Жорғалаушылардың эвалюциясы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
Систематикалық орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1 Жорғалаушылардың эвалюциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1 Жорғалаушылардың шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Қазіргі жорғалаушылардың пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.3 Ежелдегі динозаврлардың өркендеуі және оның жойылуы ... ... ... ... ... ... ... 10
1.4 Тұмсықбастылар отрядының шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
2 Тәжірибелік бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2.1 Кесірткенің шығу тегін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
Бауырмен жорғалаушылар – Пресмыкающиеся – Reptilia. Негізінен, қазіргі кездегі тасбақаларды, қолтырауындарды, тұмсықтыларды, амфисбендерді, кесірткелерді және жыландарды қосып алатын жерүсті омыртқалы жануарлардың класы немесе парафилетикалық тобы. Өте ертедегі жорғалаушылардаң қазба қалдықтары кейінгі тас көмір кезеңінде, яғни бұдан 300 млн жыл бұрын белгілі бола бастады. Жорғалаушылардың арғы тегі сірә ортаңғы тас көмір кезеңінде – ақ қосмекенділерден бөлініп шықты. Олар өзінің арғы тегі секілді суқоймалардан, ылғалды ортадан мүлде ажырап кете алмаған. Бауырмен жорғалаушыларды зерттейтін зоология ғылымының саласын герпетология деп атайды. Жорғалаушылар класы 8000 дай түрді қамтиды. Нағыз құрлықта тіршілік етуге бейімделген жануарлар. Суда тіршілік ететін түрлері бар, яғни жер шарының түрлі экологиялық орта жағдайларында – құрлықта, суда, ағаш басында, топырақ астында тіршілік ететін жануарлар. Денесі бас, мойын, тұлға, құйрық және бессаусақты аяқтан тұрады.
1. К. Б. Олжабекова, Б. Е. Есжанов. Омыртқалылар зоологиясы II. Алматы: «Қазақ университеті» 2007- 145 б.
2. Банников А.Г., Даревский И.С. и др. Земноводные и пресмыкающиеся СССР. Москва. « Мысль». 1977. 245 стр.
3. Жизнь животных / Под ред. Л. А. Зенкевича. М.: Просвещение, 1968. Т. 1,2; зоологиипозвоночных. М.: « Высшая школа » ,1976 135 стр.
4. Керролл Р. Палеонтология и эвалюция позвоночных. Т. 1-3. Москва . «Мир» 1993. 121 стр.
5. Қайымов Қ. Биология және техника. Алматы, «Қайнар», 1977. 359 бет
6. Бекенов А. Қазақстанның бағалы аңдары. Алматы, «Білім», 1979. 246 бет
7.Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных – Москва «Высшая школа», 1979. 465 стр
8. Параскин К. П. Пресмыкающиеся Казахстана. Алма – Ата, 19597 492 стр.
9. Беркінбай О., Мүталиев А. Жануарлар экологиясы. Шымкент, «Ғылым0», 1999. 536 бет.
10. Кузнецов Б. А. Оптеделитель позвоночных животных фауны СССР. Ч.З. – Москва: Просвещение, 1975. 244 стр.
11. Хардон Э., Венер Р. Общая зоология. Москва, «Мир»,1989. 531 стр.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе...........................................................................................................................3
Систематикалық орны................................................................................................4
1 Жорғалаушылардың эвалюциясы.....................................................................5
1.1 Жорғалаушылардың шығу тегі............................................................................5
1.2 Қазіргі жорғалаушылардың пайда болуы...........................................................6
1.3 ... ... ... және оның ... ... ... шығу тегі.............................................................12
2 Тәжірибелік бөлім.................................................................................................14
2.1 Кесірткенің шығу тегін зерттеу.........................................................................14
Қорытынды...............................................................................................................19
Пайдаланған әдебиеттер.........................................................................................21
Қосымшалар.............................................................................................................22
Кіріспе
Бауырмен жорғалаушылар - Пресмыкающиеся - Reptilia. Негізінен, ... ... ... ... ... амфисбендерді, кесірткелерді және жыландарды қосып алатын жерүсті омыртқалы жануарлардың класы немесе парафилетикалық ... Өте ... ... қазба қалдықтары кейінгі тас көмір кезеңінде, яғни бұдан 300 млн жыл бұрын белгілі бола ... ... арғы тегі сірә ... тас ... ... - ақ ... ... шықты. Олар өзінің арғы тегі секілді суқоймалардан, ылғалды ортадан мүлде ажырап кете алмаған. Бауырмен жорғалаушыларды ... ... ... саласын герпетология деп атайды. Жорғалаушылар класы 8000 дай түрді қамтиды. Нағыз құрлықта тіршілік етуге бейімделген жануарлар. Суда тіршілік ететін ... бар, яғни жер ... ... ... орта ... - ... суда, ағаш басында, топырақ астында тіршілік ететін ... ... бас, ... ... ... және ... ... тұрады. Қазақстанда бауырмен жорғалаушылардың 49 түрі кездеседі ... ... 2, ... 29, ... 18 ... ... ... белдеулерінде тіршілік етеді. Қазақстанның Қызыл кітабына (1996 жылы) кесірткенің 6, жыланның 4 түрі ... ... ... ... ... қоректеніп ауылшаруашылығына пайда тигізеді. Көпшілік түрлерін тағам ретінде пайдаланады, терісінен, сауыттарынан әсемдік ... ... ... ... ... ... ... дәрі - дәрімектер алынады.
Зерттеу мақсаты: Жорғалаушылардың шығу тегін анықтау.
Зерттеу міндеттері:
1 Жорғалаушылардың шығу тегін зерттеу.
2. ... ... мен ... ... ...
Зерттеу обьектісі: Жорғалаушылар - Пресмыкающий - Reptilia,
Зерттеу әдісі: Бақылау, анықтау.
Систематикалық орны
1 кластармағы Анапсидтер - ... ... - ... ... - ... ... - Chelonia, seu Testudines
2 кластармағы Проганозаврлар - ... ... - ... ... Ихтиоптеригиялар - Icthyopterygia
Ихтиозаврлар отряды - Icthyopterygia
4 кластармағы Синаптизаврлар - ... ... - ... ... - ... кластармағы Лепидозаврлар - Lepidosauria
Эозухиялар отряды - Eosuchia
Тұмсықбастылар отряда - Rhynchocephalia
Қабыршақтылар отряды - ... ... ... - ... ... - ... (Крокодилдер) отряды - Crocodilia
Птерозаврлар (Ұшқыш кесірткелер) отряды - Pterosauria
Кесірткежамбасты динозаврлар отряды - Saurischia
Құсжамбасты динозаврлар ... - ... ... ... ... - ... seu ... отряды - Pelycosauria
Терапсидтер отряды - Therapsida
I Жорғалаушылардың эвалюциясы
Жорғалаушылардың шығу тегі
Бауырмен жорғалаушылар, Құстар және Сүтқоректілер Amniota тобын ... ... ... ... ... ... суда ... ететін түрлері екінші рет бейімделгендер.
Амниоталар алғашқы ... ... ... бір ... ... ... топты құрайды, бұлар соңғы карбонды үш құрамдас бөлікке бөлінеді. Бұлардың ... - ... ... - тасбақалар, ал үшіншілерінен басқа көптеген бауырмен жорғалаушылар мен құстар шыққан. Амниоталардың нақты шыққан жері белгісіз, ... ... ... ... антракозаврларға жақындатады. Captorhinida отрядына жататын алғашқы Амниоталардың дене ... ... ... ... ... олар ... ... ұқсас болған. Protorothyridae тұқымдасы қарбонда және пермьнің бір бөлігінде тіршілік еткен. Полеозой амфибияларынан олардың ерекшелігі сол - жақ ... ... ... ... ... ...
Алғашқы рептилилер. Котилозаврлар -- тас көмір дәуірінің ... ... ... ... ... ... ... рептилилер.Мұның көптеген белгілері стегоцефалдарға жақын екенін көрсетеді. Мысалы, көпшілігінде сегізкөз омыртқасы біреу ғана, мойын бөлімі нашар жетілген, ... тән иық ... тері ... ... -- клейтрум болады. Ми сауыты сүйек қорабынан ... да онда көз, ... төбе ... ғана тесіктері болады. Аяқтары қысқа, маманданбаған. Котилозаврлардың ... ... ... ... моллюскалармен қоректенген.Котилозаврлар перм дәуірінің орта кезінде жақсы дамып, оның аяқ кезінде азайып, ал триас дәуірінде мүлдем құрып біткен. Бұлардың орнын ... ... ... және ... группалары басқан.Рептилилердің бұдан кейінгі эволюциялық дамуы өзін ... ... ... ... жағдайына сәйкес бейімделіп қа-лыптасты. Көпшілік группаларының скелеті берік, әрі жеңіл бо-лумен қатар, қозғалғыш қасиет пайда болған. Олар бірте-бірте ... ... ... ... ... байланысты аяқтарының, омыртқа жотасының және ми сауытының құрылысында өзгерістер болған. Көпшілігінің аяқтары ұзын, жамбас сүйегі екі және ... көп ... ... бекіген. Иық белдеуіндегі клейтрум сүйегі жойылған. Бүтін ми сауыты аздапта болса редукцияға ұшыраған. Ми сауытында екі бет ... ... ... өте ... группасы. Тісі амфибилердің тістері сияқты, тек қана жақ сүйегінде ғана емес таңдайында да болады. Омыртқасы амфицельді. ... сырт ... ірі ... ...
Алғашқы кесірткілердің қалдықтары перм дәуірінен табылған. Триас ... ... ... (Rhупсһосерһаlіа) пайда болған. Оның гаттерия деген түрі осы кезде Жаңа ... ... ... ... Алғашқы кесірткелермен бір түбірден ... болу ... Олар ... ... пайда болған. Тістері терең ұяшықтарға орналасқан. Артқы аяғы алдыңғы аяғынан жақсы жетілген. Осының салдарынан жам-бас Сүйегі және артқы аяқтарының ... ... ... ... Көпшілігі ормандарда тіршілік еткен. Орнитозухилар, крокодилдер, динозаврлар (Dіпо-sаигіа) және птерозаврлар (Ріегоsаигіа) осы ... ... ... Көне бауырымен жорғалаушылар. Қырылып қалған жануарлардың қалдығын зерттеу, бауырымен жорғалаушылар әлемi 180 млн. жыл бұрын ерекше көп ... ... ... Көне ... ... ... өте ... көлемдi болған, әсiресе қорқынышты кесiрттер (бронтозавлар, диплодоктар). Кейбiреулерiнiң ұзындығы 30 метрге, салмағы қазiргi 12-13 пiлдiң салмағына тең ... ... ... ... ... ... ... етуге көшкен. Ұзын мойыны судан шықпай-ақ өсiмдiктермен қоректенуге мүмкiндiк берген.
Құрлықта аңтiстi кесiрттер тiршiлiк ... ... ... ... ... орналасқан және күрек, азу, иттiс тiстерге бөлiнген. Аңкесiртке қаңқаларының қалдықтары ХХ-ғасырдың басында Солтүстiк Двинада профессор ... ... ... ... ... ... ... Олар атмосфера ауасы мен тыныс алған және ғалымдардың ұйғаруы бойынша тiрi төл туатын болған. ... ... ... ... мен ... аяқтары арасында терiлi жарғақтары бар, ұшатын кесiрттер де болған. Көне алып бауырымен жорғалаушылардың ... ... әлi ... ... ... ... Бiр ... бойынша, олардың қырылуына ауа-райындағы өзгерiстер себеп болған. Жердегi ауа ... ... ... алып ... жорғалаушылардың тiршiлiкке қабiлетi де төмендеген. Олардың салған жұмыртқаларынан ұрпақтың шығуы сиректедi. Түскен суық өсiмдiкқоректi кесiрткелер қоректенетiн, өсiмдiктердiң өзгеруiне алып ... ... ... ... ... алып ... сол уақытта-ақ жерде тiршiлiк етiп жатқан жылықанды аңдар мен құстардың кейбiр ... ... түсе ... ... ... ... Көне ... жорғалаушылар арасынан ұсақ дарақтар тiршiлiкке жақсы икемделдi. Олар түсiп қалған ... ... ... ... ... және басқа да жерлердi пайдаланды. Оларға жыртқыш аңдар мен құстардан тығылу оңай болды. Сондықтан өзгерген жағдайларға икемделген көне кесiртке, ... ... және ... ... ... ... ... күнге дейiн тiршiлiк етуде. Қазiргi бауырымен жорғалаушылардың ... бар ... ... және ... яғни ... ... ... мекендеді. Олардың көптеген жаңа түрлері пайда болып, жер бетіндегі жануарлардың ... ... ... Бірак та бұдан 70 - 90 млн. жыл ... жер ... ... бөліктерінде климат күрт өзгеріп, суып кетті. Ол уақытта жорғалаушылармен ... ... ... ... түрлері көбейе түсті. Мұның бәрі көптеген жорғалаушылардың, ең алдымен барлық алыптарының ... ... - ақ ... шығу үшін ... ... ... олар өліп бітуіне әкеп соқты. Қазіргі кезге дейін аздаған ... - ... ... кесірткелер, жыландар сақталып қалды[13].
1.2 Қазіргі жорғалаушылардың пайда болуы
Жорғалаушылардың нағыз құрлықта тіршілік етуге ... 8000 - ға жуық ... бар. ... ... ... тасбақалар, құбылғылар, крокодилдер т.б. жатады. Суда тіршілік ететін түрлері де бар. ... ... рет ... суда тіршілік етуге бейімделген. Өйткені атмосфералық ауамен тек өкпесі арқылы ғана ... ... ... ... ... мен ... ... - салқынқанды жануарлар. Бұл олардың денелерін қыздыру үшін күн сәулесі қажет ... ... ... да ... өте суық ... ... ... Ауа райы суық кезде олар көбінесе тәтті ұйқыға кетеді.
Амфибилерге қарағанда рептилилер көп алуан түрлі және кең таралған класс. Қазір ... ... 5000 -- ... түрі ... Олар 4 ... тармағына, 9 отрядқа бөлінеді.Алғашқы кесірткелер немесе ящерогадылар
1-отряд. Тұмсықбастылар (Кһуnсһосерһаlіа), ... ... ... ... Қесірткелер (Lасеrtіlіа).
3-отряд. Хамелеондар (Сһаmаеlеоnіеs),
4-отряд. Жыландар (Орһіdіа).
ІII-класс тармағы. Крокодилдер (Сrосоdіlіа).
5-отряд. Крокодилдер (Сrосоdіlіа).
ІV-класс тармағы. Тасбақалар ... ... ... (Сrурtоdіrа).
7-отряд. Бүйір мойындылар (Рlеurоdіrа).
8-отряд. Теңіз тасбақалары (Сһеlоnііdеа).
9-отряд. Жұмсақ терілілер (Тrіоnусһоіdае).
Сыртқы көрінісі. Денесінің сыртқы ... ... ... үшке ... ... ... ... Тасбақатәрізділер;
Жыландар отрядтармағы - Ophidia, seu Serpentes. Жыландар өзіндік ерекшеліктері бар кесірткелердің бір бұтағы, бұлар жорғалауға және жемтігін ... ... ... Басы ірі ... ... Барлық жыландар - жыртқыштар, олардың қорегі алуан түрлі жануарлар.
Жыландардың тегі кеселтәрізді кесірткелер, олар ... юро ... ... ... ... ... ... ұршықсап пен сығыркөздер (сцинктер) емес, олар - шұнақ кеселдер (Lanthanotidae). Жер шарына 12 тұқымдасқа бірігетін 3000 - дей түрі ... Ең көбі - ... ... олардың 1500-дей түрі бар.
Қазақстанда 5 тұқымдасқа жататын:
соқырлар тұқымдасы (1 түрі)
айдаhарлар тұқымдасы (2 түрі)
сарыбас жыландартәрізділер (12 түрі)
сұржыландар (2 ... ... (1 ... 18 түрі ... 13 ... бар: ... ... улы жыландар, теңіз жыландары, сұр жыландар, шұңқырбастылар, соқырлар тұқымдасы, тарауыздар, айдахарлар, аномалипидилер, біліктәрізділер, ... ... ... ... 60 түрі ... ... түрі құрлықта тіршілік етеді. Орманды жерде, шөл далада, өзендермен теңіздерде көптеген түрлері бар. Жыртқыштар. Қорегін тұтасымен ... ... ... немесе жұмыртқада тірі туатын жануарлар. Кемірушілер, ұлулар және жәндіктердің санын реттеу зор маңызы бар. Кейбір түрлерінің терісі ... Уы ... дәрі ... ... 16 түрі КСРО ... ... ... (Saurіa) - қабыршақтылардың бір отряд тармағы. Қазба қалдықтары триас кезеңінен сақталған, жыландардың арғы тегі болып саналады. ... жер ... суық ... ... жерінің бәріне дерлік таралған. Бұлардың қазіргі кезде 20 тұқымдасқа, 350 туысқа бірігетін 4000 - нан ... түрі бар. ... 6 ... ... ешкіемер, кесел, Ұршықсап, жабысқақ, кәдімгі кесіртке), 13 туысы, 30 түрі кең таралған. Кәдімгі кесіртке тұқымдасының ... 2 ... бар: 1) ... ... оған тән ... - ... ... ұзынынан қатарласа орналасқан. Танау тесігінің қалқаны жоғары көтерілмеген. Маңдай қалқанында ... ... ... ... 2) кесірт (Eremіas), олардың құрсақ қабыршағы қиғаш қатпарласып орналасқан. Танау тесігі жоғары көтеріңкі келеді, маңдай қалқанында ұзынша ойысы болады.
Бұлардың Қазақстанда 11 түрі ... ... ... түрі ... ... ... бұтаға өрмелей алады, құмға батып кететін түрлері де бар (бат-бат кесіртке). ... ... ... ... ... жердегі суда кездеседі. Денесі жалпақ, қысқа не ұзынша ... ... ... 3,5 см-ден 4 м-ге (қ. Кесел) жетеді. Тері қабыршағының пішіні, құрылысы, үлкендігі әркелкі, оның түрлік жіктелімге бөлгенде ... мәні бар. Аяғы ... ... өте ... жетілген, кейбіреуінде редукцияға ұшыраған (тек қалдығы қалған). Тісі бірқырлы кейде көпқырлы ... ... ... да әр ... ... ... мен ешкіемерде - жалпақ, қалың етті; кеселде - ұзын, ұшы екіге айрылған; ... - өте ... түп ... қарай жуандайды. Көздерінің қабағы қозғалмалы, ойнақшып тұрады. Қауіп төнгенде көбі құйрығын үзіп тастап қашады, бірақ көп ... ... ... ... ... ... ... келеді. Сарлан, аяғы болмағандықтан, кесірткеден гөрі жыланға көбірек ұқсайды[5].
Қолтырауындар отряды - ... ... ... ... ... ... тармағының отряды. Дене пішіні кесірткелерге ұқсас. Қолтырауындардың қазіргі кезде 23 түрі мен түр тармақтары бар.Қолтырауын 3 ... ... ... және ... ... ... Олар ... Оңтүстік - Шығыс Азияда, Солтүстік Австралияда және Жаңа Гвинея ... өзен ... мен ... ... ... жерлерде, көпшілігі тропиктік және субтропиктік ендіктердегі тұщы су айдындарында (өзен, көл) ... ... ... көп ... суда ... Денесінің ұзындығы 2 - 7 метр басы жалпақ, ... ... ... ... ... қолтырауын басқа бауырымен жорғалаушылардан жоғары сатыда тұр. Көру және есту органдары жақсы жетілген. Көздері ментанау ... бас ... ... ... қарай шығыңқы. Ауыз қуысында екінші реттік таңдай пайда болған. Артқы аяқтарындағы саусақтарының арасында терілі жарғағы бар. Қолтырауындардың көпшілігі тұщы су ... ... ... ... ... ... ал бір түрі ғана ... қолтырауын - crocodylus porosus) ашық теңізге ... ... ... Қазіргі қолтырауындардың 26 түрі белгілі, 3 тұқымдасқа топтанады. Аллигаторлар тұқымдасы - Alligatoridae. 7 түрді ... ... 6 - ы ... ал бір түрі - шығыс Қытайда ... ... ... ... (Flligator mississippiensis); Қолтырауын түсті қайман (Caiman crocodilus); Қара қайман (Melanosuchus niger); Қытай алигаторы (Alligator sinensis); Нағыз қолтырауындар ... - ... ... ... ... ... тараған 13 түрді біріктіреді. Түрлері: Нил крокодилі (Crododylus niloticus); Африкалық тартұмсық қолтырауын (Crocodylus cataphractus); Келтектұмсықты қолтырауын (Osteolaemus tetraspis); гавиалтәрізді ... ... ... (лат. ... - ... ... ... бірі. Триас кезеңінен белгілі, котилозаврлардан шыққан деген пікір бар. ... ... ... (тек ... ... ... ... және субтропиктік аймақтарда таралған, әр тұқымдастың өзінің таралу орталықтары мен көбірек кездесетін жерлері бар. Тасбақалар ыстық шөлді жерлерді, ... ... тау ... өзен, көл, батпақ, елді мекендер маңын, теңіз жағалауларын, мұхиттарды мекендейді. Суық және ... ... ... ... ... ... ... Тасбақалар бауырмен жорғалаушылардың ең ауытқыған бұтағын құрайды. Оларда ... ... ... ... - ... ... пайда болған. Онда жануарлардың тұлғасы жасырынады. Тасбақалардың таралуы негізінен, жылы аймақтармен байланысты. Қоңыржай белдеуде олар аз. ... ... 230 - ға жуық түрі ... Олар 12 ... пен 5 ... ... ... мойын тасбақалар отрядтармағы - Сryptodira. Қазіргі тасбақалардың құрлықта және суда тіршілік ететіндердің ішіндегі ең көп түрі бар ... 6 ... ... 140 түрі бар. Бұл жер ... ыстық және қоңыржай аймақтарының бәрінде таралған, тек Австралияда ғанғ жоқ. Түрлері: Дәубас тасбақа (Platysteron megacephalum); Құрлық жасырын мойын ... ... Алып ... (Testudo ... ... ... дала ... (Testudo horsfieldi); Жерорта теңізі тасбақасы (Testudo graeca); Сәулелі тасбақа (T. radiata) және ... ... ... - ... Жер шарының экваторлық және тропикалық суларда тіршілік етуге бейімделген 4 теңіз тасбақаларын, кейде бұлар қоңыржай ендіктерге де ... ... ... ... ... ... тасбақа (Chelonia mydas); Бисса (Eretmochelus imbricata); Лаггерхад (Caretta ... ... ... (Lepidochelus olivacea);
Жұмсақ денелі тасбақалар отрядтармағы - ... ... ... Азия мен ... ... Тұщы ... мекендейді. Бұларға 2 тұқымдас пен 25 түрі белгілі. Түрлері: Қытай немесе қиыршығыс триониксі (Trionyx chinensis); Африка ... (T. ... ... тасбақа (Chirta indica); Үнді қалақаяқты тасбақасы (Lissemys punctata); ... ... ... отрядтармағы - Pleurodira. Отүстік жарты шардың су ... ... 2 ... пен 45 түр жатады. Түрлері: Арру немесе тартаруга (Podocntmis expansa); Австралия жыланмойын ... ... ...
Қалқансыз тасбақалар отрядтамағы - Athecae. Бқлар пелагикалық жануарлар, тропикалық теңіздердің ашық алаңдарында мекендеушілер. Түрлері: Терілі ... ... ... ... - 1. ... ... ... сипаттама.
Белгілері
Отрядтар
Қабыршақтылар
Тасбақалар
Қолтырауындар
Кесірткелер
Жыландар
Тасбақалар
Крокодилдер
Түр саны
3000
3000
300
30
Дене жабыны
Ұсақ жұқа қабыршақтар
Ұсақ қабыршақтар
Сүйекті - ... ді, дене ... ... ... ... төселген ірі мүйізді қалқаншалар
Аяқтары
5 саусақты екі жұп аяқтары жақсы жетілген
Белдеулері мен ... ... жұп ... ... ... ... төрт саусақты; теңізде тіршілік ететіндердің саусақ арасында жарғақтары болады
Екі жұп аяқтары жақсы жетілген. Артқы аяқтарында жүзбе жарғақтары ... ... ... ... ұсақ ... ... улы ... тістерінде улы бездің өзекшелері болады
Тісі жоқ, жағы мүйізді қабықпен қапталған, оның шеттері өткір
Ірі. ... тісі жеке жақ ... ... ... - ... ... - ...
Кеуде қуысы, жамбас белдеуі, аяқтары жақсы дамыған, қос өкпе
Кеуде қуысы жоқ, қабырғалары еркін аяқталады, бір өкпе
Қаңқасы сауытпен бірге бірігіп кеткен, жұп ... ... ... ... ... ... ... жүрегі төрт қуысты
1.3 Ежелдегі динозаврлардың өркендеуі және оның жойылуы
Жоғары триасты ... ... ... жыртқыш псевдозухилерден динозаврлар бөлініп шықты, олар құрлықта 150 млн. жыл: ... ... ... ... дейін басым болды. Динозаврларға құрлықта тіршілік еткен ең ірі ... ... сол ... ... ... және миының салыстырмалы мөлшері жағынан сүтқоректілермен тең келетін түрлері ... ... ... ... ... екң ... ... және Ornithischia бөлінеді. Юра және Бор кезеңдерінде олардың түр саны көп болған және олар құрлықта да, сол ... ... ... ... Бор ... аяғында екі топта артына ұрпақ қалдырмай жойылып кеткен. Динозаврлар - ... ... ... жататын, бойлары 20 м-ден 35 м-ге дейін, салмағы 10 тоннадан 80 тоннаға дейін жететін алып жануарлар. Олардың ... ... ... рет 19 ... ... ... ал Қазақстанда Арал маңынан және Оңтүстік Қазақстаннан (Әлімтау, Қазығұртта) ... ... ... ... ... ... динозаврлардың 2 сыныпқа(кесіртке жамбасты, құс жамбастыға) жататын 600-дей түрі белгілі[1].
Кесірткежамбасты динозаврлар ... - ... ... ... ... ... орта ... дейін белгілі. Олардың жамбасы үш сәулелі құрылысты, мықын, шонданай және шат сүйектерінен құралады. Тіршілік жағынан ... ... ... ... ... және ... амфибиотикалық (зауроподалар) деп бөлінеді.
Зауроподалар (Sauropoda) - өте ірі (ұзындығы 30 м - ге ... және ... ... ... мойыны мен құйрығы ұзын, тұлғасы қысқа. Бас сүйегі денемен салыстырғанда тым ... ... ... қос ... жыртқыш динозаврлардың дене мөлшері - 25 см - ден 15 м - ге дейн ... ... ... ... ... ... Майда целурозаврлардың ұзындығы 25 см - ден 5 м - ге ... және ... ... ... мен ... ұзын.
Құсжамбасты динозаврлар отряды - Ornithischia. Құсжамбасты динозаврлар юра (мүмкін жоғарғы триаста) кезеңінен бор кезеңіне ... ... ... төрт ... ... белдеуі болған. Құсжамбасты динозаврлар өсімдікқоректі. Тіршілік сипаты бойынша олар амфибиотикалық жіне құрлық динозаврлары деп ... ... ... ... - ... (Ornithopoda) екі аяғымен қозғалған. Ұзындығы 1м - ден 15 м аралығында өзгеріп тұрады. Олар тері ... және ... ... ... ... ... үйрек тұмсық динозаврлар алмастырды[7].
Динозаврлардың жойылуы: Ғалымдардың айтуынша, 65 миллион жыл бұрын сағатына 54 000 км ... ... 10 ... ... ... жер бетіне келіп соғылған. Жарылыс нәтижесінде атмосфераны шаң қабаты қаптап, жер бетіне айлар бойы күн ... Күн ... жер ... өсімдік жамылғысының өзгеруіне байланысты динозаврлар толығымен жойылып кеткен. Кітаптарда олардың жойылу себептері әр түрлі түсіндірілген. Алайда динозаврлардың ... ... ... әлі де ... ... ... ... шошына "құбыжық кесіртке" деп атаған динозавры. Інжілде бұл ... ... әлем ... ... ... ... болғанын айтады. Олардың жер бетінен жойылып кетуінің үш-төрт ... бар. Ең ... - ауа ... ... ... жер бетіне алып кометаның құлауы, жерде биоқордың күрт азаюы немесе ... түр ... өз ... ... ... ... дәуірінің бор қабаты мен кайнозей дәуірінің палеогенді қабатының арасындағы ... ... ... ... мен ... ... ... байтағы тарихын тым тереңге тартады. Мезозей дәуіріндегі ыстық та ылғалды жанға жайлы тропикалық табиғатта ... ... ... ... 1959 жылы табылды. Қазір де сұлу Зайсан ... ... өзі ... ... Ол ... ... 40 ... дейін, ал салмағы 80 тоннаға дейін тартқан екен. ... ... 50 жыл ... ... ... ... түскен суреттерді зерттеген уақытында талай ғажайыпқа куә болғанын айтады. Ол Сарыарқадағы Қалмақемел мен Қалмақөбелге ... ... ... ... ... динозаврлардың суретін көрген. Сондай-ақ оның жанына тауешкісінің де суреті салыныпты. Динозавр болса, аузын арандай ашқан күйде. ... ... ... ... 66 миллион жыл бұрын (бір деректерде 33 миллион) құрып ... ... ... ... ... ұлы ... бәлкім, алғашқы суретшісі оның бейнесін ойлап тапқан [9].
Тұмсықбастылар отрядының шығу тегі
Тұмсықбастылар - рептилиялардың ... ... өте ... ... ... ... ... бұл топтан тек бір түр - гаттария, ... ... - ... ... ... ... ... ұқсас гаттерияның ұзындығы әдетте 50 см, сиректе болса 75 см - ге жетеді. Тұмсықбастылар (Rhunchocephalіa) - ... ... ... бір ... ... қаңқа қалдықтары Еуразияның, Африканың және Американың мезозой дәуіріне тән жыныстардан табылды. Кейбіреулерінің ұзындығы 5 м-ге дейін жеткен. Тұмсықбастылар ... ... ... ... ... қарапайым эозухтардан пайда болған. Бас сүйегі қысқа әрі ... Жақ алды ... ... ... ... біршама "тұмсық" пайда болған, аты осыған байланысты аталған. ... ... да, ... ... бас сүйегінің доғасы да 2 жұп болып келеді. Төбе көзі жақсы дамыған. Омыртқаларының алдыңғы жағы да, ... жағы да ойыс ... ... келген. Омыртқаларының арасында хорда қалдығы сақталған. Жүрегінде ... ... вена ... бар. Жас дарабастарында тістері жақ және таңдай сүйектерінде, сонымен бірге кеңсірік сүйегінде ... ... ... дабыл жарғағы және шағылысу мүшесі болмаған. Триаста тіршілік еткен ринхозаврлар (Rhіnchosaurіa) өсімдікпен, кейбір түрлері жәндіктермен және ұлулармен қоректенген. Қазіргі ... ... 1 ғана түрі ... ... ... аяқтары және қозғалмалы қабақтары болмайды. Олардың көздерi мөлдiр ... ... ... ... ... оң және сол ... алдында созылмалы байланысымен қосылған. Осыған байланысты жыландар iрi жемтiктi жұтып алып, ұзақ уақыт бойы қорексiз тiршiлiк ете ... ... елде ... сары бас, су ... және қарапайым, дала сұржыландары кең тараған. Сарыбас жыландар жемтiгiн тiрiдей жұтса, сұржыландар оны у бездерiнде өндiрiлiп, тiс өзектерiмен жемтiкке ... умен ... ... ... ... - гаттерия. Ол - Жаңа Зеландияның ұсақ аралдарында ғана сақталған, өте ертеден келе жатқан жануар. ... ... ... ... ... түрі кесірткеге ұқсас. Дене тұрқы 75 сантиметрдей, салмағы - 0,5 - 1 кг. Жонында және ... ... ... ... ... ... жалы бар. Төбе ... (екі көзінің ортасында) ерекше төбе көзі болады. Сондықтан оны кейде үшкөзді гаттерия деп те ... Төбе ... ... ... ... ... ... түнде белсенді тіршілік етеді. Жыныстық жағынан 20 жылда ғана ... 8 - 15 ... ... Одан ... жетілуі 12 - 15 айға созылады. Гаттерия 50 жылдан астам өмір сүреді. Өте ертеден бері тіршілік етіп келе жатқандықтан, ол деп ... ... (лат. ... ... -- ... ... ... тұмсықбастылар отрядына жататын өте ертеден тіршілік етіп келе жатқан жалғыз түр. Сыртқы түрі кесірткеге ұқсас. Жон арқасы мен құйрығының ... ... ... ... ... жалы ... ... жылтыр, жасыл түсті, бүйірінде, аяқтарында ірілеу сары дақтары бар. Төбесіндегі тері астында ерекше төбе көзі ... ... да оны ... "үш ... ... деп те ...
Тәжірибелік бөлім
2.1 Кесірткенің шығу тегін зерттеу
Жұмыстың мақсаты: кесірткенің шығу тегін анықтау.
Құрал жабдықтар: компьютер, әдебиеттер, суреттер, сызба ... ... ... ... бақылау, болжау.
Тапсырмалар:
кесірткенің шығу тегін анықтау.
Қазіргі кездегі кесірткенің тұқымдастарын анықтау.
Кесіртке (Saurіa) - ... ... ... ... бар. ... ... ... девон дәуірінде пайда болған. Олар саусақ қанатты балықтардың жақын тегі стегоцефалдар, немесе ... ... еді. Олар ... ... су қоймасында өткізген. Бірақ тіршілік еткен су қоймасы құрғап калған жағдайда жақын жердегі басқа су қоймасына жылжып бара ... және ... ... ... бола ... ... ... Олардың бір мезгіл құрлықта болуына тас көмір дәуірінің біркелкі жылы, дымқыл ауа райы әсер еткен. Тас - ... ... ... ... ... ауа райы ... Тау ... болу процестерінің көп болуы климаттың, сонымен қатар өсімдіктердің алмасуына себепші болған. Көпшілік жерлерде климат құрғақшылық, континентальды болды. Өсімдік ... ... ... ... қыс ... ... Осы кезде өзендермен, балшықтарда өсетін қырықбуын мен папортниктер ... шөл ... ... ... ... ... төзімді қылқан жапырақты өсімдіктер мен саговниктер көбейе бастаған[9].
Стегоцефалдардың тіршілік етуіне бұл жағдай ... бола ... ... ... ... ... тері арқылы тыныс алуға кедергі жасайды және денесін құрғап кетуден сақтап қала алмайды. ... ... ... дамыған, ол организмдегі газ алмасуды толық атқара алмайтын болған. Стегоцефалдардың көпшілігі Перм дәуіріне ... - ақ ... ... Жер ... тіршілік жағдайларының өзгеруі құрғақшылыққа әлде қайда төзімді жаңа белгілердің пайда болуына себепші болған. Сөйтіп, жануарлар құрлықта тіршілік етіп, көбеюге ... ... ... рептилилер Котилозаврлар -- тас көмір дәуірінің үстіңгі қабатынан белгілі ... ... ... ... ... ... ... белгілері стегоцефалдарға жақын екенін көрсетеді. Мысалы, көпшілігінде сегізкөз омыртқасы біреу ғана, мойын бөлімі ... ... ... тән иық ... тері ... ... -- ... болады. Ми сауыты сүйек қорабынан тұрады да онда көз, танау, төбе органының ғана тесіктері болады. ... ... ... ... ... ... ... моллюскалармен қоректенген. Котилозаврлар перм дәуірінің орта кезінде жақсы дамып, оның аяқ кезінде азайып, ал ... ... ... ... біткен. Бұлардың орнын котилозаврлардың жоғары ұйымдасқан және маманданған группалары ... ... ... ... ... дамуы өзін қоршаған ортаның алуан түрлі жағдайына сәйкес бейімделіп қа-лыптасты. Көпшілік группаларының ... ... әрі ... бо-лумен қатар, қозғалғыш қасиет пайда болған. Олар бірте-бірте түрлі қоректерді пайдалана бастайды. ... ... ... ... ... және ми сауытының құрылысында өзгерістер болған. Көпшілігінің аяқтары ұзын, жамбас сүйегі екі және оданда көп сегізкөз омыртқаларына бекіген. Иық ... ... ... ... ... ми ... ... болса редукцияға ұшыраған.
Алғашқы кесірткелер (Ргоsаигіа). Ми сауытында екі бет доғасы болатын рептилилердін, өте қарапайым тобы. Тісі амфибилердің ... ... тек қана жақ ... ғана емес ... да ... ... амфицельді. Бұлар сырт қарағанда ірі кесірткеге ұқсайды. Алғашқы кесірткілердің ... перм ... ... Триас дәуірінде тұмсық бастылар (Rhупсһосерһаlіа) пайда болған. Оның гаттерия (Зрһепосіоп рипсШиз) деген түрі осы ... Жаңа ... ... ... ... ... кесірткелермен бір түбірден тараған болу керек. Олар ... ... ... ... Тістері терең ұяшықтарға орналасқан. Артқы аяғы алдыңғы аяғынан жақсы жетілген. Осының салдарынан жам-бас Сүйегі және артқы аяқтарының төменгі ... ... ... Көпшілігі ормандарда тіршілік еткен.
Қанаттыкесірткелер (Рtегоsаигіа).Қанатты кесірткелер -- мезозой заманындағы рептилилердің ішіндегі ұшуға бейімделген жануарлар. Олардың ... ... ... ұзын ... екі ... ... үшу қызметін атқарған. Жалпақ төсінде құстардағыдай қырлы төсі болады, бас сүйектері жас кезінде-ақ бірігіп кеткен. Көптеген сүйектерінде ауа қуысы болады. ... ... ... тістері болған. Құйрығының ұзындыры мен қанатының формасы алуан түрлі.Кейбір түрлерінің ғана қанаты ұзын, жіңішке құйрығы ұзын болған. Басқа түрлерінің ... ... ... ... ... ... қазба қалдықтары тұзды су қоймаларының орнынан табылуы, олардың су жиектерінде тіршілік еткенін дәлелдейді.[15]
Көптеген түрлерінің ... ... ұзын ... ... анық ... және ... бес ... Аяқтары редукцияға ұшыраған түрлері де бар, кейбіріулерінің аяғы жоқ. Дене ... 3,5 см - ден 4 м - ге ... ... ... ... ... қабыршақпен жабылған, оның астында, кейбір кесірткелер де, остеодерма сақталады. Аздаған тері бездері арқасында, санында немесе аналь тесігінің ... ... ... ... көбею және территориясын белгілеу барысында химиялық белгі ретінде қызмет атқарады.
Бас сүйек диапсидты. Үстіңгі самай доғасы ... ... ... оң және сол жағы ... ... акродонтты немесе плевродантты тістер орналасқан. Акродонтты тістер жануардың жасына қарай мұқалады және ... ... ... ал ... ... ... рет алмасады. Кесірткенің көзі қабақпен қорғалған, төменгісі қозғалмалы, жоғарғысы өте күшті қысқарған және өзінің қозғалғыштығын жоғалтқан. Есту жақсы жетілген. Ортанғы ... ... ... бар. Иіс сезу басқа сезім мүшелеріне қарағанда нашар жетілген. Көптеген кесірткелерде сезгіш ... мен ... ... негізінен жұмыртқа туушылар, сонымен қатар тірі жұмыртқа туушылар және тірі туатын түрлері де кездеседі. Пергамен сияқты қабықшасы бар 1 - ден 35 - ке ... ... ... ... 2 - 4 ... ... салады. Басым түрлері тропикалық аймақта тіршілік етеді. Солтүстік пен ... ... ... түрі азая ... Солтүстік шеңберге тек бір ғана түр - тірі туатын кесіртке (Lacerta vivipara) тараған.Кесірткелер триаста ... ...
2) ... ... ... жорғалаушылардың ең көп түрлі тобы, 20 тұқымдасқа бірігетін 4000 - дай түрі ... ... - ... ... 600 - дей түр ... ден ... 3,5 см - ден 35 см - ге дейн ... Жармасқылардың тұлғасы аздап жалпайған, басы үлкен, аяқтары қысқа және құйрығы аса ұзын емес. Бұл кесірткелерде қарапайым белгілер сақталған, яғни тері ... ... ... қапталған; Көпшілік жағдайда омыртқасы амфицельді типті, олардың арасында хорда сақталған; ... ... жоқ ... ... ... және ... арты сүйектер редукцияға ұшыраған. Карапайым белгілерімен қатар геккондар жоғары маманданған белгілерге де ие: көз қарашығы тік ... және ... ... ... (Eublepharais angamainyu) жеке ірі томпақтары бар майда қабыршақпен қапталған. Қысқа құйрығы ұшына қарай жалпайған. Дене ұзындығы 20 см - ден ... ... ... ... ... , төбе көзі тақ, ... процельді. Эублефар Оңтүстік - батыс Азияның тасты тау беткейлерінде мекендейді. Түн жануары. Сығыркөз жармасқы (Teratoscincus scincus) Орта Азия мен ... ... ... Бұл ... ... ... басы үлкен, көздері де үлкен. Денесі дөңгеленген ірі қабыршақпен қапталған, ол басына ... ... ... ... Құйрығы үзілгіш. Маусымда 2 - 3 мәрте түлейді. Бұл ... ... ... ... ... жалпаққұйрық жармасқы (Uroplatus fimbriatus) және т.б. жатады.
Игуандар (Iguanidae) тұқымдасына Америка, Африка, Мадагаскар, ... ... 700 - дей түр ... Дене ... мен ... ... игуандарды 2 типке бөлуге болады. Бірінші типке жататындардың тұлғасы екі бүйірінен тым ... ол ... - ... ұзын ... жалғасады. Бұлар әдетте ағаш басында тіршілік етеді. Екінші типке жататын игуандар жерде тіршілік етеді. Қабақтары қозғалмалы. Көптеген игуандар - ... ... ... ... қоректенеді.
Теңіз игуанасы (Amblyrhynchus cristatus) - ұзындығы 140 см - ге ... ... ... көбі ескектәрізді құйрығына жататын ірі игуандардың бірі. Денесі майда қырлы қабыршақтармен, ал қысқа әрі жалпақ басы - ... ... ... ... ... ... - Agamidae, 300 - ге жуық түр ... ... ... шарда кең тараған. Пішіні мен тіршілігі жағынан олар біршама игуандарға жақын. Бұлар майда жзәне орташа (45 см - ге ... ... ... ... ... құйрықты. Бес саусақты аяқтары жақсы жетілген. Агамиттердің денесін қырлы не болмаса тегіс қабыршақтар қаптаған. Кейбір түрлерінде арқа мен құйрық ... ... қыр ... ... ... ешкемерлердің көзінің қарашығы дөңгеленген, қабақтары қозғалмалы. Дабыл жарғағы әдетте ашық, сиректе болса тері астында ... ... ... ... ... кесіртке (hydrocaurus ambointnsis), тікенқұйрықтар (Uromastix), ұшқыш дракон (Draco volans), дала ешкемері (Agama sanguinolenta), құлақты батбат не жұмырбас ... ... ... ... - Австралиядан басқа барлық материктерде мекендейтін 65 - тен аса кесірткелердің түрі жатады. Ұршықсаптар көпшілік жағдайда ... ... ... ... ... бірінің үстіне бірі шатыр сияқты орналасқан. Остеодермалар мүйізді жабынның сатында сақталады. Арқа және құрсақ қалқаншаларында айырмашылық аз. Сан және ... иаңы ... ... ... ... ... ... жоқ кесірткелер де сол сияқты бес саусақты аяқтары ... ... ... де ... Түрлері: сарлан не сарыбауыр (ophisaurus apodus), күйреуік ұршықсап (anguis fragilis), техас кесірткесі (gerrhonotus liocephalus),
Кеселдер (Baranidae) ... - тек Ескі ... ... ғана ... 30 - ға жуық ... біріктіреді. Бұл біршама ірі әрі жоғары ұйымдасқан кесірткелер. Басы үлкен көпбұрышты қалқаншалармен жабылған. Тұлғасында дөңгеленген қабыршаөтар орналасқан, оларды майда түйіршікті ... ... ... ... Сұр ... (Varanus ... алып ... комод кеселі (Varanus komodoensis), австралия қысқақұйрық кеселі (V. niloticus), ... ... (V. ... ... тұқымдасы - бар жоғы Солтүстік Америкалық улы кесірткелердің 2 түрін біріктіреді. Улытістілердің тұлғасы сопақша, жұмыр, басы жалпақтау, аяқтары ... және ... жуан ... ... ... кең ... - ... (Holoderma suspectum), ал ең ірісі - эскарпион (H. horridum), оның ... 90 см - ге ... ... ... ... - ... 40 см - ге ... бір ғана түр - калимантан ... ... ... ... Басы мен ... ... ... қабыршақтармен жабылған, олардың арасында ірі конус сияқты қалқаншлар жатады[12].
Нәтижесі, кесірткелер отряды ең алғаш триаста пайда болған және кесіірткелер ... арғы тегі ... ... ... ... ... тас көмір дәуірі қабатынан бастап белгілі болған. Кесірткелер тропиктік және субьтропиктік аумақтарда кең тараған. Қазіргі кезді ... 20 ... 350 ... және 4000 - нан аса ... ... ... ... тіршілік ететін тұқымдастарына: Жармасқылар тұқымдасы; Игуандар тұқымдасы; Ешкемерлер тұқымдасына; Ұршықсаптар тұқымдасына;
Кеселдер тұқымдасы; Улытістілер тұқымдасы; Шұнақ кеселдер тұқымдасына;
Кесірткелер насекомдармен, құрттармен және ... ... ... және ... ... ... Қазақстанда Қызыл құм, Сырдария өзенінің жағалауларында, құмдарында бір түрі тіршілік етеді. Күдіз корегін ұстап ... Ол өте ... ... сондықтан оны Қазақстанның "Қызыл кітабына" тіркеген. Кесірткелердің аяқтары бар, дене пішіні әртүрлі, сырты мүйізді қабыршақтарымен қапталған.
Қорытынды
Бауырмен ... өте ... келе ... алғашқы құрлық омыртқалы жануарлар. Олар ең алғаш триас кезеңіне бастап пайда болған. Мезезой кезінде олардың саны өте көп ... ал бор ... ... көп ... ... кеткен.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. К. Б. Олжабекова, Б. Е. ... ... ... II. ... 2007- 145 б.2. ... А.Г., ... И.С. и др. ... и пресмыкающиеся СССР. Москва. >. 1977. 245 стр.3. ... ... / Под ред. Л. А. ... М.: ... 1968. Т. 1,2; зоологиипозвоночных. М.: > ,1976 135 стр. 4. Керролл Р. ... и ... ... Т. 1-3. ... . 1993. 121 стр.5. Қайымов Қ. Биология және техника. Алматы, , 1977. 359 бет6. Бекенов А. Қазақстанның бағалы ... ... , 1979. 246 ... Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных - ... , 1979. 465 ... ... К. П. ... ... Алма - Ата, 19597 492 стр.
9. ... О., ... А. Жануарлар экологиясы. Шымкент, , 1999. 536 бет.
10. Кузнецов Б. А. Оптеделитель ... ... ... ... Ч.З. - ... Просвещение, 1975. 244 стр.
11. Хардон Э., Венер Р. Общая зоология. Москва, ,1989. 531 стр.
12.
13.
14.
15.
Қосымшалар
Хамелеондар
Кәдімгі құбылғы (Chamaeleo)
Оуэн ... (Ch. ... ... (Ch. ... ... кесіртке (Lacerta vivipara)
Торлы кесіртке (Eremia grammica)
Жолақ кесіртке (E. scripta)
Кәдімгі тікен құйрық (Uromastix aegyptius)
Құлақты батбат ... ... ...
Нил крокодилі (Crododylus niloticus)
Ганга авиалы (Cavialis gargeticus)
Динозаврлар
Стегозавр (Stegosauria)
Диплодок (diplodocus)

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы45 бет
Биосфераның эвалюциясы7 бет
Көшпенділік қоғамның генезисі мен эвалюциясы22 бет
Бауырымен жорғалаушылар туралы жалпы түсінік30 бет
Жорға аттарын шықтыру және салыстыру5 бет
Ақша айналысы және оның дамуы31 бет
Биосфера құрылымы3 бет
Валюта бағамымен валюта нарығының түсінігі35 бет
Валюталық жүйе және валюталық қатынастар туралы84 бет
Жануарлар әлемі туралы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь