Абай Құнанбайұлы өмірбаяны


Абай 1845 жылы бұрынғы Семей облысының, Семей уезі, Шыңғыс болысында туған. Шыққан руы – Тобықты. Ата – тегі сол тобықты ішінде билік құрып, ықпалын жүргізіп, үстемдік етіп келген тұқым. Үлкен әкесі Өскембай тобықтының атақты биі болып өткен. Өз әкесі Құнанбай көп заман тобықты болысына старшын боп кеп, бір уақыт Қарқаралы округіне аға сұлтан да болады.
Ол, уақытта Сібір өлкесіндегі қазақ аймақтарының 1822 жылдың «Сібір қазақтары турасындағы устав» деген законы бойынша биленетін. Бұдан бұрын патша үкіметі бекіткен хандық-хандыққа бөлініп жүретін қазақ өлкесі мына заңнан соң, округ – округке бөлінетін болған.
Сондай округтердің бірі жоғарыда айтылған Қарқаралы округі. Округті округ округтік приказ билейді. Бұл бес адам. Соның бастығын аға сұлтан деген. Орынбасары кіші сұлтан. Қалғандары мүше. Құнанбайдан бұрын Қарқара округіне аға сұлтан болушылар Бөкей нәсілі төрелер екен. Құнанбай тұсында кезектесіп аға сұлтан болып жүргенде Жамантай, Құсбек дегендер болады. Аға сұлтандардың төреден сайлануы ол кездегі патша өкіметінің саясатына шарт есепті болады. Бұрын хандық құрған қазақ ұлығы төрелер арқылы билей тұру керек. Оларға аналарды әкімшіліктен шұғыл жұлып тастаса ел бүлініп өлке басы ноқтадан шығып кететіндей көрінген. Сол себепті аға сұлтандық сияқты дәрежемен әуелі осындай топтарды алдандыра тұрмақ болады. Алдандырады да.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ


1. Абай. Өлеңдер жинағы. Астана, 2002 – 92 б
2. Р. Сыздық, Б. Шалабай, А. Әділова. Көркем мәтінді лингвистикалық талдау. Алматы, 2002 – 184 б
3. Н. Нурахметов. Абайдың ұстаздық ұлағаты. //Абай, № 3, 1996, 66-72 бб
4. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің таризы. Алматы, 1997 – 929 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Тақырыбы: Абай Құнанбайұлы
Орындаған:
________________
Тексерген:
_________________
Абай 1845 жылы бұрынғы Семей облысының, Семей уезі, Шыңғыс болысында
туған. Шыққан руы – Тобықты. Ата – тегі сол тобықты ішінде билік құрып,
ықпалын жүргізіп, үстемдік етіп келген тұқым. Үлкен әкесі Өскембай
тобықтының атақты биі болып өткен. Өз әкесі Құнанбай көп заман тобықты
болысына старшын боп кеп, бір уақыт Қарқаралы округіне аға сұлтан да
болады.
Ол, уақытта Сібір өлкесіндегі қазақ аймақтарының 1822 жылдың «Сібір
қазақтары турасындағы устав» деген законы бойынша биленетін. Бұдан бұрын
патша үкіметі бекіткен хандық-хандыққа бөлініп жүретін қазақ өлкесі мына
заңнан соң, округ – округке бөлінетін болған.
Сондай округтердің бірі жоғарыда айтылған Қарқаралы округі. Округті
округ округтік приказ билейді. Бұл бес адам. Соның бастығын аға сұлтан
деген. Орынбасары кіші сұлтан. Қалғандары мүше. Құнанбайдан бұрын Қарқара
округіне аға сұлтан болушылар Бөкей нәсілі төрелер екен. Құнанбай тұсында
кезектесіп аға сұлтан болып жүргенде Жамантай, Құсбек дегендер болады. Аға
сұлтандардың төреден сайлануы ол кездегі патша өкіметінің саясатына шарт
есепті болады. Бұрын хандық құрған қазақ ұлығы төрелер арқылы билей тұру
керек. Оларға аналарды әкімшіліктен шұғыл жұлып тастаса ел бүлініп өлке
басы ноқтадан шығып кететіндей көрінген. Сол себепті аға сұлтандық сияқты
дәрежемен әуелі осындай топтарды алдандыра тұрмақ болады. Алдандырады да.
Міне, осындай жайда құнанбайдың аға сұлтан болуы дағдыдан тысқары іс
болған. Ол аға сұлтандықты алғанда Құсбек, Жамантайдың бақталас партиясы
арқылы арадан килігіп, бейнетсіз алып кеткен. Бірақ қалайда болса алғаш рет
төре еместің аға сұлтан болушысы осы. Бұл оқиғаның өз тұсындағы қазақ ру
басшылары «қарадан хан болған, жабыдан тұлпар туған» деп көтеріп Құнанбай
басына көп абырой даңқ бітірген.
Сондаймен округ көлемінде «жүлде алған», «хан баласына қарамай озған»
Құнанбай өзінің тобықты руының ішінде теңі жоқ жалғыз әмірші қаліне ие
болды. Дәреже, атақпен қатар мол байлық оралды. Оңды – солды көрші
рулардан, әлсіз жақтарынан жер молайды, қоныс баптап алады. Жалпы тобықты
қонысын бір молайтты, соның ішінде өз атасы өз ауылының қоныс қыстауларын
тобықты жерінің тап ортасынан сара тіліп алып, кейінгі ұрпағының байлық
сақтауына да ірге қалайды.
Заманындағы ел б илеген әміршілерге үлгі қылып, діндарлықты ұстайды.
Қарқаралы қаласынан мешіт салып, Меккеге тәкия салады. Қолындамолдалар, дін
басылар ұстайды.
Осындайдың бәрінен атақ даңқын зорайтып, әміршілік, үстемдік салмағын
нығатып алып, тобықты руларын бір шыбықпен айдайды. Әмірші жалғыз өз емес,
бұның інісі ағайыны болса бәрі де тобықты көпшілігінің басына қамшы
үйіруде, тізе көрсетуден айықпайды.
Бірнеше үлкен руларды мекен етіп отырға қоныс қыстауларынан аударып
екінші жерге әкеп сап, оның орнына тысқа сондай мол руларды тойдырып
қондыру сияқты көп – көп аударыс, төңкерістер жасайды.
Сол сияқты көп мінез, көп қылықтардың салдары тобықты ішінен
құнанбайға қарсы күшті ереуіл, үлкен қимыл туғызады. Жаулық ел ішінің
көлемінен асып, ұлыққа шығу, араздасу, бас кетіру сияқты қалдерге жетеді.
Сенер туысқаны әлді болмай жалғыздық көруге айналған құнанбай өз
балаларын іске салады. Соның ішінде алдымен көмегіне алып сүйеніш алғаны
Абай болады.
Қысқасы кейін ақын болатын Абай өз әкесінен үлкен күші, үлкен үстемдік
билеушілікті мұраға алумен қатар сол әкесінен бері келе жатқан тобықты
ішінен үлкен «араздық, жаулық, жұлқысуын да» мұра қылып алады. Абайдың
балалық, жастық шағында алдыңғы заманнан жуан атадан қалған сыбаға міндет
осылайша болған.
Абай әкесінің алты баласының ішінде ертеден дәме қалғаны болады. Сол
себепті оны әкесі жас күнінде Семейге апарып Ахмет Риза деген иманның
медресесіне оқуға береді. Бірнеше жыл сонда мұсылманша оқудан алғаны: араб,
парсы ақындарымен шағатай үлгісіндегі түркі әдебиетімен танысқан. Бұның
үстіне өз уақытына дін жайында жетіп, молдалығы бар бала болып, қалады.
Медреседегі кезде көбірек бой салып оқығаны ақындар болу керек. Бірен –
саран сол уақытынан сақталып қалған «әліп би өлеңі», «жүзі раушан» деген
сияқты бірен – саран өлеңі араб, қарсы ақындарын оқып танысу ғана емес
солар үлгісіндегі жазып байқамақ талабында көрсетеді.
Зейінді, талапты шәкірт жасының аздығына қарамай өзінше нәрлі оқу деп
таңдағанда, дін схолостикасынан гөрі сол ақындарды сүйісіп кеткен сияқты.
Бірақ оқуы ұзаққа бармаған, 13 жасынан ары сол шала сүрлеу оқудың да
есігі жабылады. Ел тартысында жалғыздық сезе бастаған әкесі бұны оқудан
алып өзге жұмысқа қосады. Ол жұмысы – ел сөз, ел билеу жұмысы. Әуелі ат
үсті «барып келіп», «пәленге пәлен сәлем айтып келмек» жүріп аяғы азғана
жылдың ішінде жап – жас Абайдан мықты, жуан би, руласы, ел тартысының атқа
мінері қалыптанып шығады.
Әкесіне көмекші ғана емес, әр уақытында ол істер жүрген іс, биліктің,
бәрін өз қолына меңгеріп алады. Құнанбаймен алсықан туысқанмен 17 кісіні
Сібір айдатады. Сонымен бір тартыстың бастықтары бұлардан жеңіледі. Бірақ
сол жеңудің өзі де атадан ұрпаққа кететін үзілмес жаулықтың себепшісі
болады. Әкесі бастаған істі аяқтаймын деген Абай өзінің ұзын өміріне
жетерлік пәле, тартыс талоас бәлесін тілеп алады.
Ұлық пен ағайын ішіндегі күш салмақпен жеңіп алған Абайға тартысушы
жаауларының өштігі кемімейді. Күшейе береді.Бұның өзі қолданған әдісті
қолданып үстінен ұлық атаулыға арыздар беріледі. Неше алуан жала жабылады.
Бұл бір ғана жыл емес әрбір жыл болып отырады. Мысалы, 28 жасында келгенде
бір қыс ішінде 12 түрлі зор қылмысты іспен тексерілетін болған кезі де бар.
Ол істердің түрлері кісі өлтіру, ауыл шабу, қос талау, жер өртеу тағы –
тағы сондайлар. Әрине, Абай бұның бәрін өз қолымен істемеуі мүмкін. Көбі
сол күнгі шағым қойылып, жалақорлық арқылы беруден өтірік арыз, жалған
куәлік, бос жала болуға тиіс.
Бірақ ол күндегі тартыстың тәсілі сол. Ұлық арқылы мұқату керек болса
осындай жалалар жауып, соны жалған куәлік – жан күмән, ант иманмен бекіту
керек. Абайдың 17 кісі жауларын айдатқанда өзі қолданған әдісі, айласы да
осы болатын.
Жаңағы 28 жасында 12 арызбен тергелуі сол өмір бойында талай рет
болған, кезек жабылатын пәле – жаланың бірі ғана болса, бұл жылдары іс,
арыздық саны ғана молырақ болған. Бірақ Абай бұндай тартысқа ысылып,
қалыптанып алған еді. Бір қыс бойы қалада жатып, қарсы қимыл істеп
қайтаратын да, пұлын да шашып жүріп «әні әкетті», «міні әкетті десіп»
жаулары жүргенде, бұл ап – аман ағарып шығып пәледен бірақ құтылып кетеді.
Осындай тартыс, даудың қалың ішіне кіріп, белшесінен абып жүрегн
уақытта Абай қара күш, айламен қатар, тіл безеуді, шешендік, жүйрікті де
үлкен құрал қылған. Ерте уақыттан ақ жауапқа жүйрік, ескі жораға жетік,
алғыр би қалпымен қалпына келіп алады.
Естімеген шешені ақыны, ескі сөзі некен саяқ болады. Уақытындағы не
жүйрік, не білгір ділмар болса соның еш қайсысынан кем түспейді, асып түсіп
отыратын болады. Бұнысы бұрыннан аыздан – ауызға көшіп, сақталып келе
жатқан қазақ ішіндегі сөз қазынасын молынан ұғынып, біліпалуына себеп
болдаы. Көп жерде өзі де өлеңдетіп, тақпақтатып, сырлап, сымбатты сөйлейтін
болады. Өлең жас күнінен білінген өнері болса да, дәл жаңағы қызу,
тарбойына ылайық өнер деп білмейді. Қайта би басын кішірейтетін, абүйір
атағын кемітетін нәрсе деп біледі. Ол кезде ақын тіл безеген, соны кәсіп
қылған әлсіздің, құнсыздың ісі сияқты бағаланатын. Абай өзі де солай
қараған. Сол себепті ерте уақытының өлеңі, әлде қалай суырып салу ретінде
айтылып, сол айтылған жерінде қала беретін болған.
Өлеңді Абай бері келіп орта жасқа іліне беріп қана ауысады. Бұған
бірнше себептер бар. Ең әуелі ел тартысына жасы 35 – 40-қа келген шамада
бар дегенін істеп, әмір биліктің бәрін өз қолына, өз тұқымына меңгеріп
барып алады. Тартыс ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев туралы7 бет
Абай Құнанбаев өмірбаяны және шығармалары18 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
Абай (Ибрагим) Құнанбаев30 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы4 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы13 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы. Абай шығармалары тілінің лексикасы24 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайев19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь