сөйлемдерге тікелей катысты. Берілген мысалдағы бүлдірген, түн, қараңғылық
деген сөздерді контекссіз ... ... ... ... ойды ... ... ... бір ерекшелігі оның белгілі дауыс
ырғағы, интонациясы болады. Сөйлем тұлғасы жағынан да тиянақты болады.
Сөйлемнің тұлға жағынан тиянақтылығы көбіне ондагы баяндауыш ... ... да, сол ... ... ... бітіруге болады. Мысалы,
Айша келіншектің қасына келді деп сөйлемді аяқтауга болады да, Айша
келіншектің қасына ... ... ... келгелі т. б.) деп сөйлемді аяқтап
бітіруге болмайды.
Ал дауыс ырғағы, ... ... ... ... ... ... ырғағының бәсеңдеп барып бітетін кідірістен көрінеді. Оны схемамен
былай көрсетуге болады: астыңғы сызық — сөйлем де, үстіңгі сызық — ... ... ... ... ... сөйлем бір-бірінен айтылу мақсатына лайық нүкте, леп белгісі,
сұрау белгісі сияқты тыныс белгілері аркылы ажыратылады. Әр сөйлем бас
әріппен басталып жазылады.
124
§ 121. ... ... ... қарай жай сөйлем немесе құрмалас сөйлем болып екіге
бөлінеді.
Бір ғана ойды білдіріп, бір ғана интонациямен айтылатын сөйлем жай
сөйлем деп ... да, екі я одан да көп жай ... ... ... ... ... құрмалас сөйлем дейміз. Мысалы: Өзі мықтап
жүдепті. Тар қапастан шыққанмен, бірақ сағы ... (Ә. Н.). ... ... мықтап жүдеуі туралы бір ғана ой айтылса, екінші сөйлемде
(ол) тар капастан шықса да (бір ой екінші оймен жалғасып), сағы ... ... ... ... ойға ... ... күрделі ой білдіріп,
құрмалас сөйлем болып тұр. Ол айырмашылық бұл сөйлемдердін интонациясынан
да байқалады.
Сөйлем ... ... мен ... ... хабарлы, сұраулы, бұйрықты
және лепті сөйлем болып бөлінеді.
Айтылу мақсаты хабарлау, сүреттеу, баяндауды білдіретін сөйлемнің түрін
хабарлы сөйлем дейміз. Мысалы: Күн ... ... ... ғана майда
жел білінді. Еңкейген алтын күннің лебі денеге жібек торғындай жұмсақ тиді
(С. С.)
Бұнда күннін еңкеюі, майда желдің білінуі және күн ... ... ... ... үш ... ой ... баяндалып айтылган. Хабарлы сөйлем
интонациялық жағынан көтеріңкі басталып, бәсеңдеп бітеді. Сөйлем соңында
жазуда нүкте (.) қойылады.
Жауап алу мақсатымен сұрай ... ... ... ... ... ... осы елдің жүн-жұрқасын жиятын кім?— деді ол. Оның сөзіне
жөнді жауап ... Бұл жолы да оны жұрт ... ... Е, оны ... Қай ... ... өткізейін деп едің? (Ә. Н.).
Мысалда сөйлемдер 1) жүн-жұрқаны диятын кім екенін; 2) оны қайтетінін; 3)
қай түйенің жүнін өткізетінін білу және ... алу ... ... ... интонациялық жағынан көтеріңкі басталып бәсеңдемей,
көтеріңкі қалпында бітеді. Сөйлем соңында жазуда сұрау белгісі (?)
қойылады.
Сұраулы сөйлемдер мынадай жолдармен жасалады.
1. Сөйлемде сұрау ... ... ... Не ... ... От неге ... От қайда, отын қайда? (Ғ. Мұст.)
2. ма, ме, ба, бе, па, пе, ша, ше ... ... ... ... ба? Мен ... ба?— ... ... ғой?
— Бітті.— Тұқым ше?— Тұқымды да ... ... ... ... -ғой, -қой, -ау, -еу ... ә, сірә ... ... сөздердің,
болар, шығар, қайтеді, білемін деген көмекші сөздердің сұрау ... ... Осы ғой ... ... Ия, осы. Көп ... ... Екі
жүз елу пұт жетеді.— Біздің Ақтөбеден үлкен ... ... ... ... ... деп, ... Төкенге
агроном қостамай, не ... ... ... бір сұрау берді.
(Мұст.)
4. Сұрау интонациясы арқылы.— Япырай, ие бермей кетпесе? Қалай
ұғындырарын білмей:
— Жүрек?— деді тракторист.
— Жүрек? ... да ... бола ма? ... ... ... ету ... айтылған сөйлемді бұйрықты
сөйлем дейміз.
Бұйрықты сөйлемде интонация біркелкі бола бермейді: бірде хабарлы сөйлем
интонациясымен айтылса, бірде лепті сөйлем ... ... ... ... ... ... (.)я леп белгісі (!) қойылады. Бұйрықты
сөйлемнің баяндауышы етістіктің бұйрық рай тұлғасынан және бұйрық не ... ... ... ... -шы, -ші жұрнағының үстелуі арқылы
жасалады.
Күрек-шоттарын ала келсін. Қойларын қорыққа салып, қар аршып, жан
сауғаласын! ...Бар! Шап. Жиып кел ... ... ... ... ... ... ұмытсамшы!... (М. Әуезов)
Айтушының көңіл күйін (қуану, ренжу, зеку, аяу, екіну т. б.) білдіретін
сөйлемді лепті сөйлем дейміз. Лепті сөйлем ... ... ... ... ... соңында леп белгісі (!) қойылады. Құнанбай қатты зекіп қалып
— Жә, тоқтат!— деді.
— Мынау өзі ... ... Бас ... ... тұр ... деп ... (М.
Әуезов)
§ 122. СӨЙЛЕМ МҮШЕСІ.
Сөйлемде сөздер бір-бірімен грамматикалық ... ... ... ... білдіріп, ой білдіруге себін тигізіп тұрады. Мысалы, Айша
да томсарып отыр (С. ... ... ... 4 сөз ... ... бәрі бірдей сөйлем мүшесі бола алмайды, бұндағы да деген сөз жеке
тұрып мағына білдіре алмайтындықтан, ол ... ... бола ... ол ... ... ... ... мағына үстеп тұр. Ал қалған үш сөздің әрқайсысы
мағына білдіре алады, сөйлемде бір-бірімен ... ... Айша отыр және ... ... Осы ... бұларға сұрақ та қоюға
болады Кім (Айша) отыр? Айша не істеп отыр (отыр)? қалай (томсарып) отыр?
Сөйтіп, сөйлем ішінде ... ... ... ... ... ... ... бере алатын мағыналы сөзді және сөз тізбегін сөйлем
мүшесі дейді. Сөйлем мүшесі болу үшін, ең алдымен, бір сұраққа жауап бере
алатын ... ... сөз я сөз ... болу ... екен,
екіншіден, ол сөйлемде
126
қолданылуы керек, сөйлемнен тыс ... ... ... ... ... ... ... түсуі қажет. Мысалы: Тыңда,
дала, Жамбылды (Ж.) дегенде дала сөзі толық мағыналы сөз (сұрақ коюға
болады) және сөйлем ішінде ... ... ... бола ... ол ... ... ... байланыска түсіп тұрган жоқ — оқшау
(қаратпа) сөз.
Сөйлем мүшесі құрамына ... дара және ... ... ... бір ... болған мүше дара мүше де, екі және одан да көп ... ... ... мүше деп ... Мысалы: Айғайлап жер мен көктен жәрдем сұрағандай
болды (С. Сейфуллин) дегенде, қайтті? деген бір сұраққа жауап беріп, жәрдем
сұрағандай болды деген үш сөз бір ... мүше ... ... тұр, ... ... ... ... болды?), жерден және көктен {неден жәрдем
сұрагандай болды?) деген сөздер әрқайсысы жеке-жеке дара ... ... ... мүшелері атқаратын қызметі жағынан бастауыш, баяндауыш,
толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш болып беске бөлінеді. Бұлардың ішінен
сөйлем құрай алу қасиетіне байланысты бастауыш пен ... ... ... ... бұл екі ... ... сөйлем құралмайды, ал
анықтауыш, толықтауыш, пысықтауышсыздар сөйлем бола береді, бұлар ... ойды ... ... ... ... ... тұрлаусыз мүшелер
дейді. Мысалы: Қара қазан бұрқ-бұрқ қайнап жатыр (Мұст.) деген ... ... ... деп ... та, ол ... бір ойды ... сөйлем
болып қала береді. Ал оңдағы қара, бұрқ-бұрқ ... ... өз ... ... бола ... сөйлемдегі басқа мүшелерді толықтыра түседі: қазанның
түсі, қайнап жатудың амалы.
§ 123. ... атау ... ... ... кім, не ... екенін білдіріп,
баяндауышпен қиыса байланысатын тұрлаулы мүшені бастауыш дейміз.
Бастауыш кім? не? кімдер? нелер? кімім? нем? кімі? несі? және баска сөз
топтарының ... атау ... ... ... ... ... ... т. б.) жауап береді. Бастауыш баяндауышпен жақ
арқылы, кейде жекеше-көпше (1—2 жақта) түрде де қиыса байланысады.
Шеткі үйлерден бір-екі адам ... ... ... де атты ... ма? ... күн ... да қызарды. Тымақтылар да көрінеді.
(С. Сейфуллин) Бұл төрт сөйлемде адам, сендер, күн, ... ... ... ... ... ... ... айқайлады — екеуі де
3-жақта, сендер шықтыңдар ма —2 жақ, көпше, күн қызарды — 3-жақ, тымақтылар
көрінеді — ... ... ... ... ... ... ... атқарып
тұр.
127
Бастауыш құрамына қарай дара және күрделі болып бөлінеді. Олжабек не
болғанын білмеді. Егіс даласы ирек-ирек бел ... ... ... деген екі
сөйлемнің біріншісінде бастауыш — Олжабек дара бір ғана сөзден болып ... ... — егіс ... екі ... ... күрделі болып тұр.
Бұл жерде даласы дегенді егіс сөзінен бөліп алуға болмайды. ... ... зат есім мен ... ... Бәйге бригадаға беріледі. Сіз өз
басыңызды ғана ойламаңыз (Мұстафин).
Атау ... ... ... басқа сөз таптары да (сын есім, сан
есім, етістіктің есімше, тұйық етістік түрлері т. б.) бастауыш қызметін
атқарады.
§ 124. ... ... ... бастауыштың қимылын, іс-әрекетін, кім екенін
білдіріп, онымен жақ жағынан, кейде жекеше, көпше, (1 — 2 ... ... ... ... ... ... баяндауыш дейді.
Баяндауыш не істеді? қайтті? кім? не? деген сұрақтарға жауап береді. Бұл
сұрақтар жақ түріне байланысты не істедім? не істедің? т. б. ... ... ... Абай ... ... ... (М . Ә.) ... сөйлемде ойдың
иесі Абай (кім?) деген сөздің іс-әрекетін, кимылын (Абай не істейді?)
қарайды сөзі білдіріп, онымен 3-жақта қиыса байланысып, ... ... тұр: Абай сөзі ... тұрғандықтан (жалпы зат есім 3-жак мәнін
білдіреді, сондықтан оның орнына ол сөзін алмастырып қолдануға болады)
қарайды деген де 3-жақ ... ... (-ды) ... жұмсалған. Ал
бастауышты 1-жақ я 2-жақ түріне қойып өзгертсек, баяндауыштың жіктік жалғау
тұлғасы да соған ... ... Абай я ол ... ... мен ... қарай-мын, сен болса, қарай-сың болар еді.
Ол (Абай) қарай-ды III ... ... I жак және ... ... I жақ және ... ... II жақ және ... ... қарай-сыздар II жақ және ... ... ... ... ... жасырын да тұрады, ал оның қай сөз
екенін баяндауыштан анықтауға болады.
§ 125. БАСТАУЫШ ПЕН ... ... ... пен ... тыныс белгісімен бөлінбейді. Екі мүшенің
арасындағы тыныс белгісі сызықша (-) олардың ... ... ... ғана ... Сызықша койылатын жерлер:
128
1. Бастауыш атау тұлғалы зат ... ... ... ... сөз
таптарынан жасалып, баяндауыш та зат есімнен болып, жіктік тұлғаның үшінші
жағында тұрса, немесе заттанған басқа сөз ... ... ... ... ... ...... болашағымыз.
Еңбек ету — ардақты іс. Ел ... — ер ... ...... Баяндауыш болған сөздердегі ... ... ... ... ... жоқ. ... пен баяндауыштың
арасындағы синтаксистік қатынас интонация арқылы беріледі. Бірінші сөйлем
баяндауышындағы -ымыз — жіктік ... ... I жақ ... ... да ол ... қай ... тұрғанын білдіре алмайды.
2. Бастауыш сілтеу есімдігінен немесе жіктеу есімдігінің III
жағынан болып, баяндауыш зат ... ... ... кейін сызықша
қойылады: Бұл — мың тоғыз жүз жиырма үшінші ... ... (А. X.) ... ... ... (А. ... Ол — ... пионер.
3. Бастауыш заттанған (субстантивтенген) сын ... ... және ... болып, баяндауыш зат есім болса, бастауыштан кейін
сызықша ... ... ... — Алматы. Келген — Айбек. Үш — ... ... пен ... бірі ... ... де) ... етістіктен
болып, екіншісі зат есімнен болғанда, араларына сызықша қойылады:
Көп оку — ... ... ... ... (С. ... Менің ұмтылған
тілегім — қалай да пайдалы адам болып шығу (Ы. ... ... та, ... та сан ... ... ... ... Бес жерде бес — жиырма бес. Үш ... үш — ... ... та баяндауыш та бір сөздің қайталануынан жасалуы мүмкін,
бұл жағдайда да ... ... ... ... Ар жазасы —
бар жазадан ауыр жаза (М. ... ... тілі — ... тіл. ... де беделі — бедел (Ғ. Мұстафин).
7. Сан ... ... ... ... сан ... ... ... үшін және бастауыш өзінен ... ... ... баска бір мүшесімен шатасып кетпеу үшін, одан кейін
сызықша ... Жүз — ... ... ... Елу — беске қалдықсыз
бөлінеді. Мен білмейтін — жер ... (Мен ... ... ... астында
жатады). Мен білмейтін — жер астында түрінде білмейтін ... ... ... ... ... ... емес, жер деп түсінілуі мүмкін.
8. Мақал-мәтелдерде, ... ... ... ... ... ... Мұндай сөйлемдер түсінікті болу
үшін бастауыштан ... ... ... Асыл — ... ... жастан (Асыл тастан шығады, ақыл жастан шығады). Біреуі — көк, біреуі —
жер тағысы. ... ... пен ... ... ... ... дегенің,
деген) деген сөздер тұрса, одан кейін сызықша
129
қойылады: Гипотеза дегеніміз — ғылыми ... ... ... — көп ... Балалар әдебиеті дегеніміз — балалар тәрбиесі деген сөз (Ш.
Ахметов).
ТҰРЛАУСЫЗ МҮШЕЛЕР.
Сөйлемде өзі байланысқа түскен ... я ... ... анықтап,
толықтап, пысықтап тұратын сөздерді тұрлаусыз мүше дейді. Тұрлаусыз
мүшелер сөйлемдегі ойды толықтырып, анықтай, пысықтай ... ... ... өз ... ... құрай алмайды. Олар тікелей немесе
басқа өзі байланысқан сөздер арқылы тұрлаулы мүшелерге (бастауыш пен
баяндауышқа) бағынышты болады. Мысалы: Кешегі ... ... бір ... түні таң ... жан ... (Ә. Нұрпейісов). деген сөйлемде жігіт
(кім?)— бастауыш, жан тапсырды (не істеді?)— баяндауыш та, таң алдында
(қашан?) және сол түні (қашан?) ... ... (жан ... бір ... және ... (қай? ... ... бастауыштың
(жігіттің) сынын білдіріп, ал соғыста (қайда?) жараланған сөзінің мекенін,
кешегі (қай?) соғыста сөзінің ... ... ... және сол ... ... ... қатысты болып тұр.
§ 126. ТОЛЫҚТАУЫШ.
Сөйлемде атау мен ... ... ... ... ... бір мүшені
заттық мағына жағынан толықтырып тұратын тұрлаусыз мүшені толықтауыш дейді.
Толықтауыштың сұрақтары: ... ... ... ... ... ... ... кіммен? немен? кім(не) туралы? кім (не) жөнінде? кім (не) жайында?
Толықтауыш құрамына қарай бір сөзден ғана болып дара толықтауыш және
бірнеше ... сөз ... ... сөзден құралып күрделі толықтауыш
болып бөлінеді. Мағынасы мен тұлғасына қарай тура толықтауыш және ... ... ... бөлінеді. Табыс септік тұлғасындағы толықтауышты
тура толықтауыш, ал атау, ілік, табыстан басқа ... ... ... ... ... ... ... септеулік шылаулардың тіркесінен
болған толықтауышты жанама толықтауыш дейміз. Сөйтіп, табыс септігінің
сұрағына (к і м д і? н е н і?) ... ... сөз тура ... ... да,
барыс (к і м г е? неге?), жатыс (кімде? неде?), шығыс (кімнен? неден?),
көмектес (кіммен? ... ... және кім (не) ... кім ... ... ... біріне жауап беретін сөз жанама толықтауыш
болады. Тура ... ... ... ғана ... қолданылады.
Толықтауыш пен толықталатын сөздің арасындағы байланыс түрі меңгеру
болады, өйткені толықтауыш белгілі септік (табыс, ... ... ... ... ... ... ... жөнінде, тақырыпты деген шылаулар ... ... ... ... ... байланысады.
Толықтауыш зат есім мен есімдіктен, атау мен іліктен басқа септік
тұлғаларының ... ... ... өзге де сөз ... (сан ... есім, етістіктің есімше, тұйық етістік түрлері), негізгі сөздің
туралы, жөнінде, жайында деген шылаулармен тіркесінен болады. ... жаз бойы ... ... ... ... Қарт ана ... ... Еламан карт балықшыдан бұл ауылдың таяуда ауыр қазаға
ұшырағанын есіткен-ді. (Ә. Нүрпейісов) деген сөйлемдерде ... ... ... ... ... (кімді қимайды?), қазаға ұшырағанын
(нені есіткен-ді?) сөздер мен тізбектер сабақты етістіктерге табыс септік
жалғауы арқылы меңгеріліп, тура ... ... тұр, ал ... ... балықшыдан (кімнен есіткен-ді) деген сөздер барыс (-ге), шығыс (-
дан) септік ... ... ... ... толықтауыш болып тұр.
Балаларын және балықшыдан дегендер зат ... ... ... ... ... ... ... арқылы заттанып қолданылуынан болған дара
толықтауыштар да, теңіз жағасын екі зат есімнің (теңіз және ... ... ... ... ... ... ... толықтауыш
болып саналады.
§ 127. АНЫҚТАУЫШ.
Сөйлемде зат есімнен болған не заттық ... ... ... ... ... меншіктілік — қатынастық жағынан анықтап тұратын
тұрлаусыз мүшені ... ... ... қай? ... ... қайдағы? қашанғы? қанша? неше?
нешінші? қайткен? не еткен? деген сұрақтардың біріне жауап береді.
Анықтауыш негізгі, туынды сын есімдерден, сан ... ... ... зат ... етістіктің есімше түрінен, ілік септік жалғанған зат
есімдер мен заттанған сөздерден болады.
Құрамына қарай ... бір ... ... дара ... сөз тіркесі,
күрделі сөз бен тұрақты тіркестерінен , құралып күрделі анықтауыш болады.
Анықтауыш ілік ... ... ашық я ... ... қалып) түрінде
келіп, анықталатын сөзбен матаса байланысады да, ешбір жалғаусыз айтылса
орын тіртібі арқылы анықталатын сөзбен қабыса байланысады. Мысалы, ... ... үні ... ... ... әуесін қозғап ызыңдатты. Ал,
бұл жалпақ бет, жалпақ жауырынды қара жігіт дамыл көрмей қысы-жазы
солардын, ... ... ... әйел ... ... (С. Сейфуллин).
Бірінші сөйлемде екі деген анықтауыш сан есімнен болып (неше қыз?), қыз
сөзімен кабыса байланысып, қыздың және кештің деген анықтауыштар ... ... ... (кімнің үні?) ненің әуесі?) үні және әйелі сөздерімен
матаса байланысып, еңіреген деген анықтауыш етістіктің есімше түрінен ... ... ... ... орын тәртібі арқылы үні сөзімен
қабыса ... ... — дара ... Ал ... ... ... анықтауыш зат есім
(алқаптың) мен көмекші есім (үсті) тіркесінен құралып кеш сөзімен орын
тәртібі арқылы қабыса байланысып тұр. Бұл — ... ... ... бұл (қай ... сілтеу есімдігі мен қара (қандай жігіт?)— сын
есімі де жігіт сөзін анықтап, қабыса байланысып тұр. Дәл сондай жалпақ бет
және жалпақ ... ... ... ... ... ... да ... мен зат есімнен және сапалық сын есім мен қатыстық сын есімнен
құралып, жігіт сөзімен қабыса байланысып тұр. ... ... ... ... ... сөзін анықтап, онымен матаса байланысып тұр.
Соңғы сөйлемде ашынған деген есімше де әйел ... ... ... ... орын тәртібі арқылы қабыса байланысып тұр.
§ 128. ПЫСЫҚТАУЫШ.
Сөйлемде іс-әрекет, ... ... ... ... ... ... ... тұрлаусыз мүшені пысықтауыш дейді.
Пысықтауыш қалай? қайтіп? қашан? қайда? қайдан? неліктен? не себепті? кім
үшін? не ушін? не істеуге? не ... не ... кім ... неше ... ... жауап береді.
Пысықтауыш болатын сөз табы — үстеу. Сонымен бірге барыс, жатыс, ... ... зат ... ... сын есім мен сан ... ... түрі, барыс, шығыс, көмектес септіктеріндегі сөз бен
қарай, ... ... ... бола, соң, кейін, ары, бері, бұрын, бірге,
қабат, қатар және септік тұлғасыз сөз бен арқылы, арқасында, үшін, сайын
септеулік ... ... ... ... де ... ... ... жатыс, шығыс, көмектес септіктің бірінде тұрған сөзден
немесе негізгі сөз бен септеулік шылаулардың бірі тіркесінен болғанда,
пысықталатын сөз ... ... ... де, ... ... ... ... байланысады. Үстеуден болған пысықтауыштар өзі
пысықтайтын сөзімен іргелес те, ... та ... ... ... ... ... дара және ... болып, мағынасы жағынан пысықтауыш бес
түрге бөлінеді: қимыл-сын пысықтауыш, мезгіл пысықтауыш, мекен пысықтауьш,
себеп пысықтауыш, мақсат пысықтауыш.
Қимыл-сын пысықтауыш қалай? қалайша? қайтіп? неше рет? не ... ... ... ... ... ... көсемше түрінен, қимыл-сын,
мөлшер үстеулерінен, сын есімнен, сан есімнен, көмектес септік жалғаулы
сөзден, ... сөз бен ... ... ... болады. Мезгіл
пысықтауыш қашан? қашаннан бері? қай кезде? қашанға шейін? деген сұрақтарға
жауап беріп, ... ... ... ... ... мен ... сөз бен кейін, соң, бұрын, шейін, таман, ... ... ... ... ... сияқты септеулік шылаулардың тіркесінен болады.
132
Мекен пысықтауыш, қайда? қайдан? қалай қарай? деген ... ... ... ... мен ... ... шығыс, септіктегі сөздер мен кейде
оларға септеулік шылаулар тіркесінен ... ... ... ... не
себепті? не үшін? деген сұрақтарға жауап беріп, барыс, шығыс септіктегі
есімше мен есім ... үшін ... ... ... ... пы-
сықтауыш не мақсатпен? неге бола? неге? не үшін? деген сұрақтарға жауап
беріп, мақсат үстеулерінен, есім сөздерге үшін ... ... ... ... ... зат ... және ... септіктегі сөз бен бола
шылауынын тіркестерінен болады. Мысалы: ... ... ... ... ... ... алған сияқты. Бүгін бірінші рет әдейі алғызып отыр. Үлкендер
ақырын мырс-мырс күлді. Шешесінің үйіне қарай беттеді. (М. Ә.) ... ... ... ... ... ертегіні термек үшін (Абай).
Бірінші сөйлемде ежелгі дағдысы ... ... ... ... ... сөздің тіркесуінен кұралып, күрделі қимыл-сын пысықтауыш пысықталатын
сөзбен орын тәртібі арқылы қабыса ... тұр да, ... ... не
мақсатпен шақыртып алған сияқты?) мақсат үстеуі баяндауышпен орын тәртібі
арқылы қабыса байланысып, дара мақсат ... ... тұр. ... ... (қашан алғызып отыр?) мезгіл үстеуі мен әдейі (не ... ... ... ... ... дара ... және мақсат пысықтауыш болып,
пысықталатын сөзбен орын тәртібі арқылы қабыса байланысқан, бірінші рет
(қалай алғызып отыр?) сан есім мен зат ... ... сөз ... ... ... ... ... пысықталатын сөзбен орын
тәртібі арқылы кабыса байланысқан. Үшінші сөйлемде ақырын (қалай күлді?)
қимыл-сын үстеуі мен ... ... ... ... еліктеуіш сөз қимыл-
сын пысықтауыш (ақырын — да-ра да, ...... ... атқарып,
пысықталатын сөзбен ешбір қосымшасыз орын тәртібі арқылы қабыса
байланысқан. Төртінші сөйлемде үйіне қарай (қайда беттеді) күрделі мекен
пысықтауыш зат ... ... ... ... ... ... ... пысықталатын мүшеге (беттеді) меңгеріле байланысқан. Соңғы сөйлемде
ермек үшін, термек үшін (не үшін жазбаймын?) деген зат есім (ермек) мен
етістікке (тер-мек) үшін ... ... ... ... ... ... пысықтауыш пысықталатын мүшемен (жазбаймын) үшін шылауы арқылы
меңгеріле байланысқан.
Сөйлем мүшесіне талдау ... Ең ... ... ... ... Баяндауыш сөйлем
білдіретін ойдың негізгі ... ... ... ... ... мүше ... ол айқын көрініп ... ... ... соңында келіп, ойды аяқтап тұрады.
133
2. Баяндауыш арқылы басты қимыл, іс-әрекеттің иесіне сұрақ ... ... ... ... да, ... ... сұрақ қоюға болады. Бастауыштан бұрын баяндауышты табу
себебіміз — ... ... ... кейде сөйлемде бастауыш
болмауы мүмкін, не ... ... ... ... ... ... ... пысықтауыштар, рет-ретімен баяндауыштан сұрақ қою арқылы
табылып отырады.
4. ... ... ... ... мүшелерге қатысты мүшелер де рет-
ретімен өздерінің ... ... ... ... ... ... ... отырады.
5. Бастауышқа қатысты мүшелер де сұрақ қою ... ... ... ... ... ... ... алған белгілі болган мүшеден белгісіз мүшеге ... кез ... ... ... ... оған жеке сұрак қойып, кандай
мүше болып ... ... ... ... ... сол ... дәл
түбінде көк егізшені жіліктеп бұзып отыр. (Мұст.)
1. Не ... ... отыр — ... Кім ... ... Олжабек (бұзып отыр)— бастауыш.
3. Қалай бұзып отыр?— жіліктеп (бұзып отыр)— кимыл-сын пысықтауыш.
4. Нені ... ... ... ... ... тура
толықтауыш.
5. Қай ... көк ... дара ... (бұл ... ... ... ... анықтап тұр).
6. Қайда бұзып ... ... дәл ... — курделі мекен
пысықтауыш.
7. Қай тутіннің дәл ... сол ... дәл ... — анықтауыш
(бұл жерде сол түтіннің дәл түбінде — ... ... ... 129. ... БІРЫҢҒАЙ МҮШЕЛЕРІ.
Бір сұраққа жауап беріп, бір ғана қызмет атқарып, бір ғана мүшемен
байланысатын екі я одан көп ... ... ... ... Бірыңгай
мүшелер көбінесе тұлғалас болып келеді де, ... ... ... аркылы, бірде жалғаулықсыз дауыс ырғағымен байланысып, ... ... ... ... ... барлық мүшесі де: бастауыш та,
баяндауыш та, толықтауыш та, анықтауыш та, пысықтауыш та ... мүше ... ... Ел жата Есбол, Еламан, Рай келді. Шиделі күпілі, ... ... қара кісі ат ... жаққа жылан көзін жылдам тастады да,
тізгінін сәл ... (Ә. Н.) ... ... ... шыққан кунді оған биік
таулар көрсетпеді (Ғ. Мұст.) Бет-аузына адам тұра карай алмайтын қара шұбар
орта бойлы Есенейге аға сұлтан әрі таңдана, әрі ... ... ... ... ... ... ... жалғаулықсыз да, жалғаулықтар арқылы
да байланысады. Бірыңғай мүшелерді ыңғайлас жалғаулықтар (да, де, та, ... ... мен, бен, пен), ... ... (я, не, ... ... жалғаулықтар (бірақ), кезектес жалғаулықтар (бірде, біресе, кей-
де) байланыстырады.
Бірыңғай мүшелер өзара жалғаулықсыз байланысса, олардың арасына үтір
қойылады. Мысалы: Осының бәрін бір ... ... ... (С. ... ... бірыңғай мүшенің әрқайсысымен қайталанып қолданылса да,
арасына үтір қойылады. Мысалы, Атын да, кісісін де болжай алмады (М. Ә.)
Бірақ ... ... ... ... екі ... ... ... да, бірақ
шылауының алдынан үтір қойылады. Мысалы: Ол — батыр, ... ... ... М.) ... ... ... ... келген мен, бен, пен, және
жалғаулықтары болғанда және да, де, та, те, әрі, не, немесе, яки
қайталанбай бір-ақ рет ... үтір ... ... ... пен Жамал
қоңыр шокыны бетке ұстап тарта берді. (Мүст.) Ашық та ақ жарқын сөйлейтін
сырлас адамдар екен (Ғ. ... ... екеу ... одан көп болып, олар жалғаулықсыз
байланысып, тек соңғы ... гана ... ... ... ... жерде үтір қойылады да, жалғаулық арқылы байланысқан жерде
үтір қойылмайды. Мысалы, ... ... ... және Жоңғар қалмақтары
билеушісі Қалдан Шерінің күнгей шығыс маңын қоныстанады. (Ә. К.)
Сөйлемде бірыңғай мүшелермен қызметтес, тұлғалас болып, барлық бірыңғай
мүшенің ортақ ... аты ... ... да сөздер болады. Олар
жалпылауыш сөз деп аталады.
Жалпылауыш сөз сілтеу (мыналар), жалпылау (бәрі, баршасы, барлығы)
есімдіктері мен жинақтау сан есімі, зат ... ... сөз ... ... ... ... одан ... қос нүкте
қойылады. Бұндай жағдайда егер бірыңғай мүшелерден ... оған ... ... ... ... одан ... ... ол мүшенің алдынан сызықша
қойылады. Жалпылауыш сөз бірыңғай мүшелерден кейін келсе, оның ... с ... ы к ш а ... 130. ... ... бір ... я сөздер тізбегін басқа бір сөз я сөздер
тізбегі айқындап, дәлдеп, түсіндіріп тұрады. Мысалы: Өзі әнші, өзі сұлу
Байтасқа екеуі де — бірі ... бірі жас бала — ... да, ... ... еді. (М. ... Бұл сөйлемде екеуі деген сөзді (бастауышты) бірі
кәрі, бірі жас бала деген сөздер тіркесі айқындап, нақтылап, яғни екеудің
нақты кімдер екенін анықтап тұр. ... да бұл ... ... ... ... ... ... қатысы болып отырады:
кім қараған еді?— екеуі де ягни бірі кәрі, бірі жас бала — ... тұр және ... ... атау ... ... еді деген
баяндауышпен байланысып тұр. Міне осындай белгілі бір мүшені (сөзді)
заттық, мекендік, мезгілдік т. б. ... ... ... ... сөз я ... тобы ... деп аталады. Кейде бұндай айқындауышты
оңашаланған айқындауыш деп те атайды, өйткені ол өзі ... ... ... ... және одан ... тұрады.
Оңашаланған айқындауыш бастауышты ғана емес, басқа да мүшелерді:
пысықтауышты, толықтауышты, тіпті кейде анықтауышты да айқындай береді.
Мысалы: Абай былтыр боқырауда, күзем ... ... ... ... дәл
осы қоныстан, Есембайдан, кеткен болатын (М. Әуезов). ... ... ... өмір ... тура ... (Н. Островский).
Оңашаланган айқындауыш әдетте сөйлемде екі жағынан үтірмен ажыратылады.
Кейде оңашаланған айқындауыштың өз ... ... ... ... үтір ... екі ... ... де ажыратылады.
§ 131. үйірлі мүше.
Сөйлемде күрделі мүше тәрізді бір сөзге қатысты болып, бір ... ... ... өз ішінде сөйлемдік қасиеті бар сөздердің синтаксистік тобы
үйірлі мүше деп ... ... ... машығына бойы үйренген жуас
торы ат үріккен жоқ. (М. ... Бұл ... ... ... ... ... (қандай?) ат сөзін анықтап тұр. Бірақ әдеттегі күрделі
анықтауыштан айырмашылығы сол — ... өз ... ...... бар
сияқты, сондықтан жеке сөйлем сияқты болып көрінеді: бойы (несі?) үйренген
(қайткен?), бірақ сөйлемге тән интонациясы ... өзі ... ... (ат) ... бір интонациямен айтылатындықтан,
жеке сөйлем бола алмайды, сөйлем мүшесінің ерекше түрі, үйірлі мүше деп
аталады.
Үйірлі мүше есімше я сын есімге аяқталып, үйірлі ... ... ... ... зат ... я ... ... сөзге аяқталып, үйірлі
толықтауыш, атау тұлғалы сөзге аяқталып, үйірлі бастауыш болады. Мысалы:
Білімі күшті ... ... ... ... ... (нені?) көз
көреді. (Мақал). Сондай-ақ сөйлем ішіндегі таң ата, күн ... жаз ... ... ... ... ... ... 132. ОҚШАУ СӨЗДЕР.
Сөйлемде басқа сөздермен грамматикалық байланысқа түспей, тек айтылатын
ойға қатысы бар сөздер ... Олар ... ... бола ... ... ... ... байланысқа түспейді. Олар — қаратпа сөз,
қыстырма сөз және одағай ... сөз ... ... ойға ... ... үшін қолданылады,
сондықтан ол адамға байланысты немесе кейде көркемдік үшін адам мәніндегі
жанды-жансыз ұғым атаулары да болып келеді. Мысалы: ... ... ... дала сөзі — ... сөз, ... сөз ... да, ... мүшесі бола
алмайды, өйткені бірде-бір сөзбен грамматикалық байланысқа түспеген. Дала
Жамбылды деген сөздердің ... ... ... жоқ екені белгілі.
Тыңда, дала, дегенде де грамматикалық байланыс жоқ: дала 3-жақтағы зат
есім, тыңда — бұйрық райдың 2-жағында ... ... ... ... ... сен ... және Жамбылды тыңда.
Қаратпа сөз сөйлемнің басында келсе, одан ... үтір ... ... екі ... ... келсе, алдына үтір қойылады. Қаратпа сөз ерекше
қарқынмен, ... ... ... одан кейін леп белгісі қойылады.
Қыстарма сөздер сөйлеушінің айтылған пікірге әр түрлі көзқарасын
білдіреді: қуанышты, өкінішті, ... ... ... ой иесін
көрсетіп, сөйлемнің мағыналылығын, бейнелілігін арттырады. Ал, сөйлем
құрамына енуі пікірді жинақты, ... дәл ... ... ... ... жеке ... де, сөз тізбегімен де, тіпті сөйлеммен де
айтылады.
Қыстырма сөздер сөйлем ішінде үтірмен және кейде сөйлем күйінде келгенде
жақшамен бөлініп, ... ... ... бұл — ойланатын жұмыс екені
рас (Ғ. Мұстафин). Кім біледі, бұдан кетсе, Әбдірахман Шұғаны мәңгі көре
алмас (Б. Майлин). Рас, ... ... ... ... — ақын халық (М.
Әуезов.)
Одағай сөз. Оқшау сөздердің бір түрі — одағай сөздер айтушының көңіл
күйін, сан түрлі сезімін, эмоциясын білдіру үшін ... ... баяу ... айтылғанда, жазғанда одан кейін үтір
қойылады, ал көтеріңкі дауыспен айтылса, леп белгісі койылады. ... ақын ... ... ... деді (М. ... Е, бәрекелді, шыныңды
айттың ғой! (Г. Мүсірепов). Әй, әттеген-ай!— деп, еріксіз қамыққанын өзі де
білмей, үйіне қарап аяңдады. Оқтын-оқтын ... аһ!— ... ... ... (Б. ... О, мерейлерің үстем халайық!— деді ортадағы
топтың алдында келе жатқан дембелше бойлы қара жігіт (Ә. Әбішев).
§ 133. СӨЙЛЕМДЕГІ ... ОРЫН ... ... ... ... ... ... Сол
байланыстың негізінде сөйлемдегі сөздердің белгілі орын тәртібі болады.
Сөздердің орын тәртібі сөйлем мүшелері ыңғайында былай болады.
137
1. Бастауыш баяндауыштан ... ... ... ... ... ... да, баяндауыш сөйлемді аяқтап тұрады. Мысалы: Бейсен
Жомартпен кейін қайтты (Мұстафин). Тек ... төл ... ... ... (-деді ол дегенде) бастауыш баяндауыштан кейін ... ... ... ... ... анықтауыш өзінің анықтайтын
сөзінен, пысықтауыш өзінің ... ... ... ... Қаражанның ашуы көздің жасына да айналды (М. Әуезов).
Ардақ еш уақытта ... ... ... ... ... ... (кімнің?), көздің (ненің?) деген анықтауыштар ашуы, ... ... ... ... ... ... ... айналды деген
толықтайтын сөзінен, еш уақытта (қашан?), мұндай (қалай?) деген
пысықтауыштар өздері ... ... емес ... ... ... ... Бір ғана анықталушы сөзге қатысты бірнеше анықтауыш сөйлемде
былай орналасады: анықталушы ... ең ... ... ... ... одан әрірек сын есімнен, есімшеден және сан есімнен
болған анықтауыштар, ең ... ілік ... ... ... ... ... ... жалаңдаған өткір темір күректері жерді қояр
емес.
Бұл көрсетілгендер — ... ... ... орын ... Кейде әр
түрлі мақсатпен сөздердің сөйлемдегі қалыпты орын тәртібі бұзылып
қолданылуы да ... Ол ... ... ауызекі тілде, ұран түрінде
айтылған сөйлемде, немесе белгілі бір сөздерге ерекше назар аудару
мақсатынан ... ... ... ... Жамбылды!— Дала, Жамбылды тында.
Тарт қолыңды Вьетнамнан!— Қолыңды Вьетнамнан тарт.
Осындай белгілі мақсатпен сөйлемдегі сөздердің қалыпты орын ... ... ... деп ... 134. ЖАЙ ... ... ... құрамы мен кұрылысына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Сөйлемде
түрлаусыз мүшелердің болу, болмауына ... ... және ... ... болып
бөлінеді. Тұрлаусыз мүшелері жоқ, тек бастауыш пен баяндауыштан құралған
сөйлемді жалан, сөйлем ... де, ... ... ... ... де бар ... ... сөйлем дейді. Мысалы: Олжабек сасыңқырап
қалды. Олжабек үндемеді. Бұлар баяғы жалқау жігіттің иегінің астында ... ... үш ... алдыңғы екеуі тек бастауыш пен баяндауыштан
құралған: Кім сасыңқырап қалды?— Олжабек — бастауыш, Олжабек не істеді?
(қайтті?) сасыңқырап қалды — ... ... кім ... ... ... ... не ... үндемеді — баяндауыш. Бұлар — жалаң
сөйлемдер. Үшінші сөйлем бастауыш пен баяндауыштан ... ... де ... Кім ... ...... ... не істеді?—
келеді — баяндауыш; қайда ... ... ...... ... ... жігіттің — анықтауыш, қандай жігіттің?— жалқау —
анықтауыш, қай ... ...... ... бұл сөйлемде бастауыш
(бұлар) пен баяндауыштан (келеді) басқа пысықтауыш (иегінің астында),
анықтауыштар (жігіттің, ... ... да бар, ... ол жайылма сөйлем
болып табылады.
Сөйлемде бастауыштың болу, болмауына қарай жақты және жақсыз сөйлем
болып бөлінеді. Бастауышы бар, ... ... ... да, бастауышын
баяндауышы арқылы табуға болатын жай сөйлем ... ... ... ... де,
бастауышы мүлде жоқ және баяндауышы арқылы бастауышын табуға болмайтын,
баяндауыштың езі ғана сол ... ... ... жай ... ... ... дейді. Мысалы: Тіпті ересек адамша сөйлеп қапты. Баланың бұл — ерте
әзірлеген жауабы еді. (М. Әуезов). Кім ... ... әлі ... жете ... (Ғ. Мүсірепов). Бірінші сөйлемнің баяндауышы — сөйлеп қапты (не
істеді?), ... жок, ... оны ... ... кім сөйлеп қапты?— ол,
яғни бала, ол екінші сөйлемнен көрініп тұр. Екінші сөйлемнің баяндауышы —
жауабы еді (бұл — не?), бастауышы — бұл (не ... ... ... ... ... бар я жоқ болса да, баяндауышы арқылы табуға болатын жақты
сөйлемдер. Ал үшінші сөйлемнің баяндауышы ... ... жете ... ... — фразалық (идиомдық) тіркес, сондықтан сөйлемде бір ғана мүше қызметін
атқарады: көзім деген сөзді бір бөлек, жете ... жоқ ... бір ... ... Бұл ... бастауышы жоқ, оны табуға да болмайды.
Сондықтан бұл — жақсыз сөйлем.
Жақсыз сөйлемнің баяндауыштары мынадай тұлғада келеді. 1) -қы, -кі, -ғы,
-гі ... ... рай ... бол ... ... ... ... келді, барғым келмейді т. б.
2) түйық ... ... жөн, ... тиіс сияқты сөздер
тіркесіп келеді: баруы керек, сөйлеуім мүмкін, айтуы тиіс т. ... -ып, -іп, -п ... ... бол ... ... ... ... көмекші етістігі тіркесіп келеді: айтып болмайды, ұғып
болмайды т. ... ... ... бастауыш тұлғалы сөзі бар, бірақ сөйлем
мүшелеріне жіктеуге келмейтін тұрақты ... ... ... ... ... тас-талқаны шықты, мойнына су құйылды т. б.
Сөйлемде ойға катысты айтылуға тиісті мүшелері түгел жай сөйлемнің түрін
толымды сөйлем дейді де, ... ... ... я ... мүшенің бірі
түсіп қалған жай сөйлемнін түрін толымсыз сөйлем дейді. Мысалы, Кәлен бір
ытқып сыртқа шықты. Купі сыртынан қайыс белбеуін буып алды (Ә. ... жасы ... ... (С. Сейфуллин) деген үш сөйлемнің алдыңғысы —
толымды сөйлем, өйткені оны сөйлем етіп тұрған ... (не ... да, ... (кім ... Кәлен) да бар және сөйлем білдіретін ойға
қатысты пысықтауыш (қайда ... ... және ... шықты —
бір ытқып) та жұмсалған.
139
Сондықтан бұл — толымды сөйлем. Екінші сөйлемде баяндауыштың (не істеді?—
буып алды)иесі бастауыш жоқ, ... ... ... ... оны ... кім буып ... ол ... Үшінші сөйлемде көзінен сөзінің
анықтауышы (кімнің көзінен?) түсіп калған. Сондықтан екінші, үшінші,
сөйлемдер толымсыз сөйлемдер деп ... ... тек ... ... ... құбылыстың, мезгілдің
мерекенің, мекеннің аты аталып көрсетілгендей жай сөйлемнің ерекше түрін
атаулы сөйлем дейді. Атаулы сөйлем жеке дара қолданылатындықтан; шартты
түрде сөйлем деп ... Оның мәні тек ... ... ... ... ... ... сөйлем өз ішінде сөйлем мүшелеріне жіктелмейді.
Мысалы: Кеш. Ымырт жабылған кез... Көкшетау ... ... ... сұлы ... ... Көлшүмектің жағасындағы көк ала қамыс, судыр құрақтар —
айнаның ... ... ... өрнек сияқты (С. Сейфуллин) дегенде,
алғашқы 4 сөйлем мезгілді (1—2— сөйлемдер: кеш және ымырт жабылған ... ... ... ... Көкшетау маңы және Айнадай Көлшүмектің қасы)
атап қана тұр. ... ... ... ... мекендік жағынан кіріспе
ретінде жұмсалып тұр. Осы мысалдан көрінетіндей атаулы сөйлем бір сөзден
де, бірнеше сөзден де ... ... үшін ... Сөйлем деген не? 2. Сөйлемнің қандай белгілері болады? 3. Сөйлемнің
айтылу мақсатына карай қандай түрлері бар? 4. Хабарлы, ... ... ... ... жасалады? 5. Сөйлем мүшесі деген не? 6. Сөйлем
мүшесі қалай ... 7. ... ... неде және ... ... ... қалай жасалады жәнс бастауышпен қалай байланысады? 9.
Толықтауыштың жасалуы мен сұрақтары қандай? 10. Анықтауыштың ... ... ... көрсет. 11. Пысықтауыштың түрлері мен жасалуын
мысалмен көрсет. 12. Сөйлем мүшесіне талдау тәртібін мысалмен керсет. 13.
Бірыңғай мүшелердің ерек-шелігі неде және ... ... ара ... 14. ... ... түсіндір. 15. Үйірлі мүше деген не және
күрделі мүшеден айырмашылығы неде? 16. Оқшау сөздердің мәні неде және
қандай түрлері бар? 17. ... ... орын ... ... 18. Жай сөйлемнің құрамы мен құрылысына қарай қандай түрлері бар?
19. Жай және жайылма сөйлемдердің ерекшеліктері неде? 20. Жақты, ... ... және ... ... ... ... СӨЙЛЕМ.
§ 135. ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ... ... ... жай ... және ... ... болып екіге
бөлінеді. Жай сөйлем бір ғана ойды ... ... ... да, ... сөйлем екі я одан да көп жай сөйлемнен
құралып, күрделі ойды білдіреді. Мысалы, Ералы, Ойқұдық үстінде жауынды
бүркер сүр аспан жиі ... (М. ... ... ... 9 ... бір ғана ойды ... тұр. ... бір баяндауыш (не
істеді?)— түнереді, бір бастауыш (не түнереді?)— аспан қолданылған,
қалғандары — тұрлаусыз мүшелер: жиі (қалай түнереді?)— ... ... ... ... ... ... ... пысықтауыш,
сұр (қандай аспан?)— анықтауыш, жауынды бүркер (қай аспан?)— анықтауыш.
Төбесінде көзі қанталаған қарақұс отыр, іргесінде ініне жүгірген суыр
ғана жүр. (3. ... ... ... екі жай ... құрылған, өйткені
бұнда екі бастауыш және екі баяндауыш бар: отыр (не ... ... (не ... ... және жүр (не ... баяндауыш, суыр (не
жүр?)— бастауыш. Сөйтіп, екі жай сөйлем кұрмаласып, күрделі бір ойды
білдіріп тұр.
Екі я одан да көп жай сөйлемнен ... ... бір ойды ... ... ... ... ... құрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен өз ара
мынадай жолдармен байланысады:
1. Интонация ... ... ... Мысалы, Байжанның оны
көруі бірінші рет еді: орта бойлы, төртбақтау, толықша, ... ... ... ... ... ... (С. М.) Бұл — екі ... құралған: 1— сөйлемнің баяндауышы (не?)— бірінші рет еді,
бастауышы (не ... рет ... ... ... баяндауышы (кім
екен?)— жігіт екен де, бастауышы түсіп калғаң, бірақ оны ... ... ... ... ол. ... бұл екі жай сөйлем әрқайсысы ... ... бір ... ... ... жай сөйлемнен
кейін даус ырғагы көтеріңкі айтылып кідіріс ұзаққа созылмай, екінші
сөйлеммен ұласып кетеді де екі ... ... ... бір ойды ... ... ... тұрады.
2. Жалғаулык шылаулар ( кейде септеулік шылаулар) арқылы
байланысады. ... ... ... сол ... онша ... ... апара жатқан жоқ, себебі биылғы егін шығымы
әлсіздеу (С. ... ... ... ерте ... ... өзге елдің бәрі де дағдыдан тыс ... ерте алып ... еді ... ... құрмалас сөйлемдердің құрамындағы жай сөйлемдерді бір-
бірімен ... ... ... ... мен соқ деген септеулік шылау
байланыстырып ... ... ... жай ... ... баяндауышы тиянақсыз тұлғада келіп, келесі жай сөйлеммен
ұласып, кұрмаласа байланысады. Мысалы: Құрыммбайдың ... ... ... ол өз ісін ... жерден істеген екен (Б. Майлин) деген
құрмаластың құрамындағы бірінші жай ... ... шын ... рай тұлғасында келіп, тиянақсыз болып, сөйлем бітпей, келесі жай
сөйлеммен жалғасып байланысып тұр.
141
Құрмалас сөйлемдер байланысу ... ... үш ... ... ... ... құрмалас және аралас құрмалас.
Құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдер өз ара тең дәрежеде
байланысып, әрқайсысының ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Бұйрық нақ осылай болса керек, резервтегі
күштің бәрі осы араға төгілді (Бақ.), деген ... ... жай ... ... тең дәрежеде колданылған, сондықтан жеке-жеке айтыла
алады, олардың баяндауыштары осылай болса керек және төгілді тиянақты
тұлғада келіп тұр.
Құрмалас ... ... жай ... бірі ... ... ... ... (көбіне алғашқысының) баяндауышы тиянақсыз
тұлғада келеді. Ондай құрмаласты сабақтас құрмалас сөйлем дейміз. Мысалы,
Қаланың көлемі үлкен болғанмен, көп этажды ... ... ... ... ... ... екі сөйлемнен құрылған. Бірінші сыңарының
баяндауышы — үлкен болғанмен тиянаксыз тұлғада, есімшенің -ған тұлғасына
көмектес ... ... ... Өйткені бұл баяндауыш тұлғасымен
сөйлемді аяқтап бітіруге болмайды. Сондықтан бірінші жай ... ... жай ... бағынып тұр.
Кемінде үш жай сөйлемнен құралып, олар ... ... ... ... та, сабақтасып (бірі екіншісіне бағынып) та байланысатын
құрмаластың түрін аралас құрмалас ... ... ... ... ... ... алты қиықтан майды себелеп, қыс күнінің шуағы төгілді
де, артынан-ақ бұлт бүркене ме, бозамықтанып сейіліп кетеді (С. Сматаев)
деген кұрмалас төрт жай ... ... ... ... мен екінші
сөйлем сабақтаса байланыскан, өйткені бірінші сөйлемнің баяндауышы
(себелеп) көсемше жұрнақты (-п) тиянақсыз тиянақсыз ... ... ... ... тұр. Ал ... ... мен үшінші және төртінші сөйлемдер
бір-бірімен салаласа байланысқан, өйткені олардың әрқайсысының
баяндауыштары тиянақты тұлғада келіп ... ... ме, ... ... сөйлем бір-біріне бағынбай, жеке-жеке қолданыла аларлық қасиетте келген.
Сөйтіп, жай сөйлемдер бір-бірімен әрі ... ... бірі ... ... ... ... баяндауышы тиянақсыз тұлгада жұмсалып,
әрі салаласа байланысып, жай сөйлемдер бір-біріне бағынбай, тең дәрежеде,
соның нәтижесінде баяндауыштары ... ... ... ... сөйлемдер әрі сабақтаса, әрі салаласа байланысатындықтан) аралас
құрмаластың құрамында үш және одан да көп жай ... ... 136. ... ... ... жай ... баяндауыштары тиянақты тұлғада
келіп, өз ара ... тең ... ... ... ... ... құрмалас сөйлем дейміз. Салаластың құрамындағы жай
сөйлемдер бір-бірімен бағынбай, тең дәрежеде байланысып, баяндауыштары
тиянақты тұлғада келетіндіктен, ол жай сөйлемдерді жеке-жеке де колдануға
болады. ... ... ... ... ... ... ... үйінен шай ішіп
қызара бөртіп, терлеп-тепшіп отыр еді, ... ... ұрып Саша ... комбаиншы жетіп келді (Ш. Мұртаза) деген құрмаластың екі жай сөйлемін
бөлек-бөлек айтуға ... ... ... ... келіп, Жүзбай қарттың
үйінен шай ішіп қызара бөртіп, терлеп-тепшіп отыр еді. Сөйлемді осы
баяндауышпен аяқтап, бітіруге болады, өйткені ... отыр еді ... ... ... ... ... да өз ... жеке сөйлем бола
алады: Водобозбен салып ұрып Саша Гармош деген комбаиншы ... ... ... ... жай ... ... бір-бірімен екі
түрлі жолмен байланысады:
1) интонация ... ... ... ... ... ... ... қыш кесектен соққан үш бөлмелі үйі бар
екен, соның біреуі қонақ жайына ... екен (С. ... не күн ... білмейміп, қора маңында ... ... шөп ... (Мұстафин). Алғашкы мысалда
кұрмаластың құрамындағы бірінші жай сөйлем жалпылық ... ... жай ... ол ойды ... тұр: ... жай сөйлемде
Сырбайдын үш бөлмелі үйі бар екені жайында болса, екінші жай сөйлемде сол
үш бөлменің біреуі ... ... ... айтылып тұр. Екінші
мысалда бірінші жай сойлем мен ... жай ... ... мағыналық
жағынан себеп-салдарлык, қатынаста жұмсалған: құрмаластың
құрамындағы екінші жай ... ... жай ... ... ойдың себебін
білдіріп тұр. Сөйтіп, іргелес келген екі я одан да көп жай ... ... өз ара ... ... ... ... да, ... тиянақты тұлғада келсе де, бірінші жай сөйлем
аяқталған ... ... ... ... ... ... көтеріңкі қалыпта
айтылады да, интонация тиянақсыз болады, одан кейін кідіріс ... ... жай ... ұласа байланысып тұрады;
2) салалас құрмаластың ... жай ... ... өз ара жалғаулык, шылаулар арқылы да ... ... ... ... ... ... оларды байланыстыратын
мынадай жалғаулық шылауларды көрсетуге болады: 1) Ыңгайлас мәнді да, ... те, әрі, ... мен ... ... 2) ... ... бірақ, алайда,
дегенмен, сонда да, әйтсе де, сөйткенмен, ал тәрізді жалғаулық шылаулар; 3)
себеп-салдар мәнді өйткені, себебі, сол ... ... неге ... ... ... 4) ... мәнді не, немесе, я, яки, не болмаса,
яки болмаса, әлде ... ... ... 5) ... ... кейде,
бірде, біресе тәрізді жалғаулық шылаулар. Мысалы: Қазір тұрыңдар деген
белгі берілді де, дос-жарандарым түгел түрегелді (Б. ... Адам ... ... ... ... жатқанын айыру мүмкін емес (0. Сәрсенбаев). Дәметкеннің жүрегі бұл
кезде ерекше тулап кетті, ... оның ... осы ... ... Күлжан болуға тиіс. (С. Мұқанов).
§ 137. САЛАЛАС ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМНІҢ ТҮРЛЕРІ.
Салалас құрмаластың құрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен ... ... ... ... ... мағыналық қарым-қатынас
болмаса, жай сөйлемдер бір-бірімен кұрмаласпас та еді. Салалас құрмаластың
құрамындағы жай сөйлемдердің бір-бірімен мағыналық ... әр ... ... екі жай ... ой ... ... ... белгілі
ортақ касиеттері арқылы құрмаласса, енді бірде бір жай сөйлем білдіретін
ойға екінші сөйлемдегі ой қарама-қарсы мәнде ... ... ... ... бірі екіншісіндегі берілген ойдың болу себебін не салдарын
білдіреді, енді бірде бірі ... ... ... ... аша ... бірде екі сөйлем білдіретін ойдың біреуі ғана жүзеге асатындығына
болжам жасауды білдіреді, енді бірде жай сөйлемдер білдіретін ой кезектесіп
жүзеге ... ... Міне ... ... жай ... өз ара
бір-бірімен осы сияқты мағыналық қарым-қатынаста жұмсалуына қарай салалас
құрмалас сөйлем мынандай алты түрге бөлінеді: ы ң ғ а й л а с ... ... с е б е п-с а л д а р ... і л і к т е с ... ... және к е з е к т е с ... 138. ЫҢҒАЙЛАС САЛАЛАС ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ.
Құрамындағы жай сөйлемдер білдіретін ой өз ара мезгілдес, бағыттас,
ыңғайлас мәнде, қарым-қатынаста айтылған ... ... ... ... ... ... ... жай сөйлемдер білдіретін ой
қатарлас; бір мезгілде, бір мәнде болып жатады я олар бірінен соң бірі
болатын іс-әрекетті білдіреді.
Ыңғайлас ... ... жай ... ... ... (және, да, де, әрі) арқылы да, жалғаулык шылаусыз, іргелес тұрып
та ... ... ... ... оны жалғаулықты ыңғайлас салалас және
жалғаулықсыз ыңғайлас салалас деп екіге бөлеміз. Мысалы, Өнерді түсінбейтін
инженер — нашар инженер, қиялдай ... ...... ... ... және поэзияның кереметін түсінбейтін ғалым — әншейін
өзін жұтатқан адам (Т. А. ... ... ... ... қойғанда
затвордың серіппесі сығылады да, потенциялық энергия жиналады (III.
Мұртаза) дегенде, бірінші кұрмаласта ыңғайлас мәндегі үш жай сөйлем бір-
бірімен ешбір жалғаулықсыз, ... ... ... ой — ... ... алмайтын, музыканы сезіне алмайтын инженер,
конструктор, ғалым туралы да, екінші
144
салаласта ... ... ... ... ... ... сығылуы және, екіншіден, потенциялық энергияның жиналуы жайында
айтылып, ол екеуі де жалғаулық шылау аркылы байланыскан. Әрі, да, ... ... ... әр жай ... ... ... келіп те,
қайталанбай бір-ақ рет қолданылып та ыңғайлас құрмаластың құрамындағы жай
сөйлемдерді байланыстырады, ал және жалғаулық шылауы ешбір қайталанбай бір-
ак рет колданылып, жай ... ... ... ... салалас екеу емес одан да көп жай сөйлемнен де құралып, жай
сөйлемдер әрі ... ... ... әрі ... ... байланысады.
Мысалы: Хауыздың бетіндегі фонтандардың көлеңкесі дір ете түсті де,
кипаристердің жапырақтары ... осы ... ... ... ... ... есігі баяу ашыла берді ("Қазақ әдебиеті") деген
салаластың бірінші және екшші жай ... ... де ... ... ... да, екінші және үшінші жай сөйлемдер бір-бірімен
жалғаулықсыз, іргелес байланысқан.
§ 139. ҚАРСЫЛЫҚТЫ САЛАЛАС ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ.
Құрамындағы жай ... ... ... ой ... ойға
карсы мәнді білдіретін салаластың түрін қарсылықты салалас ... ... ... салаластың кұрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен
жалғаулық шылаулар (бірақ, сонда да, дегенмен, ... ... де, ... де,
сөйткенмен) арқылы да, жалғаулық шылаусыз, іргелес тұрып та байланыса
береді. Осыған қарап оны жалғаулықты ... ... және ... салалас деп екіге бөлеміз. Жалғаулықсыз қарсылыкты салалас
құрмаластағы жай сөйлемдердің арасына үтір және сызықша қойылады. Мысалы,
Жоғары қарай өсе алмады, ... да ... көп (Б. ... Біз бұл кезде
жер бетінде қанша тұрғын адам болғанын да білмейміз, бірақ халық неғұрлым
жиі ... ... ... ... ... ... ... сезіне
бастауы ықтимал (В. В. Дежкин). Әрі түртінектеді, бері ... ... (Қ. ... ... ... және ... салаластар —
жалғаулықты қарсылықты салалас, олардың құрамындағы жай сөйлемдер бір-
бірімен сонда да және бірақ ... ... ... ... ... да,
үшінші кұрмаластың құрамындағы жай сөйлемдер жалғаулықсыз, іргелес тұрып
байланысқан. Қайткен күнде де әр салаласта бірінші жай сөйлемде айтылған
ойга ... жай ... ой ... ... келіп отырады. Бірінші салаласта
бірінші жай сөйлемдегі ой жоғары қарай өсе алмауы болса, екінші жай
сөйлемде солай бола тұрса да, бұтақтарының көп ... ... ... бірінші жай сөйлемдегі ой жер бетіндегі тұрғын адамның санын
білмеу болса, екінші жай ... ... ... халық жиі мекендеген
кейбір жерлерде адамдар тамақтың жетімсіздігін сезіне бастауы ықтимал
145
екендігі айтылады. Үшінші салаласта ... жай ... ... ... бері түртінектеді) екінші жай сөйлемде ешбір нәтиже
бермегендігі (түк таппады) көрсетілген.
§ 140. ... ... ... СӨЙЛЕМ
Құрамындағы жай сөйлемдердің бірі екіншісінде айтылған ойдың болу
себебін білдіретін салаластын, түрін себеп-салдар салалас құрмалас сөйлем
дейміз. ... ... бір жай ... ... ... ... себебін білдірсе, екіншісі білдіретін ой оның салдары болып табылады.
Сөйтіп, салаластың құрамындағы жай сөйлемдердің бірі себеп мәнді де,
екіншісі салдар мәнді ... ... ... ... жай сөйлем бұрын тұрып,
салдар мәнді жай сөйлем кейін ... ... ... ... мәнді сөйлем
бұрын тұрып, себеп мәнді жай сөйлем кейін тұрады.
Себеп-салдар салалас құрмаластың құрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен
жалғаулық шылаулар (сондықтан, сол ... ... ... ... да,
жалғаулықсыз, іргелес тұрып та байланысады.
Жалғаулықты себеп-салдар салаластар өйткені, себебі деген шылаулар
арқылы ... ... жай ... ... ... ... ... де,
екінші жай сөйлем ондағы ойдың болу себебін білдіреді. Жалғаулықты ... ... ... сол ... ... ... ... жай сөйлем екінші жай сөйлемдегі ойдың болу себебін білдіріп, себеп
мәнді болып ... де, ... жай ... ... мәнді болады. Жалғаулықсыз
себеп-салдар салаластың құрамындағы жай ... де ... ... ... ... салдар мәнді болса, бірде біріншісі керісінше салдар
мәнді, екіншісі себеп мәнді болып та ... ... ... ... ... ... егер біріншісі себеп мәнді жай
сөйлем, екіншісі салдар мәнді жай сөйлем болса, олардың арасына ... ал ... ... жай ... ... ... ... мәнді жай сөйлем
бұрын тұрса, бірінші жай сөйлемнен кейін қос нүкте қойылады.
Мысалы, Тегі, бұл шоқу ... ... ғана ... болмау керек, себебі
көзі аққан жылан тулап бетімен лағады да, ... ... ... ... ... кісі ... тиіс, сондықтан көпшілік бұл қүрметін Сырбайға
көрсетпек болды. Ботаны ағыс алып кетер деп қауіптене отыра Сырбай оның
ноқтасының бауын ... ... ... ... құлағына су кетірермін деп
ойлады (С. Мұқанов). Құмның ыси бастауынан қашып аң біткен Бет-пақтың
даласына қарай өтіп кетсе керек, таңертеңнен бері не бір ... не ... ... ... (С. Мұратбеков) дегенде, алғашқы екі саластың
құрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен себебі, сондықтан жалғаулық шылаулары
арқылы құрмаласқан да, соңғы екі салаласта ... ... ... ... ... жай ... салдарлық мәнде
жұмсалған (Ботаның ноқтасынын, бауын Сырбайдын, бо-
146
сатып жіберуі) де, екінші жай сөйлем оның себебін ... ...... ... құлағына су кетеді деп ойлауы), сондықтан бұл жай
сөйлемдердің ... қос ... ... ... садаластың бірінші жай
сөйлемі екінші жай сөйлемдегі ойдың себебін білдіріп тұр. (Құмның ... аң ... ... ... ... өтіп ... екінші жай
сөйлем оның салдары болып тұр) сондықтан не бір қарақұйрық, не бір киік
аңшыға кездеспеді). Бұл жай ... ... үтір ... ... ... ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ.
Құрамындағы жай сөйлемдердің алдыңғысы жалпы мәнді білдіріп, соңғысы ... ... ... беретіндей қарым-қатынасты білдіретін салаластық түрін
іліктес салалас құрмалас сөйлем дейміз. Іліктес саластың құрамындағы жай
сөйлемдер өзара ... ... ... ... іргелес орналасып
интонация арқылы байланысады. Кейде бірінші жай сөйлемнің құрамында ... ... ... ... ... білдіретін сонша,
сондай, соншалық, сол, мынау, мынадай сияқты сілтеу есімдіктері болып, олар
көбіне бірінші жай сөйлемнің баяндауышы қызметін атқарып тұрады. Мысалы,
Артқы тракторлардың ... жұрт енді ғана ... әр ... ... ... боп ... сүйретілген бірдемелер келеді (С.
М.). Ашуланғаны сонша— өңінде ызаның ұшқындары шашырап тұрды. (Мұст.)
Бірінші салаластағы алғашқы жай сөйлемде жұрттың артқы трактор ... ғана ... ... ... келесі жай сөйлемде оның не екендігі
яғни әр трактордың артында кіші-гірім үйдей боп ұбақ-шұбақ сүйретілген
бірдемелер келетіні нақтылана баяндалған. ... ... ... ... ... сонша болып, оның мәні, түсінігі келесі жай сөйлемде
ғана ашылады: өңінде ызаның ұшқындары шашырап тұрды.
§ 142. ... ... ... ... жай сөйлемнің біреуіндегі ғана іс-әрекет, қимылдың жүзеге
асатындығына болжам жасауды білдіретін салаластың түрін талғаулы ... ... ... ... жай ... ... әдетте
не, немесе, болмаса, не болмаса, я болмаса, я, яки, әйтпесе, әлде ... ... ... ... не, немесе, я, яки, әлде шылаулары бір-
ақ рет қолданылып та, ... та ... ... ... ... ... ... басын, селдір қамысты талшық етеді, немесе анда-санда кездесетін
тікенді шенгелді, қарағанның басын түйелер үзіп-жұлып ... ... ... Сіз ... ... ... әйтпесе біз қоштасамыз. (А. Грин).
Бұл салаластардың бірінші жай сөйлемдерінде айтылған ой жүзеге асса (Көзге
ілінетін ұзын шидің басын, селдір қамысты
147
талшық ету және ... ... ... беруіңізді), екінші жай
сөйлемдердегі айтылған ой жүзеге аспас еді,— ол — тек бірінші жай
сөйлемдегі ой жүзеге ... ғана ... ... ... ... үш жай сөйлемнен құралады да, олардың алғашқы
екеуі ма, ме ... ... ... ... жай сөйлем алғашқыларында
болжал, тұспал жасалған ойдың, іс-әрекеттің қорытындысын, түйінін
білдіреді. Мысалы: Сол шабыс қосылды ма, болмаса өзінің бала көңілінің
сенделуі осындай ма — Абай бір ... ... ... ... ... құсып-құсып жіберді (М. Әуезов).
§ 143. КЕЗЕКТЕС САЛАЛАС ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ.
Құрамындағы жай ... ... ... ... ... ... түрін кезектес салалас дейміз.
Кезектес салаластың кұрамындагы жай ... ... ... ... ... ... кезектес мәнді шылаулардың қайталанып колданылуы арқылы
құрмаласады. Мысалы: Бірде көк ала қамысты көлдер қалып жатыр, бірде сары
ала тон белестер кездесіп ... (С. С.) ... ... бірде көлдердің
қалып жатуы, енді бірде белестердің кездесіп жатуы бірінен кейін бірі
кезектесіп болып отыр.
§ 144. КӨП ... ... ... СӨЙЛЕМ.
Салалас құрмалас сөйлемнің құрамында кейде екі ғана жай сөйлем болмай,
одан да көп жай ... ... ... ... жай ... ... қарым-қатынас бір текті, бірыңғай болуы да, әр түрлі болуы да
мүмкін. Саластың құрамына енген жай сөйлемдердің мағыналық карым-катынасы
әр түрлі, ... жолы әрі ... ... әрі ... ... ... ондай саласты көп құрамды салалас дейміз. Мысалы, Өкпелі
адамша Олжабекке тура қарай койған жоқ, екі көзі ... ішкі ... ... ... ... еді, ... шарт ... өгіз бір қайқандап
бораздаға түсе қойды. (Мұст.) деген кұрмаластың құрамында 5 жай ... ... жай ... мен ... жай ... ... өз ара ... мәнде
байланысқан, екінші және үшінші жай сөйлемдер өз ара іліктес мәнде, үшінші
мен төртінші және төртінші мен бесінші сөйлемдер өз ара ... ... те, ... салдар) мәнде байланысқан. Бұл жай сөйлемдер
бір-бірімен өз ара іргелес, ешбір шылаусыз құрмаласқан.
Пысықтау үшін ... ... ... дегеніміз не? 2. Жай сөйлемдер бір-бірімен қалай
құрмаласады? 3. Құрмалас сөйлемнің қандай түрлері бар? 4. ... ... ... не? ... ... ... және аралас құрмаластан айырмашылығы неде? 6. Салалас
құрмаластың ... жай ... ... ... тәсілдер арқылы
байланысады? 7. Салалас құрмалас құрамындағы жай сөйлемдердің өз ара
мағыналық қарым-қатынасына қарай қандай ... ... 8. ... түрлері әрі жалғаулықты, әрі жалғаулықсыз болады? 9. Салаластың қай
түрі тек жалғаулықты болады? 10. Салаластың қай түрі тек жалғаулықсыз
болады? 11. ... ... ... дегеніміз не? 12. Ыңғайлас салаластың
құрамындағы жай сөйлемдер ... ... ... 13. Қарсылықты
салалас құрмалас дегеніміз не? 14. Қарсылықты салаластың құрамындағы жай
сөйлемдер өзара қалай байланысады? 15. ... ... ... не? 16. ... ... құрамындағы жай сөйлемдер өзара
қалай байланысады? 17. Іліктес салалас ... ... не? 18. ... ... жай ... ... мағыналық қарым-қатынасы
қандай және қалай байланысады? 20. Кезектес салаластың құрамындағы жай
сөйлемдердің өзара ... ... ... және олар ... ... Көп құрамды салалас құрмалас дегеніміз не? 22. Салалас
құрмаластың кұрамындағы жай сөйлемдердің арасына ... ... ... 145. ... ... ... жай ... біреуінің көбіне алғашқысының баяндауышы
тиянақсыз тұлғада келіп, екіншісіне бағына байланысқан құрмаластың түрін
сабақтас құрмалас дейміз.
Сабақтас құрмаластың ... ... ... баяндауышы тиянақсыз
тұлғада келетіндіктен, ол өз бетімен жеке тұрып сөйлем бола алмай, келесі
жай сөйлемге бағына байланысады.
Мысалы, Айнаштың жіңішке саусақтары жығылып жатқан ... ... ... үлгіргенше, оң қолына ұстаған өткір орақ сол қолдың
уысындағы сабактарды қырқып та үлгірді. (С. М.) ... ... екі ... құрылған. Бірінші жай сөйлемнің бастауышы — саусақтары (несі?)
да, баяндауышы — жинап үлгіргенше (саусақтары не істегенше?), екінші ... ... — орақ (не?), ...... та ... ... ... Бұл құрмалас сөйлемнің бірінші жай сөйлемін өз алдына бөлек
айтуға келмейді, өйткені оның ... ... ... айтылған:
Айнаштың жіңішке саусақтары жығылып жатқан күріштің сабақтарын жыпылдатып
жинап үлгіргенше... Құрмаластың ... ... жай ... бағыныңқы
сөйлем дейміз. Ал құрмаластың құрамындағы екінші жай ... ... ... ... ... ... алады: оң қолына ұстаған өткір орақ сол қолдың
уысындағы сабақтарды қырқып та үлгірді. Құрмаластың құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлем
бағыныңқы (шартты белгісі /-----/) және басыңқы) (шартты белгісі І-----І
) жай ... ... ... ... ... бағыныңқы жай сөйлемнің баяндауыш
тұлғаларына қарай белгіленеді. Бағыныңқы сөйлемнің баяндауыштары етістіктің
көсемше, шартты рай тұлғалары мен ... ... ... ... жұрнақ
үстеліп, немесе септеулік шылаулар тіркескен түрінен болады. Оны мына
схемадан байқауға болады:
Бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы бастауышымен қиыса байланыспайды:
бастауыш әр ... ... ... да, ... ... ... ... сөйлемнің баяyдауышы етістіктің шартты рай тұлғасынан болғанда
ғана, ол бастауышпен жақ жағынан және жекеше, көпше түрде қиыса
байланысады. Оны мына ... ... ... 146. ... ... СӨЙЛЕМНІҢ ТҮРЛЕРІ.
Сабақтас кұрмаластың құрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен, бір
жағынан, бағыныңқы сөйлемнің баяндауыш тұлғасының тиянақсыз ... ... ... ... ... өз ара ... карым-катынасы арқылы
да құрмаласады. Бағыныңқы сөйлем мен басыңқы сөйлемнің бір-бірімен
мағыналық карым-катынасы әр түрлі болады. Сондықтан да басыңқы сөйлемнен
бағыныңқы ... ... ... ... ... ... бағыныңкы
сөйлем мен басыңқы сөйлемнің мағыналық карым-қатынасына қарай сабақтас
құрмалас шартты бағыныңқылы, қимыл-сын бағыныңқылы, мезгіл бағыныңқылы,
қарсылықты бағыныңқылы, себеп бағыныңқылы, ... ... ... алты ... ... 147. ... ... САБАҚТАС ҚҰРМАЛАС.
Бағыныңқы сөйлем басқа сөйлемдегі ... болу ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем дейміз.
Шартты бағыныңқылы сөйлем қ а й т с е? не ... ... не ... не ... ... деген сұрақтарға жауап береді.
Шартты бағыныңқылы сөйлемнің баяндауыштары мынадай тұлғалардан жасалады:
а) етістіктің ... рай ... ... Осыңдай қалың жұрт батысқа
қарай ағылып бара жатса, ол көптің бірі боп біз ... ... ... едік (Ғ. Мүсірепов).
151
ә) болымсыз етістіктің -й тұлғалы көсемше түрінен болады: Өткен
мәдениеттегі өміршең атаульшың барлығын бойға д а р ы т ы п ... ... ... ... ... ... (Ә. Кекілбаев).
б) жатыс септік тұлғасындағы есімшеден болады: Қара теке — Әзімбай
болғанда, осы текенің әкесі — сары теке ... тұр еді (М. ... 148. ... сын ... ... ... ... басыңқы сөйлемдегі ойдың қалай орындалғанын білдіретін
сабақтастың түрін қимыл-сын бағыныңқылы ... ... ... ... ... ... қалай? қайтіп? не етіп? деген сұрақтарға
жауап береді.
Қимыл-сын бағыныңқылы сөйлемнің баяндауыштары мынадай тұлғалардан
жасалады:
а) -а, -е, -й және -ып, -іп, -п ... ... ... Бір ... ... ... қалып еді. Осынша қуаңшылыққа қарамай, жылан биыл
да түлеген (Ш. Мұртаза).
ә) есімше тұлғасына -дай, -дей ... ... ... ... ... ... ... мүғалім жолдаумен ілігіп келеді (Ғ. Мүсірепов).
§ 149. МЕЗГІЛ БАҒЫНЫҢҚЫЛЫ САБАҚТАС ҚҰРМАЛАС.
Бағыныңқы сөйлем ... ... ... болу ... білдіретін
құрмалстың түрін мезгіл бағыныңқылы сабақтас қ ұ р м а л а с сөйлем
дейміз. Мезгіл баяғыныңқылы сөйлем қ а ш а н? ... ... ... ... жа-
уап береді.
Мезгіл бағыныңқылы сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... болады: Екеуі ымырт үйіріле
үйден шыққанда, қонақтардың соңы әлі тараған жоқты (Ғ. Мүсірепов).
ә) есімше тұлғалы етістік пен кезде, күнде, шақта, ... ... ... ... ... ... Күн ұясына төніп келген кезде,
Аманкелдіге тағы он шақты адам ... (Ғ. ... ... және ... ... тұлғасындағы есімше мен шейін, дейін және
кейін, соң, ... ... ... ... болады:
Сейіттің әке-шешесі даланың бір айналсоқ қырғыны обадан өлгеннен ...... ... ... ... кеп ... ... өз қолына алдырған
(Ғ. Мүсірепов).
в) -ша, -ше тұлғалы есімшеден ... Ол жұрт ... ... ... ... ... ... жеті мың жылқы таңбаланып
та қалған еді (Ғ. Мүсірепов).
152
г) көсемшенің -ғалы, -гелі, -қалы, -келі ... ... ... ... ... ... бұл ... көп қонған емес. (М. Әуезов).
з) етістіктің шартты райынан да ... ... ... ... ... түс ауа шеберханаға келсе, Жақып жігіттерімен жоқ.
(С.Бәкіров)
е) -ысымен ... ... ... ... ... қара жел
басталысымен, қиыршықтап қар да түсе бастады (М. Әуезов).
§ 150. ... ... ... ... сөйлем білдіретін ой бағыныңқыда айтылған ойға немесе
бағыныңқыдағы ой басыңқыдағы ойға қарсы қойыла айтылатын сабак,тастықтық
түрін қарсылықты ... ... ... ... ... Қарсылықты
бағыныңқылы сөйлем қайтсе де? не істесе де? қайткенмен? не еткенмен?
қайтпесе? деген сұрақтарға жауап береді.
Қарсылықты ... ... ... мынадай тұлғалардан
жасалады:
а) шартты райлы етістікке да, де ... ... ... Мен ... қарасам да, Маржан менің ... ... көре ... (Ә. ... ... тұлғадағы етістіктің шартты райынан болады: Мотор үні өшті
демесең, екпіні басылмаған винт ақырьйі ғана айналып тұр (Ә. ... ... ... ... есімшеден болады: Бұл атыраптың күні
ыстық болғанмен, түні салқын (3. ... -ша, -ше ... ... ... ... ... ... атын біл (мақал).
г) көсемше тұлғалы күрделі етістіктен болып, көмекші етістік тұра,
тұрып сөзі болады: ... ... ... алып ... ... біле
тұрып, Рүстем батыр қаһарлы райынан қайтпады (М. Қаратаев).
ғ) шығыс септік тұлғасындағы болымсыз есімше түрінен болады: Алексей
Мересьев ... ... ... ... ... ... ... аралап күндіз-түні еңбектеді (Б. Полевой).
§ 151. ... ... ... ... ... басыңқы сөйлемде айтылған ойдың себебін білдіретін
сабақтастың түрін себеп ... ... ... ... ... ... ... неліктен? не себепті? неге? не деп? деген сұрақтарға
жауап береді.
153
Себеп бағыныңқылы сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... үстелген есімшеден жасалады: Артиллерия
дайындығы жеткілксіз болғандықтан, ... атыс ... ... бет ... (С. ... ... ... етістікке соқ шылауы тіркесінен жасалады: Балуан аяңға
көшкен соң, қалғандары да тақым суыта ... ... ... ... ... ... ... болады: Ол өзін-өзі тоқтата
алмай, мәуені тағы да жеуге кірісті. (Б. Полевой).
§ 152. ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі ойдың болу мақсатын білдіретін
сабақтастық түрін мақсат бағыныңқылы сабақтас құрмалас ... ... ... не ... не етпек болып? не үшін? н е г е? деген
сұрақтарға жауап береді.
Мақсат бағыныңқылы сөйлемнің баяндауыштары мынадай тұлғалардан
жасалады:
а) ... ... шақ ... -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек) етістік пен
б о - л ы п көмекші ... ... ... ... ... ... алып ... өзі жалғыз кіріп еді (М. Әуезов).
ә) тұйық етістік пен ү ш і н ... ... ... Төбені
шытынатпай тұтас ұстау үшін, төбеге аркалықтар тегіс тиіп тұру керек
(Мұстафин).
б) шартты, ... және ... рай ... ... пен деп ... ... ... Сол шаңқыл тына қалар ма екен деп, ... есік ... ... ... (Ғ. Мүсірепов).
§ 154. КӨП БАҒЫНЫҢҚЫЛЫ САБАҚТАС ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ.
Құрамында екі я одан да көп бағыныңқылы ... бар ... ... сабақтас құрмалас сөйлем дейміз.
Көп бағыныңқылы сабақтас құрмаласта бір ғана басыңқы болады да, бірнеше
(екі я одан да көп) ... ... ... ... ... ... ... байланысу ерекшелігіне қарай жарыспалы көп бағыныңқылы
сабақтас және сатылы көп бағыныңқылы сабақтас деп екіге бөлеміз.
Бағыныңқы сөйлемдерінің әрқайсысы ... ... ... сабақтасты жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтас дейміз. Мысалы:
Уайым ойламаса да, қаланың ыстық шағында тұншығып булыққандай боп
жатқандықтан, Абай тамақ іше алмайды. (М. ... ... ... үш ... ... ... ... сөйлем басыңқы
сөйлеммен
154
қарсылықты мәнде тікелей байланысқан, ... бұл ... екі ... ... ... құрауға әбден болады: уайым ойламаса да,
Абай тамақ іше алмады. Екінші бағыныңкы сөйлем де ... ... ... ... тұр: ... ... ... тұншығып бұлыққандай боп
жатқандықтан, Абай тамақ іше ... ... бұл ... әр ... ... ... ... тікелей байланысады. Оны
схемамен былай көрсетуге болады.
Бағыныңқы сөйлемдер басыңқымен тікелей байланыспай, өз ара ... ... ... ... ... көп ... сабақтас
дейміз. Сатылы көп бағыныңқылы сабақтаста жарыспалы көп бағыныңқылы
сабақтастағы сияқты бағыныңқы сөйлемнің бірін түсіріп айтуға болмайды.
Өйткенде сөйлем ... ... ... ... өз ара ... ... сөйлемдік касиеттен айрылады. Мысалы, Екі-үш жыл кісіге
жалданып, інісі ер жеткен соң, ... ... ... ... (М.
Балақаев) деген құрмалас төрт сөйлемнен тұрады. Бірінші бағыныңқы сөйлем
екінші бағыныңқымен ғана байланысқан, тікелей басыңқымен байланыспайды: екі-
үш жыл ... ... ... ... ... болмайды, екі-үш жыл кісіге
жалданып, інісі ер жеткен соң... деп қана айтуга болмайды. Сондай-ақ екінші
бағыныңқы үшінші ... ... ... ... ер ... ... тастап... Енді осыдан кейін ғана үшінші бағыныңқы басыңқы
сөйлеммен байланысқан: ... ... ... ... ... оны
схемамен былай көрсетуге болады:
§ 154. АРАЛАС ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ.
Құрамындағы жай сөйлемдер ... өз ара ... та, ... ... ... ... аралас қ ұ р м а л а с ... ... ... ... ... кем ... үш жай сөйлем болады да,
оның біреуі бағыныңқы, оның ... ... ... ... ... тиянақты болады. Сонда жай сөйлемдердін өз ара байланысы
бағыныңқы — басыңқы — басыңқы (схемасы:--------------------) немесе
басыңқы — ...... ... ... ... ... бағыныңқы сөйлем аралас құрмаластың құрамыңда
сөйлемнің басында да, сөйлемнің ортасында да қолданыла береді. Аралас
кұрмалас кейде үш қана жай ... ... одан да көп жай ... мүмкін. Ондайда бір я екі сөйлем бағыныңқы болады да, екі я үш
сөйлем басыңқы ... ... ... жай ... ... ... қарым-
катынастары, байланысу тәсілдері сабақтас құрмалас пен салалас
құрмаластың құрамындагы жай сөйлемдердей болып келеді: бағыныңқы мен
басыңқы ... ... ... сабақтас та, басыңқы мен бағыныңқы,
басыңкы мен басыңқы ... ... ... ... ... ... Доктор кеткен соң, әйелі операция ... ... ... ... ... ... оған ... түйді (М.
Горький) деген құрмаластың бірінші сөйлемі — бағыныңқы, баяндауышы есімше
тұлғалы етістік пен соң септеулік ... ... ... ... ... ... байланысқан. Екінші сөйлем — басыңқы,
баяндауышы тиянақты (жалынып еді), ... ...... ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтас
қарсылықты салалас:
Қабен болса жөнді білмейді,— білгісі ... ал ... ... ашып
айтпайды, Қабен сұрай бастаса-ақ табанына тікен қадалғандай безек кағады
(3. Қабдолов) деген құрмаласта бес жай сөйлем бар. Бірінші және екінші жай
сөйлемдер ... ... ... ... байланысқан, 1-сөйлемнің
баяндауышы тиянақты; екінші және үшінші сөйлемдер де қарсылықты мәнде ал
деген жалғаулық мәндегі сөз арқыльг салаласа байланысқан, 2-сөйлемнің
баяндауышы да ... ... және ... жай ... ыңғайластық
мәнде іргелесе байланысқан, 3-сөйлемнің баяндауышы да тиянақты, тертінші
және бесінші жай сөйлемдер шартты мәнде сабақтаса байланысқан, ... ... ... ... ... райынан болған, 5-сөйлем
басынқы. Схемасы:
Аралас құрмаластың құрамындағы жай сөйлемдердің ... ... ... ... және салалас құрмаластың ішіндегі жай сөйлемдер-
дің арасына қойылатын ... ... ... үшін сұрақтар:
1. Сабақтас құрмалас сөйлем дегеніміз не? 2. ... ... ... ... 3. ... құрамындағы
156
жай сөйлемдер қандай тәсілдермен құрмаласады? 4. Сабақтастың құрамындағы
жай сөйлемдерді не себепті бағыныңқы және басыңқы деп бөлеміз? 5. ... ... мен ... ... қандай байланыс болады? 6.
Сабақтас құрмаластың қандай түрлері бар? 7. Бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы
қандай тұлғадан ... 8. ... ... ... ... не? 9.
Шартты бағыныңқылы сөйлемнің баяндауышы қандай тұлғалардан жасалады? 10.
Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас дегеніміз не? 11. Қимыл-сын бағыныңқылы
сөйлемнің баяндауышы ... ... 12. ... ... ... ... Мезгіл бағыныңқылы сөйлемнің баяндауышы қалай жасалады?
14. ... ... ... ... не? ... ... ... баяңдауышы ... ... 16. ... ... ... ... не ... баяндауышы қалай ... 17. ... ... құрмалас дегеніміз не және оның баяндауышы қалай жасалады? 18. Көп
багыныңқылы құрмалас дегеніміз не? 19. ... көп ... ... не? 20. Сатылы көп бағыныңқылы сабақтас ... ... ... ... ... не? 22. Аралас құрмаластың салалас пен
сабақтастан ... ... 23. ... ... жай ... ... 24. ... құрамындағы жай
сөйлемдер бір-бірімен қалай байланысады? 25. Араластың құрамындағы жай
сөйлемдердің ... ... ... ... ... СӨЗ БЕН ... ... 155. ТӨЛ СӨЗ БЕН ТӨЛЕУ СӨЗ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
Кейде сөйлеуші өз сөзінің ішінде басқа біреудің де сөзін, айтқан ойын
келтіріп ... ... бір ... ішінде екі адамның сөзі, пікірі,
ойы қолданылады. Мысалы: Жұман көштің алдына түсіп алып: "қайтсем ... ... ... ... деп келе ... еді (Ғ. ... ... қайтсем Игіліктің жанына қаттырақ батырар екенмін" деген Жұманың
сөзі өзгерілместен сөйлемнің ішіне енген. Міне, осындай ... ... ... өз ... ... ... төл сөз ... Сөйлеуші
өз сөзінің ішінде басқа біреудің сөзін өзгертіп, жалпы мазмұнын ғана ... т ө л е у с ө з ... ... ... ... да ... ... көштің алдына түсіп алып, қайтсе Игіліктің жанына қаттырақ
батыруды айтып келе жатыр еді. Бұнда Жұманның сөзі өз аузынан ... ... ... жоқ. ... ... ... кейін,
комиссар Мухамедияров менің, осы ротага политрук болып тағайындалғанымды
айтты. (Ғ. Мүсірепов) ... ... ... сөзі сол ... ... ... ... сақталып берілген.
157
Төл сөзді төлеу сөзге және керісінше төлеу ... төл ... ... 156. ТӨЛ СӨЗ БЕН АВТОР СӨЗІ.
Төл сөзді де, төлеу сөзді жеткізіп, оған ... ... ... ... автор сөзі дейміз. Жоғарыдағы мысалдарда: Жұман көптің алдына түсіп
алып... деп келе жатыр еді және Амандық-саулық сұрасқаннан ... ... ... дегендер автор сөзі болады. Сөйтіп, автор сөзі ... ... сөзі ... ... ... ... ... жағдайда
айтылғандығын айқындап белгілеп тұрады. Төл сөз бен автор сөзі айтылуда
белгілі дауыс ырғағы арқылы, ... ... ... ... ... ... сөз бен ... сөзі олай ажыратылмай, тұтас бір сөйлем құрамында
жұмсалады. Төл сөз бен ... сөзі ... ... ... ... де (д е д і, д е п, д е й д і, д е г е н, д е г е н д е ... етістігі арқылы байланысады.
§ 157. ТӨЛ СӨЗ БЕН АВТОР СӨЗІНІҢ ОРЫН ... сөз бен ... ... ... тәртібі төрт түрлі болады:
1. Төл сөз автор созінен бұрын тұрады. Мысалы: "Дені сау кісіге қарап
отыру қиын ... деп ... ... солғындау шығарады. (Ғ. Мұстафин).
2. Төл сөз автор сөзінен кейін тұрады. Мысалы: Жиренше сөз таба алмай
ұялып қалды: "Ұят ... Өзім де ... (М. ... Төл сөз ... ... ортасында тұрады. Мысалы: Келді де: "Абай
шырағым, сені әкең ... ... ... (М. Әуезов).
4. Төл сөз автор сөзінің екі жағында ... ... сөзі төл ... ... "Өз ... емес,— деді мынау үлкендердің шамасын
біраз қылжақ еткендей боп,— бағана ... ... ... ем, ... (М. ... төл сөз бен автор сөзінің көп құрамды ... түрі де ... ... ... ... ... ... деп біраз тұрды да: Ат барған
соң, дәріс тәмам болмаса да, хазіреттің рұқсатын, фатихасын алып
қайттым",— деді. (М. ... Төл сөз бен ... сөзі ... арнаулы
тыныс белгілері арқылы бөлінеді. Төл сөз әдетте тырнақшаға алынады да, төл
сөз хабарлы сөйлем болса, үтір ... ... ... лепті сөйлем болса,
леп белгісі, сұраулы сөйлем болса, ... ... ... Төл сөздің
алдында тұрған автор сөзінсн кейін қос нүкте ... да, төл ... ... автор сөзінің алдынан сызықша койылады. Оны схемамен былай көрсетуге
болады:
1. |"төл сөз",| — ... ... 2. ... ... | "төл сөз".|
3. автор сөзі: |"төл сөз",|—автор сөзі.
158
4.| "төл сөз",|— автор сөзі,—| "төл ... ... төл сөз ... төл сөз ... ... ... ... былай:
автор сөзі: — |төл сөз|— автор сөзі — | төл сөз І — ... ... 158. ... ... екі я одан да көп адамдардың тікелей бір-бірімен
сөйлескен сөзі беріледі. Ондай екі ... ... ... ... д и а л о г ... ... кісінің сөзінің алдынан сызықша қойылып, жаңа жолдан
бастап жазылады.
Баймақан итті елеместен сөйлеп тұр:
— Жолдас Ахмет ... сіз ... ... ба?
— Жоқ.
— Мичуринді де оқыған жоқсыз ба?
— Оқымасам да, ... бар. (Ғ. ... 159. ... ... өз ... ... басқа біреудің сөзін өзгертіп, мазмұнын ғана
сақтап ... ... сөз ... ... ... ... сөзі ... сөзімен
тұтасып айтылады.
Төл сөзді төлеу сөзге айналдырып қолдануға да болады:
Абай бұған күлді де: "Шыңғыс ... ... хан аты ... деді (М. ... ... төлеу сөзге айналдырсақ, былай болар еді: Абай бұған күлді
де, Шыңғыс деген белгілі хан аты ... ... сөз ... ... ... ... өзгерістер болады:
1. Төл сөздегі бастауыш төлеу сөзге айналғанда анықтауыш ... ... ... біріне айналып кетеді. Мысалы: "Биік мансап —
биік жартас",— дейді Абай. Мансап — бастауыш. ... ... ... биік ... биік ... екенін айтады.
2. Төл сөздің автор сөзімен байланысы үшін, тексте жоқ болса да, ... ... ... ... ... ... ... қажет болып отырады.
Төл сөз ... ... ... Ол ... ... Сен ... барасың?— ... ... ... ... ... көп ... Әкем көп ... бері бері ... ... ... ... ... деді (С. ... Төл ... құрамындағы баяндауыш қызметіндегі сөз немесе сөздер тобы
төлеу сөзге айналғанда, толықтауыш, ... ... ... ... ... кетеді. Мысалы: "Жұмысқа күнде
кешікпей келуге міңдеттісіңдер",— деді бригадир. (Міндеттісіңдер ... ... сөз: ... ... ... ... ... келуге
міндетті екендігіміз туралы айтты. — Колхозшылардың жалпы жиналысы болады,—
деді Рамазан (Н. Ғабділлин). Төлеу сөз: Рамазан ... ... ... айтты.
Пысықтау үшін сұрақтар:
1. Төл сөз деген не? 2. Төлеу сөз деген не? 3. Автор сөзі деген не? 4.
Төл сөз бен ... ... орын ... ... 5. ... ... не? 6. Төл
сөзді қалай төлеу сөзге айналдыруға болады?
СТИЛИСТИКА ЖӘНЕ СӨЙЛЕУ МӘДЕНИЕТІ.
§ 160. ... ТІЛ ... ... тіл деп орныққан, тұрақты нормалары бар, жалпыға бірдей түсінікті,
ортақ, ... ... әр ... ... ... тілдің екшелген,
сұрыпталған сымбатталған жүйелі түрін айтамыз. Сөйтіп, ... тіл — ... ... бір түрі. Бірақ оның өзіне тән белгілері мен сипаттары бар.
Ол, ең алдымен, орныққан, тұракды нормаларынын, ... Егер ... ... әркім, өз бетінше сөйлей берсе, жұрт бірін-бірі түсініп болмас
еді. Бұл — бір. Екіншіден, ол нормалар сол әдеби тіл ... етіп ... ... ... ... түсінікті болу керек. Халыққа түсініксіз,
жат тіл оған қызмет те ете алмайды. Үшіншіден, ... тіл ... ... мәдени тұрмысымен тығыз байланыста болып қызмет етеді, қоғамнан
тыс тіл болмайды, халықтың қоғамдық ой-санасы, мәдени өресі, рухани
байлығы, бір жағынан, әдеби ... ... ... ... ... олардың
өмір сүріп, сақталып, тарамдалып, дамуына әдеби тіл қызмет етеді.
Төртіншіден, әдеби тіл — әр түрлі ... ... ... ... ... сөйлеу тәжірибесі арқылы, сөз шеберлерінің творчестволық
лабораториясынан өтуі арқылы екшеліп сұрыпталған, көрікті де ... ... ... тіл. ... да оны ... халықтық тілдің ең жоғары түрі
дейміз. Әдеби тіл халықтың ... ... бар ... саяси іс-
әрекетінде, шаруашылық тұрмысында, мәдениет өндірісінде, әдеби-рухани
өресінде қызмет ... ... ... тілі — міне дәл ... ... тіл. ... ... тілі — Қазақстан деген бір мемлекеттегі қазақ деген халықтың ... ... тілі — ... халқының өкілдері арасындағы қатынас құралы.
Қазақ тіліндегі ... сан түрі ... ... өмір ... ... ... ... әдебиеттер, оқу-педагогикалық әдебиеттер, публицистикалық
әдебиеттер (газет-журналдар), көркем әдебиеттің неше түрлі ... ... ... ... заң ... т. б.) сиякты жазба әдебиеттің
түрлері казақ тілінде дүниеге келіп өмір сүріп ... ... ... ... ... ... ресми жиналыс, конференция, "мәжілістердің өтуі,
радио, телевизор арқылы түрлі хабарлардың ... орта және ... ... ... жүруі, ұлттық театрдың болуы — бәрі қазақ
әдеби тілінің қоғамдык кызметі жан-жақты, әр алуан екенін көрсетеді.
Қазақ әдеби тілінің жазба түріне байланысты ... ... да, ... ... байланысты орфоэпиялық нормасы да бар. Оның
үстіне дыбыстардың айтылу ерекшеліктері мен жасалу орны, жолына қарай, сөз
мағынасының айтылу ерекшеліктері мен жасалу ... ... ... ... дамуы мен жаңа сөз жасау ерекшеліктеріне, грамматикалық
құрылысының сипатына, сөздердің ... ... ... қарай
қалыптасқан нормалары тағы бар. Бұл сияқты орныққан, тұрақты нормалары
сұрыпталып, ... ... ... ... да ... тіл — ... тіл.
Мысалы, XIX ғасырда болыс, старшын, төбе би, шар салу, құн төлеу сиякты
сөздер мен сөз орамдары жиі қолданылған тілдік ... ... ... ... ... ... шығып қалды, тек тарихи шығармаларда ғана қолданылады.
Бұған керісінше депутат, оқулық, оқырман, ... ... оқу ... беру, қамқорлыққа алу тәрізді сөздер мен сөз орамдары — ... ... ... ... 161. ... ТІЛДІҢ ҚЫЗМЕТІ.
Әдеби тіл белгілі коғамда өмір сүреді де, екі ... ... ... тілдің ең бірінші, басты қызметі — белгілі қоғамдағы адамдар
арасындағы қатынас құралы ... ... тіл ... ... ойын, пікірін
ұғамыз, сұрағына жауап береміз, өзіміздің ойымызды жеткіземіз, тілегімізді
білдіреміз. Әдеби тіл арқылы өзіміз ... ... ... ... ... Бұны әдеби тілдің коммуникативтік (ағылшынның мәнді хабар білдіру
деген сөзі) қызметі деп атайды.
Әдеби тіл арқылы белгілі бір оқиғаны окушыға жеткізіп қана ... ... әсер ... де болады. Оқушы белгілі бір шығарманы оқуы
арқылы белгілі бір ... ... қана ... оған ... ... ... немесе күйініп, күйзеліске түсуі де мүмкін. Міне, окушы сезіміне әдеби
тілдің ... ... ... ... ... және ... ... сезімтал деген сөздері) қызметі, арқылы түрліше
әсер етіледі. Ол ... ... ... ... анық көрінеді.
161
Мысалы, М. Әуезов жасаған Құнанбай портретінен мына үзіндіні "Сонда
Құнанбайдың жалғыз сау көзі оның көтеріңкі жал тұмсығының сол ... ... ... сақшыдай бағып, осы өңірді калт етпей күзетіп тұрған
сияқтанады. Қоя берсін, салғырттығы жоқ сергек қатал күзетші" немесе Ғ.
Мүсіреповтің "Оянған өлкесіндегі" Жұманның ... ... ... қасқа
иегінен тағалы ат тайып жығылғандай" түрін ешбір әсерсіз түсіну мүмкін ... ... ... ... ... көрініп, зорлық-зомбылықтың
зардабы есіп тұрғандай... Ұнамсыз кейіпкер Жұманның мына келбеті оқушыны
одан сайын безіндіре түспей ме?! Тағы бір мысал. С. ... "Бір ... екен ... мал" деп ... ... "Бір ... өлеңін оқып
керейік, небәрі 24 жолдан тұрады. Сырт қарағанда жай ғана ... ... ... мал, ... ... ... ... сылдырлақ, теңгелер, күміс
кесе, алтын аяқ. Ақсақал шал "ата-бабамыздың ... деп ... ... Ең ... ... ... ... бердім, ішінде нахақ көзден
жас бар ма деп",— деген жолдарды сабырлы қалыпта түршікпей оқу мүмкін бе?
Өйткені бұл дүниелер сорлы момындардың ... ... ... ... ... ... ... белгілі болды.
§ 162. ӘДЕБИ ТІЛДІҢ СТИЛЬДІК ТАРМАҚТАРЫ.
Әдеби тілде өзінің атқаратын қызметіне, айтылатын ойдың ... ... ... тілдік кұралдар, сөздер мен тілдік үлгілер сұрыпталып қолданылып
отырады. Жекелеген сөздер болсын, әр түрлі грамматикалық тұлгалар арқылы
бір-бірімен байланысып қалыптасқан сөз тізбектері, т. б. ... ... ... ... ... ... басқа ойдың
айтылу мақсатына, айтушының ойға деген көзқарасына, тыңдаушысына әсер ... сай да ... ... ... ... Мысалы, жоғарыда
келтірілген М. Ә. Әуезовтің "Абай жолы", Ғ. Мүсіреповтің ... ... ... үзінділерге тағы бір назар аударайық. "Құнанбайдың
жалғыз сау көзі оның көтеріңкі жал тұмсығының сол иығына шығып ... ... ... осы ... қалт ... күзетіп тұрған сияқтанады"
дегенде, ең алдымен, Құнанбайдың портреті берілген. Бірақ бұл портрет жалаң
сипатталып тұрған жоқ. Құнанбайдың бет пішінінің өзінен ызғар есіп,
каталдық пен ... ... ... тұр. ... Құнанбайдың жалғыз
көзді екенін ғана көрсету емес, әңгіме сол жалғыз көздің басқаның екі
көзінен да артық қызмет ететінін, өткір екенін, ... ... оның ... мен ... ... мен зомбылығына
жалғасатынын көрсету болып отыр. Құр "Құнанбай ... ... еді" ... одан
бұндай мән тумайды да, бұндай әсер алынбайды. Немесе "Жұман көсе еді" ... ... ... ... Ал ... "қаска иегінен тағалы ат тайып
162
жығылғандай" дегенде ол ұғым әсем де ... ... ... отыр.
Бұл жолдарды езу тартпай оқу мүмкін емес.
Тілдің көркемдегіш, бейнелегіш, мәнерлі, әсерлі мән беретін құралдарын
зерттейтін тіл білімінің саласын стилистика дейді. Ол ... ... ... деген мағынаны білдіретін сөзінен қалыптасқан. Осыған
байланысты стиль деген термин қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... әсерлі жеткізудің тілдік амал-тәсілдерінің
жиынтығы, тілдік единицалардың (дыбыстардың грамматикалық тұлғалардың,
сөздердің, сөздер тіркесі мен сөйлемдердің) қалыптасқан жүйесі деген ұғымды
білдіреді.
Әдеби тілдің, әсіресе оның ... ... ... ... ... ... жұмсалу аясы кеңейе түседі. Жазба
әдебиеттің әртүрлі жанрлары ... ... ... ... ... ... ... ғылыми әдебиеттер, оқу-ағарту ісіне
байланысты оқу-педагогикалық әдебиеттер, техниканың ... ... ... ... ... ... көркем әдебиеттің өз ішінде талай түрлі ... ... ... әр ... ... түрлерінің жеке-жеке
өмір сүріп, дамуына лайық ойдың айтылу мақсатына карай олар-
дың әрқайсысының өзіңдік тіл ... ... ... ... ... ... тармақтары туып қалыптасады.
Қазіргі кезде әдеби тілдің мынандай стильдік ... ... ... іс ... ... 2) ... ... 3) ғылыми стиль; 4)
көркем әдебиет стилі.
Ғылыми әдебиеттерде ... ... ... кейде жеке жазушының сөз саптау
шеберлігі, сөз қолдану ерекшелігі, немесе тілдің жазбаша және ауызша түрі,
не ой ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері деген сияқты түрлі ұғымдарды білдіріп те жұмсала
береді.
Ресми іс қағаздар стиліне әр түрлі мекемелерде жүргізілетін жазу
үлгілері, кеңсе, ... ... ... ... ... ... хат, қол хат,
хабарландыру, анықтама, мінездеме, жолдама, шақыру билеті, ... ... акт, ... ... ... ... ... қаулы,
қарар, шешім т. б. Ресми іс қағаздары қалыптасқан белгілі бір үлгі, форма
бойынша жазылады. Оның бұрыннан ... ... ... ... мен сөз тіркестері, сөйлем үлгілері болады.
Публицистикалық стильге газет-журналдардың, ақпарат құралдарының ... ... деп ... ... әдебиет, газет-журналдар
қазіргі кезде қоғамдағы саяси-әлеуметтік маңызы бар мәселелерді шешуге ат
салысатын күнделікті айбынды ... ... ... да, оның ... ... ... ... құрылысына, экономикалык жағдайы
мен дамуына, ғылыми-техникалық прогрестің ар-туына, мәдениетінің өркендеуі
мен басқа да әлеуметтік ... ... ... ... көтеріліп,
талданады.
Ғылыми стильге ғылыми шығармалар жатады. Ғылыми әдебиеттің лексикалық
құрамының, әсіресе терминдік ... ... онда ... ... сөз ... ... ... колданылуында өзіндік ерекшеліктер байқалып отырады.
Онда сөздер өздерінің негізгі, тура мағынасында қолданылып, ауыс мағынада,
образды мәнде ... ... ... ... ... бір ... ... ғылыми дәлелді, нақтылы, түсінікті жеткізу болатындықтан, сол
мақсатқа сай тілдік қүралдар таңдалып қолданылады. Баяндау мәнері,
дәлелдеудін мәні, соған лайық сөз саптау ерекшеліктері әр ... ... ... ... ... ... ... әдебиет стиліне көркем
шығармалар жатады. Онда тіл ерекше экспрессивтік-эстетикалық қызмет
атқарады. Оқушының сезіміне әсер ету үшін, ойды образды түрде жеткізу үшін
көркем ... ... ... ... тура мағынада емес, ауыс мағынада,
астарлы түрде қолданылады. Сондықтан көркем әдебиет тілі — бейнелі, ... ... ... ... әсер ... тіл. Ұлы ақын оны ... ... бізі өрнегін сендей сала алмас" деп тегін анықтамаған.
§ 163. КӨРКЕМ СӨЗ ЖӘНЕ ... ... ... ... ойға лайық сөз таңдап, оны басқа
сөздермен тіркестіріп, сөйлемді дұрыс құру оп-оңай іс емес. Оған ұкыптылық,
сауаттылық қажет, үнемі жаттығу керек. ... ... ... ... ... көркем әдебиеттерді, тарихи және педагогикалық
әдебиеттерді көп оқыған кісі ойын дәл ... икем ... ... ... жаттығу үшін, әсіресе көркем әдебиетті көп оқу, үйрену
қажет, оның ... ... ... көркем стилінде (көркем сөз).
Көркем сөз дегеніміз — ауыспалы мағыналы түрлі ... ... ... ... ... ... Пейзаж, портрет, мінездеу, кейіптеу,
диалог, монолог т. б. тілдік көркем құралдардың барлығы көркем әдебиетке
тән, ғылыми әдебиеттерде олар болмайды. Көркем сөз — ... ... ... ... ... жазушының, акынның әсем шеберлігінің материалы.
Мысалы: ... ... күн, қара ... ... ... ... ... тұлпар мініп ел қорғауга,
Азамат, азамат па аттанбаған?!— ... (А. ... ... ... күн, қара ... ... жылан, ту ұстап, тұлпар
мініптердің бәрі — көркем сөз.
Асау Терек долданып, буырқанып,
Тауды бұзып жол ... ... ... ... ... толқын.
Айдаһардай бүктеліп, жүз толғанып,—
деген Абай аудармасы — ... ... ...... аты. Ол — тау ... Кавказ тауында. Әдетте асау деген
анықтауыш үйретілмеген деген мағынада малға байланысты ... Бұл ... ... ... тимеген" деген мағынаны таудан кұлап аққан өзенге балап,
ол мәнді ... ... ... ... деп, оның ... "тауды
бұзып жол салған, тасты жарып"— деп, тау өзенінің күдіретті күшін, ешбір
тоскауылға тоқтамай, оны бұзып өтетін дүлей ... иесі ... ... Көз ... ... ... ... Енді сырт қарағанда таудан
құлай аққан өзен мың ... ... ... оның қуалай аққан толқыны
арыстанның жалындай бұйраланып кетеді. Қандай әдемі көрініс, әдемі сурет!
§ 164. ... деп ... ... ... ... творчестволық жұмыстың,
шығарманың не солардан үзіндінің кағазға түскен жазбаша түрін айтады. Текст
өзара байланысты бірнеше сөйлемнен тұрады да, ... ... ... ... ... бір ... көзкарасын білдіреді. Демек, текст — жазба
тілдің көрінісі. Жазба тіл ... ... да ... ... ... әдебиет
те болуы мүмкін. Ғылыми әдебиет әр түрлі ғылым сала-сына, мысалы, биология,
экономика, медицина, химия, математика, тіл білімі, ... ... ... ... т. б. ... 165. ... ... ҚҰРАЛДАРЫ.
Тілімізде ойды әсерлі етіп, көркемдеп жеткізудің ... ... ... ... дәл, ... әрі әсерлі, көркем түрде айта алу, жеткізу
ең алдымен әдеби тілдегі ... ... ... ... ... ... ондағы сөздердің мағыналық сәйкестіктерінің сақталып, орынды
қолдана білуімен байланысты. Кейде сөйлемде сөздер өзінің әдеттегі
мағынасынан бүтіндей басқа ... да ... ... ... ... "Бір ... ... өлеңінің соңғы жолында жұмсалған "нахақ
көзден жас" тіркесіндегі жас сөзі тіпті де көзден ағатын жас ... ол ... ... ... ... мандай тері, каналған еңбегі деген
мағынаны біддіреді. Немесе мына мысалдағы жаман деген сөздің қолданысына
назар аударайық: Үндемей түйіліп, сұп-сұр боп отырған Құнанбай ол ... ... жоқ. ... ... кергендей мойнын бұрып, Абайға қарап:—
Одан да не күтсеңдер де, осы жаман қарадан күтсеңдерші — деді (М. Әуезов).
Осындағы жаман деген сөз ... де ... ... ... ... білдіріп тұрған жоқ керісінше жақсы көру, сүйсіну, ... ... тұр. ... ... ... ... сөйлеген — майысқақ
Қаратаи (М.Әуезов). Сонымен, Боздақ бидің ойында үміт пен қауіп өріле
есіп, биекең үмітпен ұйықтап, қауіппен оянып келіп еді (Ғ. М.) ... мына ... ... ... сын есімі әдетте адамға қатысты қолданылмай, өзінің тура
мағынасында жұмсалатын. Бұл жерде Қаратайдың характерін аша түсу үшін, ... ... ... тұра бермей, тайып кететін жан екенін дәл де
нақтылы көрсетіп, майысқақ анықтауышы қолданылған. Екінші сөйлемде
мағыналары карама-қайшы ... ... ... ... ... ерекше
әсер етерлік образды ой білдіріп тұр: үміт пен қауіп және олардың өріле
есілуі, үмітпен ұйықтау және қауіппен ... әсем әрі ... ... ой ... ... және ... ... беріледі. Олар теңеу, эпитет, метафора, метонимия,
синекдоха сияқты сөздің негізгі мағынасын ауыстырып, көркемдеп, бейнелі
түрде қолданылатын троп түрлері мен стильдік фигураның ... ... ... ... ... болып табылады.
Пысықтау үшін сұрақтар:
1. Әдеби тіл дегеніміз не? 2. Қазақ әдеби тілін қандай қасиеттеріне
қарап дамыған әдеби тіл ... 3. ... ... ... ... 4. ... қызметтері каңдай? 5. Әдеби тілдің коммуникативтік қызметі дегеніміз
не? 6. Әдеби тілдің зкспрессивтік-эстетикалық ... ... не? ... ... ... ... ұғымды қалай түсінеміз? 8. Әдеби тілдің кандай
стильдік тармақтары бар? 9. Ресми іс кағаздары стилі ... не? ... ... ... не? 11. ... стиль дегеніміз не? 32.
Көркем әдебиет стилі дегеніміз не? 13. Тілдің кандай көркемдегіш
кұралдары бар? 14. Текст деген не?
Исаев ... ... ... ... ... Әбілақов Ә. Ә.
Казахский язык
(на казахском языке)
Редакторы Е. ОМАРОВ
Техн. редакторы 3. ... Е. ... Е. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 180 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіби қазақ тілі.Орта және кәсіптік оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық57 бет
Тілдік қатынас формалары21 бет
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет
Әбілғазы баһадүр ханның «Түркі шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі40 бет
Орфографиялық талдау жасау үлгілері19 бет
"Автомобильдердің электротехникалық және электрондық жабдықтары" -курсы мазмұны және әдістемесі51 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь