Қосмекенділердің жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің дамуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
Систематикалық орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
I Қосмекенділердің жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің дамуы ... ... ... ... .9
1.1 Қосмекенділердің жүйке жүйесінің даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... ...9
1.2 Қосмекенділердің сезім мүшелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
Тәжірибелік бөлім
2.1 Қосмекенділердің иіс.сезу мүшесінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.2 Қосмекенділердің иіс.сезу эпителийлерінің құрылысын зерттеу ... ... ... . 19
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
Қоршаған ортаның жағдайы туралы басты мәліметтер ағыны омыртқалы жануарлардың орталық жүйке жүйесіне сезім мүшелері арқылы түседі, оның негізін белгілі типтегі тітіркендіргіштерді қабылдайтын маманданған клеткалар құрайды. Жүйке клеткаларының ұштары өздері де тікелей қабылдауға қабілетті, бірақ омыртқалыларда бұл қызметті сенсорлы (сезгіш) клеткалар немесе рецепторлар атқарады. Бұлардың шығу тегі эктодермальды және азды-көпті күрделі органдарға бірігіп жіктеледі. Сенсорлы органдар (сезім мүшелері) арнайы физикалық және химиялық тітіркендіргіштерге негізделген және орталық жүйке жүйесінің арнайы аймақтарына тітіркендіру өткізетін жүйкелермен байланысқан. Тітіркенуді алғашқы сенсорлы клеткалар қабылдауы мүмкін. Олардың шеттерінде ұзын аксонды нейрондар (тері рецепторлары, иіс-сезу және түйісу-тактильді - рецепторлар) орналасады. Тек омыртқалыларда кездесетін екінші сенсорлы клеткалардың дәм-сезу және есту аксондары болмайды, яғни тітіркену нейрондар арқылы қабылданады.
1. Б.А.Кузнецов. Большая книга животных. Москва: «Олма- Пресс», 2003г.(53-55)
2. Жұмалиев М.Қ., Есжанов Б. Жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігі. 2-бөлім (Амфибиялар, Рептилиялар). –Алматы: Кітап баспасы 2005.
3. В.Е.Соколов. Редкие изчезающие животные. Москва: 1986г.
4. Н.А.Бобринский. Мир животных. Москва: «ЭКСМО»,2005г.
5. А.Ф.Ковшарь, В.А.Ковшарь. Қазақстандағы жануаралар әлемі.
-Алматы, Кітап баспасы 2009ж.
6. Абрикосов Г.Г. и др. Зоология. /Учебник, 1-том. –М.: Высшая школа, 1996г.
7. С.П.Наумов. Омыртқалылылар зоологиясы. -Алматы: «Мектеп»
1970.(254-262)
8. Дәуітбаева А.А. Жануарлардың алуан түрлілігі. - «Алматы» : кітап 2011ж. (89-92)
9. Т.Сұлтанқұлов. Хайуанаттар тіршілігінің ғажайыптары. –Алматы, «Қайнар»,1977ж.
10. М.Қ.Жұмалиев, Ә.А.Бәйімбет. Жануарлар әлемінің биологиялық әртүрлілігі (Хордалылар) 1-бөлім. -Алматы «Қазақ университеті», 2005ж.
11. Қайымов Қ. Қызықты зоология. - Алматы «Мектеп», 1989ж.
12. http://savageworld.ru/zhivotnye/salamandra/
13. http://kk.wikipedia.org/wiki/ қосмекенді
14. http://kk.wikipedia.org/wiki/эволюция
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.........................................3
Систематикалық
орны........................................................................
.............5
I Қосмекенділердің жүйке жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... эпителийлерінің ... ... ... ортаның жағдайы туралы басты мәліметтер ағыны омыртқалы
жануарлардың ... ... ... сезім мүшелері арқылы түседі, ... ... ... ... ... ... құрайды. Жүйке клеткаларының ұштары өздері де тікелей ... ... ... бұл ... ... (сезгіш) клеткалар
немесе рецепторлар атқарады. Бұлардың шығу тегі ... және ... ... ... ... жіктеледі. Сенсорлы органдар (сезім
мүшелері) арнайы физикалық және химиялық тітіркендіргіштерге ... ... ... ... ... аймақтарына тітіркендіру өткізетін
жүйкелермен байланысқан. Тітіркенуді алғашқы сенсорлы клеткалар қабылдауы
мүмкін. Олардың ... ұзын ... ... ... ... иіс-
сезу және түйісу-тактильді - рецепторлар) орналасады. Тек омыртқалыларда
кездесетін екінші сенсорлы клеткалардың ... және есту ... яғни ... ... ... қабылданады.
Қосмекенділердің миының құрылысында балықтармен ... ... ... ... ... миының көлемі үлкен әрі
ол айқын екі ми сыңарына ... ... рет ми ...... ... Аралық мидың үстінде эпифиз, астында ... ... ... ... ... нашар дамыған.Сопақша ми ... ... ... ... жүйелерінің орталықтары орналасқан;орташа ми,салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... Миынан
10 жұп ... ... ... ... ... сұр және ... ... күшейеді,яғни өткізгіш жүйке жолдары ... ... ... ... ... ... жұлын ішінде орналасады.Жұлынның афферентті
талшықтары мотонейрондардың ... мен ... ... ... ... ... рет
,әртүрлі типтегі афференттердің тарамдалуы аймақтарының топографиялық
бөлектенуі ... ... ... ... етуге бейімделген.Қосмекенділердің
көзі балықтардікіне ұқсас,оларда бозша және шағылдырғыш ... ... ... ... ... ... және
төменгі мөлдір қозғалмалы қабақтары бар.Жыпылықтайтын жарғақшалары көпшілік
құйрықсыздарда төменгі қабақтың ... ... ... ... сезу мүшелері тек ауалы ортада ғана қызмет етеді,жұп иіс сезу
қабымен ... ... иіс ... ... мұрын тесігімен,ал ауыз жұтқыншақ қуысына –хоаналармен
ашылады. Есту мүшесінде жаңа бөлім-орташа ... ... есту ... ... ... есту ... ... сүйекпен жалғанған.Үзеңгі
сүйек,ішкі құлақ қуысына алып келетін ,дабыл жарғақтың тербелісін ... ... ... жарғақтың екі жағындағы қысымды
теңгеру үшін орташа ... ... ... ... есту ... ... ... жүйке тұйықтары бар,тері болып табылады.Сулы
өкілдерінің және шөмішбастарда ... ... ... ... мақсаты: Қосмекенділердің жүйке жүйесі мен сезім
мүшелерінің дамуын ... ... ... ... жүйесі мен сезім мүшелерінің дамуын анықтау.
-Қосмекенділердің жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің құрылысымен танысу.
Зерттеу ... ... иіс сезу ... ... ... анықтау, болжау.
Систематикалық орны
Дүниесі: Жануарлар (Animali)
Тип: Хордалылар (Chordata)
Тип тармағы: Мисауыттылар-Craniata
Класс: Қосмекенділер-Amphibia
Отряд:Құйрықтылар-Urodela(Caudata)
Түрі: Тритон- Triturus
Өкілі: Тriton ... ... ... ... даму ... миы ... миынан ен бастысы,алдыңғы мидың жақсы жақсы
дамуымен ,ал мишықтың дамымауымен ерекшеленеді.
Сопақша ми (Myelencephalon) ... алға ... ... ... және ... ... оның ... бас жүйкелерінің үштік
жүйкеден бастап кезеген жүйкемен аяқталатын ірі түбіртектер шығады.Тіласты
жүйкесі бас сүйектен тыс ... ... ми ... ... ... ... және ... қабыршақты үлбірмен жабылған.
Қосмекенділердің сопақша миындағы ... және ... ... ... ... кейбір ... ... ... ... ... ... бөлігі жұлында орналасса,ал беттік,тіл-жұтқыншақ және кезеген
жүйкелердің сенсорлы ядролары ... ... ... ... жолдың
ядросын құрайды.Бұл жүйеге үштік жүйкенің ауыз қуысы рецепторларына
серпіндер ... ... ядро ... ... ... ... ядросына бағытталады.Көптеген қосмекенділерде бүйір сызығы
мүшелері болмағанымен,акустико-латеральды аймақ сопақша мидың біршама
бөлігін ... ... ... мен суда ... ететін
құйрықты қосмекенділердің ересектерінде бүйір сызығының ... ... ... түбіртек бүйір сызығының электрорецепторларынан
ақпаратты дорсальды ядроға,ал ... ... ... ... ... ... мидың акустико-латеральды аймағының аралық
ядросына жеткізеді.
Мишық ... ... ... ... ... Ол ... ... алдында
орналасқан және биік көлденең білік пішінді.
Қосмекенділердің түрлі топтарында ... ... ... ... отрядында мишықтың құрылысы қостынысты ... ... ... бөліміне ұқсас.онда орталық бөлім және жұп аурикулярлы бөліктер
болады.Мишық денесі де жұп және ... ... ... ... ... ... қарыншаның алдыңғы қабырғасында
орналасқан,аздаған түрінде ... ... ... ... ... ... үлкендеу.Құйрықсыз
амфибияларда мишық денесі ірілеу.Бақашабақтарда жақсы жетілген ... ... ... ... жойылып, тек вестибулярлы кескіндер
сақталады.Ересек ... ... ... ... ... тәрізді.Мишықтың
ядросы вестибулярлы ядролар мен үштік жүйкенің ядросы жинағынан біршама
анық жіктелген.
Орта ми (Mesencephalon) жұп ... ... ... және ... алып ... көру ... түрінде қалыптасқан.Екі бөліктер бір-
бірімен көлденең комиссура арқылы байланысқан.Көру бөліктерінің іші қуыс
,ол Сильвий ... ... ... ... табылады.
Орта мидың өзіне тән құрылымы –көру тектумы, ол ... ... ... ... ... ең ... және жүйке
клеткалары мен ретинді талшықтар денелерінің ... ... ... ... ... ... ... кейбір ядроларынан,торус ядроларынан шығатын бүйір сызықтың
алғашқы ... ... ... ... ... және
астыңғы таламусқа бағытталады.Құйрықсыз амфибияларда тектум ... ... ... ... үш-жүйке клеткаларының жиналған
алабы және олардың өсінділері мен оларға келетін афференттеріне ... ... ... ... ... ... ... 9 қабатқа
бөлінеді.Торлы қабақтың афференттері үстіңгі қабаттарға бағытталады.астыңғы
қабатттарға таламикалық көру ... және ... ... ... ... жо ... үстіңгі таламусқа
бағытталады.Артқа қарай баратын эфференттер ... ... ... ... ... тектумының жалпы құрылым жоспары
және байланыс сипаттары рептилияларға ... ... ... мидың екінші бөлімі торус ... ... ... орта ми ... еніп ... ірі жұп ... ... афференттері болып ... ... ... ... гипоталамустан,
жұлыннан шығатын кіріс.Бұл бөлім эфференттерінң негізгі көлемі таламустың
ядроларының екі ... ... ... екі аймағына
бағытталады.Төмендегіш жолдар ... ... ... ... нейрондарының жыныс гормондарының концентрациясының өзгеруіне
жоғарғы сезімталдығы анықталған,яғни бұл ... ... ... ... ұйымдасуына қатысуымен түсіндіруге болады.
Тегментум аймағында көз қозғағыш және тежегіш ... ... ... алып ... ... ... бірге біртұтас көз
қозғағыш жиынын құрайды.Көздің сыртқы бұлшық еті осы ... ... ... ... ... жоғарғы қиғаш бұлшық ет
.Оның нейрондарының дендриттері үштік ядролардың аймағына,октаво-латеральды
жүйеге ... ... ... бөлімдерінің байланысын қаматамасыз
етеді.Көз ... ... ... ... ... бұлшық етті
жүйкелендіреді.
Ота ми қабының шегінде клеткалардың ірі ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Аралық ми (Diencephalon) үстінен қарағанда ромбытәрізді ... ... ... мүше ,не ... ... ... ... ми безінің қызметін атқарады,бірақ әлі де болса төбе
көру мүшесінің кескінін жоғалтпаған.Эпифиздің алдында ... ми ... ... ... ... ... ішкі ... кеңейген
және үшінші ми қарыншасы деген атқа ие.Мидың ... ... ми ... мида ... және ... көру ... ... аймақ үшінші қарынша төбесінің үстіңгі ... ... ... ... ... ... ядролардан тұрады.Габенулярлы жүйе
омыртқалылардың миындағы ең ... ... бірі ... ... ,амниоталардағыдай,соңғы мидан көптеген
жолдар ... ... ... ... ядролар талшықтарды соңғы мидың барлық түзінділерінен
алдыңғы иіс-сезу дөңесінен, жолақты денелерден,архипаллиумнан ... ... ... ... ... ... ... қабылдау.,оларды өндеу және көру орталығына ... ... ... ... және ... тұрады. Үстіңгі таламус құйрықсыз амфибияларда бейнелерді
паллиумнан тектумнан,торустан,гипоталамустан ,сопақша мидан,сол ... ... есту ... ... ... аймағы-гипоталамус-аралық мидың астыңғы жағы ... ... ... және ми ... тығыз байланысқан
дорсальды және көрумаңы алабымен байланысқан ... ... иіс ... ... ... ... дорсальды
гипоталамусқа,ал архипалиумнан –вентральды гипоталамусқа барады. ... ... ... ... ... ... ... ,таламустан және торлы қабатынан барады.
Аралық мидың түбі күрделі құрылымды .Бұл жерде көру ... ... ... көру жолы ... талшықтар шығынан
тұрады,бұл шоқтар астыңғы жақтарымен ... ... оң ... көру ... ,ал сол –оң көру ... ... ... көру жолдары толықтай ... ... ... ... ... ... және көру жолында қиылысқан
талшықтар тек орта ... ... ... ... аралық
миының көру афферентті байланыстары ең маңыздылар қатарына жатады.
Хиазма артында үшінші қарынша қуысының ... ... ... табылатын ми
шанағы анық байқалады.Ми шанағына ... ... ми безі ... ... ... қызметін атқарады.Гипофиз кішірек келген
алдыңғы бөлім-аденогипофизден тұрады.
Алдыңғы ми (Telencephalon)екі бөлімнен ... және жұп ... ... ... бір-бірінен сагитальды саңылау арқылы
бөлінген.Әр сыңарлардың ішінде бірінші және ... ми ... ... ... ... ... қарыншалары артқы жағында Монро
саңылаулары деп аталатын аралық мидың қуысымен байланысады.Әрбір сыңардың
ішкі қабырғасында ... ... көне ми ... ... палеопаллиум деп
аталады,оның астыңғы жағында жолақ дене деп аталатын базальды ганглиялар
жиналған.
Амфибиялардың артқы миының құрылымдық ... ... ... ... және балықтармен ... рет ... 3 ... ... ... ... паллиум.Паллиум сұр зат жүйкелерінің негізгі массасы қарынша
қуысыныңайналасында жинақталған және ми ... ... ... ... Бұл клеткаларға тән сипат,олардың дендриттері клеткалар
денесінен желпуіштәрізді ... және ми ... ... ... үш бөлімінен архипаллиумныңжіктелу ... ... ... ми ... ... ... түрде көшеді.Иіс-
сезу жолының медиальды жағымен архипаллиумга иіс –сезу ақпараты түседі,ал
архипаллиумнің дорсальды таламусы арқылы ... және ... ... ,сол ... ... ... эфференттері септумға,амигдаллаға ,вентральды
таламус және ... ... ... архипаллиумның
бөлімдері бір-бірімен жоғары сатыдағы омыртқалылардың комиссураларына
ұқсас комиссура арқылы байланысқан.
Амфибиялар ми ... ... ... ... ... дене ... ядролар),септум және амигдала болып табылады.Тектумның
бір ядросының талшықтары жолақ денеге көру ақпаратын береді.Амфибиялардың
стриатумы архипаллиуммен ... ... ішкі ... ... ... ,немесе септум түзейді.Перде дегеніміз жалпылама
ұғым,оған ... ... мен ... ... ... ... ... бөлімдерінде ми қабырғасының біршама бөлігін алып
жатады.
Жұлын (Medulla ... ... ... ... ... ... ол ... омыртқаға дейін созылған осы
жерде тарылады және жіңішке ... ... ... сүйегіне дейін созылып
жатады. Ең қысқа ... ... ... ... ... ... аяқталады. Құйрықсыз қосмекенділердің жұлын жүйкелері 10
жұпқа ,ал құйрықтыларда-омыртқалар санына байланысты бірнеше ... ... ... ... үшінші омыртқа деңгейінде жұлында кішкене алдыңғы
,иық қалыңдауы болады, бұл ... ... ... ... және ... орай иық ... құруға байланысты дамиды. Алтыншы
немесе жетінші омыртқалар деңгейінде артқы ,не бел ... ... ... ... ... ... және бел-сегізкөз шумағын
құруға байланысты дамид.Оның артында,құйрықтың ... ... ... жұқа ... ... айналады.
Бүйір сызық мүшелері дөңгелек ауыздыларда,балықтарда және ... ... ... ... өте ... ... ... сызық мүшелерінің дамуына негіз болатын материалдар эктодерманың
қалыңдаған ... ... ... ... тек ... әрі ... ғана ... емес ,сол сияқты иірімнің бастамасы болып табылатын
бүйір сызық мүшелері және ұрықтық есту ... ... ... ... дамиды.Бүйір сызық мүшелері мен лабиринттің
оң және сол ... ... ... ... ... ... ... материалы эктодерма астына түсіп ,жүйке
тарақшасы элементтерімен қосылып ұрықтың басына көлденең және ... ... ... ... ... ... ие болады.
Плакод материалының өсуі жағдайына қарай онда ... ... ... клеткалар тобы бөлінеді. Әрбір бастамасында ... ... ... ... және ... ... ... невромасттардың базальды ... ... ... шеттерінде кірпікшелер дамиды. Сыртқы тірек
клеткалары мукоидты секрет бөлсе,ішкілері-купуланың қоймалжың затының пайда
болуына қатысады,онда ... ... ... ... ... еркін тербелісте болады.
Шабақтар мен амфибия дернәсілдерінің өсуіне қарай , ... ... ... ... ... алғашқы невромасттардың тірек клеткалары
есебінен,эпидермистік базальды қабаты клеткаларынан жаңа ... ... ... ... ... саны 3-тен 6-ға ... ... бүйір сызығы бүкіл дене бойына созылып ... ұзын өзек ... ... химиялық және механикалық тітіркендіргіштер әсерінен
қозады.
Бүйір сызықтың плакодтары үш бос ... ... ... ... бүйір сызық жүйесі өзектерінің басым бөлігі бет ... ... ... ... ... жүйкесімен байланысқан. Бастың
артқы бөлімінің бүйір сызығы каналдары дененің бүкіл ұзына бойы артқа ... ... Ол ... жүйкемен байланысқан. Қазіргі кездегі
қосмекенділерде невромасттар эпидермис бетінде ашық ... бір ... ... ... ... ... мүшелері
Қосмекенділердің көпшілігінде көру мүшелері жақсы жетілген, тек
топырақ арасында тіршілік ететін құртшалар мен жер асты су ... ... ... ... тері астынан әрең көрінеді,
немесе мүлде көрінбейді. Көз ... де ... да ... ... ... қалың терілі қозғалмайтын қатпар тәрізді. Астыңғы қабықтың
тері қатпары ... ... ... ... байланысқан, ол
жарғақтәрізді көздің астына үстіне қарай басады. Қабақ пен ... ішкі ... ... ... ... ... ... сақтайды. Дернәсілінің көзінде балықтардағыдай қабақтар болмайды.
Метаморфоз кезінде қабақтар мен ... ... ... Көру мүшесінің
қаңқа капсуласының рөлін атқаратын склераның қабырғасы ... ... ... ... жағымен түссіз мөлід қабатқа өтеді.
Балықтармен салыстырғанда амфибия ... ... ... ... ... ... ... пигментті әрі айнашығы болады. Ол дөңгелектеу ... көз ... ... ... ... ... ... қабық
әрқашанда пигментті және қарашықты ... ... ... ... бұлшық еттер болады. Көзбұршағы алдыңғы жағы біршама
жазықтай болатын қосдөңесті линза ... ... ... ... және ... ... ... құрамында бірыңғай салалы бұлшық
еті бар кірпікшелі сақинамен ұсталып тұрады ... ... ... акулалардағыдай жақын араны
кескіндеу үшін көзбұршағының белсенді жылжуымен ... ... ... ... жойылған түрлерінің басқаларында) көзбұршағын сыртқа
қарай тартатын кішкнетай вентральды бұлшық еті, ал ... ... ... дорсальды бұлшық ет те болады. Бұл бұлшық еттер ... ... ... және ... тегі жағынан – мезодермальды .
Торлы қабықта табақшалар да, таяқшалар да бар. Ала-кеуімде және
түнде ... ... ... ... ... басым. Көптеген
түрлерінде түрлі түсті қабыладу жетілген. Бақаның торлы қабығының ... ... ... ... атқарады. Біреулері қорекке жауап береді,
олар пішіндеу детекторлары, ... ... ...... ...... заттардың орын алмасуына жауап береді,
олар қозғалу детекторлары және т.т. Сонымен, көру ... ... ... ... ... ... ... қабатта
өтеді. Жинақталған ақпарат ... ... ... ... ... ғана ... ... ажырата алмайды.
Көптеген құйрықсыз қосмекенділердің көзінің орналасуына ... ... ... 360 ... тең болады [18].
Омыртқалылардың иіс-сезу мүшелері бастың алдыңғы ... жұп ...... ... түрінде дамиды. Иіс-сезу
плакодалары үстінен астына қарай тереңдей түседі, нәтижесінде ... ... ... шұңқырлары мен иіс-сезу қапшықтарының
түзілуіне алып келеді. Иіс-сезу ... ... ... ... арқылы жүзеге асады, олар бір мезгілде әрі сезгіш әрі жүйке
клеткалары болып табылады. ... ... ... ... ... ол ... ... қарай созылып жатады және ұшында қысқа
түктәрізді тазалағыш өсіндісі болады.
Биполярлы клетканың проксимальды ұшының өсінділері соңғы ... ... ... ... өсіп, қысқа иіс-сезу жүйкесін құрайды. Бұл жағынан
иіс-сезу биполярлы клеткалар ... ... ... біршама
ерекшеленеді. Барлық басқа сезу мүшелері ақпарат беру үшін ... ... ... болады. Иіс-сезу клеткаларының өздері осы қызметті
атқарады. Цилиндр пішіндегі тірек клеткаларында жиі ... ... ... клеткалары химиялық заттардың аздаған мөлшеріне де
сезімтал. Өкінішке орай, иістерді ажырату ... діл ... ... ... ... ... ... түрлі пішінді микроскопиялық
қалталар көмегімен жүзеге асуы мүмкін. Клетка ... сай ... ... ... ... Иіс-сезу қапшықтары эпителийдің сезгіш
беті әртүрлі күрделіліктегі иіс-сезу қапшықтарының (тарақшаларының) түзілуі
арқылы артады. ... ... ... ... ... онда биполярлы иіс-сезу клеткалары ... ... ... ... ... да орналасады.
Құрлық омыртқалыларында иіс-сезу ... ... ... ауыз ... ішкі ... ... ... хоаналар көмегімен
байланысты нәтижесінде күрделенген. Төртаяқтыларда су ... ... ... ... ... бәрі бір ... шырышты эпителийі жауып
жататын сұйықтық қабатымен сіңіріледі. Жарғақшаны (мембрана) ылғал күйінде
ұстап тұру ... ... және ... ... ... ... ... Бұған көзден жас – мұрын өзегі арқылы сұйықтықтың ... ... ... ... ... клеткалары мукоидты секрет
бөледі.
Құрлық омыртқалыларының иіс-сезу мүшесінің даму процесінде иіс-сезу
эпителийі ... ... ... ... ... сол себепті қапшықтың
алдыңғы бөлімінде иіс-сезу эпителийі болмайды және оны кіреберіс ... ... ... есту ... – ішкі және ... ... ... сыртында дабыл жарғағы болады, ортаңғы ... ... ... өзек – ... ... ... жалғасып, сыртқы
ортадағы қысыммен ішкі қысымды теңестіреді. Ішкі және ... ... – иіс сезу ... ... Екі жақтан кішкентай танау тесігі мұрын өзегіне түсіп,
ауыз ... ішкі ... ...... мен ... ... ... ішкі жағында ауыз қуысынан өкпеге дейін ауа айдаған кезде
мұрын өзегін жауып қалатын клапандары ... ... ... ... иіс-сезу қапшығымен байланысады. Амфибиялардың иіс-сезу қапшығы ... ... ... ... ... ... ... аймақ
және қарапайым эпителиймен төсенген тыныс алу (сыртқы) аймақ. Иіс-сезу
қапшықтарында жыпылдауық және ... ... ... ... бөлетін шырышты бездер болады [5].
Амфибиялардың дернәсілдері иіс-сезу ... ... ... ... ... Ересек қосмекенділердің иіс-сезу
қапшықтарының үсті ... ... ... бойы ... мен ... қуыстары есебінен ұлғаяды. Амфибиялардың иіс-сезу
мүшесі тек ауа ортасында ғана қызмет атқарады; суда жүзгенде ... ... ... ... ... ... қосмекенділер хоана аймағында
аса үлкен емес тұйық сайшалар түзіледі, олардың қабырғалары ... ... ... Якобсон мүшелері деп аталады. Олар ауыз
қуысына түскен тамақ иісін қабылдайды деген де болжам бар.
Тәжірибелік ... ... ... иіс-сезу мүшелерін зерттеу.
Құрал жабдықтар: компьютер, ... ... ... ... обьектісі: Қосмекенділердің иіс-сезу мүшесі
Зерттеу әдісі: бақылау, анықтау, болжау.
Тапсырмалар:
1. ... ... ... анықтау.
2. Омыртқалы жануарлардың иіс-сезу эпителийлерінің құрылысымен танысу.
2.1 Қосмекенділердің иіс-сезу мүшесінің дамуы
Жұмыстың барысы
Қосмекенділер - алғаш құрлықта өмір ... ... ... ... Олар екі орталы: суда да, құрлықта ... ... деп ... Қосмекенділер суда көбейеді
және дернәсілдері сулы ортада дамиды. Қазіргі кезде қосмекенділердің 4 000-
нан астам түрі Жер ... ... ... және ... ... ... ... 12 түрі таралған. Оның
3 түрі сирек кездесетіндіктен, Қазақстанның ... ... ... - салқынқанды, төрт аяқты жануарлар. Олар үш ... ... ... және ... ... ... ... секіреді. Құйрықты қосмекенділер суда жүзеді. Олар - суда өмір сүруге
екінші рет оралған жануарлар. Қосмекенділердің жұмыртқасы және дернәсілдері
суда ... ... суда ... ... ... ... ылғалды
және жұмсақ топырақта мекендейді. Олардың аяғы және жамбас белдеуі, ... ... ... ... және ... ... жоқ. Иіс сезу және ... сезімдері жақсы дамыған. Іштей ... ... ... ... үшін ... су ... ... ылғалдылық маңызды рөл атқарады. Қосмекенділер ... ... ... Кейбір түрлері: бақалар, саламандралар тағам
ретінде пайдаланылады. Көл бақалар тәжірибелік зерттеу жұмыстарында кеңінен
қолданылады.
Нейрофизиологтердің зерттеулері ... қос ... ... ... эволюциялық дамуы күні бүгінде әр түрлі жорамалдарға
сүйенеді, олар ... ... ... Егер олар, су ішінде
болатын болса онда оларға қолайлы және қорғаныш бола ... және ... ... сигнализациямен бiрге жүредi, амфибия шынымен де
саңырау. Бұл зерттеулер қос мекенділердің ... де ... ... ақпаратқа жиiрек құйрықсыз амфибияларды қолданады - бақа,
құрбақа. Сыртқы түрлеріне қарағанда биологиялық мағына ... ... ... ... ... ескертетiн неке айқайлары, ескертпе дабыл
болып табылады. Бұл ... ... ... ... және ... ... сезiнедi. Мысалы ескертудiң сигналына бақалары елiктеуiш ... ... ... ... ... олар бірден суға
секiредi. Шет отыратын басқа бақалар, ... ... ... ... ... суға ... кетеді. Сол сағатта олар суға секiредi және өздерiне
қауiп-қатердiң жуықтауын ... ... ... ... ... шығаратын
дыбыстары - шошудың күйiнде түр шығарылатын дыбыстық ... ... ... ... ... ... ... нашар яғни тамақты қажет ететіндігі шамалы, онда дәм сезу ... не үшiн ... ... олар көп ... тағы ... төрт
түрлі құрамның ерекше ажырата алу қабілетіне ие олар - ... ащы, ... тұз. Дәм сезу ... ... ... ... ... қос мекендiлердің
сезім мүшелерінен тіл мен қабыршақты ... Олар ... ... ... ... ... ... көрiнедi. Химиялық түршiгу
қабылдайтын хеморецептор деңгейінде ... ... ... ... Ал дәм сезу анализатоларының түйсiктері орталық «ми» да анықталады.
Әр дәмдi баданасы олардың 24 түрлі ... ... ... ... сезу ... ... ең ... жүйесiне бақа, қоңыздың
хитин сауытын ағатсыз айырады. Сол сағат ол ... ... ... ... ... ... ... өмір сүретін қос
мекенділерге қарағанда суда өмір ... ... дәм ... төменірек.
Әлемнiң көп өкiлдерi ширақ, кейде тiптi сол барлық ... ... иiс сезу ... ... Тiптi саңырауқұлақ және
микроорганизм иiс ... ... ... ... ... Сезгiш иiс сезу мүшелерi
жануар молекулалардың 10 триллиондарының арасында бiрден-бiр ең ... иіс сезу ... ... иiс сезу ... бас ... кенелерде - аяқ-қолдарында, моллюскаларда ... ... және ... - тiл ... ал ... ... сезiм мүшесі – сыртқы қабыршақты тері қабаттарында. Су да, ауа ... ... ... ... тері ... хеморецепцияға
қабiлеттiлiгiмен ие болады. Мысалы, ауа онда танаудан кейiн сол ... ал ... соң ... түрде тері қабаттарына жiбередi.
Мұндай иiс сезiм жүйесi әжептәуiр оңтайлы жетілген. Ол тыныс алу
жүйесi құрама ... ... ... ... ... келіп тұтынылатын барлық
ауаға талдау жүргiзедi. Иiс сезу қабілетiн көбiнесе ... ... үшiн ... яғни ... ... Ол жеке ... табуға көмектеседi және жеп қойсын тiптi жылжымайтын өндiрудi.
Өз уылдырығын ерекше қорғауға алып сақтайды, кейбiр саламандралар иiс ... ... ... ... табу ... ... және ... қояды. Иіс сезу мүшесі өзіне қажет болған азығын алдын - ала жоспарлап
бағдарлама жасайды. ... де ... ... ... ... ... олардың жұқпалы инфекциялары жаңадан туылатын
итшабақтарына таралады. Бұл қосмекенділедің ... ... ... ... көрсетедi.
Қосмекенділерге жүргізілген зерттеулер бойынша иiс сезу қабілетiне
келесi тәжiрибе арқылы көз жеткiзуге болады, амфибия тек қана жер ... ... суда иіс сезу ... ие ... ... ... бөліктерін немесе жауынқұртын тастап, оған құрбақаны салып жiбереді.
Ол, басында орналасқан iздестiру қозғалыстары iске ... ... ... тез ... және сол ... ... қарай бағытталады. Құрбақаның иіс-
сезу мүшесі жақсы жетілгенін және де аквариум түбіндегі тастар мен жейтін
азықтарын ажырата ... ... иiс сезу ... ... ... ғана ... ... хош иiстерді де сезу ... ие. ... ... ... ... ... ... осы эксперимент
барысында олар лабиринт тәрізді бағдарлауға ... ... ... және ... ... тығылатын жерлерде мүлде бөтен ... ... Олар хош иiс анис ... ... ... ие: герани майы,
самырсын бальзам, ванилин және сол тәрізді иістерді жақсы сезген.
Сурет-1 Сұр құрбақа
Қосмекенділер иiс сезу ... ... ғана ... сонымен қатар
жүретін процестің бірі терiнiң арқасында болатын химиялық анализаторларына
да химиялық ... ... ... Бақа жүзіп жүрген суға тәжірбие жасау
үшін банкке, ... ... ... ... ... ... өткен соң, бақаның
қарынының түсі экспериментшiлердің зерттеулері бойынша ... ... Бұл ... ... ... ... алтынның әсерінен қызғылт
түске өзгергендігінде. Ең ... ... суда ... ... ... ... бақа ... анализаторлары металлдардың атом мөлшеріне
өте аз мөлшерде сезе алады.
Сурет-2 ... ... ... иiс сезу қаблетiнiң рөлi. Жануарлардың әр-
түрлі қарым-қатынаста болатын байланыс ... неке ... ... оларда айтарлықтай өзгерістер ... Әр ... ... тағы сол ... ... ... басқа да
тәсiлдерiнде көп болады, ал әлемде ... ... тез таба ... бірі ... ... ... арнаулы химиялық сезім мүшелері үшін ... бұл жүйе ... ... жағымсыз иістері болып
табылады. Бұл белгіленген биологиялық белсендi ... ... ... ... ... ... Мысалы, аталық құрбақалар өз аналық
құрбақаларын иiс сезiм жүйесi ... өз ... ... ... ... ақпаратын қабылдайды. Егер алынған мәлiметтерлердi
салыстырғаннан кейін есте ... иiс ... соң ... ... сол ... ... ... және көптеген қосмекендi қориды. Мысалы,
американдық өкпесiз амфибияның кейбiр түрлері - ... ... ... ... ... ... және басқа меншiктi таңбалармен
ерекшелейдi, саламандраларының иiс-сезу мүшесі ... ... Және ... ... әдейi кесiп өтедi, онда өз бөлiмшеге ... ... Ал мiне оның ... түрлердiң саламандраларының аумақтарын
шегiн қарапайым елемейдi. Және ғана өз түрдiң шақырылмаған қонақтарынан өз
иелiктердiң саламандрасын ... ... ... ... кiру ... ... шұғылданатынын ол туралы сигнал берген ерекше химиялық затты
дереу ерекшелейдi.
Иiс сезу қаблетi ... үшiн ... ... ... ... қос
мекендiлерге аса маңызды. Мысалы, құйрықты амфибиялар - Речко үңгiрінің
өмiршең еуропалық аймақта мекен етушілері ... жер асты ... ... ... өз ... субстраттарда мiндеттi түрде қалдырады.
Ал олар кейіннен бұл иiстер бойымен бағдарлайды немесе кемiнде бес ... ... ... ... ... ... таниды. Iз қалдырылған еркек
қосмекенді жол жүру бойымен бағдарлайды және оның мекиенiн ... ... ... қорғану мақсатында оларды өз
індерінде қалдырады.
Иiс сезу ... ... өмір ... ... ... рөл мүмкiн ойнайды, көктемде балықтардың уылдырық шашу уақытында
сутоғандарға ... ... ... Хош ... ... ... ... ол үшiн су тоғаны бар жаққа бұрылады. Сол жерде ... ... ... де ... ... ... ... аймағы:
3- А – тритон, Б – пипа. Сол жағыастынан қарағандағы көрінісі. Жебемен ауыз
қуысына, сонан соң вомероназальды мүшеге ... ... ауа ... сезу ... ... қосмекенділерді құтқарады. Көптеген
қосмекенділер жасарттылған иiс сезiм жүйесiнде да керексiнедi. Ол ... ... ... инстиктiлiк мiнез-құлық «қызмет көрсетедi» және
азықтың iздестiруiне қажет етеді. Ендi ... ... ... ... иiс ... қоздырғыштары қабылдау қабiлеттi, ал төртiншi өз
аумақтарына шақыруға қабiлеттi иiстендi. Қауiп-қатер туралы ... ... ... және ... ... ... сезіп қаша жөнеледі.
Иiс сезу мүшесiнiң рецепторлары бастапқыда ... ... ... ... ... материалдар есебінен пайдалануымен
салыстырмалы ... иiс ... ... анализаторлардың бiр бөлiгiне
сигналдары түрінде ақпарат кодпен жазылады. Осы ақпарат иіс-сезім жүйесінің
күрделі екендігін көрсетеді. Егер қауiп-қатердi ... олар ... ... ... ... ... құрылысын зерттеу
4- Суда өмір сүретін қосмекенділердің иіс-сезу аймағы.
5- А-талма, Б-итшабақ. Екі жағдайда да ... ... ... сол ... ... – оң жақта. Талмадағы тік қалдық су ағынын мұрын қуысы арқылы
өтуіне көмектеседі.
6-Кесірткенің ... ... ... – сыртқы танау, 2 – кіреберіс, 3 – тыныс алу бөлімі, 4 – аңқа өзегі, 5 ... 6 – ... ... 7 – ... ... 1 ... мүшелерінің жүйесі
|Оттегін |Оттегімен | Құрылысы ... ... ... ... | | |
| ... жолдар| | ... ... ... ... ... ... ... ауа |
|жолдары | ... көп ... |
| | ... орналасқан |ылғалданады, жылынады, |
| | ... ... ... ... |
| | ... Онда |Бұл ... иіс ... |
| | ... ... ... ... бар. |
| | |мен ... ... | |
| | ... жасушалар | |
| | |бар. | |
| ... |Ол ... және ... ... |
| | ... ауыз |ауаны көмейге өткізу. |
| | ... ... ... |
| | ... ашылады. | |
| ... ... ... |Ауаны жұтқыншақтан |
| | ... ... ... ... |
| | ... іші қуыс ... астың тыныс алу|
| | ... ... ... түспейуін |
| | ...... ... ... Дыбыс |
| | ... бар. ... ... |
| | ... ... және тіл, |
| | |бос орын ... саңылауы|ерін, жақ сүйегінің |
| | |деп ... ... ... ... |
| | | ... |
| ... |Ұзындығы 12-15 см ... ... ауа |
| | ... ... ... ... |
| | ... 16-20 ... ... |
| | ... ... | |
| | ... тұратын | |
| | ... | |
| |Ауа ... ... ... ... ... |
| | ... да |өтуін қамтамасыз етеді. |
| | ... ... |
| | ... ... | |
| | ... тар. | |
| | ... ... ауа | |
| | ... ұсақ | |
| | ... | |
| | ... ... | |
| | ... өкпе | |
| | ... | |
| | ... өкпе | |
| | ... газ | |
| | ... | ... ... ... тармақталған |Қан мен өкпе арасындағы |
| ... ... ауа |газ ... ... |
| |- альвеолдар |тамырларының ұштарын |етеді, ... олар |
| | ... ... ... ... алу ... |
| | ... эпителий |ұлғайтады. |
| | ... бір | |
| | ... ... | |
| | ... қылтамырлармен| |
| | ... ауа | |
| | ... | ... ... ... ... қос ... сезім
мүшелері аппаратының эволюциялық дамуы күні бүгінде әр түрлі жорамалдарға
сүйене келе олардың құлағы нашар естуімен ... ... ... ... көрсетеді. Құрбақаның иіс-сезу мүшесі жақсы жетілгенін
аквариум ішінде ... ... ... Иіс сезу ... бастапқыда қабылдап иістенеді және ... ... ... ... ... талдауы иіс болған ... бір ... ... түрінде ақпарат кодпен жазылады.
Осы ақпарат иіс-сезім жүйесінің күрделі ... ... ... ... бөлімдері жағынан
балықтікімен бірдей, тек әр ... ... ғана ... ерекшелігі
болады. Мысалы, қосмекенділердің біркелкі ғана қимылдауы мишықтың ... ... ... миы оң және сол ми ... ... ... ірі ... ерекшеліктеріне байланысты қосмекенділердің кейбір сезім
мүшелері жақсы дамыған.Көзі айналадағыны жақсы көреді.Көз бұршағының пішіні
екіжақты ... ... ... ... ... ... көз ... мен торлы қабығының қашықтығының өзгеруі
арқылы жүреді. .Жас бездері жоқ,гардеров безі ... ... ... қасаң
қабығын майлайды және оны кеуіп кетуден сақтайды.Көпшілігі түрлі түсті
бейнелерді ... ... ... ... ... ... жарғақшасынан, есту
сүйекшелері бар ортаңғы құлақтан және іші ... толы ... ... ішкі ... ... Дыбыс жарғақшаны тербеліске келтіреді де,
бұл тербеліс есту сүйегіне өтеді. Одан ортаңғы құлақ қуысы ... ... ... ... тербетеді. Дыбыс жүйке жүйесіне жетіп,
қабылданады. Бақа (құрбақа) соған сәйкес әрекет жасап ... ... ... ... ... үшін феромондарды
пайдаланады, бұл жүйе жануарлардан шығаратын жағымсыз иістері ... Бұл ... ... ... ... организмді яғни
жануарды автоматты түрде ерекшелейдi. Мысалы, аталық құрбақалар өз ... иiс ... ... ... өз ... ... iздер туралы ақпаратын қабылдайды. Егер алынған мәлiметтерлердi
салыстырғаннан кейін есте ... иiс ... соң ... ... сол ... сезу ... ... бастапқыда қабылдап иiстенедi және
эталондардан алынған ... ... ... пайдалануымен
салыстырмалы талдауы иiс ... ... ... бiр ... түрінде ақпарат кодпен жазылады. Осы ақпарат иіс-сезім жүйесінің
күрделі екендігін көрсетеді. Егер қауiп-қатердi сезсе олар ... ... ... ... ... суда өмір ... ішінен даму үрдісі басым жүріп құрлық жануарларының дамуына
бастама болған алғашқы құрлық ... ... ... ... ... дамуды қажет етеді.
Бүйір сызық мүшелерінің атқаратын қызметі –судың аздаған ... ... мен ... ... әртүрлі бөлімдеріндегі
су ағыны арасындағы қысымның айырмашылықтарын қабылдап,су ағының бағыты мен
жылдамдығына сүйене отырып бағдарлауы,заттардан су ... ... ... да ... ... ... асырады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Б.А.Кузнецов. Большая книга животных. Москва: «Олма- Пресс», 2003г.(53-
55)
2. Жұмалиев М.Қ., Есжанов Б. Жануарлар ... ... ... ... ... –Алматы: Кітап баспасы 2005.
3. В.Е.Соколов. Редкие изчезающие животные. Москва: 1986г.
4. Н.А.Бобринский. Мир ... ... ... ... ... ... ... әлемі.
-Алматы, Кітап баспасы 2009ж.
6. Абрикосов Г.Г. и др. Зоология. /Учебник, 1-том. –М.: Высшая школа,
1996г.
7. С.П.Наумов. Омыртқалылылар ... ... ... ... А.А. ... ... ... - «Алматы» : кітап
2011ж. (89-92)
9. Т.Сұлтанқұлов. ... ... ... –Алматы,
«Қайнар»,1977ж.
10. М.Қ.Жұмалиев, Ә.А.Бәйімбет. Жануарлар ... ... ... 1-бөлім. -Алматы «Қазақ университеті», 2005ж.
11. Қайымов Қ. Қызықты зоология. - Алматы «Мектеп», 1989ж.
12. http://savageworld.ru/zhivotnye/salamandra/
13. http://kk.wikipedia.org/wiki/ қосмекенді
14. ... даму ... ... құрбақа
Қорғаныс үстіндегі құрбақа
Кәдімгі көлбақа

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет
«омыртқалылардың эндокриндік және жүйке жүйесінің эволюциясы» тақырыбы бойынша тесттік бақылау3 бет
Адамның сана сезімінің қалыптасуы7 бет
Адамның сана сезімінің қалыптасуы туралы10 бет
Адамның сезімдік сферасының дамуы22 бет
Адвокаттар алқасы мүшелерінің құқықтық мәртебесі78 бет
Ас қорыту мүшелерінің аурулары6 бет
Асқорыту мүшелерінің арулары кезіндегі терінің зақымдану2 бет
Балалардың дене жүйке сана-сезімдік тәрбиесі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь