Абайдың сыны

Абай қазақ халқының тұрмыс – халіне жіті қарап, өз бағалауын хатқа түсіріп отырған, ақындық шығармаларының да дені елінің қаракетін сипаттап, сын көзінен өткізгенін аңғартады. Ұлы ақынның сыншылдығын міншілдігі деп түсінбеуіміз керек. Абайдың сыны әр тарапты, әрі ауқымды: адамның мінез – құлқын ғана сынамайды, қоғамдық, әлеуметтік, әдеби де өнерлік, ғылыми, ұстаздық болып келеді. Алдымен ұлт мінезін қатал сынайды: «Біздің қазақтың достығы, дұшпандығы, мақтаны, мықтылығы, мал іздеуі, өнер іздеуі, жұрт тануы ешбір халыққа ұқсамайды. Бірімізді біріміз аңдып, жаулап, ұрлап, кірпік қақтырмай отырғанымыз...» - дейді жиырма төртінші сөзінде. Міне, ұлы ойшылдың арманы – осылай асқақ, көксеуі - күрделі, сыны – сындарлы.
Ақынның сыншылдығын, негізінен, үш салаға даралаймыз:
1. Әлеумет өміріне, замана көзқарасы.
2. Өнер мен әдебиетке, ғылымға көзқарасы..
3. жеке адамның мінез – құлқын адамшылық, имандылық, ұстаздық тұрғысынан бағалауы...
Абай елдің тұрмыс – халін, өз тұсының халық ұғымы тұрғысынан талдап түсіндіреді. Қайғысы не десең, мақалдарынан танисың: «Түстік өмірің болса, күндік мал жи», «Өзіңде жоқ болса, әкең де жат», «Мал – адамның бауыр еті», « Малының беті – жарық, малсыздың беті – шарық», «Елдің малы – елде, еріккенде - қолда» т.б.
Мақал – мәтелдер ел тұрмысы, адам өмірінен туған қисынды даналық десек, Абай ұлттық, дәстүрлік ой – пікірдің қисынына сүйене отырып, қалыптасқан теріс өнегені сынға алады. Сол сияқты ақын алтыншы сөзінде тағы бір мақалға мән беріп, мазмұнына талдау жасайды: «Өнер алды – бірлік, ырыс – алды тірлік». Бірлік қандай елде болады, қайтсе тату болады – білмейді. Қазақ ойлайды: бірлігі ат ортақ. Киім ортақ, дәулет ортақ болса екен дейді. Олай болғанда, байлықтан не пайда, кедейліктен не зиян? Ағайын құрмай мал іздеп не керек? Осы ма бірлік? Жоқ, бірлік – ақылға бірлік, малға бірлік емес, малыңды беріп отырсаң, атасы басқа, діні басқа, күні басқалар да жалданып бірлік қылады. Бұл бірлікке, « өңкей келісім сылдырап тұрған» бірлікке жету үшін адам санасының өте жоғары болатынына меңзеп отыр. Абай өз ортасында ойшылдығы, сыншылдығы мен соншалық жоғары: сол тұстың әкімдерін, құрылысын әжуалап, мысқылдап, керек десеңіз, әшкерелеп те отырады. Өлеңінде «Болыс болдым мінеки, бар малымды шығындап» деп күлкіге айналдырса, ғақлиясынан да сол күлкінің зілін көреміз. «Болыс пен биді құрметтейін десең, құдай берген болыстық пен билік елде жоқ. Сатып алған, жалынып бас ұрып алған болыстық пенен биліктің ешбір қасиеті жоқ». Ел арасын бұзатын, пара алып байыған пасықтарды Абай басқа шығармаларында да әшкерелейді.
Өз тұсындағы әлеуметтік құрылысқа наразылығы Абай шығармаларында үнемі жүріп отырады. Бұдан біз ұлы ақынның демократ бағытында көреміз
        
        Абай қазақ халқының тұрмыс – халіне жіті қарап, өз бағалауын хатқа
түсіріп ... ... ... да дені елінің қаракетін сипаттап,
сын көзінен өткізгенін аңғартады. Ұлы ақынның ... ... ... керек. Абайдың сыны әр тарапты, әрі ауқымды: адамның ... ... ғана ... қоғамдық, әлеуметтік, әдеби де өнерлік, ғылыми,
ұстаздық болып келеді. Алдымен ұлт мінезін қатал сынайды: «Біздің қазақтың
достығы, ... ... ... мал ... өнер ... жұрт
тануы ешбір халыққа ұқсамайды. Бірімізді біріміз аңдып, жаулап, ұрлап,
кірпік қақтырмай отырғанымыз...» - дейді жиырма төртінші сөзінде. Міне, ұлы
ойшылдың ...... ... ... - ... сыны – сындарлы.
Ақынның сыншылдығын, негізінен, үш салаға даралаймыз:
1. Әлеумет өміріне, замана көзқарасы.
2. Өнер мен әдебиетке, ғылымға көзқарасы..
3. жеке ... ...... ... ... ... ... елдің тұрмыс – халін, өз тұсының халық ұғымы тұрғысынан талдап
түсіндіреді. ... не ... ... ... ... ... күндік мал жи», «Өзіңде жоқ болса, әкең де жат», «Мал – адамның
бауыр еті», « Малының беті – ... ... беті – ... ... ... ... ... - қолда» т.б.
Мақал – мәтелдер ел тұрмысы, адам өмірінен туған қисынды даналық
десек, Абай ұлттық, дәстүрлік ой – ... ... ... ... ... өнегені сынға алады. Сол сияқты ақын алтыншы сөзінде
тағы бір мақалға мән беріп, мазмұнына талдау жасайды: «Өнер алды –
бірлік, ырыс – алды ... ... ... елде ... ... тату
болады – білмейді. Қазақ ойлайды: бірлігі ат ортақ. Киім ортақ, дәулет
ортақ болса екен ... Олай ... ... не ... ... ... Ағайын құрмай мал іздеп не керек? Осы ма бірлік? Жоқ, бірлік ... ... ... ... ... малыңды беріп отырсаң, атасы басқа,
діні басқа, күні басқалар да жалданып бірлік ... Бұл ... ... ... ... ... бірлікке жету үшін адам санасының өте
жоғары болатынына меңзеп отыр. Абай өз ортасында ойшылдығы, сыншылдығы
мен соншалық жоғары: сол ... ... ... ... мысқылдап,
керек десеңіз, әшкерелеп те отырады. Өлеңінде «Болыс болдым мінеки, ... ... деп ... ... ... да сол ... көреміз. «Болыс пен биді құрметтейін десең, құдай берген болыстық
пен билік елде жоқ. ... ... ... бас ұрып ... ... ... ешбір қасиеті жоқ». Ел арасын бұзатын, пара алып байыған
пасықтарды Абай басқа шығармаларында да әшкерелейді.
Өз тұсындағы әлеуметтік құрылысқа ... Абай ... ... отырады. Бұдан біз ұлы ақынның демократ бағытында көреміз. «Бұрынғы
қазақ жайын жақсы білген адамдар айтыпты: «Би екеу болса, дау төртеу
болады» - ... ... ... ... алып, яки жеребемен сайлап алып, жүгінсе,
сонда дау ұзамай бітім болар еді». Ақынның осы ойының өзінде талғау,
таңдау, әділеттікті ... бар. ... сол ... ... жауы – ... да бар екенін аңғартады: «Күшті жықпай, бай жеңбек әуел бастан...
жаны аяулы жақсыға ... деп ... бір ит ... жүр ... ... ... әрі сұм ... қасында жүргеннің ашық – айқын айтып беріп,
ақын риясыз шыншылдығын танытады. Төңірегінде бай, кедей ғана емес «Қу,
білгіш» атанғысы кеп ... ... әрі ... ... бар екенін ақын аяныш
білдіре сипаттап, әрдайым әділдік пен шыншылдық жайында екенін ел – жұртына
жария ... ... ...... ... – күйіне орай деп білсек,
сыршылдығы мен сыншылдығын да сол тұрғыдан ... ... ... ... дос ... жоқ, ... серт ... бар? Алда көрген артта жоқ ,
мысқыл, өсек айла бар...?». «Кімге достық көп еттім, Түбі болды бір кейіс»
өлеңнің бұл ... ... ... ... ...... шынайы
көріністерден туған.
Абай қазақ тұрмысы, қазақтың мінез –құлқы хақында да көп өлең ... ... сыр ... ... «Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арманында»
жалқылай да, жалпылай да бөлек сынап, мінеп бағады. Тағы бір өлеңіндегі
«Берекесі кеткен ел, суы ... ... көл» ... бейнелі жолдары да осы
оның түйінінде туса керек. Абай «Қазақ» деген сөзді «Ұлт» немесе ел
мағынасында қолданады. Қазақ қоғамындағы келеңсіздіктерді, ... ... ... оғаш ... ... «Тез ... ... ағаш жатпас»деген
тұрғыда, қайтсем елімді жетілдірем, көркейтсем деген ... ... ... ... ... ... сұлулық тұрғыда санауы
- өз алдына бір жүйе, көркемдік ... ... ... ... ... ойдың жемісі. Абайдың көркемдік көзқарасы: «Әсемпаз
болма әрнеге, Өнерпаз болсаң, арқалан, Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін
тап та бар ... - ... өлең ... ақ көрінеді. Өнерге деген өрелі
талғамнан оның сыни талап – тілегі сынап отырады. Ұлы ақынның поэзияға
талабы « ... ... ... жылы ... Теп – ... ... ... «Өлеңге әркімнің ақ бар таласы. Сонда да солардың бар
таңдамасы» Қазақтың келістірер қай баласы?. Абай ... ... ... қана ... ... домбыра алып,
«топта сарнап мақтау өлең айтушыларды» көр-жерді құрастырушы,мақал-мәтел
ескі билерді де қатты шенейді.«Мал үшін біреуді алдап, біреуді арбаушы» ... ... ... ... берген.«Сөз түзелді,тыңдаушы,
сен де түзел» дегенде, көркем сөз қадірін ... ... ... ... ... ... кестенің бізі. Өрнегін сендей сала
алмас» деп, сөз өнерінің құдіретін соншалық жоғары бағалайды, ал осы
бағалауда рухани жан күші жатқанын ... ... ... Шортанбай мен Дулатқа айтқан әйгілі сыны өлеңді өнер дәрежесіне
жеткізіп, мінсіз – жазу тұрғысынан деп білеміз, бұл сын олардың ақындығын
жоққа ... ... ... бірі ... бірі құрау» дегенде сөз
қолданыстарына көңіл толмай отыр. Абай өлеңді өз ... ... ... ... да жан ... ... ... нақты дәлелді
келеді. «Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа, адам ойы түрленіп ауған шақта
Салған ән – көлеңкесі сол көңілдің» дегенде сезімнің сыр – ... ... ... оты бар ойлы ... ... суретті
сәулесі түсетініне ақынның көңілі әбден сенген. Жақсы әнді ой көзімен
тыңдауды ұсынады. Өнерге, ... әрі ... ... ... көрсететінін» және
сол нұр сәуле жаныңды ерітіп, жабырқаған көңілді көтеретінін қисын ... ... ... ой – ... мен анық ... Сонымен бірге,
адамның рухани («Кірлеген жүрек өзі үшін, Тұра алмас әсте ... ... ... мұң мен зар қоса ... ... ... ... атып толғануының да сырын да ашып береді.
Абай қолөнерді де сындарлы бағалаған: «Мал жұтайды, өнер жұтамайды.
Алдау қоспай адал еңбегін ... ...... ... сол. ... ... аз – маз өнер берген «Қазақтардың кеселдері болады»
Абай соңғы ойын ... ... бөге ... ... ... кербездікке салынатынын, мақтаншақтыққа берілетінімен
дәлелдейді. Орынсыз мал шашып, дарқанситынын сөлекет мінезіне жатқызған.
Бұл ойы – «Өнерпаз болсаң, арқалан» деген қағидасынан туған талғампаздығы.
Абайдың ...... ......... сыны әр ... ... болып келеді. Сөз құдіретімен көркемдік қалыпқа құйғанда, сол ... ... ... ... ыстық леп, қызу қуатты, кейде күлкілі, аянышты,
күйінішті.
Ақындық сынын негізінен екі ... ... ... ... ... ... жалқаулық, мақтаншақтық, қулық – сұмдық,
парақорлық, жарамсақтық, ұрлық – қарлыққа байланысты жеке адамды сынауы,
шенеуі, мысқылдап күлкі қылуы.
2. ғылымға, ...... ... ... ... ... мен күншілдігі сияқты сүйекке сіңген көпе – көрінеу ... ... ... ... ызалы әжуа қылуы. Абайдың бұл сындары әр
тарапты. Солардың бірі ... ... ... ... екі ... ... бірі – бет пішінін, сақал – мұртын, мүшесін, жүрісін қас –
қабағын қолдан түзетіп, шынтағын көтеріп, ... ... әуре ...... ... ... ... деп, солардың арқасында сыпайы,
жұғымды жігіт аттанбаққа, өзінен ілгерілерге елеулі болып, өзі
қатардағының ішін ... ... ... ... дүние – ай,
осылардың атындай ат мініп, киімдей киім ... не ... бар ... ... ... - деп, ... етеді ақын. Бұл мінезден
күйреп жатқан адам да жоқ, қоғам да жоқ. Ең ...... Ұлы ақын өр ... ... ... тап басып сынайды.
«Өтірік пен өсекке бәйге атындай аңқылдаушылар» бір топ, «Бойы бұлғаң,
сөзі жылмаңдар», «ата – ... ... ... осы ... ... ... көтеріп, оразашыл, намазшыл болып жүргендері» бар, «құлық сауып, көз
сүзіп, ... ... ... мен ... «мал мен ... ... пасықтар» өз жөнімен, «өзі көрген қоймасын ашып берер» сатқындар,
«жау жағадан алған күн, өздері иттей тақымдар», «күн жауғанда қойныңда,
күн ашықта ... ... ... ... атын ... ел ... қаққандар», «сабырсыз, арсыз еріншектер» қосылғанда, қаншама мінез,
қаншама ...... көз ... ... ... ақынның ашына сынап,
ызалы күлкіге айналдыратындары. Осылардың арасынан «Бет – аузын сөз
сөйлерде жүз құбылтып, қас кетіріп, ... ... ... деп
суреттелетін ұсқын – типтерді де көреміз.
«Балам орнымды бассын деген не сөз? Өзіңнен қалған дүние иесіз қалар ... ... ... ... сен ... пе ... Өліп бара жатқанда өзгеден
қызғанып айтқаның ба? ... ... ... не ... артықша орның бар
еді? Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік, не ... ... ... Өзіңнің қылған иттігің аз болды ма? Енді бір бала туғызып, оны да
ит қылуға, оған да қорлық ... ... неге ... болдың?... Егер
жаманшылықты көп қылған болсаң, балаңның оқыған құраны сені неге
жеткізеді?» Абай бұл арада өнегесіз, өнерсізге кінә ... ... Тірі ... қу, сұм бол деп тәрбиелейсің, әуелі құдайдан тілемейсің, адал
еңбекке ... ... - ... ... ... ... сол». Бұл жеке адамға айтылған сөз емес. Жалпы қазақтың теріс
пиғылын әшкерелеуге арналған, ... ... ... ... еңбек қылып мал
табарлық қуат берді. Ерінбей еңбек қылса...кім бай болмайды?» деп,
байлықтың бар көзі еңбекте екенін, ғылым арқылы өркендеу қажеттігін ... ... ... ... иттікпен тапса да, адамшылықпен жұмсаған»
қазақ көрмегенін айтып та өз ренішін білдіреді. Демек, ақын мал тапқан
қазақтың тұрмыс ... ... ... де разы ... Жеке адам және оның
келеңсіз жақтары хақында былай түйеді: ... ... кісі ... ... ... қайратсыз қорқақ, ақылсыз, надан келеді, әрбір ақылсыз
надан , арсыз келеді; ... ... ... ... өзі ... ... достығы жоқ жандар шығады» деп түйеді. Ұлы ойшылдың бұл
қағидасы тек қазақ психологиясына ғана тән емес, адамзат дүниесіне, соның
ішіне жағымсыз ... ... - ... ... тән. Ал ... қазақтың
өзіне тән керенаулық пен арамзалықты қалай әшкерелейтініне бір мысал
келтірейік: «...Мал ... ... ... ... ... ... ... жайлап, жүйрікті байлап отырмақ. Қыстауы тарлық қылса...
біреудің қыстауын сатып алмақ, ептеп алмақ, тартып алмақ... әр қазақтың ойы
осы».
Абай неге бұлай ... Ол ... ... де ... ... ... ... біледі. Бірақ олардың шаруашылық жүргізіп, мал табуы, яғни байлық
жасауы ғылымға, техника жетістіктеріне ... ... ... ... өз ... ... дәріптеп насихаттайды. Тіпті ғылымға
жетілген ел қоғамдық құрылысын өздері өзгертеді, әділдік туады деген ойды
ылғи сабақтап отырған. «Болмасаң да ... бақ, бір ... ... - ... бұл ... «...Ғылым бағарға да, ғылым сөзін сөйлер де адам
жоқ. Білгеніңді ... ... ... кімнен сұрайсың... Мұңдасып
шер тарқатысар кісі болған соң, ғылым өзі – бір тез қартайтатын ... - ... адам ... ... ... ... аздығы неліктен болатынына зер салған ойшыл. Бәрі
білімсіздіктен туады деп түсінетіні байқалады, сондықтан да ... аса ... ... ... де осы ... ... ... «Бір сөз үшін жау
болып, Бір күн үшін дос болып, Жүз құбылған салт шықты» немесе «Сорлы қазақ
сол үшін алты ... ала ... ... - өзі ... ... Тағы бір дәлелді ойы: «Сабырдан басқа сыры жоқ, Шаруаға қыры жоқ,
Өтірік , өсек, мақтанға, Ағып тұрса бейне су» Бәрі – ... ...... ... ... ... Жай сипаттау емес, көркем сипат,
шымбайына батыра сынғанын ... «Ит ... ешкі ... ... ... ... үлгісіз шіркін, неғылсын өнер ізденіп!». Абайдың сыны
қазақ халқының барлық қат – қабатын қамтиды, солардың ... ... ... ... ... тон тола ма, Ар – ... ... дегенде кімді
айтып отыр? Әрине, шен – шекпенділерді меңзеген. «Елі жөнді болыстар
мақтанып жүр ... ... ... ... ... тілеу қостық
қой, бәрі алдамшы саудагер», «Ілгері бір жақсыға ... - деп ... ... ... ... күйі деп қарамасақ керек: Көңіл күйі өмір
күйінен, тұрмыс, тіршіліктен , ... ... де ... ... анты бар, Ел ... кетті ғой, Елмін деген салты бар, әлі ... ... жоқ, ... - деп ... тағы бір наразылығы. Абай неге осынша
күйіне, қайғыра берген? Бұл сұраққа жауап – ол өз ... ... ... жоғары тұр. «Жаны аяулы жақсыға қосамын деп, әркім
бір ит сақтап жүр ... ... соң, ... ... жақсының» маңдай
алды өзі ғой... «жөн кісі ... әлі ... ... жоқ» - деуінен – ақ
қоғамның әділетсіздігін айқын көреміз. Шыншыл, сыршыл ақынның түпкі ойы,
мақсатты сөзі асыл ... ... мына бір ... ақ ... ... ... ... бірің жауға, басыңды дауға қор қылма, қорға, татулас!» Ызалы
күлкі, ащы сөзбен елін жақсы көріп жаны ашығандықтан шыққанына енді көзіміз
әбден ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы50 бет
Бастауыш сыныпта абай шыгармаларын оқыту48 бет
Бастауыш сыныпта Абай шығармаларын оқыту туралы54 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
"абай шығармашылығына әсер еткен үш арна"6 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
"Қазақ философиясы және Абай"12 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь