Әбу Насыр Әл-Фарабинің өмірі мен шығармашылығы

Әбу Наср Әл-Фараби — түркі ойшылдарының ең атақтысы, ең мәшһүрі, “Әлемнің 2-ұстазы” атанған ғұлама. Оның заманы “Жібек жолы” бойындағы қалалардың, оның ішінде Отырардың экономикасы мен мәдениетінің дамыған кезіне дәл келеді. Әбу Наср Әл-Фараби Орта Азия, Парсы, Ирак, араб елдері қалаларына жиһанкездік сапарлар жасап, тез есейді. Ол жерлерде көптеген ғұламалармен, ойшыл-ақындармен, қайраткерлермен танысып, сұхбаттасты.
Тарихи деректер бойынша 70-ке жуық тіл білген. Өздігінен көп оқып, көп ізденген ойшыл философия, логика, этика, метафизика, тіл білімі, жаратылыстану, география, математика, медицина, музыка салаларынан 150-ге тарта трактат жазып қалдырды. Шығармаларында көне грек оқымыстыларының, әсіресе, Аристотельдің еңбектеріне талдау жасады (Аристотельдің “Метафизика”, “Категория”, “Бірінші және екінші аналитика” сияқты басты еңбектеріне түсіндірмелер жазған). Арабтың атақты ғалым-географы ибн-Хаукал өзінің “Китаб Масалик уә мамалик” атты еңбегінде және 13 ғасырлырда өмір сүрген ибн-Халликан өзінің “Уфиат әл-аиан фи әл-Заман” атты еңбегінде Әбу Наср Әл-Фарабидің арғы аталарының аттары (Тархан, Ұзлақ) таза түркі тілінде келтірілген. Болашақ ғалым алғашқы сауатын туған жерінде өз тілімен ашса да, 12 — 16 жас шамасында керуенге ілесіп, білім іздеп Бағдадқа кетеді. Әбу Наср Әл-Фараби дүниеге келгенге дейін 126 жыл бұрын түркілердің үлкен мәдени орталығы болған Фараб қаласы бейбіт жолмен ислам дінін қабылдаған болатын. Ол кез санасы ашық әрбір мұсылманға ислам діні ғылымымен шұғылдануды парыз еткен.
        
        Әбу Насыр Әл-Фараби (أبو نصر محمد الفارابي арабшасы)Әбу Насыр Мұхаммад ибн
Тархан ибн Узлағ әл-Фараби(870-950ж. ш.) – әлемге әйгілі ойшыл, философ,
социолог, ... ... ... ... лингвист, логика, музыка
зерттеушісі.
Жоспар
1. Туған жері
2. Оқу жолы
3. Шығармашылық жолы
4. Әмбебап-музыкант
5. Медицинаға қосқан үлесі
6. Ғалым мұралары жету кезеңдері
7. ... ... Абай ... ... ... мен еңбектері
10. Пайдаланған әдебиет
Туған жері
Әбу Наср Әл-Фараби Әбу Наср Мұхаммад ибн Тархан ибн Узлағ ... ... ... — 950, ... Шам) — ... ... ... ұлы ғалым, ойшыл
философ, математик, астролог, ... ... ... ... ... жолы
Отырар медресесінде, Шаш, Самарқан, Бұхара, ... ... ... ... ... ... ... алған.
Шығармашылық жолы
Әбу Наср Әл-Фараби — түркі ойшылдарының ең атақтысы, ең мәшһүрі, “Әлемнің 2-
ұстазы” атанған ғұлама. Оның заманы ... ... ... ... оның
ішінде Отырардың экономикасы мен мәдениетінің дамыған кезіне дәл келеді.
Әбу Наср ... Орта ... ... ... араб ... ... сапарлар жасап, тез есейді. Ол жерлерде ... ... ... ... ... ... бойынша 70-ке жуық тіл білген. Өздігінен көп ... ... ... ... ... ... ... тіл білімі,
жаратылыстану, география, математика, медицина, музыка ... ... ... ... ... Шығармаларында көне грек оқымыстыларының,
әсіресе, Аристотельдің еңбектеріне талдау ... ... ... ... және ... ... ... басты
еңбектеріне түсіндірмелер жазған). Арабтың атақты ғалым-географы ибн-Хаукал
өзінің “Китаб ... уә ... атты ... және 13 ғасырлырда ... ... ... ... ... фи әл-Заман” атты еңбегінде Әбу
Наср ... арғы ... ... (Тархан, Ұзлақ) таза түркі тілінде
келтірілген. Болашақ ғалым алғашқы сауатын туған жерінде өз тілімен ашса
да, 12 — 16 жас ... ... ... ... ... ... кетеді. Әбу
Наср Әл-Фараби дүниеге келгенге ... 126 жыл ... ... ... ... ... Фараб қаласы бейбіт жолмен ислам дінін қабылдаған
болатын. Ол кез ... ашық ... ... ... діні ... парыз еткен.
Осы кезден бастап Әбу Наср ... араб ... ... ... ... ... ... Кәрім тек діни қағидалар жинағы ғана емес, сонымен
қатар талай ілімнің құпия кілтін бойына бүккен ғаламдық ... ... Наср ... ... ... ғалымдарына парыз болған — иджтихад (ойлау
қабілетінің ... жету үшін ... ... ету) және ... (иджтихадпен
шұғылданған адамның өз жаңалықтарын Құран Кәрім мен Хадис Шариф — парыз-
сүннет ... ... ... ... түскен. Кеңес өкіметі тұсында
атеистік идеологиканың ықпалымен әл-Фараби діннен тыс ... ... ... де оның ... бірлігін сақтауға қосқан зор үлесі туралы
мынадай дерек сақталған. Тегі ... ... ... баһадүр қолбасшы
Мұхаммед Ихшид ибн Тұғыт Әмір ... ... ... “қармат” елін талқандаған
соң, Әбу Наср Әл-Фарабимен кездеседі.
Меккеге барар жолды кесіп “қажылық” жасауға ... ... ... ... Әбу Наср ... іштей “қажылық” етуге ниет етіп,
араб халифының саид-задаларымен ... Осы ... ... ... ... үшін ... арасын жақындастыру керек деген ой айтып,
өзінің араб, парсы және түркі нәсілдері арасындағы алауыздықтарды жоюға ... ... ... ... ... ... түркі халқы
әділетшіл делінген еді. Сол сөздің ақиқаттығы мен әділеттілігіне енді ... ... деп ... Әбу Наср ... қолын құрметпен
қысады.
Әбу Наср Әл-Фарабидің жас кезінен Бағдадқа баруының мынадай екі сыры бар.
Біріншіден, сол ... ... ... ... ... ... сенімді
уәзірлері негізінен түркістандық Фараб қаласынан болған. Екіншіден, Бағдад
шаһары ғылым мен өнер жолына бет ... ... ... кең ... барынша
жағдай жасаған. Бағдадта “Баит әл-хакма” атты ғалымдар үйі және әлемдегі ең
бай кітапхана болған. Алғашқы ... Әбу Наср ... өзін ... ... ... ... одан соң ... грек ғалымдарының қолжазбаларын оқу
арқылы күрделі ғылыми зерттеулермен ... ... ... алғашқы
ұстаздары Иса пайғамбарды “құдайдың баласы” демей, “пайғамбар” деп ... ... ... ... грек ... мен араб ... ... осылар еді. Әбу Наср Әл-Фараби дүниетанымы — екі әлемнің:
көшпелілер мен ... ... және ... пен ... ... ... ... Әбу Наср Әл-Фараби заманының
әлеуметтік-саяси көзқарастарын, тіл мәдениетін, философиялық-гуманитарлық
(философия, логика, ... ... ... ... ... ... музыка) және жаратылыстану (астрономия, астрология,
физика, химия, география, ... ... ... ... ... ... осы бағыттарда өзі де құнды ғылыми ... Әбу Наср ... ... ... ... ... үш бағыт
анық аңғарылады: ол дүниенің мәңгілігін мойындады, танымның ... ... ... ... ... саралады.
Мәңгілік пен тәуелділік бастауларын құдіретті Алладан, аспан әлеміндегі
құбылыстардың мәнінен, ақыл-парасаттан, адамның ... түр ... ... ... ... қағидаларынан өз дүниетанымына
жақындарын қабылдады және оны осы ... ... Әбу Наср ... ... ... ... жағдайда, оның өз дәуірімен
байланысты қарағанда ғана терең түсінуге ... Орта ... ... дамуы діни ілім негіздеріне сүйенді. Демек, Әбу Наср Әл-
Фарабидің философиялық ... де өз ... діни ... ... лазым. Бірақ ол бұл түсініктерді философиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... неғұрлым айқын көрінеді. Бұл
Аристотельдің жасампаз ақыл жөніндегі ... әрі ... ... ... ақыл — тек “аспан астындағы дүниенің” қозғалыс себебі ғана емес,
өз алдына логос. Осы дүниенің заңдылығы — жер ... ... ... ... Жеке ... ақылы әлемдік санамен ұштасса ғана дамиды.
Соңғысы, яғни әлемдік сана — ... Адам ... ... ... ... ... ... мәңгі екенін және басқа жаққа ұшып кетуін бекерге
шығару ... ... өзі діни ... мен ... ... ... ... тезис еді. Ұлы ойшыл философияға үлкен мән берді, оған көп үміт
артты. Ол философияны қоғамды ... ... ... ... ... ... ... негізгі бағыт, ұрпақтар арасындағы рухани-
мәдени сабақтастықты ғасырларға жалғастыратын құрал, әлеуметтік-этикалар
күрделі мәселелердің ... ... ... ... ... әдіс ... Осы деңгейде дұрыс ойланып, оңды әрекеттену үшін философияның 9
қағидасын ... ... ... ... мақсат — тұтастықты,
ақиқатты, ізгілікті, жаңа игілік көздерін іздестіру, соған қол жеткізу.
Философ адамды өз ... өзі ... ... ... ... ... мән
берді. Бұл мәселені логикалық, этикалық, педогогикалық, тілдік тұрғыдан
кеңінен саралап, бұларды ... ... ... қарастырады.
Рухани жоғарғы мақсат нышандарын адамдарды өзара ...... ... ... қайырымдылықтан,
бақыттан іздестіреді. “Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы”, “Мемлекет
қайраткерлерінің қанатты сөздері” және т.б. ... ... пен ... ... ... ... Қайырымдылық дегенде
ақыл-ой, әділдік, бақыт және теңдік идеяларын ... ... ... ... ... ... ... білімі бар, оған жету жолдарын айқын білетін, соған
сәйкес әрекет жасайтын қауым ғана ... ... ... ... сезім мен ойлау, тәрбие мен ... ... ... қайта айналып соғып отырған. Білімсіз адамгершілік молаймайды,
білімсіз адам ... ... ... тани ... ... үлкен жетістікке жету жоқ. Ғылым мен тәрбие ұштасса ғана рухани
салауаттылыққа жол ... ... ... ... адамның ақиқат
ғылымға қолы жетпейді деп ... Әбу Наср ... ... ... аристотельдік және жаңа платоншылдық көзқарастарға сүйенеді,
оларға жаңа сипат береді. Ол ... ... ... үшін қажетті
шарттар жайлы трактат” атты еңбегінде
Аристотелдің философиясын меңгеруге қажет ... ... шарт ... ... ... салып, бұл туралы былай дейді: Бірінші шарт —философиялық
ағымдарды тану (аты-жөнін білу) жеті нәрседен тұрады: 1 — ... ... бас ... ... ... 2 — оның ... қаласы; 3 —
философияға мекен (медресе) болған орынның аты; 4 — ... ... ... ... 5 — ... ... ... мәселелер; 6 —
философияның алға қойған мақсаты туралы; 7 — философияның практикалық мәні,
нәтижесі. Оның ... ... рет ... бағыттың алғаш негізін
салушы — грек философы Пифагор, яғни пифагоршылар мектебі. Бұл жерде Фараби
ежелгі Грециядағы ... ... ... ... шолу ... өз
пікірлерін ортаға салады. Екінші шарт — ... ірі ... ... ойларын, мақсаттарын тану. Мұнда Фараби ежелгі
гректерден қалған ... ... ... ... ... (логика);
силлогизм; аналитикалық мазмұн мен оқу ретін ... ... ... ...... болу үшін қажетті ғылымдарды тани білу. ... шарт ... ... ... ... ... Философия ғылымын үйренуде
оның күттіретін мақсатын тану. Ол мақсат — ... иені ... Ол ... өзгермейтін жалғыз зат. Бүкіл дүниені, барлық нәрселерді
барлыққа, болмысқа ... ... ... хикметімен,
әділеттілігімен осы әлемге тәртіп беруші Алла-тағаланы тану.
Барлық философ ... ... ... ... ... ... ... бағу. Әрине, бұл жерде біз Әбу Насыр әл-Фарабидің өз
заманының ... ... ... ... ... өйткені заман
талабын аттап өте алмау қай кезде болсын тарихи табиғи нәрсе. Бесенші ... ... ... төте ... ... Бұл жерде Фараби ... ... ең бір ... жолы ... ... ету ... Сонымен қатар
философияны тек жаратылыстану ғылымдары арқылы ғана танып білуге ... ... ... ... шарт — Аристотель еңбектеріндегі қолданылған
ғылыми ұғымдарды талдай білу. ... шарт — ... ... ... адамнан терең жұмбақ сырларды ... ... ... ... Аристотель еңбектерінде жұмбақ түрінде айтылған түсініктердің
сырын ашу. Оның кейбір ғылыми түсініктерді ... ... ... ... ... ... ... оқушының табиғи қабілетін сынап, ... ... ... ... ... ғылымын көрінген адамның бәріне бірдей рәсуа қылмай, оны
алып жүретіндерге ғана пайдаландыру.
Үшінші, ғылым іздеу жолында адам бейнеттеніп, ... ... ... үш ... Аристотель ... ... ... шарт — ... адамның міндеті мен тіршілік ережесін
және қалпын түсіну. Тоғызыншы шарт — Аристотель ілімін ... үшін ... ... ... ... ... бұл жерде Аристотельдің логика ғылымын,
шығармаларын оқу ... ... оны ... ... Бұл ... айта келгенде Фараби философияны үйрену үшін ежелгі ... ... ... ... ғалымдардың ой-пікірлерін сарапқа салады
да, соңында өз ойларын айтады. ... ... ... мен ... болу үшін қойылатын ең бірінші талап — ол ... жан ... ... ... ... өз ... деген таза махаббаты, ғылым мен білімге
деген қалтқысыз құштарлығы мен ... Бұл шарт ... ... ... ... алмайды, үйрете де алмайды деп көрсетеді Фараби.
Аристотельдің ... ... ... §1) келтірілген схемасын
негізге ала отырып, әл-Фараби ... ... және ... ... ... ... философия өзгермейтін, өткінші емес ... ... ... ... жасауға болатын заттарды зерттейді.
Философия, Әбу Наср Әл-Фарабидің білуінше, адамда ғана болатын “ең ...... ... ... ... ... ... қызметі қалай
болса, солай бет-алды жүргізілмеуге тиіс, онда ... ... ... ... логика өнері қарастыратын ойлаудың дұрыс әдістері құрады. Әбу
Наср Әл-Фарабидің атап ... адам ... ... жету ... ... жөн. Бір сөзбен айтқанда, Фараби адамдардың өз ... ... оның ... ғана ... ... ... Адам ... үнемі өзін-өзі жетілдіріп отыруға тиіс, адам тек ... ... ... ... ... деп ... жасайды.
Әбу Наср Әл-Фарабидің азаматтық, саяси, адам, қоғам жөніндегі ойлары ... ... ... ... ... ... Бұл трактаттың тақырыптары әр түрлі болса да, ... ... — адам мен ... ... оның ... арналған. Еңбектің
өзіне тән бір ерекшелік сипаты — ... және ... ... ... ... ... саясатта” қоғамды талдауды
қаладан бастаса, “Нақыл ... ол мұны ең ... ... от ... ... бастайды.
Аристотель сияқты ол үйді бірнеше бөлекке — ері мен әйелі, қожайыны мен
қызметшісі, ата-анасы мен ... ... және иесі деп ... ... мақсаты болады, бірақ қаланың бір бөлшегі ... ол ... ... ... ... ... арналады, сөйтіп бұл арада адамның
өз басының мүдделерін қоғам мүдделеріне бағындыру туралы пікір айтылады.
Бұл жерде Фарабидің қала ... ... деп ... отырып, оның ойларынан
үлкен азаматтық гуманизмнің биік көріністерін табамыз. Мұнда тек ... ... ғана ... ... ... жоғары санауы үлкен бір
азаматтықтың, адамгершіліктің қасиетті көріністері деп ... Әбу Наср ... адам ... ... адал ниетті болу керек деп есептейді. ... ... ... мұның төлеуін күтсе, адам бұл істерін ... ... ... ... ... да ... бұл ... ғылымдарда да қолдана білуге тиіс.
Платон мен Аристотель нағыз философқа әкімнің міндеттері ... тиіс ... ... ... ... философ өзгермейтін ақиқаттарды меңзеп,
мемлекетті басқаруды жоғары мақсатқа жетуге бөгет жасайтын ауыртпалық ... ал Әбу Наср ... ... ... ... бойын аулақ
салмайды, қайта адамдардың ақиқатқа жету жолына ... ... Бұл ... ол дін мен ... ... Оның пікірінше дін
философияға ұқсас: екеуі де жоғары ... бір ... ... ... Бірақ философия дәлелдеуді, дін сенуді керек
етеді. Заң шығарушы өте жақсы пайымдаудың арқасында адамның мүдделеріне ... тиіс ... ... ... ... ... Наср ... өз заманындағы ғылымның барлық салаларынан, әсіресе,
математика, астрономия, физика, жаратылыстану ... көп ... ... ... ... ... сол ... ғылымды үлкен-
үлкен бес салаға бөледі: 1) тіл білімі және оның тараулары; 2) ... ... ... 3) ... және оның ... 4) ... және ... метафизика және оның тараулары; 5) азаматтық ғылым және ... заң ... және дін ... ... бұл ... бәрінің пәнін
анықтап, қысқаша мазмұнына тоқталады. Әбу Наср Әл-Фараби математик ... ... ... үш ... ... ... Олар: 1) математиканың
методол. мәселелері ... ... ... ... ... ... шығу тегі), 2) математикалық жаратылыстану, 3) математиканың
кейбір нақты тарауларын жасауға қатысуы. Әбу Наср ... ... ... ... (арифметика, геометрия, оптика, астрономия, ... ... — әдіс айла ... ... Ол — алгебраны
математиканың дербес бір саласы ... ... ... ... алғаш
анықтаған оқымыстылардың бірі.
Осыған байланысты Әбу Наср Әл-Фараби сан ... оң ... сан ... дейін
кеңейту туралы аса маңызды идея ұсынды. ... ... деп ... ... шығу тегі мен ... ашуға тырысады.
“Евклидтің бірінші және бесінші кітаптарының кіріспелеріндегі қиын ... деп ... ... ... ... мәселелері жөнінде
құнды-құнды пікірлер айтқан. Ол ұзақ уақыт мінсіз, мүлтіксіз саналып келген
Евклид ... ... ... ... ... іс ... ... дұрыс жол сілтеген. Әбу Наср Әл-Фараби
математиканың философия ірге ... ... ... оны ... зерттеуге батыл қолданудың қажеттігін іс жүзінде танытты. Әбу
Наср Әл-Фараби пікірінше, математика анық,ақиқат ... ... және ... дамуына күшті ықпал жасайды.
“Астрологиялық болжамдарда не дұрыс, не теріс” деп ... ... ... ... ... ... ... Аристотельдің логикалық
шығармаларында айтылған қағидалар мен жаратылыстану ... ... ... ... ... ... алдын ала
болжауға болатынын немесе болмайтынын ажыратуға тырысады.Әбу Наср ... бұл ... ... ... ... ... негіздерін қалыптастыруда маңызы зор болды.
Ол математикалық, жаратылыстану саласында ірі ... ... Әбу Наср ... ... гректің ұлы математигі және астрономы Птоломейдің
“Алмагесіне” көлемді ... ... Бұл ... “Алмагеске түсініктеме”
деген атаумен белгілі. Астрономия және математикалық тарихында үлкен маңызы
болған Әбу Наср Әл-Фарабидың бұл трактаты тригонометрияны ... да ... ... Ол ... ... және ... ... еңбектеріне
сүйене отырып, тригонометрия сызықтар жөнінде өз ... ... ... бір ... Әбу Наср ... синус, косинус, синус-ферзус,
тангенс, котангенс сызықтарын бірыңғай ... ... ... ... арасындағы бірсыпыра қатынастарды ашты, ... ... ... Ол ... ... жасауда аса қажет болып
табылатын бір градус доғаның синусы мен косинусын ... ... ... Әбу Наср Әл-Фараби осы айтылған тригонометрия
мағлұматтарға және басқа да ... ... ... ... ... ... астрономия және география мәселелерін математика
жолмен шешудің ең ... ... ... ... фигуралардың егжей-
тегжейі жөнінде табиғи сырлары мен рухани ... ... ... ... ... бір жүйеге келтірген. Жүзден аса есептің ... ... ... ... ... ... трисекциялау, кубты екі еселеу,
дұрыс көп бұрыштар салу, көп жақтар салу, жазық фигураларды түрлендіру т.б.
бар. Әбу Наср ... ... ... ... мен бір жақты сызғыш
жәрдемімен шешілетін есептерді мол қарастырды. Осы еңбекте 3, 4, 5 ... ... куб салу ... ойша ... шешу идеясы бар, оның “Болжамдағы
геометрияға кіріспе” атты ... ... ... ... ол еңбегі бізге
жетпеген.
Осыған қарағанда Әбу Наср Әл-Фараби көп өлшемді абстракция ... ... ... бірі деп ... негіз бар. Әбу Наср Әл-
Фарабидің трактатын математикалық тарихшылары осы уақытқа дейін ... ... ... ... келгені анықталды. Әбу Наср Әл-Фараби
арифметикалық саласында “Теориялық арифметикаға қысқаша ... ... ... жазған. Оның көптеген логикалық еңбектерінде ... ... де ... Әбу Наср ... математикалық
идеяларын, мұраларын Әбу-л-Уафа, Әбу Әли ибн Сина (Авиценна), Әбу ... Омар ... ... шығыс ғұламаларымен қатар Роджер Бэкон, Леонардо
да Винчи тәрізді Еуропа ғалымдары да көп пайдаланған.
Физика ... Әбу Наср ... ... ... ... ... ... Мұнда ол вакуум жоқ екенін ежелгі гректерде сирек кездесетін
тәжірибеге сүйенген ... ... ... ... ... ... ... бұл еңбегінде вакуум мәселесінен басқа да физиканың әр ... ... сол ... ... ... сай өз ... ... (дененің жылудан ұлғаюы не кішіреюі, түсірілген кернеуге,
қысымға байланысты ауа ... ... ... ... заңдылықтары, ауаға
түсірілген кернеудің берілуі, т.б.).
Әбу Наср Әл-Фараби химия, ... ... ... т.б.
жаратылыстану ғылымдары бойынша да шығармалар ... ... ... туралы” атты трактатында өз тұсындағы ... ... ... ... ... ... ... бөліп алып, оны белгілі
бір зерттеу пәні бар жаратылыстану ... бір ... ... Әбу Наср ... ... саласында “[[Адам ағзалары
жөніндегі Аристотельмен ... ... ... ... ... ... ... “Темперамент туралы” т.б. еңбектер
жазған, онда негізінен медицинаның ... ... ... медицина
өнерінің пәнін, міндет-мақсатын анықтап беруге тырысады. Әбу Наср Әл-
Фарабидің филосия және ... ... ... ... ... ... саласында жазған трактаттары
да, бұл салаға ... ... да ... Физикалық құбылыстарды
талдайтын еңбегі оннан асады. Оның таразы ... ... ... мен бос ... ... ... көптеген құнды тұжырымдары әлемге
әйгілі. Ол ... ... мен ... ... ... тәжірибені логикалық терең ойлау ... ... күн ... ... ... ... өз тәжірибесі арқылы
бақылап анықтаған.
Сәуленің таралуын геометрия оптика ... ... ... ... сыну, тарау, шоғырлану заңдылықтарын геометриялық дәл
әдістермен тапқан Әбу Наср ... ... ... ... ... 17 ғасырда ғана мәлім болды. Оны неміс астрономы И. ... ... ... ... Мұны Әбу Наср ... ... ғасыр бұрын
“күйдіру”, “оттық орын” мәнінен шығарып “мұхарақ” атаған. Ол және ... ойыс ... яғни ... ... ... ... ғылымда қолданған да
болатын. Әбу Наср ... ... ... ұлы ... ... ... ... кемелдендіре отырып, өз тарапынан да
теориялық (математикалық), ... мәні зор ... ... ... ... ... ... ол тарихта тұңғыш ре Шолпан планетасының
Күннің бетін ... ... ... “Астрологиялық болжамдарда не дұрыс, не
теріс” деп аталатын трактатында ... ... ... жұлдыздардың
орны, түр-түсі, қозғалысы т.б. ... ... ... ... ... адам ... ... алдын-ала болжауға болады
дейтін дүдәмал, ... ... ... ... ... Ғұламаның
ғылыми-философиялық еңбектерін байыптап қайта қарау барысында оның
педагогика тарихындағы ұлы ... бірі ... ... Ол — ... ... ... ... жүйе жасаған ағартушы оқымысты. Жас
ұрпақтың сана-сезімін қалыптастыру үшін үш ... ... ... алу ... 1. ... ішкі ... ... 2. Ұстаздың
шеберлігі, ар тазалығы; 3. ... ... ... ... ... дене
тәрбиесі мен адамгершілік тәрбиесінің ұқсастығына, оның бір-біріне
тигізетін әсеріне ... мән ... Әбу Наср ... өзінің “Риторика”,
“Поэзия өнері туралы”, “Бақытқа жол сілтеу” ... ... ... ... көңіл бөліп, көркемдік, сұлулық, бақыт, мейірбандық
білім категорияларының бетін ашып, солардың негізін дәлелдеп берді. Этиканы
ол, ең ... ... пен ... ... ... ... ... қарады. Сондықтан оның этика жөніндегі тұжрымыдамаларында ... ... ... орын ... ... ... ойларынан
терең гуманизмнің лебі еседі, ол [адам] баласын жаратылыстың, ... ... ... биік шоқтығы, сондықтан да оны құрметтеу, қастерлеу керек
деп түсінеді. Фараби ... ... ... түйіні — білім, мейірбандық,
сұлулық үшеуінің ... ... ... ... әлемге кең
тарады. Ол ақыл-ой мен білімнің биік мәнін ... ... ... ... былай дейді: ол өмір шындығының өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... — тән мен жан қасиеттерінің сұлулығын көрсететін белгі деп
санайды.
Әмбебап-музыкант
Әбу Наср ... ... ... та ... Саз ... ... ... өз жанынан ән, күй шығарған. “Музыканың ұлы кітабы” — ғұламаның әрі
музыка жайында, әрі физика-математика жайында жазған тарихи үлкен ... ... ... ... ... кең қамтылып, дыбыстың
табиғаты, тегі, таралуы т.б. жайында көптеген ... соны ... ... ... ... және ... ... жасап, физика-математикалық заңдылықтардың
белгілі музыка аспаптарда қалай жүзеге асу жолдарын көрсетеді. Әбу Наср Әл-
Фараби ... ... ... ... ... үш ... ... соның
негізінде музыка теориясын жаңадан қалыптастырды. Ол шарттар: біріншіден,
ғылымның барлық ... ...... ... ... ... сол ... жататын қажетті қорытындыларды, нәтижелерді
шығара ... ... осы ... ... ... айтылмаған ой-
пікірлерді талдай білу, дұрысын терісінен ажыратып, қателерін ... ... ... ... ... ... Әбу Наср ... көптеген түбегейлі мәселелерін қамтиды. Олар: қатынастар
теориясы, комбинаторикалық талдау ... ... ... оны ... ... идеясы т.б. Өзінің барлық саналы ғұмырын
ислам діні мен ғылымды ... ... егіз ... ... ... ... жыл санауының 339 жылы ережеп (ражаб) айында, Шам шаһарында
(Дамаск) қайтыс болғанда оны сол елдің ... Сайф ... өз ... Ұлы ... ... Сириядағы Баб әс-Сағир зиратында жатыр.
Медицинаға_қосқан_үлесі:
Орта ғасырдағы медицина мен философияның дамуына ... ... ... ... да ... сүбелі үлес қосты. Ғылыми бағыттардың жіктелуіне
арналған «Бесінші ... адам ... ... ... ... ... мида жүйке орталықтары мен сезімтал және козғалтқыш ... ... пиар ... ... ... – Аристотельден кейінгі ойшыл, кемеңгер философ. Ертеде
және орта ғасыр да философиялық және медициналық білім бірімен-бірі тығыз
байланысты ... ... ... ... ... ... білгендігі оның еңбектерінен белгілі. Әл-Фараби өмір сүрген ... ... ... ... бірі ... ... Оны сол
кезде «емдеу шеберлігі ғылымы» деп атады. Ол «Медицинаның міндеті – тек
адам ... ... ... ... ... ... ... ауруды жою жағын да зерттейді» – деп ... ... ... ... ... адам ... ... кейбір тұстарын
зерттегенінен мысал келтірейік: «Қайырымды кала» еңбегінде жүрек ... ... ... айтқан, мысалы, «жүрек – табиғи жылылыктың көзі». Басқа
мүшелерге жылылық нақ осыдан ... олар ... нәр ... ... ... ... мұны тәннің ешкандай мүшесі билемейді» және т. б. Шынында ... ... ... ... ... ... ... ешкім токтата алмайды.
Әл-Фараби тек өз пікірлерін айтып қана қоймай, ұлылардың ұлысы Аристотель,
К. Галеннің зерттеулеріне өз ... ... ...... ... 150- ге жуық ғылыми ... ... ... ... «Адам ағзасындағы мүшелер», «Жануарлар ағзасындағы мүшелердің
күрылысы мен қызметі» және т. б. еңбектер ... ... ... ... төрт кезеңге бөлуге болады: 1. Орта
ғасырдағы ... ... және ... ... ... ғұламалар арқылы (Ән-
Надим, әл-Баиһақи, Ибн Саид ... ... ... ... Камерариус
т.б.); 2. Жаңа дәуір кезеңдеріндегі ... ... мен ... ... ... да Винчи, Спиноза, И.Г.Л. Козегартен, Г. Зутер, Ф.
Диетереци, К. ... Дж. ... М. ... Д. С. ... ... 20 ... әсіресе Кеңес Одағы шығыстанушы ... ... (В. ... Е. Э. ... Б. Ғафуров, С. Н. Григорьян, В. П. ... ... Ю. ... түріктер А. Сайылы, Х. Үлкен т.б.); 4. Қазақстан
мен Орта Азия ... ... (Ә. ... А. әл-Машани, О. Жәутіков,
А. Қасымжанов, А. Көбесов, М. Бурабаев, Ә. Дербісәлиев, І. ... ... т.б.). Әбу ... ... ... ... ... 20 ғасырлардың 60-жылдарында ғана қолға алынды. Оған алғаш
бастамашы болған ... ... ... ... ... мен ... еді. Әбу Наср ... 1100 жылдығына орай шығарылған ЮНЕСКО
шешімі бойынша 1975 жылы Алматыда халықаралық конференция ... ... ҚР ҒМ ... Академиясының философия институтында ... және ... ... ... істейді. Мұнда ғұламаның қазірге
дейін қазақ және орыс тілдеріне аударылып, ... ... ... ... 20-дан астам трактаттары жарық көрді. Бұл бөлім Әбу
Наср Әл-Фарабидің диалектикасы, гносеологиясы мен ... ... ... ... ... ... келеді. ҚазМУ-де Фарабитану
орталығы құрылған. Мұнда да Әбу Наср Әл-Фараби ... ... ... ... маркстік көзқарастардан арылған жаңа, тың ... ... Әбу ... ... ... ... ... таныстығы жөнінде нақтылы мәліметтер жоқ.
Дегенмен Сағдидық: «… ... ... зор мән ... Абай ... ... ... ... бірге осы ғақпиялар кітаптарынан да мағлұматы
бар еді» (Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық ... Инв. №172, ... – деп ... ... Абайдың Фараби еңбектерімен таныс болғандығын
анықтай түседі.
Абай өз шығармаларында нәр татқан рухани бұлақтар ... ... ... ... ... Дүниені көздеп, Екі жаққа үңілдім..,» – ... мәні ... сыр ... ... мен Абай ... ... ақын шығармашылығы нәр алған рухани көздерінің түп-төркінін
қарастырғанда, алдымен екі ұлы ойшылға ортақ «жан қуаты» немесе ... ... ... ... ... ... көзқарасына айрықша назар
аудару қажет.
Адамзат тарихында ғылыми ойдың үздіксіз даму ... ... ... «жан ... туралы ойлардың қалыптасу жолдарын танып білу күрделі
мәселеге айналып, бастан-аяқ қарама-қарсы көзқарастардың өріс алуына ... ... өзін ... ... ... алғашқы қадамы көне дүние
философтарынан басталса да, оны өз заманында ... ... ... Фараби еңбегі ерекше көзге түседі.
Жалпы «жан қуаты» ... ... ... ... күрделі ой сарасына қазақ
топырағында арғы заманда Фараби, соңғы дәуірде Абайға терең барлап ... ... мен ... жан ... ... ой ... ... «жанның жибили қуаты», «жан қуаты», «жанның азығы» т. б. осы
іспеттес ... ... ... ... «Жан ... ... ... көп
нәрсе, бәрін мұнда жазарға уақыт сиғызбайды» – деп, ... ... ... бар. Бұл ... ақынның «өзін танымақтығы» жөніндегі
ілімнің тарихымен толық таныстығы анық байқалып, өз тарапынан ... ... ... ... ... ... ... де сезіледі.
Жан қуаты жөнінде Фараби қолданған филос. терминдер Абайдың ... ... Он ... ... жетінші, Отыз сегізінші, Қырық ... сол ... ... немесе қазақы ұғымға сай балама
сөздермен беріледі. Ақынның Он ... Он ... ... мен ... суық мұз ақыл ... ... ... ойы жоқ…», «Малға достың мұңы жоқ
малдан басқа…», «Алла деген сөз жеңіл…», «Жүрек – ... ... бәрі ... «өлеңдерінде арнайы сөз болып, талқыланатын ақыл, қайрат, жүрек жайлы
филос. мағынадағы ойларының ... алар көзі ... ... ... ... мен философиясы
Фараби «Ізгі қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат» атты еңбегінде
адамның өзін танымақтығы жөнінде айтылатын ойларын«өсімдік жаны», ... ... ... деп ... жанына (интеллект), оның ішкі және сыртқы сезім мүшелеріне (хауас)
талдау ... ... ... шешуші мән беріп, ерекше даралай көрсетіп
отырады. Жалпы жан ... ... ... ... ... мешаиын
(перепатетиктер) мектебіндегілерге тән құбылыс.
Бұл жөнінде Фараби мен ... ой ... ... ... ... Фараби «Жүрек – басты мүше, мұны тәннің ешқандай ... ... ... ... ми ... да басты мүше, бірақ, мұның үстемдігі бірінші емес» (әл – ... ... -А. , 1973, 289-6.), – деп, ... ... ... ... Абай да: «Сен ... басыңды қоспақ менің ісім депті.
Бірақ, сонда билеуші жүрек болса ... ... ... ... ... екі
улы ойшылдың да жүрек жөніндегі танымдарының негізі бір ... тек ... ... ... ... ... ... жүрекке шешуші мән-мағына берумен қатар, ... ... ... ... ... көзі, тұрар мекені деп ... көп ... ... ... философиясы да осы танымға негізделген.
Абай туындыларының өн бойына таралып отыратын адамгершілік, ... бәрі де осы ... ... «хауас», «үш құю» (имани гүл), «жә уан мәрелік», ... ... ой ... ... де осы ... шеңберіндегі
ұғымдар. Бұлар Ф-дің жоғарыда аталған еңбегіндегі адамның жеке ... ... ... ... ... жайлы арналы танымының негізіне
саяды. Осы ... ... ... ... ... ой-
пікірінен айқын сезіледі. Абайда жиі сөз болатын «толық ... ... ... ... «инсаниаттың кәмаләттығы», «бенделіктің кәмаләттығы»,
«толық инсаниат», «адамшылық», «адамның адамдығы», ... ... т. ... мәні бар ... ... ... ол жайлы пікірлердің шығар көзі
Фараби еңбектеріндегі ой желісінен туындайды.
Фараби «Табиғат ғылымдарының негіздері» (космогония) ... ... ... ... оның ... ... заһири деп аталатын ... ... ... ... аударған.
Фарабидің қоршаған орта болмысының сырын тануда басты орын алатын ...... ... ... ... ұғымдары Абайдың Жиырма жетінші, Отыз
сегізінші қарасөзі мен «Алла деген сез жеңіл» өлеңінде сол ... ... ... жаратқандарынан пайда алатын жан иесі хайуандарды ... ... ... ... ... ... жаратыпты» деген
тұжырымы дүниенің жаралуы жайлы Фарабидің тәңірі әуелі жансыз ... ... ... соң ақыл иесі ... ... ... ... туындайды.
Бұл таным Фараби көзқарасының әлсіз жері болса, Абай ... да осал ... ... Ойшыл ақын өз шығармаларында Фараби дәстүрімен хауаси хамса
заһириге ерекше мән ... ... сана ... ... ... ... ... бес сезім арқылы, яғни, танымның жибили қуаты мен адамның
санасында сәулеленуінен пайда болатын рухани ... деп ... ақыл мен ... ... болуы туралы дүниетанымының негізі Фарабидің
«Ақыл дегеніміз тәжірибеден басқа ешнәрсе де емес» (әл-Фараби. ... 295-6.) ... ой ... өзектес келеді. Фараби жан қуатын
қозғалт тыратын қуат және танып ... қуат деп ... ... ... ... білетін қуатты ішкі және сыртқы жан ... ... ... бұл ... ... шығармашылығында сол тұрғыдан
психол. ұғымдардың ... ... сөз ... ... ... ... бес мүшесі мен ішкі сезім мүшелері бірлікте алынып, хауас
ретінде ... ... ... ... ... (ахси жиһан)
ұштасатындықтан, Қырық үшінші сөзінде адам бойындағы жан ... ... ... ... ... ... Ақынның «адамды танымақтық»
деп өз алдына сараланатын ұғымдары Фарабидің жан туралы ... ... ... ... ... танып білу қуатына (әл-қуат алмутехаййла)
ерекше мән бере ... ... ой ... ... ... сөз ... ... хамса заһири, хауас сәлем ұғымдарынан көрініс тапқан.
Фараби жан қуаты ... ... соны ... желісін таратқанда, оларды
өсімдік жаны, ... ... адам жаны деп үшке ... ... ... ... тән тума ... ретінде қарастырады. Осындай тұжырымдар Абайдың
Жетінші, Он тоғызыншы, Жиырма жетінші, Отыз ... ... ... ... ... ... «жанның тамағы» жайында тоқтала
келіп, Абай: «… өрістетіп, өрісімізді ... ... ... ... ... бұл жанның тамағы еді», – деп, оны жан ... ... ... ... ... ... жетінші сөзінде хайуан мен
адам арасындағы ерекшелікті олардың дүние тану үрдісіне ... ... ... ... да ... ... де қара, жаңды бәрімізде де беріпті. Жанның
жарығын бәрімізге де бірдей ұғарлық қылып ... пе? Адам ... ... ... күнін – үшеуін де тегіс ойлап тексереді. Хайуан артын, осы ... ... ... ... ... ... тіпті жоқ» деп тану қабілетінің
адамда зор ... ... ... атап ... Ақын ... жан ... жан ... деген қасиеттер тек адамға ғана тән
нәрселер деп ... ... ... ... ой санасында бүкіл болмысты, ондағы сан
түрлі құбылыстың бәрін мүтекәллимиңдік негізде ... жаңа ... ... ... ... қателігін аяусыз сынаған
Фарабидің сыншыл ойын Абай панисламизм идеясы қанат жайған тұста одан ... ... ... ... мүтәкәллиминді: «Ақыл мен хауас барлығын, Білмей дүр
жүрек, сезе дүр, Мүтәкәллимин, мантикин, Бекер ... езе ...... ... терістеуінде терең таным сыры жатыр. Абай арнайы
көтеріп отырған хауас ... ... ақын ... ... ... «хауас сәлем», «хауас»деген үш түрлі мағына даушы растады. «Алла
деген сөз жеңіл» ... ... мен ... ... пайымдауларын әшкерелей терістеуі ақынның әлеум. ортасындағы
батып сыншылдық бағьггты танытты. Абайдың дүниетанымындағы ... ... ... ... ... ... ... классификациялау принципі мен
таныс болуы. Ақынның ... ... ... жүйелеудегі принципімен
таныстығы жеңілде нақтылы дерек жоқ. Дегенмен де, Абай ... ... ... ... ... бір дәрежеде нақтылы деректермен
білдіреді. Мәселен, Қырық бірінші сөзінде. «… ... ... ... бар, сол ... жолда бір медресе бар…», – деп, ғылым салаларының
молдығын, нақтылы атауларын жеке-жеке атап ... ... Отыз ... ... ... ... жүйелеу принципі ұшырасады. Ғалым, хакімдер
туралы пікір ... адам ... ... ... хақ бірлән
батылдықты айырмақты үйреткендігі…» – деп, қоғамдық ғылымдарды өз алдына
дербес топтастырады. Абай Отыз ... ... ... ... ... «өзіндік ғылым», «дүниенің ғылымы», ... ... ... ... ... ... Фарабидің филос.
тұжырымдарында қолданылатын атау сөздермен не ... ... сай ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды жапсырмалауға үйрету арқылы шығармашылығын дамыту26 бет
Оқушы шығармашылығын дамыту4 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
Шығармашылық құқық37 бет
Щедрин Родион Константинұлының шығармашылығы3 бет
Қажым Жұмалиев шығармашылығы4 бет
Қазақстан Республикасындағы адамдардың және азаматтардың жағдайының конституциялық негіздері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь