Абайдың сыны


Абай қазақ халқының тұрмыс – халіне жіті қарап, өз бағалауын хатқа түсіріп отырған, ақындық шығармаларының да дені елінің қаракетін сипаттап, сын көзінен өткізгенін аңғартады. Ұлы ақынның сыншылдығын міншілдігі деп түсінбеуіміз керек. Абайдың сыны әр тарапты, әрі ауқымды: адамның мінез – құлқын ғана сынамайды, қоғамдық, әлеуметтік, әдеби де өнерлік, ғылыми, ұстаздық болып келеді. Алдымен ұлт мінезін қатал сынайды: «Біздің қазақтың достығы, дұшпандығы, мақтаны, мықтылығы, мал іздеуі, өнер іздеуі, жұрт тануы ешбір халыққа ұқсамайды. Бірімізді біріміз аңдып, жаулап, ұрлап, кірпік қақтырмай отырғанымыз...» - дейді жиырма төртінші сөзінде. Міне, ұлы ойшылдың арманы – осылай асқақ, көксеуі - күрделі, сыны – сындарлы.
Ақынның сыншылдығын, негізінен, үш салаға даралаймыз:
1. Әлеумет өміріне, замана көзқарасы.
2. Өнер мен әдебиетке, ғылымға көзқарасы..
3. жеке адамның мінез – құлқын адамшылық, имандылық, ұстаздық тұрғысынан бағалауы...
Абай елдің тұрмыс – халін, өз тұсының халық ұғымы тұрғысынан талдап түсіндіреді. Қайғысы не десең, мақалдарынан танисың: «Түстік өмірің болса, күндік мал жи», «Өзіңде жоқ болса, әкең де жат», «Мал – адамның бауыр еті», « Малының беті – жарық, малсыздың беті – шарық», «Елдің малы – елде, еріккенде - қолда» т.б.
Мақал – мәтелдер ел тұрмысы, адам өмірінен туған қисынды даналық десек, Абай ұлттық, дәстүрлік ой – пікірдің қисынына сүйене отырып, қалыптасқан теріс өнегені сынға алады. Сол сияқты ақын алтыншы сөзінде тағы бір мақалға мән беріп, мазмұнына талдау жасайды: «Өнер алды – бірлік, ырыс – алды тірлік». Бірлік қандай елде болады, қайтсе тату болады – білмейді. Қазақ ойлайды: бірлігі ат ортақ. Киім ортақ, дәулет ортақ болса екен дейді. Олай болғанда, байлықтан не пайда, кедейліктен не зиян? Ағайын құрмай мал іздеп не керек? Осы ма бірлік? Жоқ, бірлік – ақылға бірлік, малға бірлік емес, малыңды беріп отырсаң, атасы басқа, діні басқа, күні басқалар да жалданып бірлік қылады. Бұл бірлікке, « өңкей келісім сылдырап тұрған» бірлікке жету үшін адам санасының өте жоғары болатынына меңзеп отыр. Абай өз ортасында ойшылдығы, сыншылдығы мен соншалық жоғары: сол тұстың әкімдерін, құрылысын әжуалап, мысқылдап, керек десеңіз, әшкерелеп те отырады. Өлеңінде «Болыс болдым мінеки, бар малымды шығындап» деп күлкіге айналдырса, ғақлиясынан да сол күлкінің зілін көреміз. «Болыс пен биді құрметтейін десең, құдай берген болыстық пен билік елде жоқ. Сатып алған, жалынып бас ұрып алған болыстық пенен биліктің ешбір қасиеті жоқ». Ел арасын бұзатын, пара алып байыған пасықтарды Абай басқа шығармаларында да әшкерелейді.
Өз тұсындағы әлеуметтік құрылысқа наразылығы Абай шығармаларында үнемі жүріп отырады. Бұдан біз ұлы ақынның демократ бағытында көреміз

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Абай қазақ халқының тұрмыс – халіне жіті қарап, өз бағалауын хатқа
түсіріп отырған, ақындық шығармаларының да дені елінің қаракетін сипаттап,
сын көзінен өткізгенін аңғартады. Ұлы ақынның сыншылдығын міншілдігі деп
түсінбеуіміз керек. Абайдың сыны әр тарапты, әрі ауқымды: адамның мінез –
құлқын ғана сынамайды, қоғамдық, әлеуметтік, әдеби де өнерлік, ғылыми,
ұстаздық болып келеді. Алдымен ұлт мінезін қатал сынайды: Біздің қазақтың
достығы, дұшпандығы, мақтаны, мықтылығы, мал іздеуі, өнер іздеуі, жұрт
тануы ешбір халыққа ұқсамайды. Бірімізді біріміз аңдып, жаулап, ұрлап,
кірпік қақтырмай отырғанымыз... - дейді жиырма төртінші сөзінде. Міне, ұлы
ойшылдың арманы – осылай асқақ, көксеуі - күрделі, сыны – сындарлы.
Ақынның сыншылдығын, негізінен, үш салаға даралаймыз:
1. Әлеумет өміріне, замана көзқарасы.
2. Өнер мен әдебиетке, ғылымға көзқарасы..
3. жеке адамның мінез – құлқын адамшылық, имандылық, ұстаздық тұрғысынан
бағалауы...
Абай елдің тұрмыс – халін, өз тұсының халық ұғымы тұрғысынан талдап
түсіндіреді. Қайғысы не десең, мақалдарынан танисың: Түстік өмірің
болса, күндік мал жи, Өзіңде жоқ болса, әкең де жат, Мал – адамның
бауыр еті, Малының беті – жарық, малсыздың беті – шарық, Елдің малы
– елде, еріккенде - қолда т.б.
Мақал – мәтелдер ел тұрмысы, адам өмірінен туған қисынды даналық
десек, Абай ұлттық, дәстүрлік ой – пікірдің қисынына сүйене отырып,
қалыптасқан теріс өнегені сынға алады. Сол сияқты ақын алтыншы сөзінде
тағы бір мақалға мән беріп, мазмұнына талдау жасайды: Өнер алды –
бірлік, ырыс – алды тірлік. Бірлік қандай елде болады, қайтсе тату
болады – білмейді. Қазақ ойлайды: бірлігі ат ортақ. Киім ортақ, дәулет
ортақ болса екен дейді. Олай болғанда, байлықтан не пайда, кедейліктен не
зиян? Ағайын құрмай мал іздеп не керек? Осы ма бірлік? Жоқ, бірлік –
ақылға бірлік, малға бірлік емес, малыңды беріп отырсаң, атасы басқа,
діні басқа, күні басқалар да жалданып бірлік қылады. Бұл бірлікке,
өңкей келісім сылдырап тұрған бірлікке жету үшін адам санасының өте
жоғары болатынына меңзеп отыр. Абай өз ортасында ойшылдығы, сыншылдығы
мен соншалық жоғары: сол тұстың әкімдерін, құрылысын әжуалап, мысқылдап,
керек десеңіз, әшкерелеп те отырады. Өлеңінде Болыс болдым мінеки, бар
малымды шығындап деп күлкіге айналдырса, ғақлиясынан да сол күлкінің
зілін көреміз. Болыс пен биді құрметтейін десең, құдай берген болыстық
пен билік елде жоқ. Сатып алған, жалынып бас ұрып алған болыстық пенен
биліктің ешбір қасиеті жоқ. Ел арасын бұзатын, пара алып байыған
пасықтарды Абай басқа шығармаларында да әшкерелейді.
Өз тұсындағы әлеуметтік құрылысқа наразылығы Абай шығармаларында үнемі
жүріп отырады. Бұдан біз ұлы ақынның демократ бағытында көреміз. Бұрынғы
қазақ жайын жақсы білген адамдар айтыпты: Би екеу болса, дау төртеу
болады - деп...
Үш бидің біреуін таңдап алып, яки жеребемен сайлап алып, жүгінсе,
сонда дау ұзамай бітім болар еді. Ақынның осы ойының өзінде талғау,
таңдау, әділеттікті таңдау бар. Бірақ сол таңдаулы жақсының жауы – зұлым,
сұрқиялар да бар екенін аңғартады: Күшті жықпай, бай жеңбек әуел бастан...
жаны аяулы жақсыға қосамын деп әркім бір ит сақтап жүр ырылдатып Адал
адамның күншіл әрі сұм дұшпаны қасында жүргеннің ашық – айқын айтып беріп,
ақын риясыз шыншылдығын танытады. Төңірегінде бай, кедей ғана емес Қу,
білгіш атанғысы кеп жүрген арамза әрі арсыз адамдар бар екенін ақын аяныш
білдіре сипаттап, әрдайым әділдік пен шыншылдық жайында екенін ел – жұртына
жария қылады. Ақының күйініш – сүйінішін көңіл – күйіне орай деп білсек,
сыршылдығы мен сыншылдығын да сол тұрғыдан түсініп, солай бағалаған ләзім,
Қажымас дос халықта жоқ, айнымас серт қайда бар? Алда көрген артта жоқ ,
мысқыл, өсек айла бар...?. Кімге достық көп еттім, Түбі болды бір кейіс
өлеңнің бұл жолындағы реніш адамдар арасындағы қарым – қатынас, шынайы
көріністерден туған.
Абай қазақ тұрмысы, қазақтың мінез –құлқы хақында да көп өлең жазып, әр
тұрғыдан сыр айтқан. Әсіресе, Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арманында
жалқылай да, жалпылай да бөлек сынап, мінеп бағады. Тағы бір өлеңіндегі
Берекесі кеткен ел, суы ашыған батпақ көл деген бейнелі жолдары да осы
оның түйінінде туса керек. Абай Қазақ деген сөзді Ұлт немесе ел
мағынасында қолданады. Қазақ қоғамындағы келеңсіздіктерді, сорақы сипат,
содыр қылық оғаш мінездерді сынағанда Тез жанында қисық ағаш жатпасдеген
тұрғыда, қайтсем елімді жетілдірем, көркейтсем деген ниетпен жанашырлық
ұлтжандылықпен сынаған. Абайдың көркемдік, әсемдік, сұлулық тұрғыда санауы
- өз алдына бір жүйе, көркемдік талғамы, қалыптасқан көзқарастан туған
қисынды, тұжырымды ойдың жемісі. Абайдың көркемдік көзқарасы: Әсемпаз
болма әрнеге, Өнерпаз болсаң, арқалан, Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін
тап та бар қалан! - деген өлең жолдарынан ақ көрінеді. Өнерге деген өрелі
талғамнан оның сыни талап – тілегі сынап отырады. Ұлы ақынның поэзияға
талабы Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, Теп – тегіс жұмыр келсін
айналасы..., Өлеңге әркімнің ақ бар таласы. Сонда да солардың бар
таңдамасы Қазақтың келістірер қай баласы?. Абай осылай көркемдік алға
тартып қана қоймайды. Қолына домбыра алып,
топта сарнап мақтау өлең айтушыларды көр-жерді құрастырушы,мақал-мәтел
ескі билерді де қатты шенейді.Мал үшін біреуді алдап, біреуді арбаушы сөз
қадірін кетірушілерді қайыршылығын әшкерелеп берген.Сөз түзелді,тыңдаушы,
сен де түзел дегенде, көркем сөз қадірін біліп, бағалаушыны таңдауын
көтеруді көздеген. Өткірдің жүзі, кестенің бізі. Өрнегін сендей сала
алмас деп, сөз өнерінің құдіретін соншалық жоғары бағалайды, ал осы
бағалауда рухани жан күші жатқанын жақсы жеткізе білген.
Абайдың Шортанбай мен Дулатқа айтқан әйгілі сыны өлеңді өнер дәрежесіне
жеткізіп, мінсіз – жазу тұрғысынан деп білеміз, бұл сын олардың ақындығын
жоққа шығару емес, Сөздерді бірі жамау, бірі құрау дегенде сөз
қолданыстарына көңіл толмай отыр. Абай өлеңді өз биігінен бағалаған.
Абайдың өнері бағалауы да жан дүниесіне әсері тұрғысынан нақты дәлелді
келеді. Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа, адам ойы түрленіп ауған шақта
Салған ән – көлеңкесі сол көңілдің дегенде сезімнің сыр – сипатын,
құбылысын суреттейді. Көкірегінде оты бар ойлы адамға сөзінің суретті
сәулесі түсетініне ақынның көңілі әбден сенген. Жақсы әнді ой көзімен
тыңдауды ұсынады. Өнерге, әнге, әрі әнге, өмір сәуле көрсететінін және
сол нұр сәуле жаныңды ерітіп, жабырқаған көңілді көтеретінін қисын жүзінде
емес, ақындық жүректің ой – сезімі мен анық жеткізген. Сонымен бірге,
адамның рухани (Кірлеген жүрек өзі үшін, Тұра алмас әсте жуынбай)
тазалыққа талпынатынын, тіршілікте мұң мен зар қоса жүріп, зұлымдыққа
кектенген ақынның шиыршық атып толғануының да сырын да ашып береді.
Абай қолөнерді де сындарлы бағалаған: Мал жұтайды, өнер жұтамайды.
Алдау қоспай адал еңбегін сатқан қолөнерлі – қазақтың әулиесі сол. Бірақ
құдайтағала қолына аз – маз өнер берген Қазақтардың кеселдері болады
Абай соңғы ойын қазақтың малға бөге қалған кісімсіп, жалқаусып,
салғырттық, кербездікке салынатынын, мақтаншақтыққа берілетінімен
дәлелдейді. Орынсыз мал шашып, дарқанситынын сөлекет мінезіне ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Абайдың ақындық сыны
Абайдың оригиналдық поэмасы
Абайдың романы
Абайдың ақындық мектебі
АБАЙДЫҢ ӘДЕБИ ОРТАСЫ Монография
Абайдың поэмалары «Ескендір»
Абайдың сатирасы
Абайдың өмірбаяны
Абайдың исламиятқа қатысы
Абайдың қара сөздері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь