Құстардың көбеюі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Систематикалық орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... I Құстардың көбеюі
1.Құстардың жыныс жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1.2 Құстардың көбею ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Тәжірибелік бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2.1Құс ұясының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қосымшалар
Ұя салу – құстардың көбею кезіндегі өзіндік ерекшелігі.Көктемде құстардың көпшілігі ұя салумен айналысады.Ұялардың құрылысы сан алуан,олардың пішіні де біріне-бірі ұқсамайды.Кейбір құстардың ұясы өте күрделі құрылысты, ал кейбіреулерінікі табақшаға ұқсайды, ал енді біреулері індерді ұяға пайдаланса, жерді шұқырлап, тікелей жұмыртқа салатынқұстардабар.
Құстардың белгілі түрі ұя салып, қорегін тауып, балапандарын өрбітетін аймақ ұялау үлестігі деп аталады, оның негізгі орталығы – ұя, ұяға аналық құс ұя салады. Ұя – салынған жұмыртқаларды, басып отырған құсты және жұмыртқадан жарып шыққан балапандарды жауынан, сондай-ақ сыртқы жағдайлардан,қорғайтын баспана.
1. Абдыкаримова Қ. Қанатты достар: [Құстар тіршілігі туралы] // Бастауыш мектеп.- 2001. — №5. — 50 — 52 б.
2. Беркінбай Омархан. Орнитология: оқулық. — Алматы: Жібек жолы, 2008. — 184 б.
3. Елшібек Жанат. Құстар, құстар, құстар… // Егемен Қазақстан. — 2007. — 25 сәуір. — 14 б.
4. Қазақстан құстары мен аңдарының биологиясы: оқулық / О. Беркінбай, Б. Есжанов, Б. Ташенов, Г. Құлманова; ҚР Білім және ғылым мин-гі. — Алматы: Жібек жолы, 2008. — 336 б.
5. Қайымов Қ. Аяулы хайуанаттар. — Алматы: Мектеп, 1979. — 141 б.
6. Махмұтов Смағұл. Бір құс бар көкек деген..: [Құстар әлемінде] // Атамекен. — 2010. — 28 қыркүйек. — 4 б.
7. Раушанов Есенғали. Құстар-біздің досымыз. — Алматы: Жазушы, 2009. — 256 б.
8. Тереходжаев Ж. М. Жыртқыш құстар. — Алматы: Қайнар, 1985. — 160 б.
9. Төреходжаев Ж. М. Құстар қайтып барады. — Алматы: Қайнар, 1979. — 104 б.
10. Хамзин Б. Х. Үй құстары: Мектеп жасына дейінгі балаларға арналған насихаттық (дидактиқалық) құрал. — Алматы, 2008.
        
        Мазмұны
Кіріспе......................................................................................................................
Систематикалық орны............................................................................................ I ... ... ... ... 1.2 ... ... ерекшеліктері................................................................ ... ... ... ... ... Қорытынды............................................................................................................. Пайдаланған ... ... ... салу - құстардың көбею кезіндегі өзіндік ерекшелігі.Көктемде құстардың көпшілігі ұя ... ... ... сан ... ... де біріне-бірі ұқсамайды.Кейбір құстардың ұясы өте күрделі құрылысты, ал кейбіреулерінікі табақшаға ... ал енді ... ... ұяға ... ... ... тікелей жұмыртқа салатынқұстардабар. ... ... түрі ұя ... қорегін тауып, балапандарын өрбітетін аймақ ұялау үлестігі деп аталады, оның негізгі орталығы - ұя, ұяға ... құс ұя ... Ұя - ... ... ... отырған құсты және жұмыртқадан жарып шыққан балапандарды жауынан, сондай-ақ сыртқы жағдайлардан,қорғайтын баспана.Құрқылтай, қарлығаш тәрізді құстардың шебер ... ... ... ... дәлел бола алады.Құстардың барлығына дерлігі ұяға салған жұмыртқаларын басып, денесімен қыздырады, тек Австралияда және Малайя архипелагында мекендейтін ... қана ... ... ал ... ... ... ... басқа құстарға жүктейді.Балапан шығару үшін жұмыртқа шайқайтын аналық құс ұябасар деп аталады.Ұябасардың жұмыртқа басу мерзімі ... ... ... емес.Мысалы торғай тәрізділер 11 - 14 тәулік, қарғалар -- 19 - 21, тауықтар -- 21, ... -- 26, ... -- 35 - 40 ... ... ... жұмыртқалар саны да тұрақты болмайды, мысалы жыртқыш құс -- жыланжегінің ұясында -- 1, қоқиқазда -- 2, ал ... 16 ... ... ұясы -- ... ... ... басып шығаратын, оларды қауіп-қатерден сақтайтын және ересек құстар түнейтін орын. ұя салу, оны қалай, қай жерге салу қасиеті құстарда эволюциялық даму ... ... ... ... ... ... ... мөлшері, оған пайдаланатын заттар алуан түрлі. Шөп, мамық төселген, немесе төсенішсіз жердегі ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Кейбір құстар (мысалы, кайра, балшықшы, кейбір ... мен ... т.б.) ұя ... ашық ... ... ... Ал ... т.б. құстар өздері ұя жасамай, басқа құстардың (қарға, ұзақ, сауысқан, т.б.) ұяларын ... ... ... (дуадақ, безгелдек, бұлдырық, тентекқұс, бозторғай, т.б.) жерді ... ... ... ұя ... ... ұясын сазды сілекейімен біріктіріп салса, ұзынқанаттар (сұр қарлығаштар) балшықтан үй қабырғаларына жабыстырып салады. Қоқиқаздар ... ... ... ... ... ... ... араластырып жасайды. Жер қарлығаштары, көк қарғалар, т.б. тік жарға тереңдігі 1 м-дей ін ... ... ... ... ... ұя ... ... мен дүмпілдектер ағаш қуыстарын тұмсығымен үңгіп, ұя салады. Кейбір құстар (отүйрек, италақаз, сарыала үйрек, шақшақайлар, т.б.) ... ... ... індеріне салады.
Африка мен Оңтүстік Азияда мекендейтін мүйізтұмсық құс ағаш ... ... ... сылап ұя салса, ал кейбір құстар (мысалы, сарышымшық) жұмыртқаларын жауларынан қорғау үшін балшықтан жабық ұялар -- ... ... ... ... топ ... шоғырланып (қ. Құс базары) ұялайды. Ұя салу мерзімі де әр түрлі. Биік тау ... ... ... ... ... құстар, қайшыауыз торғайлар, суықторғайлар мен шөлді құмдарды мекендейтін жорға торғайлар ақпан айында ұя салып, жұмыртқалайды. Көптеген құстар ... мен ... ұя ... Ірі ... ... ... жыл ... ұсақ құстар жылма-жыл жаңа ұя жасайды. Сирек кездесетін, ... ... ... ... ... ... алынған
Ұя салу, оны қалай, қай жерге салу ... ... ... даму ... ... ... ... пішіні, мөлшері, оған пайдаланатын заттар да әр алуан. Мәселен, балшықшы, шағала мен қарқылдақ сияқты құстар ұя ... ашық ... ... сала береді. Ал көкек басқа құстардың ұяларын пайдалануға бейім ... ... ... ... ... ... ... шұңқырлап, төсеніш төсеп, ұя жасайды. Қарлығаштар ұясын сазды сілекейімен біріктіріп салатын болса, қоқиқаздар ... ... ... ... ... жасайды. Тік жарға тереңдігі бір метрдей ін қазып, түбін кеңейтіп, төсеніш төсеп, балапандарына қорған ететін жер қарлығашы, көк қарға сияқты ... бар. ... мен ... ағаш ... тұмсығымен үңгіп, ұя салады. Ал кейбір италақаз, сарыала үйрек сияқты құстар ұяларын түрлі сүтқоректілердің індеріне салады. Ұя салу мерзімі де әр ... ... ... ... ұя ... және ... салу мезгілі - көктем мен жаз айлары. Ірі құстар ұяларын бірнеше жыл пайдаланса, ұсақ құстар ... жаңа ұя ... ... ... ... : ... ұялау ерекшеліктерін анықтау.
Жұмыстың міндеттері:
1. Құстардың ұяларын зерттеу
2. Құс ... ... ...
3. Құс ... ... Бақылау,анықтау,зерттеу.
Зерттеу әдісі:Құс
Систематикалық орны
Тип: Хордалылар ... ... ... ... ... ... ... органдары. Аталық жыныс бездері бұршақ пішін-дес, екі бүйрегінің үстіңгі жағында шарбы майына ілініп түра-ды. Жыл маусымының өзгеруіне ... ... ... де ... ... көбею кезінде қара торғайдың жыныс безі ал-ғашқы көлемінен 1500 есе үлкейеді. Аталық жыныс безінің ішкі ... ... ... ... қосалқысы. (еріdіdутіs) болады, ол ұрықтың дене бүйрегінің алдыңғы бөліміне ұқсай-ды. Олардың әрқайсысынан тұқым түтігі шығады (vаз dеfе-гепs) да ол несеп ... ... ... ... ... енеді. Кейбір түрлерінде бұл түтіктер клоакаға құяр алдында аздап кеңейіп, тұқым қалтасы деп аталатын куысты құрайды. ... ... ... ... ғана ... ... жиегінің өсуінен пайда болған шағылыс органы қаз тәрізділер-де, тырналарда және түйе құстарда болады. ... ... де, ... да және ... ... ... ... сақталады. Бұлар шағылысқанда еркегінің спермасы ұрғашысының клоакасының ішіне құйыладыКөптеген құстардың ұрғашысының жыныс органы сол жақ аналық безі мен сол жақ ... ... ... да ... ... орналасады. Оң жақ аналық безі кейбір ғана құстарда: күндізгі ... ... ... тоты-ларда, тауық тұқымдастарында ғана болады. Әсіресе, тотыларда жақсырақ дамыған. Бұл құстарда оң жақ жыныс безі қаншама жақсы жетілсе де, олар ... ... ... ... Оң жақ ... ... жұмыртқа жетілгенімен, ол сол жақ жұмыртқа жолы арқылы сыртқа шығады. Ұрғашыларының оң жақ аналық ... ... ... ... ... қабықты, өте ірі жұмыртқа тууына байланысты болуы мүмкін. Тұқым жолымен ... өте баяу ... яғни 1 -- 2 ... ... ... (оvагіа) басқа органдар сияқты белгілі дү-рыс пішіні болмайды. Жұмыртқа жолының (tиЬае иtегіпае) бір ұшы клоакаға келіп ашылды да, екінші ұшы ... ... дене ... ... ... ... жұмыртқа, дене қуы-сынан түтіктің воронкасына түседі де, оның бойымен қозғалады. Нағыз жұмыртқа жолы бірнеше бөлімдерден тұрады. ... ... ... ... -- ең ... ішкі қабырғасында белокты заттар шығаратын бездері болады, осы бөлімінде ... ... 3 -- 6 ... болады және -оның сырты қалың белокты қабатпен қапталады. Екінші жіңішке бөлімінде -- жұмыртқа екі пергамент тәрізді белокты қабатпен ... ... ... ... ... ... -- ... жұқа қабатты -- жатын деп аталады. Мұның ішінде бездері көп болады. Ол бездердің шығарған заттарынан жұмыртқаның ... ... ... ... ... да онда ... заттар болады. Жұмыртқаның түсі сол пигментке байланысты болады. Жатын ішінде ... 12 -- 20 ... ... ... ... ... бөлімін -- қынап деп атайды. Бұл бөлімнің бүлшық еттері жақсы жетілген. Осы ... ... ... ... ... ... ... сыртқа шығады. Тұқым жолымен жұмыртқаның қозғалу мерзімі тауықтарда бір тәулік болса, ... 41 ... ... созылады.
Жұмыртқа. Қалыптасқан жұмыртқа күрделі дене болып саналады. Әдетте ... ... деп оның ... сары ... ... ... басқа қосымша бөлімдері (мысалы белок) жүмыртқа безінде емес, жұмыртқа жолында пайда болған қабаттары деуге болады.Құс жұмыртқасының сары уызы көп болады. Сары уыз ... бет ... ... және ядродан тұратын түйір деп аталатын заты болады, ол ұрықтанған жұмыртқада кішірек ұрық дискасына айналады. Сары уыздың ... ... ұсақ ... ... ... көз ... ... олардың кабаттары сары немесе мөлдір түсті уыздың кезектесуінен құралады. Жұмыртқаның қатты ... ... сары уызы ... болып түседі. Өйткені, сары уыздың сырты арнайы жұқа қабықпен қапталып ... Сары ... ... ... керекті қоректік зат және денесін құрауға қажет заттар болады. Сары заттьщ ішінде май және су көп. ... ... ... ... ... ... осы сары уызынан алады. Оған қосымша жұмыртқаның құрамындағы май да, тотыққанда өзінен су тамшыларының бөліп шығарады, мысалы, тауық жұмыртқасының, сары ... ... су -- 50%, май -- 23%, ... -- 16%, ... 11% болады. Қаздардың. жұмыртқасының сары уызының құрамында: су -- 44%, май -- 36%, ... -- 17%, ... ... -- 3% ... сары ... ... мөлдір жартылай сұйық (белок) деп аталатын екінші жұмыртқа ... ... Оның ... екі жұқа пергаментті қабықпен қапталған. Жұ-мыртқаның мокал ұшында температура өзгерген кезде оның ... ... ... ... ... екі ... ... ауа болады.Жұмыртқаның сары уызына қарай кабыршақ қабығынак "белоктың" ортасында белоктың тығыз ширатылған жіп ... ... ... ... ... сары ... шайқалудан сақтайды.Жұмыртқа "белогының" негізгі маңызы нағыз жұмыртқаны (сары уызды) механикалық әсерлерден қорғайды және ұрық-тың дамуы кезінде сумен қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... 87% су, ... -- 12%, бас-қа заттар 1%.Қатты кабық негізінен көмір ... ... (89 -- 97%), ... та болса басқа тұздар мен органикалық заттан тұрады. Қатты қабық негізінен жұмыртқаны механикалық әсерлерден сақтайды және жұмыртқаның газ ... ... ... әр ... ... ... бөгет болады. Ірі жұмыртқа туатын және жұмыртқасын ашық жерге салатын, құстардың жұмыртқасының қатты ... ... ... Ұрық дамы-ған кезде, қатты қабықтың біразы ұрықтың скелетін қалыптастыруға жұмсалады. Қатты қабықтың сыртында майда ... ... Бұл ... ... ... ... кө-бірек болады. Ұрықтың газ алмасуына осы тесікшелердің маңызы үлкен. Жұмыртқаның басылуы ұзарған сайын және газ алмасуының күшеюіне сәйкес тесікшелердің ... ... ... ... - дара ... іштей ұрықтанады. Құс мекиенінің аналық безі, жұмыртқа жолы біреу ғана. Ол тек сол ... ... ... ... ... ... ... тұқым жолы) - екеу. Кейбір құстардың сыртқы ... ... ... ... мекиен, қораздарын бірден ажыратуға болады (қырғауыл, дуадақ, т.б.). Құстар іштей ұрықтанып, тек ұрықтанған жұмыртқа арқылы көбейеді. Жұмыртқадан ... ... үшін ... температура, ылғалдылық қажет. Тауық жұмыртқасынан 21 тәуліктен соң балапан шығады.
Жасы ... ... ... ... ры анық ... ... ... тұлғалы, олардың бастары үлкен, көкірегі жалпақ, ал жамбасы жіңішкелеу келеді. Қораздардың ... ... ... ... ... ... ашық болады. Күрке тауықтар мекиендерінің мойнындағы терісін бірнеше қатпарлары мен ... ... ... ... бір шоқ қатты қауырсынды болады. Кежектердің (еркек үйрек) құйрығында жоғары қарай ... ... ... екі ... бар және ... қарағанда кежектер қырқылдамайды, быжылдайды. Еркек қазды ұрғашы қаздан тек жыныстық мүшесіне қарап қана ажыратуға болады. Құстың жасын балапан шыққан ... ... қана дәл ... ал сырт ... ... ... ... анықтауға болады. Жасы үлкен, қартайыңқырап қалған құстың ... да ... ... ... ... ... ... қата бастаған, сүйектен бөлініп, қатпарланып тұрады. Қораздың ... ... ... ... ... ... ол жыл ... 1,5-2 см өсіп отырады. Ал балапандардың жасы қауырсындарының дамып өсуіне қарап анықталады. Құстың ... оның ... түрі мен ... ... қарай білуге болады. Дені сау құс көп қозғалады. Жем мен суды бірқалыпты ішіп ... ... ... тән шуға толы ... қауырсыны таза, әрі жалтырайды. Дені сау құстың ... ... ... ... келеді. Әлсіз ауру құс аз қозғалып, жемді нашар жейді, ... кір ... ... ... ... ... ісіңкі келеді. Айдары сұп-сұр көкшілденген келеді. Құстар - дара жынысты: кейде еркегі мен ұрғашысы сыртқы түрі ... өте ... ... Құс ... аналық безі және тұқым жолы біреу ғана, ол денесінің сол жағында орналасқан. Еркегінің жыныс мүшелері (аталық безі, тұқым жолы ) ... ... безі дене ... ... ... ... ... көбейеді. Жұмыртқаларын әртүрлі құрылысты ұяларға салады. Құстар жұмыртқаларынан шығатын алапандардың ерекшеліктеріне байланысты екі ... ... ... ... шығаратын құстар; қызылшақа балапан шығаратын құстар. Қызылшақа балапандар әлсіз, көзі соқыр, қауырсындары жетілмеген болады. Мұндай балапан шығаратын ... ... ... ... және т.б. ... ... ... атына сейкес үлпілдек қауырсынды, әрі ширақ, көздері ... ... шыға сала ... ... ... ... құстарға тауық тәрізділер, қаз тәрізділер, тырна тәрізділер және т.б. құстар жатса, жыртқыш құстар аралық ... ис. ... ... ... ... ... көбею биологиясында бірнеше тамаша прогрессивті ерекшеліктер бар.
Олардың негізгілері мыналар: 1) құстар ұрықтанған ... ... ... ... 2) ... ... денесінен шыққан қызудың әсерінен дамиды. Сондықтан құстар ... ... ... ортаның температурасына байланысты емес; 3) Ата-аналары жауларынан ұяларын әр түрлі тәсілмен қорғайды; 4) ... ... ... ... ... бездерінің жетілуі түрліше: ұсақ торғай тәрізді құстардың жыныс безі 8 -- 12 айда, қарғалар, ұсақ шағалалар, үйректер, ұсақ ... ... -- ... ... ... ал ірі ... гагарлар мен бүркіттер үшінійі жылында жетіледі.
Көптеген құстардың жыныс безі жетілген кезде жыныстық диморфизмі ... ... ... ... дене мөлшерінде, дауысында, пластикалық белгілерінде, түсінде ерекшелік білінеді. Еркектері әрқашанда ұрғашыларынан ірі болады. Бірақ бұл заңдылыққа сәйкес келмейтін қазуарлар, кивилер, ... ... ... ... құстар да бар. Әтештерінің түсі ашық, әсем болады. ... ... ... ... ... ... ... жүзгіш балшықшының (Рһаіагориs) мекиенінің түсі ашық, айқын болады. Бұларда жұмыртқасын еркектері басады.Тауықтардың, құрлардың және қыргауылдардың әтештері-нің ... ... және ... арт ... ... ... -- ... болады.
Жыныс диморфизмі құстардың бір азғанасында болмайды. Бұл сияқты құстарға пингвиндер, түтік ... ... ... ... сұр ... т. б. жатады. Ал кейбір құстардың жыныс диморфизмі (шағалалар, чистиктер, пастушкалар, балшықшылар және торғай ... ... ... ... ... "күй ... ... монагамды. жұп құрайды, яғни бір еркегі мен ұрғашысы қосылып бір жұп ... ... ... жүру ... ... ... құстарда түрліше уақытқа созылады. Мысалы, аққулар, ірі жыртқыштар, дегелектер бірнеше жылдарға дейін, кейбір жағдайда өмір бойына жұбымен жүреді. Қаздар, бірқатар ... ... ... бірнеше торғай тәрізділер, тек көбею маусымында ғана жұп құрайды. Балапандарын шығарып,ұшырғасын мұндай құстар жұбын ажыратады. Көпшілік ... ... ... ... ... ... ғана жұп ... ұяларын салып болғасын ажырасып кетеді. Кейбір құстар шағылысу кезінде, бірнеше минут немесе сағат қана жұп құрайды. Мүндай құстардың әтештері, бір ... ... ... мекиендерді ұрықтандырады. Олар күн сайын жаңа жұп құрайтын болады. Шын мәнінде бұл полигамдар, ... ... ... деп ... ... ... құрлар, турухтандар, колибрилер жатады. Табиғи жағдайда нағыз полигиндерге тауыстар,үй құстарынан тауықтар жатады.
Құстардың бір ... ... ... яғни көп ... ... ... ... ушсаусақтыларда (Тигпісеs), жүзгіш балшықшыларда (Рһаlагориs) және тинамуларда кездеседі.
Құстардың көптеген түрлері шағылысар алдында, еркегі мен ұрғашысы жұп құрап, ... ... ... ... ... өзі олардың жыныс бездерінің толық және тез ... әеер ... Бұл ... ... мінез-құлқы өзгеріп, әр түрлі қимылдар жасайды және қанаттарын үрпитіп, ... ... ... ... "күй ... ... ... ашық алаңдарына түнде жиналады да "күй ойнағына" таң ата ... ... ... сүйретіп, құйрық қанаттарын үрпитіп жайып жібереді. Олар ерекше дауыс шығарып, оның ырғағын өзгертіп ... ... ... қызып келген кезде ерекше дыбыс шығарады да әтештері бірімен-бірі таласады. Бұл кезде мекиендері бұталарда немесе ... ашық ... оіьь ... ... "күй ... ... суда айрықша бір қимылдар жасап, тез қозғалады. Ақ кекілік "күй ойнақ" кезінде мезгіл-мезгіл жерден жоғары аспандап ұшып, ерекше қықылықтайтын ... ... ... ... ... ... Шығару -- көптеген құстарға тән қасиет. Шағылысар алдында ... ... ... көмекейдегі дыбыс қатпарлары арқылы орындалады, ал кейбіреулерінде басқа ... ... да ... Мысалы, таукұдырет "күй ойнақ" кезінде ауада ұшып ... ... ... ... ... ... жайып жібереді. Тоқылдақ "күй ойнақ" кезінде>>құрғақ ағашқа орнығып алып, тұмсығымен ағашты үсті-үстіне соғып, ... ... -- ... -- мұны ... сарыны" деп атайды. Құстардың шағылысу алдында, ... ... ... "күй ... жасауы, сыртқы ортаның негізгі әсерінің бірі болып саналады. И. П. Павловтың айтуынша, сыртқы ... ... ... ... ... шағылыс циклының қалыпты түрде аяқталуы және оған ... ... ... ... ... құстардың мінез-құлқының өзгеруі -- олардың жоғарғы нерв әрекеттерінің айқын көрінісі болып саналады. Жүп құрғаннан ... ... ұя ... кіріседі. Құстардың ұясы алуан түрлі, бірақ белгілі бір түрінің ұясы әрқашанда белгілі бір формада салынады. Ұяларының сипаты, олардың биологиялық түр ... және ұя ... ... ... ... тығыз байланысты. Құстардың кейбір түрлері ұя жасауға әрекеттенбей-ақ кезкелген жерге туа ... ... ... ... тастың үстіне бір ғана жұмыртқа салады. Ешкіемерлер (1 -- 2 ... ... үя ... ... ... ... туа салады. Кіші зуектер мен өзен крачкалары құмдардың шұңқыр жерлеріне салады. Ұяда төсеніш болмайды, бірақ құм жауып қалмайтындай етіп оның ... ұсақ ... ... ... ... мен ... тәрізділердің көпшілігі ұяларына аздап та болса құрылыс материалдарын пайдаланады. Жұмырткаларын топырақтың ояздау жеріне салады да ... ... ... ... ... ... ... құстардың да ұяларының бірқатары қарапайым құрылысты болады. Мысалы, кейбір көгершіндер бір азғана бұтақтан ... оның ... ... ... ... да, ... ... Күндізгі жыртқыш құстарда ұяларын осы типтес етіп жасайды, бірак, -олардың ұясы өте ... ... ... ... ... ... күрделірек және ұясының қуысы терең болады. Ұясын жасауға құрылыс материалдар есебінде -- ... ... ... ... шаш және ... ... ... ұясының ішін балшықпен сылайды. Орман құстарының ұялары, елеусіз екі бұтақтың айрылысқан жеріне салынады. Кейбір құстар жұмыртқаларын ... ... үшін ... ... -- ... ... Мұндай ұя салатын құстарға пеночектардың кейбір түрлері, ұзынқұйрық сарышымшықтар, құрқылтай, тропикалық нектар оицалар мысал бола алады. Бұл ... ... ... ұясы ... 196 ... ... ... түрады, сондықтан оған ағаш бойымен өрмелеп жүретін ... жете ... ... ... ... ... ... То-қылдақтар өзегі шіріген ағаштардың ортасын қуыстап, ұя салады. Қараторғайлар, дүпілдектер, шымшықтар, жапалақтың кейбір ... ... және ... -- ... табиғи қуыс жерлеріне немесе тоқылдақтардың жасаған шұңқырларына ұялайды. Азияның оңтүстігін мекен ететін мүйіз ... ... ... ... ... ... мекиенін ұя басқан күйінде қалдырып, одан мекиенінің тұмсығы сиғандай тесік қалдырып, басқа жерін сылап, ... Енді бір ... ... ... ... ... қазып ін жасап, ұяларын сол індерге салады. Інде ... ... жаға ... ... зимородкалар және балта тұмсықтар т. б.Жаңа Гвинейдің қорс ... ... ... ... бар. Олар ... ... ... етіп шұңқыр қазып, оны шіри бастаған өсімдіктермен толтырады. Оның маңында көп ... ... ... ... ... байқайды. Температура 29 градусқа жетсе, ортасын шұңқырлап, сол жерге жұмыртқалап болғасын, үстін шіріген шөпке құмды араластырып, ... ... ... ... қызуының және шөптесін заттардың шірігенде шығаратын жылуының әсерінен дамиды.Көпшілік құстардың жұмыртқаларының түсі, жұмыртқа сал-ған жердің түсі түстес келеді. Осының салдарынан ... ... ... ... ... ешкіемер-дің, шілдердің, кейбір балшықшылардың жұмыртқаларын 1 -- 2 м жерден байқауға болмайды. Торғай тәрізділердің бір қатары, ұясының сыртына мүктерді, ... ... ... іліп ... ... да ... ұялар бұтақ-тардың жуан буынтығы сияқты көрінеді де, жауына байқалмайды.
Казаркалар әдетте лашындардың ұяларының маңайына ұя-лайды. Лашындар өз ұяларын ... ... ... ... жыртқыштарды ұясының маңайына келтірмейді. Міне сондық-тан казаркалардың да ... аман ... ... ... ұясын дала бүркітінің ағаш бұтағынан жасаған ұясының арасына салады. Сөйтіп, олардың да ұясы аман сақталатын болады.Құстар ... мен ... ... ... аз ... ... ... қарай 1 -- 25-ке дейін жұмыртқа салады. Қайрлардың, чистиктердің көпшілігі, ... ірі ... және ірі ... ... бір ғана ... ... ... колибрилер, тырналар, гагарлар, кейбір ешкіемерлер мен чистиктер көбінесе екі жұмыртқа салады. Шағалалардың көпшілігі үш ... ал ... ... төртеу болады. Ұсақ жыртқыштар, кейбір торғай тәрізділер 5 -- 6 ... ... ... ... және ... ... ... бұдан да көбірек жұмыртқа салады. Мысалы, барылдауық үйрек 6 -- 14 ... сұр ... 7 -- 13 ... сұр ... 12 -- 26-ға ... ... ... балапан шығарушы құстардың жұмыртқасы-ның санынан, ширақ балапан шығаратын құстардың жұмыртқасы көбірек болады, Ол ... ... ... тез ... ... Әйткенмен мұндай заңдылық әрқашанда сақтала бермейді. Мысалы, ширақ балапан ... ... мен ... 3 -- 4 ... ... ... балапан шығаратын торғай тәрізділер 10-нан артық жұмыртқа салады. Тағы бір ескеретін жағдай, бір түрге жататын құстар-дың ішінде көп жұмыртқа туу ... ... ... ... тән. Ол ... күн ... ... балапандары көп болса да, азық тауып бере алады; екіншіден, ... ... күн ... және ... ... ұшқанда бір-нешеуі өліп шығын болуы мүмкін.
Жұмыртқаны ата-анасыньгң біреуі немесе мекиені мен ... ... ... балапан шығарады. Тауық тәрізділердің көпішлігі, торғай тәрізділер, қаз тәрізділер, жапалақтар, кейбір күндізгі жыртқыштар мен балшықшыларда балапандарын тек қана ... ... ... ... және ... ... тинаму, кейбір балшықшылар, мы-салы, біздің солтүстіктегі плавунчиктерде жұмыртқаларын әтештері басып, балапан шығарады. Қалған құстардын, әтеші мен ... ... ... ... басу мерзімі, олардың түр өз-гешелігіне және жұмыртқанын мөлшеріне байланысты бола-ды. Балапандары ширақ болатын құстар, әлсіз, қызылшақа балапан шығаратын құстарға қарағанда ... ... Ұсақ ... ... ... ... дамып, балапан шығару мерзімі 9 -- 14 күн; кара тоқылдақтың жұмыртқасы -- 14 күн, қарғалардікі -- 17 -- 20, ... -- 31 -- 35 күн, ... -- 44 ... ... ... ... Балапандары ширак болатын құстарда: тауқұдірет -- 17 -- 18 күн, кекіліктер -- 21 күн, ... -- 21 -- 25 күн, құр -- 23 күн, ... ... -- 24 -- 28 күнде жұмыртқасын басып, балапан шығарады.Жұмыртқадан шыққан балапандардың ширақтық ... ... ... ... болады. Осыған сәйкес ширақ балапан шығарушылар және әлсіз, ... ... ... ... ... бөлінеді. Ширақ балапан шығарушы құстардың балапаны -- жұмыртқадан шыққанда көзі ... ... ... ... өзі ... жемді шоқи бастайды. Құстардың бүл түріне көбінесе жерде және суда мекендейтін: тауық тәріз-ділер, дуадақтар, жылқышылар, қаз тәрізділер жатады. Әлсіз, ... ... ... ... -- ... ... аздап та болса қауырсыны болады, көпшілігінің көзі жұмулы, әлсіз болады. ... ғана ... ... ... ... ... құстарға: торғай тә-різділер, тоқылдақтар, сұр қарлығаштар, көгершіндер, колибрилер, көк қарғалар, зимородкилер, ескек аяқтылар ... ... және ... ... ... қызылшақа балапан шығарады. Бірақ, бұлардың балапаны біршама жетіліп, денесінде ... ... ... ал ... жыртқыштардың балапанының көзі ашық болады.
Құстар тіршілігінің жыл ... ... және ұшып ... ... ... ... жануарлардікі сияқты, белгілі биологиялық ритмге байланысты. Биологиялық ритмі -- тіршілік жағдайының маусымды өзгеруіне және ... ... ... ... ... сипатына байланысты. Қорыта келгенде құстардың жылдық тіршілік циклі көптеген биологиялық фазадан құралады, сол кезде қандай болмасын бір ... ... ... ... ... ... жұмыртқа басу, түлеу т.б. ... ... ... ... ... ... ... тіршілік жардайларының күрделі жиынтығының заңды әсерлерінің нәтижесінде байқалатын, туа пайда болған инстинкт. Бұл көпшілік жағдайда "сигналдық" (И. П. ... ... ... болады. Жыныстық инстинкті қоздырушы факторлар: тәулік ішіндегі күн жарығыньщ заңды өзгеруі және климаттық басқа ... ... ... және ... ... өзгерістер ("күй ойнақ"), ұя салған ландшафтаның ерекшелігі, ұяның өзі т. б. факторлар.Бұл күрделі ... ... ... нерв ... ... ... роль ... И. П. Павлов оны; "физиологияның үлкен бөлімі -- нерв ... ... ... жеке ... емес ... ... ... арасындағы қарым-қатынасын қалыптастырады" деп жазған болатын. Көбеюге дайындық жасау, жұп құрау, ұя салу үшін белгілі территорияға ие ... ... Бұл ... ... ... ... ... түрліше болады. Торғай тәрізділердің көпшілігі ұя салмаған уақытта бірнешеуі бірігіп,топтанып жүреді де, көбею алдында, көктемде жұп құрайды.Бұл ... ... ... ... ... ғана ие болады да, оған кейлн мекиендері қосылады. Қаз тәрізді-лер мен жыртқыш ... қыс ... жұп ... ұя ... ... ... ... түрінде келеді. Жыртқыш құстарда ұялайтын жеріне әтеші мен мекиені бірге ие болып, балапан-дары ұшқанша жұбын жазбайды. Мұндай жағдайды қаз ... де ... ... ... шығару кезеңі -- құстардың шағылысу, ұя жасау, жұмыртқа салу, жұмыртқа басу және балапандарын қоректендіру ... ... сон, бірі ... ... өте ... ... құбылыстарды қамтиды. Бұл уақытта құс-тар ұясының маңында болады, тек қана балапандарына жем іздеген кезінде ғана ұясынан қашықтап кетеді. ... ... ... -- ... ... ... болады. Көпшілігінде құстар көбейгеннен кейін ғана түлейді. Балапандарын жұмыртқадан тек қана мекиендері, немесе көпшілік жағдайда мекиендері басып шығаратын ... ... ерте ... ... ... ... ұзақ уақыт түлейді, ол кезде олардын, активтігі аздап та ... да ... ... еткен жерін өзгертпей, тасалау жерді тауып, сол жерде болады. Оған торғай тәрізділер мысал болады. Ал тауық тәрізділердің түлеуі өте тез ... ... олар ... ... таса ... ... тіршілік етеді. Қаз тәрізділердің де түлеуі өте тез ... олар ... үшу ... ... ... ... су жағасының меңіреу түкпірлеріне ауысады.
Құстардың түлейтін орны қоректік заттарының шамасымен емес, құстардың ... ... алу ... ... ... ... Құстар түлеу кезінде өте арықтап кетеді.
Тәжірибелік ... ... ... ... ... ... ... ұясы
Зерттеу әдісі:бақылау,анықтау,болжау.
Тапсырмалар:
1.Құстардың ұя салуын зерттеу.
2.Құс ұясының маңызын анықтау.
2.1 Құс ұясының түрлері
Құстар ұяны ... мен ауа ... ... ... үшін салады. Жыртқыштарға жем болмау үшін ұяларын қол жетпейтін жасырын жерге салып, бетін бүркеп қояды. ... жыл ... ауа ... ... ұя ... әртүрлі уақыт кетеді. Жылы аймақтарда құстар бірінші ұясын одан кейінгі салынатын ... гөрі ұзақ ... ...
(2,156). Әулие құс саналатын ... кеш ... ерте ... ... ... азық қылатыны себеп дейді орнитологтар. Көкек, бұлбұлмен қатар мамыр айында ұшып келе салысымен ұя ... ... 4-6 ақ ... ... - ... ... рет тамыздың басында жұмыртқалайды. Балапандары 14-16 күнде қанаттанады. Қарлығаштың ұясы оның иесінің ептілігі мен ақылын танытқандай: иленген ... ... ... ... ішін ... жауып, балапандарына бар жағдайды жасайды. Ол аз болса, балалары құлап қалмас үшін аяқтарын қылмен ... ... ... ... грек ... Демокрит кезінде деген екен. Адамға үйірсек, бауырмал қарлығаштың үй маңына ұя салуын қазақ ... ... Оның ... ... ... бері айтылып келе жатқан аңыз желісі көшпелі жұрт санасында ауыздан-ауызға ... боп ... ... ... ... ... ... құтқару жолында айыр болып қалғанын тәмсіл қыла отырып, оның киесінен қорқуды, ұясын бұзып, обалына қалмауды ұғындырып келеді ұрпағына, себебі ел ... ... ... та адам ... ... жаралған.
Калибрилер Ұяларын ағаштарға, бұталарға, ал кейбір түрі ... ағаш ... ... ... ... ... 2 - 3 рет 1 - 2-ден ... салып, оны мекиендері шайқайды, балапандарына қамқорлықты да аналықтары жасайды. Балапандары қызылшақа болады. ... ... ... ... ... пайда да келтіреді. Әсемдік үшін көп ауланады. Бұлардың жылдан-жылға санының азаюына байланысты 6 түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының "Қызыл кітабына" ... Ұяны ... да, ... ... да ... Ол ... 2 ... салады.
Топазды колибрлер - үлкен өзен жағалауларында тіршілік етеді. Олар су ... ... ... жәндіктерді аулайды. Күндіз олар биік ағаштардың көлеңкелерін сағалайды. Ұяларын суға қарай майысып тұрған бұталарға, бір-бірімен айқасып жатқан ағаштарға салады.
Кәдімгі көкек- ұя ... ... бұл ... ұяшыл масылдық қасиеті тән. Әрбір аналықтың маманданған шағын топты түрлері бар- аналықтар ұя есі ... ... және ... ... ... туады. Көкек ұя иесінің жұмыртқа салуға даярланған неесе жұмыртқасы бар ұясын тауып алып, оған өз ... ... ... ... ... ... және соқыр балапан инстинктивті қимыл жасайды- ұя қабырғасына аяғын тіреп, ұядағы өзінен басқаларды (ұя иесінің жұмыртқасын ... ... ) ... ... ... Ұяда ... ... көкектің балапаны барлық қамқорлықты асырап алған аталық пен аналықтарға жүктейді. Көкектің балапаны көбіне тез ... ... ... да ... болып кетеді де, ересек құсқа балапанның арқасына қонып, асыранды балапанның шырылдаған үлкен аузы ... ... ... ... ... ... жаз бойы бөтен ұяға 12 жұмыртқаға дейін астыртын қалдырып кетеді. Көкектер көбінесе бунақденелілермен көректенеді, өзге құстар қабыл алмайтын, ... ... ... да жейді. Қазақстанға кешеуілдеп- сәуірдің ең соңында ұшып ... ... ... ... ұшып ... ... ... шөп арасына, кейде тайыз су бетіне салады. Сәуір -- ... 2-3 ... ... туып, оларды мекиені 1 айға жуық басады. Жыл құсы. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.
Ләйлектер отряды-моногамдар. Еркектері мен ... ұя ... ... ... және ... ... ... қатысады. Ұядан балапандары ұшып кетсе де, екеуі бірге өмір ... ал ... ... -- әушлдек, оқпан жеке өмір сүреді.
Топтасып ұялайды, ал кейбір өкілдері жеке ... өмір ... ... ... ... арасында, ағашқа, шыңға, ал кейбір өкілдері адамның ... (ақ ... ұя ... ұялары қарапайым.
Африкада жәнс Мадагаскарда өмір сүретін балғабастылар бұталарға, ағаштарға немесе шыңдарға шар ... ұя ... ... ... ... екі метрге жетеді, үш бөліктен тұрады және бір жанында кіретін тесігі бар.Китбастылар екі, жалбағайлар үш-төрт, ләйлектер төрт-бес, ... ... ... ... ... ... ақ ... көкшілдеу. Бірінші жұмыртқа туылысымен оны басу басталады және ... басу ... ... 17-20 ... ... 30 күнге созылады. Көпшілігінде балапандар жұмыртқадан көздері ашылмаған және көмексіз ... ... ал ... балапандарының көздері ашық.
Ләйлектердің балапандарының екі түрлі жамылғысы ... ... -- бір ... ... ... ... екі рет ... жартылай -- көбею алдында жәнс толық -- көбеюден кейін, ұялау кезеңі біткен соң. Кейбір өкілдерінде тек бір ғана ... ... ... ... ... Құс ұясы - жұмыртқа ... ... ... шығаратын және оларды қауіп-қатерден сақтайтын әрі құстардың түнейтін орны. Ұя салу, оны ... қай ... салу ... ... ... даму барысында қалыптасқан. Сондықтан ұяның пішіні, мөлшері, оған пайдаланатын заттар да әр алуан. ... ... ... мен ... сияқты құстар ұя жасамай-ақ ашық жерге жұмыртқа сала береді. Ал ... ... ... ... ... ... болса, дуадақ, безгелдек, бозторғай сияқты қанаттылар жерді шұңқырлап, төсеніш төсеп, ұя жасайды. Қарлығаштар ұясын сазды сілекейімен біріктіріп ... ... ... ... балшыққа ұлудың қабыршақтарын араластырып жасайды. Тік жарға тереңдігі бір метрдей ін қазып, ... ... ... ... балапандарына қорған ететін жер қарлығашы, көк қарға сияқты құстар бар. Тоқылдақтар мен дүмпілдектер ағаш қуыстарын тұмсығымен үңгіп, ұя салады. Ал ... ... ... ... сияқты құстар ұяларын түрлі сүтқоректілердің індеріне салады. Ұя салу мерзімі де әр ... ... ... бөлігінің ұя жасау және жұмыртқа салу мезгілі - көктем мен жаз ... Ірі ... ... ... жыл ... ұсақ құстар жылма-жыл жаңа ұя жасап отырады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Абдыкаримова Қ. Қанатты достар: [Құстар тіршілігі туралы] // ... ... 2001. -- №5. -- 50 -- 52 ... ... ... ... ... -- Алматы: Жібек жолы, 2008. -- 184 б.
3. Елшібек Жанат. Құстар, құстар, құстар... // ... ... -- 2007. -- 25 ... -- 14 ... ... ... мен аңдарының биологиясы: оқулық / О. Беркінбай, Б. Есжанов, Б. Ташенов, Г. Құлманова; ҚР Білім және ғылым мин-гі. -- ... ... ... 2008. -- 336 ... ... Қ. ... ... -- Алматы: Мектеп, 1979. -- 141 б.
6. Махмұтов Смағұл. Бір құс бар көкек ... ... ... // ... -- 2010. -- 28 қыркүйек. -- 4 б.
7. Раушанов ... ... ... -- ... ... 2009. -- 256 б.
8. Тереходжаев Ж. М. ... ... -- ... Қайнар, 1985. -- 160 б.
9. Төреходжаев Ж. М. Құстар қайтып барады. -- ... ... 1979. -- 104 ... ... Б. Х. Үй ... ... ... дейінгі балаларға арналған насихаттық (дидактиқалық) құрал. -- Алматы, 2008.
Қосымшалар
1-сурет.Көкқұтан
2-сурет.Бүркіттің ұясы
3-Сурет.Қарлығаштың ұясы
4-Сурет.Бүркіттің ұясы

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зоология сабағында жергілікті жердегі кейбір төменгі сатыдағы жануарларды оқушыларға таныстыру70 бет
Тұрмыстық қатты қалдықтарды (ТҚҚ)21 бет
Қоршаған орта ластаушыларының көздері3 бет
Құстар және құстардың көбейуі27 бет
Биологиялық ырғақтар4 бет
Жануарлар әлемі5 бет
Зиянды жәндіктер (зиянкестер)10 бет
Каспий теңізі. Казақстанның батыс өңірінде қалыптасқан экономикалық жөне экологиялық жағдай.4 бет
Мутация5 бет
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь