1946-1970 жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси және экономикалық жағдайы

Қарастырылатын мәселелер:

1. Соғыстан кейінгі жылдары Қазақстан Республикасының өнеркәсібін қайта құру.
2. Қазақстандағы тың жерлерді игерудің пайдасы мен зияны.
3. Қазақстан аумағындағы ядролық сынақ аландары және ядролық сынақтардың экономикалық зардаптары.
4. Қазақстандағы 1960.1970 жылдары 7.8 .бесжылдықтың орындалу нәтижесі.
5. 1946.1970 жылдардағы мәдениеттің дамуы және қазақтардың тарихын, дәстүрін, салтын, тілін ұмыта бастауының себептері.
Соғыс Қазакстан жерінде болған жоқ. Сондықтан оның шаруашылығы бүлінген жоқ. Солай болса да КСРО халық шаруашылығының ажырамас бір болігі ретінде республика экономикасы да соғыс жылдарында әскери жағдайға, соғыстан соң бейбіт өмірге икемделді. 1945-1960 жылдары Қазақстанның өнеркәсібінің отынэнергетика саласы жақсы дамыды. Қарағанды көмір алқабында ондаған ірі шахталар мен байыту фабрикалары іске қосыдды. Екібастұзда ашық әдіспен көмір өндірудің көлемі күрт ұлғайды. 50-жылдары көмір шабу, қопару және оны вагондарға тиеу жұмыстары толық механикаландырылды. Республика бойынша көмір өндірудің жылдық көлемі соғысқа дейінгі деңгейден 2,5 есеп артып, 1950 жылы 17,5 млн. тоннаға, ал 1960 жылы 32,3 млн тоннаға жетті. Бұл жылдары Алматыда, Құлсарыда, Өскеменде су электр стансалары, Жезқазғаңда жылу-электр орталығы салынды. Қарағанды мен Шымкентте қосымша қуаттар іске қосыдцы. Бұқтырма СЭС-інің құрылысы басталды. 50-жылдардың екінші жартысында электр стансалары мен оның жүйелері бір орталықтан басқарыла бастады. Қуат өңдірудің техникалық жабдықталуы едәуір артты. 1945 жылы республикада 1,15 млрд. квт сағат электр қуаты өндірілсе, 1960 жылы оның жылдық көлемі 10,6 млрд. квт сағатқа жетті.
4-бесжылдық деп аталатын жылдарда Теміртаудағы Қазақ металлургия зауыты іске қосылды. Ақтөбе ферросплав зауытының қуаты едәуір ұлғайтылды. 1947 жылы Өскемен қорғасын мырыш комбинаты алғашқы мырышын берді. Балқаш мыс қорыту зауытының, Текелі қорғасынмырыш комбинатының қуаттары арттырылды, шикізат базасы ұлғайтылды. Шымкент, Лениногор қорғасын зауыттары қайта құрылып, кеңейтілді. 50-жылдардың алғашқы жартысында өнеркәсіпке республикаға бөлінген күрделі қаржының 40,4 проценті тиді. Оның 94,7 проценті ауыр өнеркәсіп салаларын дамытуға бағышталды. Бұл жылдары өнеркәсіптің жалпы көлемі 82 процент, болат қорыту 86 процент, қара металл прокатын шығару 119 процент, машина жасау өнеркәсібінің өнімі екі есе артты. 6-бесжылдық жылдарында да осы салалардың дамуына айырықша көңіл беліңді. Аталған кезенде республика бойынша жыл сайын жүздеген өнеркәсіп орыңдары мен цехтар іске қосылып отырды. Жезқазған кен байыту фабрикасы, Өскемен таукен машина жабдықтарын жасау зауыты мен қорғасын-мырыш комбинаты, Соколов-Сарыбай комбинатының алғашқы кезегі, Ақтөбе хром қоспалары зауыттары салынды. Темір өндіруден республиканың Одақтағы үлесі күрт артып, 5,4 процентке жетті. Қарағанды металлургия комбинаты республиканы ғана емес, Сібір, Орал және Орта Азияны металмен қамтамасыз ететін базаға айналды. Қара және түсті металлургияның бір шама жедел қарқьшмен дамуы және 50-жылдардың екінші жартысы мен 60-жылдардың басындағы жасанды миграциялық шаралардың нәтижесінде республиканың халық санының күрт артуы энергетика, тасымал және құрылыс істерін де жоғары қарқынмен дамытуға мәжбүр етті. Соғыстан кейінгі кезеңнен бастап 60-жылдардың басына дейінгі уақыт аралығында республикада химия өнеркәсібі пайда болып дами бастады. Қаратауда кен-химия комбинаты, Жамбылда суперфосфат, Қостанайда жасанды талшықтар зауыттары салынды. Қарағандыда синтетикалық каучук, Ақтебеде хром қосылыстар зауыты кеңейтілді. 50-жылдардан бастап минералды тыңайтқыштар өндірудің көлемі артты. Химия өнеркәсібінің ірі көсіпорындары Қазақстанның Оңтүстігінде орын тепті.
Соғыстан кейінгі онжьщдықтарда социалистік жарыс кең етек алды. Қай саланың қай кәсіпорынынан болса да, еңбек озаттары мен жаңашылдар көптеп піығып жататын, 1948 жылы тұңғыш рет шахтерлер күнінің аталып өтуіне байланысты Қарағанды кеншілерінің бір тобына Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Олардың арасында шахта бастығы І.Күзембаев, кен комбаиыншысы Б.Нұрмағамбетов, проходшылар бригадирі П.Акуловтар болды. Қазақ металлургая зауытының болат қорытушылары АДәрібаев, И.Голубев, Матай станциясының машинкісі М.Қаптағаев сынды озат жұмысшылар өз ісінің нағыз шеберлері ретінде көзге түсті.
Соғыстан кейінгі онжылдықтарда Қазақстанның тұрғындары санының жедел өсуі құрылыс индустриясының ауқымын кеңейтуге мәжбүр етті.
Әдебиеттер:
1. Қазақ ССР тарихы бес томдық. 5 том. Алматы 1984.
2. Қазақстан за 40 лет Стат.Сборник. Алматы 1960
3. Освоение целины Великий подвиг партии и народа.
1974 №7. Вестник Высшей школы М., 1990 №7.
4. Тәтімов М. Қазақ ұлтының қасыреті. "Егемен Қазақстан". 1996 . 18 сәуір. Қазақстан тарихы. 1994. N1.
5. Тоқаев Қ. Семей — кешегі күннің жарасы. Семей —ертеңге жүктелген аманат. "Егемен Қазақстан". 1988. 8 қыркүйек.
        
        Тақырып.
1946-1970 жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси және экономикалық жағдайы.
Қарастырылатын мәселелер:
1. Соғыстан кейінгі жылдары Қазақстан Республикасының өнеркәсібін қайта
құру.
2. Қазақстандағы тың ... ... ... мен ... аумағындағы ядролық сынақ аландары және ядролық сынақтардың
экономикалық зардаптары.
Қазақстандағы 1960-1970 жылдары 7-8 ... ... ... ... ... дамуы және қазақтардың тарихын, дәстүрін,
салтын, тілін ұмыта бастауының себептері.
Соғыс Қазакстан жерінде болған жоқ. Сондықтан оның ... ... ... ... да КСРО халық шаруашылығының ажырамас бір болігі ретінде
республика экономикасы да соғыс жылдарында әскери жағдайға, ... ... ... икемделді. 1945-1960 жылдары Қазақстанның ... ... ... ... ... ... алқабында ондаған ірі
шахталар мен байыту фабрикалары іске қосыдды. Екібастұзда ашық ... ... ... күрт ... 50-жылдары көмір шабу, қопару және оны
вагондарға тиеу ... ... ... ... ... өндірудің жылдық көлемі соғысқа дейінгі ... 2,5 есеп ... жылы 17,5 млн. ... ал 1960 жылы 32,3 млн ... ... Бұл
жылдары Алматыда, Құлсарыда, Өскеменде су электр стансалары, Жезқазғаңда
жылу-электр орталығы салынды. Қарағанды мен Шымкентте ... ... ... ... ... құрылысы басталды. 50-жылдардың екінші
жартысында ... ... мен оның ... бір ... басқарыла
бастады. Қуат өңдірудің техникалық жабдықталуы едәуір ... 1945 ... 1,15 ... квт сағат электр қуаты өндірілсе, 1960 жылы ... ... 10,6 ... квт сағатқа жетті.
4-бесжылдық деп аталатын жылдарда Теміртаудағы Қазақ металлургия ... ... ... ... ... қуаты едәуір ұлғайтылды. 1947
жылы Өскемен қорғасын мырыш комбинаты ... ... ... ... ... ... ... қорғасынмырыш комбинатының қуаттары ... ... ... ... ... қорғасын зауыттары қайта
құрылып, кеңейтілді. 50-жылдардың ... ... ... бөлінген күрделі қаржының 40,4 ... ... Оның ... ауыр өнеркәсіп салаларын дамытуға бағышталды. Бұл ... ... ... 82 ... ... қорыту 86 процент, қара металл
прокатын шығару 119 процент, машина жасау ... ... екі ... 6-бесжылдық жылдарында да осы салалардың дамуына айырықша көңіл
беліңді. Аталған кезенде республика бойынша жыл ... ... ... мен ... іске ... ... Жезқазған кен байыту фабрикасы,
Өскемен таукен машина жабдықтарын жасау зауыты мен ... ... ... ... кезегі, Ақтөбе хром
қоспалары зауыттары салынды. ... ... ... ... ... ... 5,4 ... жетті. Қарағанды металлургия ... ғана ... ... Орал және Орта ... ... қамтамасыз
ететін базаға айналды. Қара және түсті металлургияның бір шама ... ... және ... ... ... мен 60-жылдардың басындағы
жасанды миграциялық шаралардың нәтижесінде республиканың халық санының күрт
артуы энергетика, тасымал және ... ... де ... ... дамытуға
мәжбүр етті. Соғыстан кейінгі кезеңнен бастап 60-жылдардың басына дейінгі
уақыт аралығында республикада химия өнеркәсібі пайда ... дами ... ... комбинаты, Жамбылда суперфосфат, ... ... ... ... ... ... ... Ақтебеде хром
қосылыстар зауыты кеңейтілді. 50-жылдардан бастап минералды ... ... ... ... ... ірі көсіпорындары Қазақстанның
Оңтүстігінде орын тепті.
Соғыстан кейінгі онжьщдықтарда социалистік жарыс кең етек алды. ... қай ... ... да, ... ... мен жаңашылдар көптеп
піығып жататын, 1948 жылы ... рет ... ... ... өтуіне
байланысты Қарағанды кеншілерінің бір тобына Социалистік Еңбек Ері атағы
берілді. ... ... ... ... ... кен ... проходшылар бригадирі П.Акуловтар болды. Қазақ металлургая
зауытының болат ... ... ... ... ... ... сынды озат жұмысшылар өз ісінің нағыз шеберлері
ретінде көзге түсті.
Соғыстан ... ... ... ... ... жедел өсуі
құрылыс индустриясының ауқымын кеңейтуге мәжбүр етті. ... ... мен ... ... ... ... ... Құрылыс материалдарын
шығарудың көлемі күрт артты. Сазтөбеде, ... ... ... ... ... бой ... Талдықорғанда, Өскеменде,
Қызылжарда,Қостанайда кірпіш зауыттары ... бұл ... ... мен ... ... кеңейтілді. Әк, алебастр өндіру де
ұлғайтылды. Темір бетон шығару ісі белең ала бастады.
Ауыл ... ... ... ... және-тамақ өнеркәсібінің даму
қарқының жоғарьшатуға әсерін тигізді. ... ... ... тері ... былғары жасайтын кесіпорындар, Алматы ... ... ... салынды. Қарағандыда аяқ -киім тігу ... ... ... орын ... ... ... Ақтөбеде
тоқыма фабрикалары жұмыс істей бастады. ... ... ... ... ... ет ... ондаған сүт, май айыратын,
ірімшік қайнататын зауыттар, ірі ... іске ... ... ... ... ... ... үнемі артып отырды.
Республикада аса бай өнеркәсіп шикізатының болуы және оны орталыққа
тасып алу ... ... пен ... ... ... әсер ... ... жылдарда көлік пен байланысты дамытуға бөлінген күрделі қаржының
мөлшері 65,4 млн. сом ... ... ... оған 146,4 млн. ... ... ... 1945 жылы темір жол желілерінің ұзындығы 8212
шақырым болса, 1960 жылы оның ... ... ... ... ... ... ... соңғы жылында Республиканың жалпы жүк
айналымының жеке түрлерінің ішіндегі темір жол ... ... ... ... Бұл кезде тасымалдың өзге түрлерінің — өзен, құбыр және
авиацияның үлесі ... еді. ... ... ... ... ... ... мен шикізат базаларының өзара
байланысын ескермей, олардың әрқайсысының ... ... ... ... ... ... көрініс тапты.
Өнеркәсіптің өндіруші салаларында едәуір жетістіктерге жетуге қарамастан
50-60 жылдар ... ... ... оның ... ... алып
қарағанда, бірқатар келеңсіз тенденциялар да ... ... ... ... белең алды. Өнеркәсіп ендірісінщ құрылымы
салалық тұрғыдан ... ... ... ... ... секторға
сай өңдеуші сектор дамымады. 30-жылдары ... ... ... ... (тұтыну тауарлары) қарағаңда "А" тобына (өндіріс ... ... ... ... ... ... Қазақстан өнеркәсібін
шикізаттық өндірушілік бағытга қалдырып қойғанда ... ... ... деп қорытынды жасауға болады. Біріншіден, Қазақстанның
аса бай табиғи ресурстарын қолдан келгенінше көбірек қамти пайдаланып ... ... ... ... суды, шикізатты, қуатты көп қажет
ететін, лас өңціріс орындарын осында ... ... ... ... қолдан шығармау үшін онда жөні дұрыс бұйым, машина, ... ... және ... ... ... ... ... мақсат етіл қойылды. Нәтижеде Қазақстан бай болса да
төуелді мемлекетке айнадды. Бұл сол кездің ... ... ... ажырап кете алмайтын етіп, байлап-матап тастауды көздеген құйтырқы
саясаттың нәтижесі болатын.
Қорыта ... Ұлы отан ... ... ... ... соның ішіңде
Қазақстанда жаңадан бейбіт еңбек ... ... пен ауыл ... ... одан ары ... ... ... қатты бірізділіктен
құтылған соң, жақын арада жақсы нәтижелерге жете бастады. ... ... отын ... ... ... ... ... көмір бассейнінде
оннан астам үлкен шахталар мен байыту фабрикалары кеңінен дамыды. ... ... су ... станциясы, Жезқазғанда жылу электр станциялары
жұмысқа қосылды. Бұқтырма ГЭС-ы салына бастады. Электр ... ... есе ... ... ... су ... бес есе ... 1960 жылы
өндірістің жалпы көлемі 1940 жылға қарағанда 732 %-тін ... ... ... ... ... базасында Ертіс химиялық - ... ... ... ... ... іске ... ... бірге,
осы кезенде республиканың даму барысында, халық шарушылығында шығарылатын
шикізат өнімдері иңдустриялық ... ... ... ... ... ... саны қалалар мен өңдіріс орталықтарында көбейді, ал астық
қажеттілігі бірден көтерілді. Колхоз егін салудан, астық жинаудан 1949-1953
жылдары орта жылдық ... ... ... ... қарағаңда тың игеруге
дейін 8 миллион тоннаға ғана көтерілді. Жұмсалған астық ... ... асып ... сондықтан қажетті астықты мемлекеттік қордан алуға
мәжбүр болды. Дағдарыстық тенденцияның беті ашылды. Оның шешімі екі ... ... ... ... ... ... ... системасын
өндірістік қатынастарына көшу немесе нарыққа өту, сонымен қатар жекеменшік
шаруашылығын көбейту, бұл тек жекешелендіру арқылы іске асады. Ол ... ... емес ... бағыт, ірі жер байлықтарының тың көзін игеру еді.
2. Қазақстандағы тың ... ... ... мен ... жылы Қазақстандағы дәнді дақылдар егісін тың жерлерді игеру есебінен
бір миллион ... ... ... ... ... ... соғыс
басталғанға дейін 750 мың гектарға жуық тың жер ауыл ... ... ... алынған жүйелі жұмыс соғыс жылдарында да жалғасады. КСРО-
ның ... ... ... 47 ... жау ... қалғанның өзінде
1941-1944 жылдары одақ бойынша 4264 миллион пұт астық өндіріледі. Соғыс
жылдарында Қазақстан колхозшылары қиын ... ... ... ... ... ... ... 30,8 миллион пұт астық тапсырады.
Соғыстан кейінгі ауқымы мен ... ... ... ... шаруашылығын
қалпына келтіру жылдарында да аштыққа жол берілмеді, тілген 1947 жылы нанға
кәртішке жүйесі жойылды. Қазақстандағы астық өндірісі 1950 жылы 1751,3 ... 1953 жылы 1977,5 мың ... ... ... ... үлес салмағы анағұрлым азайып, одақ
бойынша белгіленген өнім дайындаудың 5-6 процентін ғана құрады, ал астықтың
тауарлы ... тым ... ... ... 2,57 ... айналады. 1953
жылы дәнді дақыддар өнімі күрт ... орай ... ... ... ауыл
адамдары қалаларға барып, нан сатып алып ... ... ... ... қыркүйекте өткен КОКП Орталық Комитетінің Пленумы ауыл шаруашылығында
қалыптасқан ауыр ... әділ баға ... ... ... ... мен ауылдағы
жағдай арасында тепе-теңдіктің жоқтығы, адамдардың нашар тамақтанатыны атап
көрсетіледі. Мол мүмкіндік бола тұрып, біздің республикада да ... ... ... ... ... ... түсіндіру қиын. Айтуға
тұратыны: егіншілік мәдениетінің төмендігі, механизаторлар жетіспеуі, ауыл
шаруашылығы ... ... ... материалдық ынталандырудың
мәз еместігі, салаға басшылықтың бәсендігі.
Істің оңға басуына қажетсіз ... ... да ... ... ... ... жергілікті жағдайды жеткілікті зерттеп жатпай-ақ ... ... ... ... ... Қазақстандағы колхоздар 3
есеге кемиді. ... ... ... ... трактор-егіс
бригадаларының шеңберімен шектеледі. Мұндай ... ... ... жеке ... ... талқаңдағаннан кейін ғана қолға алынады.
Анахронизм ауыртпалығынан арылған ауыл ... ... ... ... ... тұрған еді. Бұл дағдарыстан шығудың бір ғана жолы бар еді. ... ... ... ... ... атап ... нарық
қатынастарына кешу керек болатын. Бірақ, ол кезде мұндай өңгімені қозғауға
ешкімнің батылы ... Өзін өзі ... үшін ... ... ... әдіспен — тың жерлерді кең ауқымда игеру ... ... ... ... ... 1953 ... аяғында тың игеруге қатысты
мәселелер Одақ ... қызу ... ... Жарамды жерлер көп
делінетін Орал, Сібірмен бірге Қазақстан да аддымен аталып ... ... ... ... мал шаруашылығын дамытуға зиян келтіреді деп санаған
республика партия ұйымының басшылары орнынан ... ... ... Қазақстан КП Орталық Комитетінің бірінші ... ... П. ... ... ал оның ... ... кейін оның орнына
келген Л. И. Брежнев отырғызыдды.
Тың және тыңайған ... ... ... ... 1954 ... ... ... қабыдданды. Онда 1954— 1955 жыддары тың жерлерді игеру
есебінен ... ... егіс ... 13 млн. ... ... ол ... млн. пұт астық, соның ішінде 800-900 млн. пұт тауарлы астық алу
көзделді. Тың ... ... бұл ... қазақстандықтар мақұлдап,
қуаттайтындықтарын білдірді. Республика еңбекшілері ... ... ... ... ... шабытты еңбек етті. Бүл науқан ... ... тағы да ... тән ... ... ... ... білді.
КСРО-ның түкпір-түкпірінен адамдар ағылып келе бастады. Ол ... мен ... ... ... ... ... ... әдеттегідей жәй еді. Баспасөз бетінде тың игерушілердің ... ... ... мен ... жиі ... тұрды. Тың игеруге салт
басты, сабау қамшылы жастар ғана емес, отбасымен ... ... ... ... ... ... орнатамыз деп мындаған жұмысшы-құрылысшылар келіп
жатты. Халықтың қазақ жеріне ең көп қаптап келгені — 50 ... ... ... көзі ... ... жылдары Қазақстанға бас-аяғы 2 миллион
адам сырттан келіп, осында орналасты, қоныс ... ... ... Олар
негізінен орыстар мен украиндар болды. Олар жергілікті халықпен ... ... ... өз ... ... ... үштің бірі деген ... ... халі ... ... игерудің алғашқы екі жылында республикаға барлығы 640 мың адам кедді.
Бірақ олардың 150 мыңы ғана ауыл ... ... еді. ... қатысқан адамдарды материалдық ынталандыру шаралары жүзеге
асырылды. Тыңгерлер барар жеріне шейін ... ... Әр ... ... ... бір ... ... көрсетідці. Үй салу үшін (оның 35 процентін
мемлекет өз мойнына алып), мал сатып алу үшін ... ... ... ... ретінде азық-түлік көмегі көрсетілді. Тынгерлер 2 жылдан 5 жылға шейін
ауыл шаруашылық салығьшан босатылды.
Бұл жерде жоғарыдағыдай ынталандыру үшін ... ... ... ... ... ... кету ... Көтерме кемекті славян
тектілер артықшылықпен пайдаланғанда, Қазақстан тыңын ... үлес ... ... ... ... ... қазақ жұртының өкілдері ешқандай
материаддық кемек ала алмады.
1954 жыддан бастап егіске жарамды жерлерді зерттеп, ... алу ... Ол ... ... ... ... ... ғалымдары, ботаниктері, гидрогеологгары қатысты. Алайда,
өмірлік тәжірибе көрсеткендей, орасан көп ... ... ... ... ... ескерілмеді. Және сол көздің айқайшыл басшыларын
келешек ... ... ... иландыру оңай емес те еді.
Тыңның алғашқы табыстары. Тың игеру республиканың ... ... ... ... ... ... облыстарында жүргізілді.
1954 жылдың көктемінен 1955 жылдың ... ... бір жыл ... ... 337 ... совхозы құрылды. Олардың егіске жарамды жерлері 10 млн.
гектардан астам бодды. 1954 жылдың өзінде-ақ тың көтеру жөніндегі ... ... ... 6,5 млн. га тың жер жыртылды. Астықтың
жалпы түсімінің ... 7650 мың ... ... (1950 жылы Қазақстанда 7854
мың гектар жерге дән себіліп, одан 4,7 млн. ... ... ... болатын).
1955 жылы егіс көлемі 1954 жылғымен салыстырғанда екі еседей артып, 20,6
млн. га жер жыртылғанымен, ауа ... ... 4750 мың ... ... ... Тыңгерлер ауыз толтырып айтатындай көрсеткішке 1956 жылы ғана
жетті. Бұл жылы республика 16 млн. ... ... ... Мұны ... 1 ... пұт деп ауыз ... айту қалыптасты. 1956-1958 жылдары
республикада тағы да 4,8 млн. га тың жер ... егіс ... 28,6 ... ... ... Мұның ішінде дәнді дақылдар егісінің аумағы 23,2 млн.
га еді. ... ... ... ... ... ... де
ұлғайтылды. Тың игерушілерде көтеріңкі рух, еңбекке деген құлшыныс бодды.
Еңбек озаттары көптеп шыға бастады. Астық жинаудың ... ... ... ... ... ... ... совхозының бригадирі
М.ЕДовжик, Қостанай облысыңдағы Павлов атындағы совхоздың ... ... ... ... ... ... комбаиншысы
П.Ф.Музыка т.б. тыңгерлер еңбектегі ерліктің тамаша үлгілерін ... ... ... ғана ... ... өзге түрлерін өсіруге де игі ықпал
етті. Сол жылдары Қазақстанның Оңтүстігіңде күріш ... ... ... облысының Шиелі ауданының "Қызыл ту" колхозының звено жетекшісі
Ыбырай Жақаев күріштен мол өнім алудың ғажап үлгісін ... Ол ... ... шығарды.
Тың жерлерді игеру жылдарында біздің Қазақстан сапалық жағынан ... және ... ... ... Өте ... ... ... оның
еліміздің азық-түлік балансындағы ролі ... ... ... ... ... болды, ғылым мен мәдеғшет одан әрі дами түсті. Алайда,
тың ... ... ... де бір ... ... ... ... 70
жыддығына арналған мәжілісте жасаған баяндамасында Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... ... ... тың ... терең ойластырылмаған, дайындықсыз қолға алынған. Көп жағдайда
волюнтаристік сипаты ... кең ... ... ... ... ең аддымен
республиканың ұлттық ерекшелігі назарға алынбаған еді. ... ... ... ... келтірідді, астық проблемасын шешудің өзі
негізінен алғанда экстенсивті жолмен ғана қолға алынды. Орасан зор ... ... ... Қазақстанға тоғылуы рухани, адамгершілік түрғыдан
әубастан-ақ кереғар сипатта болды. "Бос ... ... ... ... игеріп, өздерің қолдарыңмен орнатасындар" деген ат үсті нұсқауларға иек
артқан тың игерушілер қазақ халқының ... мен ... ... ... ... ... ... тиіс еді?1 Қазақ
мектептерінің саны осы жылдары күрт қысқарды. Бір ғана ... ... ... қаңтарында облыста 154 қазақ тілінде оқитын мектеп болса, оның саны
1991-ші жылдың 1 қаңтарында небары 57 ғана ... ... ... ... "Тіл туралы мәселе халықтың "жан ашуы"
сияқты бір ... ... Біз ... тығырыққа тірелген халықпыз. Бірақ
үмітсіз емеспіз" деді. Оған қоса ... ... ... ... өзгертілді, жаңа ауыстырылған жасанды тіліміз бен рухани болмысымызға
жат шығу ... ... ... күмәнді атаулар көбейді.
Қазақ жерінің Есіл, Нұра, ... ... ... Теңіз, Сілеті
атаулары ғана сақталып, қалған аймағы — ... ... ... ... ... Краснознамен, Красный флаг, Красный яр болып
жалғасып кете барған осы олкенің тың ... ... ... мен ... мен ... қатар болғандығы рас. Шұрайлы шабындық, жасыл жайлау
есепсіз жыртылып, аң ... құс ұясы ... ... айнакөлдер тартьшып,
бұлақ кездері бекітілді.
Халықтың тағдырына да тыңның ... ... ... ... ... ашық айта бастады. Туған халқымыздың әр перзентінің
осыған жаны ... деді ... Ал ... ... ... ... жыл еді. Тың ... нағыз басталған шағы. Осы науқан елдің берекесін
қашырды. Жыртылмаған жер ... ... ... ... ... ... болды. Ауылдарда ұрлық көбейді. ... жоқ ... ... ... ... аз ... Ел бұзылды. Маскүнемдік етек алды. ... ... арақ ала ... ... ... ... жалпы Совет одағында 42 млн. гектар жер
көтерілді. Мұның ішінде Қазақстанда 25 млн. гектар жаңа жер ... ... тың ... ... мен тиімділігі жөнінде мына цифрлар айғақ бола
алады: тың ... ... 1954 ... 1978 ... ... ... 438,9 миллион тонна астық өндіріліп, оның 252,2 миллион тоннасы
мемлекетке ... Осы ... ... ауыл шаруашылығын, оның
ішінде тынды дамытуда 21,2 ... ... ... сату ... 27,2 ... сом ... ... жұмсалған барлық
еңбек пен шығьш барышпа қысқа мерзімге өтеліп, оның үстіне ... да қол ... ... ... ... ... ... сатудағы үлес
салмағы 4,6 процент мөлшерінде болса, 1978 жылы 12 ... тең ... ... орта есеппен жылына 1 млрд. пүт дерлік астық тасылып
отырды. Республикада 2077 совхоз бен 415 ... ... ... ... жер ... өндірістік күштерін дамытуға, оиың ... ... ... ... ... берді.
Аса ірі өнеркәсіп тараптары пайда болды, жаңадан 90 қала ... ... ... өйгілі Рудный, Екібастұз, Ермак, Кентау, Арқалық, Ақтау бой
көтерді.
Жаңа станоктарды машиналармен, ... ... ... ... ... үшін (1954-1959 жылдар) 1 млн. 450 мың адам, Қазақстанға қоныс
аударды, оған қоса өздігінен келіп, қазақтың жақсы ... ... млн. адам еді. ... жабық қалаларға ведомствоаралық өктемдіктің
ұйғаруымен тағы сол ... ... ... ... ... 1 млн. ... ... асады.
Олар ең алдымен 1937 жылы сонау Қиыр Шығыстан 95 мың ... ... ... Олар ... Сыр мен ... ... ... 1940-1941 жылдары Батыс шекарадан 105 мың поляктарды осында
жер аударды.
Соғыс басталысымен Еділ бойында ғасырдан астам қоныс ... ... ... аса ... ... ... ... 400 мыңы Қазақстанға келді.
Бұл үлкен кештің басы ғана еді. ... ... ... ... молая
түсті. Енді олар Кавказдан қопарылды. 1943 жылы екі мыңнан астам қалмақтар
мен 30 мың қарашайлар, 1944 жылы ... ... мен ... (18 ... ... өкелінді. Осы жылы ең саны көп екі ... ... ... шиетгей балаларын алып қақаған қыс ішіңде жүк таситын ағаш
вагондарға сығылысып (мындаған адам жолда жан тапсырды) ... ... ... ... мен 79 мың ... жер аударыдды.
Оларға қоса грекгер, курдтар, грузин-месхеттер, түріктер мың-мыңдап
айдалып әкелінді. Ең ... ... ... ... ... ... да осы ... жіберілді ғой. Сонымен бас аяғы осылай
күшпен зорлықпен көшірілген ... саны 974 ... ... Бір ... ... нан-суына ортақ болды. Оның үстіне соғыс кезінде жау қолында
қалған жерлерден бір жарым миллион адам жан ... ... ... Сейтіп,
соғыс кезіңце сырттан, басқа жақтардан екі жарым миллион халық келіп қазақ
еліне қоныстанған. Өзі екі ... асар ... ... екі жарым миллион
бөтен жүрт қосылғасын, араласқасын не ... ... ... ақ ... ... ... ... шыдады. Сол жат адамдармен түсінісіп тіл тауып, ... ... ... ... ... емес. Кейін өз еліне қайтқан
шешендер бұрын Қазақстанда жүргенде Кавказ тауы түсімізге кіруші еді, ... ... ... түсімізден шықпайды дейтін болды. Олардың бәрі де қазақ
мейірбандылығын ұмытар емес.
3. Қазақстан аумағындағы ... ... ... және ... сынақтардың
экологаялық зардаптары
1946-1990 жылдары Қазақстан территориясында Семей, Капустин яр, ... ... ... ... ... ... сүйенсек, ядролық сынақ
полигонының ең ірісі Семей полигоны ... ... ... Кеңес
Одағынан мұра болып қалған Семей ядролық ... ... ... ... ... ... ... үлкен зардаптарын тигізді.
Семей полигонында плутоний бомбасының бірінші жарылысы 1949 ... ... ... тура 55 жыл ... ... ... екі бірдей ұрпақтың өмірі
бойы жалғасып келдін ... 500 — ден ... ... жарылыстары
Семей аймағы тұрғындарына ғана емес, соны мен ... ... ... жерлердің тұрғындарына да үлкен зардап әкелді.
Осы полигондағы 40 жылға созылған сынақтар кезінде 18 500 ... ... ... болды, олардың қуаты 17 400 000 ... ... ... аралығында барлық 116 жарылыс ауада және жер
бетіңде ... 1963 жылы ... ... ... ... ... және ... ядролық қаруды сынауға тыйым салу туралы Шартқа кол ... ... ... 5 ... ... жер астында жасалды.
Осы сынақтар нәтижесінде Балапан атты "атом өзені" пайда ... ... ... ... ... бүл сынақтар Қазақстанның кең аумағында
радиоактивтік ластану дәрежесінің өсуіне әкелді. Жер асты сынақтары сондай-
ақ экологиялық тепе-тендікті ... ... ... ... ... ... әкеліп соқты.
Сынақтар соңдай-ақ тұрғын халық денсаулығының тез де үмітсіз нашарлауына
өкелді. Түрлі аурулар, оның ішінде ісік аурулары, сынақтардан ... ... ... екендігі күмәнсіз. Алайда бұл аймақ тұрғындарына
Семей ядролық ... ... ... тек ... ... алу ғана ... ... ішінде Семей аумағы ядролық полигонға экономикалық тұрғыда
тәуелді күйге ... ... ... ... тұрғанда онда 400 000 адам
қызмет ... ... ... ... ... аударылуы тиіс Семей
аймағының проблемаларын төрт тұрғыда айту керек. Бұл — қоршаған орта ... 2) ... ... 3) ... ... ... келтіру және 4)
гуманитарлық көмек.
Ядролық сынақтардың экологияға, қоршаған орта мен ауыл ... мен ... ... опат еді. ... ... ауыл шаруашылығы
жерлерінің, табиғаттың, ... және ... өмір сүру ... ... ... жүргізу барысында тұрғындарға қажетті қоршаған
орта, ауыз су, тағам және басқа да ауыл ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін ядролық сынақтардың қоршаған ортаға әсері ... ... жоқ. ... 4500 ... ... ржер ... 90-
стронциймен уланған, оның үстіне бұл металдардың қордалануы Қазақстан
зандарымен бекітілген ... ... ... Оның ... ... алшақ
жатқан жерлердің, таулар мен сулардың цезий және ... ... ... ... ... радиация әсеріне 1,6 млн. адам ұшырады.
Полигон әсер ететін аймақта бүкіл ... және ... ... ... облысының үлкен бөлігі, Қарағанды облысының кейбір аудандары
болғандығын естен шығармау қажет. Басқаша айтқанда, бүл ... ... ... және Орталық Қазақстан аумағы туралы болып отыр. Бүл облыстарда ісік
аурулары мен оның салдарынан адам өлімі 1,5 есе ... ... ... ... ... сүт бездері ісіктері мен кан ... ... ... ... ... ... да ... қан айналымы, ас қорыту, дем алу
жүйелерінің эңцрокринологиялық, ганекологиялық қанның ісік емес, ... бар ... ... ... ... бұзылуы көптеп байқалады.
Мұның әсері А және В сары ауруы, туберкулездің кең тарауына өкелген.
III. ... ... ... салу мен ... ... ... ... шығын әкелді. Кеңес Одағының құлауы орналасқан жері ... ... ... ... рыногы болып табылатын полигонның аяқ астынан
экономикалық тұрғыда шет қалуын ... ... ... ... ... ... ... салдарынан бұл аймақтағы өскер үшін тамақ
пен киім дайындайтын көптеген ірі ... ... ... Бұл өз
кезегінде жергілікті ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қызметін тоқтатты.
Семей ... ауал ... ... ... ортасында болған
адамдардың бүгінде жұмыс таба алмай сандалуы кезінде шиеленісіп ... ... ... ... ... ... ... кешен, яғни,
52605 әскери бөлімшесінің атқарған істері, — негізгі ... ... ... ... 50 ... ... ұлт өкілдерінің көптеген топтарына
тәжірибе жасағаны белгілі болды.
Семейдегі ... ... ... ... жылдары әр жүз мың адамға
шаққанда жүйке психологиялық ауруға шалдыққан адамдардың саны 960-тан 1624-
ке, ақыл-ойы кем ... ... ... ... және ... тамыр дерті
бар адамдар 3692 көбейді, ал сары ... іш ... ... ... ... ... әбден мендеген.
Елу жылдан аса уақыт бойы Қазақстанның Батыс ... ... ... ... ... ... Яр" полигоны туралы 1992 ... ... ... ... жоқ. Ел ... ... зона" атты үрейлі жүмбақ аты
ғана жүретін. Тек "Нарын қозғалысы" өмірге келгеннен кейін ғана ... ... ... ... болды.
Елу жыл ішіндегі 11 ядролық жарылыс (бізге белгілі болып отырған) кезінде
24 мыңнан астам зенитті ... ... (1993 ... ... ұшырылып
жарылды. Соңғы жылдары аса қуатты СС-300 зымыран кешендері ... ... Жаңа 177 ... ... мен ... ... сыналды.
Полигонда Ресей армиясының сан мындаған бөлімшелерінің ... ... Осы ... ... Батыс Қазақстан жерінде желдің бағыты Еділ
жақ беттен ескен кезде жүзеге асырьвіып отырған. Осының салдарынан аймақтың
экологиясы нашарлап ... ... ... ... ... ... ... класты — нәрсе гептилмен, сондай-ақ кадминмен, мыспен,
қорғасынмен шамадан көп ... ... ... ... ... ... хлор ... хлор сутегі. Бұлар
жарылыстардың ... ... ... ... кең байтақ алқабының экологиялық ортасын
күйретті. Шағын көлдер, су көздері ... ... ... ... мен
ұшақтар жойылып, әскери зарядтар сынақтан өтетін "құлау аймақтары" ... ... қу ... әлі ... ... ... мен ... бірлескен өсері қатерлі аурулармен ауыратын адамдардың, сондай-
ақ, ... ... ... ... ... көбеюіне әкеліп соқтырды.
Соңғы онжылдықта "Капустин Яр" жүйесіндегі полигондарға жақын ... ... ... жағдайы Семей полигоны маңындағы
аудандардағыдан анағүрлым нашар. ... ... ... ... ... ... үздіксіз жалғасуда.
Полигондардың тоталитарлық режимнен, казармалық социализм кезеңінен
Қазақстанға қалған ауыр мұра екендігі ... ... ... Яр" ... етіп тұрған елу жылдық ...... ... ... да, ... уақыт, Қазақстанның таяу және алыс шетелдер үшін
белгісіз болып келген тарихы.
Түстігі мен өрістігінен жоғарыда аталған екі ... қос ... ... ортасынан ойып тұрып қоныс тепкен (Азғыр селосының дәл өзінде
орналасқан) Оңтүстік сейсмикалық ... ... ... мен ... ... ... ... ғылыми-зерттеу
экспериментальды "Оңтүстік сейсмикалық экспедиция" дейтін мекемесі 1964
жылы құпия келіп қоныстанған еді. ... ... ... ... жер асты ... ... жүргізіле бастады. Экспедицияның он
арнайы сынау нүктелері болды.
"Азғыр" полигонындағы "Галит" ... ... ... ... ... ал А — 1 ... скважина арқылы жер астынан әлі күнге дейін
строниций, цезий, плутоний, радионуклиттері ашық ... ... ... ... ... ... 17 рет атом ... сыналған. Алғашқы жарылыс
Азғыр ауданынан 300 метр терендікте жүргізілген. Сол сәтте жер бетіне 190
мың кюрий радиоактивті газ 20 ... ... ... ... ... жарылыстар кезінде де 11 ай бойы бұл жер ажал уын ... ... ... Атом ... ... ... (8 ... жарылыстың
деректерін қоспағанда) осы кезең ішінде 10 млн. кюрий улы газ тараған екен
.
Атырау облыстық экология және биоресурстар бас ... ... ... ... ... ... ... тиісті санитарлық талапқа сай келмеген, олардан ауыз су алып ... ... ... ұрпақтың деніне өте қатерлі екен. Сөйте ... ... ... мен ... ... осы улы ... қанағат қылып отыр.
Мамандардың тілімен айтқанда, радиоактивті газдың бұндай көлемі табиғатқа
және адамдардың өміріне үлкен қауіп төндіруге жетеді.
4. Қазақстандағы 1960-1970 ... ... ... ... ... ... аралығындағы 13 жыл Қазақстанның тың игеру аудандарында
құрғақшылық болды. Экономикалық құлдырау, экологаяның бұзылуы, материалдық,
энергиялық шығындардың бәрі ... ... күрт ... ... ... ... салдарынан республикадағы жергілікті
халықтың саны 30%-ке ... ... ... тың игеру қазақ ұлтына
функционалдық дамуында және әлеуметтік-мәдени ... ... ... жылдардың басында Н.Хрущевтың бітпейтін тізбектелген ойсыз ұйымдар
құруы, ... ... ... ... ... адамдарының
наразылығын тудырды. Бұның бәрі өкіметтің өзгеруіне әкеп соқты. Жаңа партия
басшылығы Л.И.Брежневтің ... ... ... ... ... ... күшіне ендірді. Бұның нәтижесінде: 8-ші бесжылдықта (1966-
1970 жж.) КСРО тарихында экономикада жоспар елеулі ... Бұл ... ... үшін де өте ... ... ... ... азық-түлік 1,5
есе өсті. Өндіріс өнімдерінің көлемі 1,6 есе ... ... да ... ... ... елге ... қара және түсті мегаллургия,
химиялық өңдіріс жан-жақты дамыды. ... ... ... ... ... ... 70%-ке дейін Қазақстанның ... ... ... ... ... ... 30%-тен астам фосфориттің
қоры табылды. Осының базасында салынған ... ... ... ... ... ... Ауыл ... да кейбір өзгерістер болды. 60-шы
жылдардың екінші жартысында жалпы енім 28%-ін ... ... ... ... ... Одақ ... өндірілген өнімнің 11% ауыл
шаруашылығы өнімін берді. Он тонна жүннің өрбір 4 ... ... ... ... ... 12 ... ... 100 тонна астықтың КСРО көлемінде 5 тоннасын
Қазақстан мемлекетке тапсырып отырды.
Дегенмен, 1956 жылы шаруашылық реформа тек жеке ... ... ... ... да, ал ... ... ... есеп бағыты бірте-бірте тар көлемде бір жақты, сыңар ... ... ... тән ... әдістердің басқаруы формальдық, бюрокарттық
тұрғыда болды. Ел басшылығын мадақтау, ... ... қою, іс ... етек ... Сөз бен іс ... ... ... шындықты
бұзу, шындықты бұрмалау, қабылданған шешімнің орындалмауы қоғамның қалыпты
дамуына, экономикасына, мәдениетіне, ғылымына кедергі ... ... ... ... ... музыканттар, артистер,
суретшілер өздерінің көзқарастарын еркін ... ... ... ... одағынан кетуге және шет елдерде ... ... ... ... бұл кезеңде республикада экономиканың және мәдениетіің дамуы жүріп
жатты. ... ... ... іске ... Аз ... ішінде
Маңғышлақта мұнай-газ игерілді. Өндірілген өнімнің ... ... екі ... ... ... орта ... беру, мәдени мекемелер, жаңа жоғары оқу
орындары, ғылыми ... саны ... ... ... ... ... және қазақтардың тарихын,
дәстүрін, салтын, тілін ұмыта ... ... ... ... ... материалдық базасы әлсіз болды.
Соғыс аддындығы жылдардағы ... ... ... тобының құртылуы, олардың
бір қатарының майданнан оралмай қалуыда мәдениеттің алға ... ... ... ... ... ... қудалауды
жалғастыра беруі себептерінен мәдени салаларды кадрлармен қамгамасыз етілуі
төмен болды. 50- ... ... ... дамытудың жағдайы біртіндеп
түзеле бастады.
1946 ... ... ... КСРО ... ... Қазақ филиалының
негізінде Қазақ КСР ҒА—ның құрылуы республиканың мәдени өміріндегі елеулі
оқиға ... ... ... дамытуға көрнекті орыс ғалымдары
С.И.Вавилов, И.П.Бардин, ... және ... ... ... Академияның тұңғыш президенті болып көрнекті ғалым,
Қазақстандағы ғылымды ... ... ... ... ... ... ... кейінгі жылдарда Қазақстан ғалымдары жемісті
еңбек етті. Қазақ КСР ҒА-ның ғылыми ... ... ... ... ... үшін ... ... ұсыныс пен зерттеу ұсынды. Минерал,
шикі заттар, кен орындарын табиғатта таралу заңдылықтарын ... ... ... ... үшін Қ.И. ... ... бір топ ғалымға
Лениндік сыйлық берілді.
50-жылдар ішінде Қазақстанда қоғамдық ... ... ... ... ... факультеті ашылды. 1958-ші жылы Қазақ КСР ҒА-
ның философия және құқық иниституты құрылды.
1950 жылдың аяғына ... ҚКСР ... ... 50 ... оның ... 19 ... 13 ... 2 музей, обсерватория, 3
ботаника бағы мен 8 ғылыми база жұмыс істеді.
Академия жүйесінде жаңа институттар — ... ... ... Алтай
Кен, металлургия институттары, космос ... ... ... ... 1957 ... ... ... физика саласында
зерттеу жұмыстары жүргізіле бастады, физика-техникалық институты ядро-
физика институты болып қайта құрылды, атом ... мен ... ... жылы ... ... ... ... екі кітабын жазып бітірді.
Шығарма КСРО Мемлекеттік сыйлығына ұсынылды. 1955 жылы жазушының іргелі
туындысының ...... ... ... ... келді. Бұл шығарма
автордың ғана емес, кеп жанрлы қазақ әдебиетінің жетістігі деп есептелді.
Қазақтың ұлы ақыны, ... ... ... ... көп, ... пен
ізденіске толы өмір жолы ... ... ... ... байланысты
суреттелді. 1959 жылы М. Әуезовке әдебиет пен өнер сала-сындағы Лениндік
сыйлықтың ... ... ... ... ... ... және ... маңызын бағалау болды.
Ғабит Мүсіреповтың "Оянған өлке" романы 50-жылдардағы ұлттық прозаның
жетістігінің бірі болды. ... ... ... ... ... арқылы
қазақ даласындағы өзгерістерді — ұлттық жұмысшы табының қалыптасуын, дала
өміріндегі жаңалықтарды, ... бойы ... ... ... ... нағыздық шеңберінде, психологиялық терендікпен суреттеді.
Көрнекті ... ... ... ... ... ... өмірін, еңбегін, арман-мақсаттарын бейнеледі. "Өмір
мектебі" трилогиясында ... ... ... ... сыр шерту
дәстүрін жалғастыра отырып, туған халқының тарихи жолына өз түсінігінше
баға берді.
Ғ. ... бұл ... ... ... ... 1949 жылы Мәскеуде өткен
қазақ кеңес әдебиетінің онкүндігінде орыс тіліне ... ... ... ... қауымның назарын аудартты. Кейіннен автор
тарихи тақырыптарға қалам тартып, "Қарағанды", "Дауылдан ... ... ... ... ... бай және алуан түрлі бола бастады.
Бұл жылдары кернекті қазақ ақыны Әбділда ... бір ... ... сатиралық "Шайтан" поэмасын, терең ... мәні ... ... жазды. Х.Ерғалиевтың ... ... ... ... ... ... жаңғыртты", Қ.Бекқожиннің
"МарияЖагор қызы", Ж.Молдағалиевтың "Ән туралы ән" поэмалары қазақ кеңес
поэзиясының ... ... ... ... ... өмірі республикада тұратын орыс, ұйғыр,
кәріс, неміс жазушыларының шығармаларымен толығырақ сипатталады. И.Шуховтың
"Тың игерушілер" атты очерктер ... ... ... ... ... ААнаньевтың, С.Мартьяновтың, И.Шеголихинның есімдері кең танымал
бола ... ... ... X. ... "Гүлстан" повесін жазды. К.Хасанов
ұйғыр драматургиясын жасауда көп ... ... Ким Кван Хен ... ... ... тобы әдебиет сахнасынан көзге іліге бастады.
Ол кездегі өзге ... ... ... ... ... ... ... иланып, елдің боламасына сеніммен қарады. Сондықтан
олар ... ... ... өкелген жаңалықтарды шабытпен
жырлады, болыпевиктік қайраткерлердің ұнамды бейнелерін жасады. Халықтар
достығы тақырыбы ... өз ... ... ... ... өзек болып
жатгы. Сталиннің жеке басына табынушылықты ... ... ... ... ... ... ұшыраған С.Сейфуллинің, Б. Майлиннің,
І.Жансүгіровтың есімдері қайта қалпына келтірілді. Алайда, А.Байтұрсынов,
М.Жұмабаев, М.Дулатов, Ж.Аймауытов ... аса ... ... ... жүздеген ақын-жазушылардың есімдері ақталмады. Олардың көркем
туындылары республика оқырмандарының қолына тие ... да ... ... ... орта ... беру ... енгізілді.
Республикада 9 мыңға жуық мектеп, 55 жоғары және 240 орта арнаулы білім
беретін оқу ... ... ... ... ... 7 жастан жоғарғы
әрбір 2-тұрғыны оқиды. Республиканың әр 10 мың тұрғынына 169 ... ... ... ... ... Семей, Жамбыл қалалары
жоғары оқу ордаларының ірі орталықтарына айналды. ... ... ... клубтар, кітапханалар қала мен село ... ... ... кең көлемде жұмыс істеді, республика ... ... ... баспаларында жылына 29 млн. данаға жуық тиражбен 2300-ден
астам кітап ... ... ... ... ... және кәріс тілдерінде бір
жолғы тиражы 5 млн. данадан астам 427 газет шықты.
Қазақ әдебиетшілерінің көптеген ... ... жене ... ... ... ... совет әдебиетін дамытуға қосқан
үлкен үлесі үшін Ғабит Мүсіреповке Социалистік Еңбек Ері атағы ... осы ... ... "Қан мен тер" ... ... ... пен ... романдиалогы, ақын Ж.Молдағалиевтің
творчестволық табысы КСРО ... ... ие ... ... ... ... ... шеберлікпен даму үстінде.
Ә.Нүрпейісовтың романы бойынша Қазақ драма театры қойған "Қан мен ... СССР ... ... ... ... ... ... Н.Тілендиев өздерінің тамаша шығармаларымен қазақ
музыкасын байыта түсті; Ұйғыр композиторы Қ.Қожамьяров, ... ... ... етті. КСРО Мемлекеттік сыйлықтарына Абай атындағы мемлекетгік
академиялық ... және ... ... ... Е. ... пен ... ие ... "Алматы жас балеті", ... ... ... ... есімдері республикадан тыс жерлерге де ... ... ... ... ... кең ... ... "Қазақфильм" студиясының "Мәншүктуралы өн", "Атаманның
ақыры", "Қыз Жібек", "Транссібір экспресі", "Ана ... ... ... ... "Қан мен тер", ... дабыл", "Алатаудың күміс
мүйіздері" атты фильмдер одақтық экранға шығарылды.
Совет адамдары өмірінің сан ...... қыл ... ... ... онер шеберлерінің негізгі тақырыбы. КСРО ... ... ... ... СССР ... суретшісі деген
құрметті атақ берілді, Ү.Әжиев ҚазССР-інің Мемлекеттік ... ие ... ... ... ... ... ... графикші
Е.Сидоркиннің творчествосы алтын медальмен атап ... ... зор ... ... ... жоба ... ... Үкіметі
жылдарында 66 қала тұрғызылып, ... ... ... ... "Медеу" спорт комплексін, "Қазақстан" көп қабатты қонақ үйін,
"Достық үйін", ... ... алаң ... ... ... ... ... ие болды. Архитекторлар мен құрылысшылар
Қарағандыда, Өскеменде, Павлодарда, Целиноградта, республиканың ... ... ... ... ... ансамбльдер, аландар салды.
Ғылыми мекемелердің сан-салалы жүйесін қамтитын Қазақстан ғылымы мықтап
дамыды. Республика ғалымдары микро әлемнен бастап ... ... ... осы заманғы ғылымның барлық бағыттары бойынша зерттеулер жүргізіп,
Совет Одағының, ... ... мен ... ... ... ғылыми
мекемелерімен байланыс жасайды. Қазақстан ғалымдары жұмыстары арасында
клетка ішіндегі бөлшектердің жаңа класын — ... ... ... ... ... бағасын алды (бір топ ... ... ... ССР ҒА-ның академигі М. Айтхожинға Лениңдік сыйлық берілді); 4
млн. ... ... ... ... берген "Карагандауголь" өндірістік
бірлестігінің шахта аландарын аршуды тиімді жобалаудың автоматты жүйесі
енгізілді; СССР ҒА-ның академигі, ... ... ... А. ... ... жүзінде 1-рет) түсті металды вакуумдық тазарту процесі
жасадды, қорғасын ... ... ... ... алудың
технологисясы игерілді; СССР-де 1 -рет ... ... ... ... "Қазақ ССР-інің Қызыл кітабы" шығарылды; Қазақ ССР-і топырағының
картасы жасалды; егіншіліктің жаңа топырақ ... ... ... ... ... ... ҒА-ның акад. ... ... ... зертгеулеріне ҚазССР Мемлекеттік сыйлығы
берілді.
ҚазССР-і дүние жүзінің 82 елімен экономикалық жағынан, ғылыми-техникалық
жағынан — 65, ... ... — 97 ... ... жасады. Қазақстан дүние
жүзі сауда рыногына 300-ден астам өнім түрлерін шығарды. Тек қана түсті
металлургия ... өзі ... Азия және ... 20 ... шығарылды. Республика өкілдері Европаның, Азияның, Африка мен
Латын Америкасының 65 ... ... ... және ... ... ... Қазақстанға, оның қол жеткен табыстарына ынта қойып
қараушылық республикада өткізіліп жүрген халықаралық конференциялардан, СЭВ-
тің, ЮНЕСКО-ның, Дүние жүзілік денсаулық сақтау ... ... ... ... ... ... ... және творчестволық
одақтардың кездесулерінен айқын байқалды. Бірақта қазақ халқының керкем
әдебиеттегі ... ... ... бастады. Қазақ тілінің қоғамдық
міндеті тарылды. Әдебиет пен ... ... ... өше ... халқының ұлттық құндылықтарының жойылуға аз қалғаны туралы дерек
ретінде Н.Ә.Назарбаевтың "Жадымызда жатталсын, татулық дәйім сақталсьш" ... ... ... жоқ, ұлттық мәдениеттің құлдырауы қоғамдық кері кетушілікке ... ... ... ... кемелденген социализм заманында
Кеңес Одағы халықтарының ұлттық мәдениетінің әрқайсысы ... ... ... тән ... ... ... шыға ... деп мәлімдегені
есімде. Іс жүзінде нақ сол жылдары қазақтардың өздерінің сан ... ... ... ... ... үшін ... ... бәрі
жасалғаны жасырын емес. Өз басым ... ... ... ... ... дүниенің мағлұматын партиялық пайымның қатаң құндағына
салуға өрекеттеніп, тарихты ... ... ... ... ... ... Есімдері жадымызда жатталып қалған даңқты
бабаларымыздың ерлігі мен ісі ... ... ... ... жүргізу
қайда, тіпті баспасөздің өзінде оларды ауызға алудың езіне тыйым салынды.
Өткеніміздің кептеген ... ... қалт ... ... ... ... "ұлтшылдық" деген таңба соғыдды. Халықтың рухани
дүниесін құрту арқылы жүйе ... ... ... тырысып бақты.
Әйтпесе, болыпевиктердің еліміздегі ұлттық ерекшелік біткеннің тамырына
балта ... ... өз ... ... ... ... қол
жеткізуге және халықтардың санасына адамдардың жаңа қауымдастығы — кеңес
халқының дүниеге келгені ... ... ... ... ... есер
ниеттерір іске асыруға тырысқан әрекеттерін немен түсіндіреміз?"
"Ақыры ең бір ... ...... ... ... алынды. Ол біртіндеп іске
де асырыла бастады. Егер ... ... ... Республикасы
Конституциясының 13-бабында бізде мемлекеттік тілдер ретінде қазақ және
орыс тілдері танылады деп ... 1937 ... ... Конституцияда
мемлекетік тіл туралы тіпті әңгіме қозғалған жоқ. Бұл ... 1977 ... ... КСР ... да ... ... жоқ. Сол арқылы
қазақтарды жаппай орыстаңдыруға зандық негіз қаланды. Бұрынғы Кеңес ... ... де ... ... ... бақи ... келген араб өліпбиі 30-шы жылдары ... ... ... ... ... ... ... қоғамның дүниетанымдық негізі аяғынан басына тұрғызылып, халық
ғасырлар бойғы тілдік ... ... ... ... тілдің табиғаты
бөтен әлемін қайтадан шиырлауға мәжбүр болды. Қоймалардың сөрелерінде
тарихтың, мәдениет пен ... ... мол аса ұлы ... ... ... құжаттар шаң басып жатты. Олар өздерін қазақ тілінен қайтадан
қазақ тіліне, тек жаңа ... ... ... ... ... сәтін
сарсыла тосып жатты. Көптеген материалдарға сол ... ... ... енді-
енді ғана ғалымдарымыз бұл іске кірісе бастады. Есесіне, мұның өзі жүйеге
қолайлы еді, бір ... ... ... ... ... ... ... атаулы түгелдей сыпырып алынды.
Жоғарыда айтқанымдай, 50-ші жылдардың ортасына таман ... ... ... ... ана тіліне деген сұранысы мүлде
төмендеп кетті. Қазақ мектептері жаппай ... ... ... ... ана ... ... ... мән-мағынасы жоқ
дегеңцей торығушылық сезіміне берілді, өйткені Кеңес Одағының, соның ішінде
Қазақстанның барлық орта және ... оқу ... ... орыс ... ... бағытымен республикамызға тап болған басқа халықтардың тіддері
де осындай ауыр халді бастарынан кешті. Әлбетте, орыс ... ... ... ... ... ... реті келген сәтте, ... ... ... ... газеттердің, журнаддар мен кітаптардың
шығарылып жүргені мақтанышпен айтылып ... ... ... да ... ... заңдылықтарына, кәдімгі қисьрға келмейтін ... ... де рас" — ... ССР ... бес томдық. 5 том. Алматы 1984.
Қазақстан за 40 лет Стат.Сборник. Алматы 1960
Освоение ... ... ... партии и народа.
1974 №7. Вестник Высшей школы М., 1990 ... М. ... ... ... "Егемен Қазақстан". 1996 . 18 сәуір.
Қазақстан тарихы. 1994. N1.
Тоқаев Қ. Семей — ... ... ... Семей —ертеңге жүктелген аманат.
"Егемен Қазақстан". 1988. 8 қыркүйек.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1941-1991 кеңес мектебі мен педагогикасы26 бет
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Бокс3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь