Шортантәрізділердің биологиясы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
Систематикалық орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
I.Шортантәрізділердің биологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
11.Шортанның құрылыс ерекшеліктері мен көбеюі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2.Шортантәрізділердің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.3.Шортандарды тоғандарда табиғи жолмен өсіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
Тәжірибелік бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
2.1. Шортандардың тіршілігін бақылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.2. Шортандардың тістерінің құрылысын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
Қосымшалар
Шортандар Еуропада, Азияда, Солтүстік Америкада кең тараған. Еуропаның Солтүстік су қоймаларында, Балтық, Баренцев көлдерінде, Ақ, Қара және Каспий теңіздерінде мекендейді. Жерорта теңізі жағалауларында, Солтүстік Англияда, Норвегияның Батысында кездеспейді. Азияның Арал теңізі мен Солтүстік Мұзды Мұхитқа құятын барлық өзендерінде кездеседі.
Шортанның денесі ұзын, басы үлкен. Астыңғы жағы алға қарай шығып тұрады. Аузы үлкен. Аузында көптеген өткір тістері орналасқан, ал астыңғы жағындағы тістер үстіңгі жақ тістеріне қарағанда үлкендеу және сирек орналасқан. Арқа жүзбе қанаты біреу, артқа қарай аналь жүзбе қанатының үстінде орналасқан. Терісінің түсі – сұр – жасыл, арқасы күңгірт, бүйір беті жасыл дақтармен ашықтау түсті болады. Аналық шортандардың терісінің түсі ашықтау болады. Тіршілік ету ортасына қарай олардың терісінің түсі өзгеріп отырады.
К.Ә. Дәуітбаева, Б.Е. Есжанов, Н.С. Сапарғалиева, С.Т. Нұртазин:
«Жануарлар алуан түрлілігі», Алматы, 2011
К.Б. Олжабекова, Б.Е. Есжанов: «Омыртқалылар зоологиясы» ІІ - том, Алматы Эверо, 2011
К.Б. Олжабекова, Б.Е. Есжанов: «Омыртқалылар зоологиясы» І - том, Алматы «Қазақ университеті» , 2007
А.Н.Наумов «Омыртқалылар зоологиясы»
http://kk.wikipedia.org/wiki/Шортан
http://forschuka.ru/index/vidy_shhuk/0-73
http://fish-rb.ucoz.ru/publ/5-1-0-15
http://www.uznayvse.ru/interesting-facts/samaya-bolshaya-schuka-v-mire.html
http://www.diary.ru/~Marzyana/p104531669.htm
http://bsenc.ru/274/184137-schukoobraznye.html
        
        Мазмұны 
Кіріспе ..............................................................................................................3
Систематикалық орны......................................................................................5
I.Шортантәрізділердің биологиясы..............................................................6
11.Шортанның құрылыс ерекшеліктері мен көбеюі........................................6
1.2.Шортантәрізділердің түрлері.....................................................................8
1.3.Шортандарды тоғандарда табиғи жолмен өсіру......................................13
Тәжірибелік бөлім..........................................................................................19
2.1. Шортандардың тіршілігін бақылау.........................................................19
2.2. Шортандардың тістерінің құрылысын ... ... ...
Кіріспе
Шортантәрізділер - ESOCIFORMES
Шортандар Еуропада, Азияда, Солтүстік ... кең ... ... ... су ... ... Баренцев көлдерінде, Ақ, Қара және Каспий теңіздерінде мекендейді. Жерорта теңізі жағалауларында, Солтүстік Англияда, ... ... ... ... Арал ... мен ... ... Мұхитқа құятын барлық өзендерінде кездеседі.
Шортанның денесі ұзын, басы үлкен. Астыңғы жағы алға ... ... ... Аузы ... ... ... өткір тістері орналасқан, ал астыңғы жағындағы тістер үстіңгі жақ тістеріне қарағанда үлкендеу және сирек орналасқан. Арқа жүзбе қанаты ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Терісінің түсі - сұр - ... ... ... ... беті ... ... ашықтау түсті болады. Аналық шортандардың терісінің түсі ашықтау болады. Тіршілік ету ортасына ... ... ... түсі өзгеріп отырады.
Шортандар ағысы жай, су асты өсімдіктеріне бай , майда балықтар мекендейтін тынық суларда тіршілік етеді. ... ... ... ... жерінде мекендейді. Шортандар үлкен миграция жасамайды. Олар ұзақ ... ... ... журеді. Өзінің мекен ететін ортасын өзге шортандардан қорғап отырады. Қыс мезгілінде ғана олар ... ... ... - тез ... ... ... Олардың кішілері де кіші балықтармен қоректенеді. Үлкен шортандар бақалармен, тіпті кез келген қимылдаған, жүзген жануарларды жейді. ... жағы оған ... ... 70 ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Шортанның ұрықтануы ерте көктемде, мұз ерігеннен кейін наурыз және сәуір айларында +5-6 ... ... ... болады. Шортанда өзінің тіршілік барысында көптеген басқа балықтар секілді өсумен болады. ... ... 1 ... ... ... ... 1 кг-ға жетеді. Оңтүстіктегі көлдерде тірішілік ететін шортандар солтүстік көлдерде тірішілік ... ... ... 2 - 3 жыл ерте жетіледі. Осыған байланысты оңтүстікте мекен ететін шортандардың тіршілік ету ұзақтығы ... ... ... ... ... ... Шортандар 35 жылға дейін өмір суре алады. Олардың салмағын бойын өлшеп анықтауға болады.
Шортанның етінің құрамында 2 - 3 ... ғана май ... ол ... азық ... есептелінеді.
Шортандардың қоректенуі судың температурасына байланысты. Егер судың температурасы 15 градус Цельсии болатын болса қоректену жақсы болып, қорек жақсы ... егер ... ... ... ... ... ... астың қорытылуы да баяулап, шортанның қоректенуі төмендейді.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... маңызын білу.
Жұмыстың міндеттері:
1.Шортанның сыртқы құрылысының ерекшеліктерін анықтау.
2.Шортанның көбеюін анықтау
3.Шортанның тіршілік барысын зерттеу
4.Шортанның қоректенуін анықтау
5.Шортанның адам үшін ... ... ... ... ... ... ... - Esox lucius.
Зерттеу әдісі: салыстыру, анықтау
Систематикалық орны
Патшалық: Жануарлар
Тип: Хордалылар - CHORDATA
Тип тармағы: Омыртқалылыр немесе Бассүйектілер - ... seu ... ... - ... ... балықтар - OSTEICHTHYES
Класс тармағы: Қалаққанатты балықтар - SARCOPTERYGII
Отряд: Шортантәрізділер - ESOCIFORMES
Тұқымдасы: Шортандар - ... ... ... - ESOX ... ... - Е. ... шортаны - Е. MASQUINONGY
Жолақты шортан - Е. ... ... - Е. ... ... ... ... құрылыс ерекшеліктері
Шортанның ұзындығы 1,5м, салмағы 35 кг (әдетте 1м, 8 кг-ға дейін болады). Денесі торпедо тәрізді, басы үлкен, аузы кең. Түсі ... ... ... ... ... өсу дәрежесіне қарай сұр - жасыл, сұр - сары, арқа тұсы ... ... ... ... ... үлкен дақтар болады. Тақ жүзбе қанаттары сұр - жасыл түсті, қара ... жұп ... ... - ... - сары ... ... ... жыртқыштар. Балықтармен қоректенеді. Кейбір өзендерде күмістүсті шортандар да кездеседі. ... және ... ... зәр - жыныс жолы арқылы ... ... ... басы ... келген, астыңғы жақ аппараты алға қарай шығып тұрады. Астыңғы жақ бөліміндегі тістер ... ... ... және қорегін ұстау қызметін атқарады. Ал ауыз қуысының басқа сүйектеріндегі тістер кішірек болады. ... ... ... ... ... бағытталған, және олардың сыртында сілекейлі қабыршақпен қапталған болып келеді. Осыған байланысты қорек жұтқыншақ бөліміне оңай ... егер ... ... ... ... ... ... жұтқыншақ тістері көтеріліп қоректі ұстап тұрады. ... ... жақ ... ... ... тән: ... ішкі бөлімі жұмсақ тінмен қапталған, оның астында 2 - 4 тіс түбірлері орналасады, олар әрбір дамыған тістің артына ... бір ... ... Жұмыс істеп тұрған тіс жұмысын тоқтатып түскен жағдайда оның орнына тіс ... ... Ол ... ... әрі ... болмайды, бірақ кейіннен ол өзінің түбімен жақтың тісіне өседі де қатая бастайды. Шортандардың ... бәрі бір ... ... ... су ... тіршілік ететін шортандардың тістерінің ауысуы белгілі бір кезеңде күшейеді, сол ... сол су ... ... улкен қорек жеуін тоқтатады. Себебі, қорек жыртқыштың ауыз қуысынан шығып кетуі мумкін.
1.2.Шортандардың сезім мүшелері
Шортандардың жүйке жүйесі өте ... ... ... ... қоршаған ортаның өзгерісін тез қабылдайды. Мысалы, судың температурасын, ағыстың жылдамдығын, және т.б.
Шортандардың миы ... ... Ол жеке ... ... ... алмайды. Шортанның сыртқы және ішкі тітіркенулеріне жауап оның туа пайда болған ... ... және жүре ... ... ... рефлекстерінің әсерінен қабылданады.
Шортанның көзі жақсы дамыған. Ол жақын қашықтықта тек суда ғана емес сонымен қатар ... ... өте ... көре ... көзінің шыны тәрізді денесі алға қарай шығып тұрғандықтан ... көру ... ... ... ... горизонтальды бағытта 160 - 170 градус қа дейін, вертикалды бағытта 150 градусқа дейін жетеді. ... ... ... ... тыныштық күйінде де өзін қоршаған ортаның көп бөлігін көруге қабілетті. Көру жүйесі және бүйір ... ... ... тез ... ... дәлдеген нәрсесіне нақты бағытталуын қамтамасыз етеді. Бүйір ... ... ... қара ... ... орналасқан және басынан құйрық бөліміне дейін созылып жатады. Шортандарда ол ... және ... ... да ... ... ... ... жүзуінде маңызы зор. Бүйір сызығымен шортан су ағысының бағытын, күшін, жолындағы ... - ... ... ... ... сәл ғана тербелісінен жақындап келе жатқан қорегін анықтайды және сол бағытқа қарай денесін бұрады.
1.3. Шортандардың экологиясы
Шортандар дара жынысты омыртқалылар. Шортандардың ... ... су ... тіршілігінің төртінші кейді үшінші жылынан бастап көбейе бастайды. Ал ... - ... ... мұз ... ... 3 - 6 ... цельсий температурада, жағалаудың жәнінде 0,5 - 1 метр тереңдікте болады. ... ... ... кіші суға шығып суды қатты шөлпілдетеді. Әдетте ұрықтануға бірінші кіші ... ... ал ең ... ... Бұл ... ... ... жүреді: бір аналықта 2 - 4 аталық; үлкен аналықтарының маңайында сегізге дейін ... ... ... ... ... алдында жүзеді, ал аталықтары артынан жарты қашықтықта жүзеді. Олар аналықтарының бүйір бөлігіне жабысып жүреді, немесе оның арқа ... ... ... Бұл ... ... ... балықтардың арқа жүзбе қанаттары немесе арқасының үстіңгі беті шығып тұрады.
Ұрықтану кезінде шортандар бұталарға, тамырларға, тастарға үйкеліседі. ... бір ... ұзық ... ... орын ... ... ... шашады. Уылдырығын шашып болғаннан кейін ұрықтануға ... ... ... ... ... ... кетеді; бұл кезде аналықтары көбінесе судан ауаға секіреді.
Шортандардың аналықтары өзінің мөлшеріне қарай 17,5 тен 215 мыңға ... ... шаша ... ... ірі, ... 3 мм, ... ... әлсіз, өсімдіктерге жабысады, бірақ сілкіген жағдайда тез түсіп қалады. 2 - 3 ... ... ... ... ... уылдырықтардың көбісі судың түбіне батып кетеді де, олардың ары қарайғы дамуы су ... ... ... су ... ... ... ... төменгі температурада судың оттегіне қаныққанына байланысты болады. Ал судың жылуына байланысты ондагы оттегінің концентрациясы жылдам жоғалады. ... ... ... ... ... ертерек бастаса, соғұрлым уылдырықтардың өлімі аз болады.
Егер шортандардың ұрықтануынан кейін судың деңгейі тез төмендеп кетсе, бұл уылдырықтардың жаппай өліміне әкеледі. ... ... ... ... ... емес су ... ... Шортантәрізділердің түрлері
Жер бетіндегі шортантәрізділердің бірнеше түрі бар: : ... ... - ESOX LUCIUS, амур ... - Е. ... ... ... - Е. МASQUINONGY, жолақты шортан - Е. NIGER, қызылқанатты шортан - Е. ... . Олар ... ... ... ... ... аз суларында тіршілік етеді. Біздің мемлекеттің өзен - ... көп ... түрі - ... ... ESOX LUCIUS.
Жолақты шортан Е. NIGER. Басқаша атауы - қара ... Оның ... ... ... ... ... ... аталады.өзінің сыртқы құрылысымен ол - солтүстік шортанына ұқсайды. Саны жағынан басқа ... ... ... аз. ... ... - ... Америка, нақтырақ оның оңтүстік аумағы. Шортандардың басқа түрлерінен дене пішінінің кішілігімен және ... ... ... Жолақты шортанның тағы бір өзіне ғана тән ерекшелігі ол - өсуінің баяулығы. Ол тек омыртқасыздармен ғана қоректенетіндіктен ең ... ... ... ... ... шортандар өзендер мен көлдердің бөгеттелген жерлерінде жиі кездеседі. Бұл түрді аулауға келер болсақ, оны аулау үшін дәстүрлі әдіс - ... ... ... Ол тек омыртқасыздармен ғана қоректенетіндіктен басқа туыстастарына қарағанда тыныш болады.
Қызылқанатты шортан - Е. AMERICANUS. Тіршілік ететін жері - ... ... ... ... ... ... өзен - ... өсімдіктерге бай бөгеттелген бөлігі болғандықтан жолақты шортандарға ұқсас болып келеді. ... ... дене ... ... ... Қызылқанатты шортанның өсу жылдамдығы баяу. 2-3 жылда жыныстық жетіледі. Бұл уақытта осы түрдің өкілдерінің ұзындығы 15 см-ге жетеді. өмір сүру ... он ... көп ... ... қызылқанатты шортандарды екі түрге бөледі:
1)солтүстікті қызылқанатты шортан;
2)шөпқоректі (оңтүстікті) қызылқанатты шортан.
Мексикалық ... мен ... ... ... ... - Е. ... Кәдімгі шортанмен салыстырғанда амур шортаны күмістүсті бүйірінде қара ... мен ашық сұр - ... түсі ... Бұл оның ... ортасына бейімделуіне байланысты. Қабыршақтары майда болып келеді және ... ... ... ... ... бет ... ... жатады.
Амур су қоймасында мекендейді. Сахалин аралы мен Тымь және Поронай өзендерінде кездеседі.
Ересек түрлерінің максималды ... - 110 см, ... - 16 кг, жасы - ... ... ... жылдары аналықтарының денесі аталықтарына қарағанда ірірек болады. Жас шортандар өзен - көлдердің балдырлы ... ... ... ... - өзен ... ... ашық жерлерінде мекендейді. Амурлық шортандар тіршілігінің басында планктонды жануарлармен қоректенсе, кейінірек (ұзындығы 5 см болғаннан бастап) тұқы ... ... ... ... - ESOX LUCIUS. ... ... Арал ... су қоймасында, Солтүстік Американың өзендерінде, баяу ағысты су қоймаларында кең таралған.
Шортан - сулардың санитары болып ... ... ... ... ол ұсақ ... ... ... қоректенеді. Жыртқыштық қасиеті екінші айдан басталады. Кіші балықтармен, бақалармен, тышқандармен ... ұсақ ... ... ... ... ... тұрып шабуыл жасайтын жыртқыш. Ол қорегін тек аш ... ғана ізін ... Ол ... ... жүзе ... тіпті судан секіре алады. Шортанның жүзуі аз байқалады, ол балықты жасырушы жерге тоқтап, қорегін аңдып жатады. ... - өте тез ... ... бірі. Біржылдықтардың салмағы - 50 - 150 г., ... ... - 300 - 400 г., ал 6 - 7 ... балықтар 4 - 5 кг-ға дейін жетеді.
Шортандар туралы қызықты мәліметтер
Сауытты шортан
Барракудалар, акулалар, медузалар - бұл суда ... ... ... ... ойға ... ... жануарлар. Осындай судың түбінде тіршілік ететін жыртқыш жануарлардың брі - ... ... ... Гар). Шығу тегі ерте ... ... ... ... бұл балық суда тіршілік ететін балықтардың ежелгі түрі деп есептелінеді. Төмендегі мәліметтер арқылы бұл ... ... көп ... білуге болады:
* қолтырауын Гар Гар немесе Lepisosteidae тұқымдасына жатады, Солтүстік Америкада тұщы суда мекендейтін ең ірі балық ... ... Гар өте ... және ұзын, денесі үлкен ежелгі балық. Жағы ұзын әрі жіңішке. Тістерінің саны өте көп болады. Гар тұқымдасының ішіндегі ең ірі түрі - ... ... ... атауы (Қолтырауын Гар) басының пішіні қолтырауынның басына ұқсайтын ... ... ... тістері ұзын, бірақ жіңішке;
* олардың қабыршақты жабыны өте ... Егер осы ... ... ... ... болса жарқыл шығады;
* қолтырауын Гар - баяу қозғалатын балық;
* қолтырауын ... түсі ... ... ... зәйтүн түсті;
Шортанның бұл түрлері өте баяу өседі. Аталықтары- 6 жылда жетілсе, аналықтары - 11жылда жетіледі. Уылдырықтары ашық ... ... және адам ... ... ... ұзақ уақыт бір орында қимылдамай жатадыда, торпедо тәрізді жоғарығы ... тез ... ... ... ... ... балық болсада, олар суда жүзетін құстармен, тасбақалармен, тіпті өлекселерменде қоректене ... ... ... ... ... Ересек шортандардың жалғыз табиғи жауы - қолтырауындар.
Шортандардың ең қауіпті жауы - адамдар ... ... ... ... ... ... жояды. Оның үстіне көптеген балықшылар шортандардың етін ... ... ... ... көптеп аулауға тырысады.
Шортандардың ерекшеліктері:
- ауланған ең ірі шортанның салмағы - 140 кг, ... 5,7 м ... 1497 жылы ... ... ... қанатында Фридрих Барбароссоның 1230 жылы сол шортанды өзенге жібергенін дәлелдейтін сақинасы болған. ... тек сол ... ғана емес сол ... ... да ... ... ... мұны адасушылыққа жатқызып бұл балықтың мүлдем басқа жерден ауланғанын айтады;
- жаңадан ауланған ересек шортанды жеуге асықпаңыз: кейбір аудандарда ол ... ... ... ал кейбіреулері тіпті улы болуыда мүмкін. Жағымсыз қасиеттері тұздалғаннан кейін жойылады;
- әр шортанның ... ... ... ... сүйек наным сенімнің белгісі. Мысалы, кейбір елдерде шортанның ... ... ... және ... ... деп ... ретінде іліп қояды;
- шортандардың тістері шайнау аппаратының қызметін атқармайды, олар тек ұстаған қорегінің қайта шығып кетпеуін қамтамасыз етіп, оны ... ... ... ... тұщы су ... ... шортан өзінің жыртқыштығымен және қомағайлығымен бірінші орын алады. Шортан балықтардың барлық түрімен қоректенеді. Тіпті өзінің тұқымдастарыменде.
- ... ... ... ... байланысты. Егер судың температурасы 15 градус Цельсии болатын ... ... ... ... ... ... қорытылады, егер судың температурасы төмен болатын болса іштегі ... ... да ... шортанның қоректенуі төмендейді.
1.5. Шортандарды тоғандарда табиғи жолмен өсіру
Өсіру объектісі шортандар ... ... ... орын ... Ол ... өсу ... ... Оның массасы жеті жыл ішінде 300грамнан 800 грамға дейін жетеді. Жыртқыш ретінде шортан құндылығы аз, әлсізденген, ауру балықтармен және ... ... ... балықтармен қоректенуі арқылы шортан тоғандарды тазалап тоғанда өсірілетін негізгі балықтар үшін ыңғайлы ... ... ... ... ... мәліметтерде жазылғандай тоғандарда шортандарды өсіру балық өнімін 28-43 кг/га карптар және 28-82 ... ... ... ... майда балықтардың көп болуы өнім 60 кг/га - ға жетеді.
Шортанның құндылықтарының бірі оның ... ... ... ... ... ... еті ... белок және 0,5пайыз майдан тұрады. Азықтық сапасы жағынан еті диеталық тағам ... ... көп ... ... США, ... Чехословакия және т.б).
Шортан өсіруде ең басты саты оның өндіру болып табылады. Бұл кездегі қолданылатын ең ... әдіс ол ... ... ... ... ... ... жетуі тоғандағы шортандардың жасына, өлшеміне, сандына, жынысына байланысты болады. ... ... ... ... жасы 3 - 4 жыл, аталықтарының жасы 2 - 3 жыл ... ... ... шаруашылығын дамыту мақсатында дұрысы орта мөлшердегі шортандар керек: аналықтары, ... 35 - 60 см, ... 0,8 - 2,0 кг; ... ... 35 - 50 см, салмағы 0,5 - 1,5 кг. ... ... ... бар өндірушілер сапалы уылдырық пен шәует береді. ... ... ... орташа есеппен 10 - 20 мың уылдырық береді. Шортан аналығының ұрықтылығы оның ... ... ... ... ірі шортандардың ұрықтары бір мезгілде дамымайтынын еске сақтаған жөн. ... ... саны ... ... және құртшабақ балықтың қажетті мөлщшерін алуға байланысты қалыптасады. Шортандарды табиғи өндіру мақсатында аналықтары мен аталықтарының арақатынасы 1:5 ... ... Бұл ... ұрығының аз мөлшерде болуына байланысты (бір,екі тамшы).
Аналық шортандары жоқ ... ... ... ... ... алу мақсатында өндірушілер №
Тәжірибелік бөлім
Шортанның табиғаттағы тіршілігін бақылау
Жұмыстың мақсаты: Шортандардың табиғаттағы тіршілігін бақылау және ... ... ... - ... ... ... алынған мәліметтер, суреттер, қалам, ноутбук, видео таспалар
Тапсырмалар:
* Шортандардың табиғаттағы тіршілігін бақылап, өздеріне тән ... ... ... тістерінің құрылысын, орналасуын және ерекшеліктерін зерттеу
Жұмыстың барысы:
2.1. Шортантәрізділердің табиғаттағы тіршілігін бақылау
Әр ... ... тән ... ... Шортандарға жақын маңда жүзіп бара жатқан қоегіне жылдам шабуыл жасап шығуға ... су ... ... ... ағаштардың, су өсімдіктердің арасында және тағы басқа жерлерде тығылып орналасу қылығы тән. ... суда ... ... ... ... тек шортан ғана қорегін ұстай аламай қалған жағдайда өзінің бастапқы тығылып орналасқан жеріне қайта оралады. Балық аулау барысында қармақтың жылтырауығынан мүлт ... ... ... кері ... ... ... жеріне қайта оралғанын байқауға болады.
Шортанның қимылы өзгеше, және әрдайым дәлді, бұл қасиеттері қорегін аулау кезінде және жауынан ... ... ... ... ... ... қозғалысы баяу, алайда қорегіне шабуыл жасар кезінде бірден шапшаң бола алады. Қоргеін ұстағаннан кейін ол кері ... ... ... ... ... ... да, ол қорегін ұстаған күйі бастапқы жылдамдықпен біраз қашықтықта ... ... баяу ... оның әлсіздігі не босаңдығы секілді көрінеді. Бұл қылығы тіпті кәсіпқой балықшыны да ... Тек ... ... ... ... ғана ... не ... келетіні не болмаса басқа бетке ауысатыны жайлы білуге болады. Қармаққа ілінген шортан одан шығуға ... ... ... ... ... 2 кг болатын шортан жан жаққа бұлтақтайды ... тік ... ... Ал ... көп ... болса өздерін байсалды ұстайды.
Шортан отырықшы балық ... ... Ол ... мекен ортасы және аңшылық ететін жері ретінде шағын аудандарды таңдайды. Кез - ... су ... олар - су асты ... ... ... су ... су түбінде жатқан тастардың тасасында жауларынан қорғану үшін және қоректену үшін, қорегін аңду үшін ... ... жай ... жерлерінде немесе тіпті тыныш ағыссыз жерлерде: жабық су қоймаларында, егерде ол жақтан өзен ағып өтетін болса ... сол ... ... шығанақтарға жүзеді. Қорегін іздеумен ол су ағысы тез ... ... ... отттегінің жетіспеушілігінен немесе күтпеген жерден көлдің толуынан шортан бұл ... ... ... ... орнына қайтады. Оның тұрақтаған жерінен алысқа кетуіне тек ... ғана ... ... әдетте майда балықтардың тұрақтайтын жерінде жиналады. Майда балықтардың соңынан шортанның аңдып ... ... рет ... кезеңде майда балықтар тастардың маңайына жиналғанда шортанда тез арада сонда болады. ... ... көп ... денесіне май жинай бастап қысқа ... ... ... ... су ... ... ... судың түбінде жасырынып қорегін аулауға мәжбүрлейді.
2.2. Шортандардың тістерінің құрылысы және оның маңызы
Шортанның тістері қызықты орналасқан. Астыңғы жағында бір ... ... ... ... ... ... азу ... тістері орналасқан. Астыңғы жақтың орта тұсындағы және бүйір бөлігіндегі тістері ірі, түп жағына қарай кішірек. ... ... ... ... олар ... ішкі ... ... иіліп тұрады. Шортандардың тісі ақ түсті, жалтырап тұратын ... және ... ... ... басқа шортанның жағында үш майда және өте өткір қылшық тістер бар. ... ... ... біршама иілген. Қылшық тістері үстіңгі жақта орналасқан. Егер саусақпен осы қылшық тістердің үстінен жұтқыншақ бөліміне қарайбағытта сипаласа онда олар бір ... ... ал егер ... ... кері ... сипаласа олар көтеріледі де өткір ұштары саусаққа кіреді. Және тағыда кішкене ... ... өте ... және ... ... олар тілде орналасады.
Шортанның тістері қорегін шайнау ... ... олар тек ... ... қоректі ұстап тұру және бүтін күйінде жұтқыншаққа жылжыту ... ... Азу ... және ... ... ... жақ аппаратының арқасында шортан сымдарды тек үзе алады.
Шортандар астыңғы жағының тістерін ауыстыру қасиетіне ие. ... ... ... мен ... нәтижесінде олардың тістерінің ауысуы төмендегідей жүреді: белгілі бір уақыт тұрған тіс көмескіленіп,сарғайып жойыла бастайды да оның айналасын ... ... ... ... түсіп қалады. Оның орнына немесе соның жәнінен жаңа мөлдір тісті тіс өсіп шыға бастайды. Ол жақты жағалай ... ... ... Жаңа ... шығатын ұлпалар тіс шығар кезінде төмпешік жасап ісінеді де сол жерде жасанды тістің шығуына жағдай ... ... ... болады.жаңадан шыққан тіс алғашында өз еркімен өткір ... кез ... ... ... ... ... Жақ ... өз орнына тұрған тіс тек төмпешік терізденген айналасындағы ұлпалардың арқасында ғана ... ... Оны ... ... ... кез келген бағытта еркін ығысады. Кейіннен тіс бірте - ... ... ... ... ... ... ... азая бастайды. Тіс пен жақтың арасында тіс жақпрен байланыстыратын кішкене қабатша орналасады. Бұл жағдайда тістің үстін басатын ... ... ... ... ... Тіс ... ... қарай сығылған. Басқаннан кейін ол өзінің бастапқы қалпына қайта ... ... түбі ... ... ... ... жабылып жуандайды да тіс пен жақты мықты әрі берік байланыстырады. Бұл уақытта ұлпалы төмпешік жойылады. Қалыптасқан кейін тісті түсіру үшін ... ... ... үшін күш ... ... ... ауысу процесі кезегімен жүреді және өте қатты ауырсыну болады. Оған пайда бола бастаған әр тістің айналасындағы ісінудің қып - ... ... ... ... бола ... ... ... бүкіл ауыз қуысында болатыны байқалады.
Шортандардың тістердің ауысымы бір жыл ... ... рет ... ... ... ... ұдайы өзгеріп отырады деген жорамалдарғада дәлелдеме бар. Бірнеше жыл ішінде әр ... жыл ... әр ... су ... әр түрлі әдіспен ауланған, салмақтары 0,5 кг - нан 7 кг - ға ... ... 393 ... ... ... ... ... байқалған. 393 шортанның ішіндегі тек 11 шортанның ғана астыңғы жақ аппаратында ... ... ... оның ... ... тіс ... ... болған. Қалған 382 шортанның жағында келесі жағдайлар болған: жаңа тістердің бір бөлігі берік ... ... ... бос ... ескі ... бір ... мықты тұрған жзәне үнемі жэарты бөлігінің тістері жетіспейтін. Ескі тістердің босаңсып тұруы да жиі байқалған. Барлық тістері түсіп ... ... ... ... ... ... тістер кездеспеген.
Қорытынды: Зерттеу барысында шортандарға су асты өсімдіктері мен қоқыс ... ... ... ... жату ... тән екені анықталды. Олар жыртқыш балықтар болып есептелінеді. Негізгі қоректері майшабақтар, кіші балықтар, бақалар т.б ... ... Ірі ... су ... жүзіп жүретін құстарменде қоректенеді. Шортандардың тістері әр түрлі болып келеді. Олар үстіңгі жақта орналасатын майда қылшық тістер және астыңғы ... ... әр ... ... азу ... ... астыңғы жақ тістерінің ауысып тұру қасиеті тән.
Қорытынды
Шоратандарды тоған шаруашылығында кеңінен өсіреді. Мысалы, Францияда аумағы 100мың ... ... ... 50мың гектары шортан өсіру үшін берілген. Сонымен қатар бұл балық спорттық және әуесқой балық аулау аясында атақты болып табылады.
Шортанның етінің тек 2 - 3 ... ғана ... ... ... бұл ... ... азық ... саналады. Әсіресе егер балық қолданысқа тірі күйінде болса.
Шортан Esox lucіus -- албырттар отрядының өзі ... ... ... ... ірі ... ... тәрізділер отрядының бір тұқымы. Қазақстанның барлық табиғи су айдындарында ... Дене ... жебе ... ұсақ ... жапқан, ұзындығы 1,1 м-ге, салмағы 16 кг-ға ... арқа ... ... ... ... ... басы ... ұзын жақтарының астыңғысы үстіңгісінен ілгері ұмсынған. Аузы үлкен, онда көптеген тістері бар, тістерінің өткір қырлары артқа қарай иілген, сондықтан оның ... ... ... аузынан кері шыға алмайды. Түсі өзі тіршілік ететін ортасына байланысты құбылып отырады, бүйірінде ... ... ірі ... ... ... ... ... 3 - 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Сәуір - мамыр айларында тайыз өзендерге, су ... 4 - 12°С ... ... ... ... ... 17,5 - 270 мыңдай, диаметрі 3 мм-дей) шашады. Ауа райына қарай, ... ... ... 2,5 айға ... ... ... - ... балық, қорегін шөп арасында жасырынып тұрып, атылып барып ұстайды. Шабақтары майда омыртқасыздармен қоректенеді, ұзындығы 5 ... ... ... көшеді. Бұлар кәсіптік маңызы бар балықтар, дәмді еті үшін көп ... ... ... мен ... ... ... тізімі
К.Ә. Дәуітбаева, Б.Е. Есжанов, Н.С. Сапарғалиева, С.Т. ...
, ... ... ... Б.Е. ... ІІ - том, ... ... 2011
К.Б. Олжабекова, Б.Е. Есжанов: І - том, Алматы , 2007
А.Н.Наумов
http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD
http://forschuka.ru/index/vidy_shhuk/0-73
http://fish-rb.ucoz.ru/publ/5-1-0-15
http://www.uznayvse.ru/interesting-facts/samaya-bolshaya-schuka-v-mire.html
http://www.diary.ru/~Marzyana/p104531669.htm
http://bsenc.ru/274/184137-schukoobraznye.html
Қосымшалар
1 - сурет: ... ... - ... шортанның ауыз қуысы
3 - сурет: жолақты шортан
4 - сурет: қызылқанатты шортан
5 - сурет: амур ... - ... ... ... ... - сурет: аквариумдағы шортан
8 - сурет: шортанның уылдырығы
Обыкновенная щука (1), амурская щука (2), ... (3), ... ... - ... шортандардың таралу картасы
10 - сурет: су астындағы ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Іздер. Мұхтар Әуезов28 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі34 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Ахмет Байтұрсынұлының шығармалары8 бет
Белдемше тігу технологиясы6 бет
Жолдық типтер. Жолдар8 бет
Жыраулық пен ақындық поэзиясының даму жолдары22 бет
Зар заман өкілдері мен шығармашылығы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь