Қазақ тіл біліміндегі антонимдердің зерттелуі

Мазмұны

Кіріспе

Негізгі бөлім:
1 Қазақ тіл біліміндегі антонимдердің зерттелуі
2 Абай қара сөздеріндегі антонимдер
3 Абай қара сөздеріндегі антонимдердің қолданылу ерекшелігі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Антономия – лексиканың кшірек зерттеле бастаған, әлі де болса ақтара қарап, тереңдей үңіліп зерттейтін саласы.
Өйткені лексиканың осы саласына байланысты күні бүгінге дейін шешімін таппай жүрген өзекті мәселелер көп-ақ.
І. Әдетте, мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер антоним деп аталады. Бұдан антонимдік қарама-қарсылықтың ұғымдар қарама-қарсылығымен, яғни логикалық қарама-қарсылықпен байланысты екені айқын көрінеді. Бірақ осы байланыстың сыры неде, логикалық қарама-қарсылық пен антонимдік қарама-қарсылықты тепе-тең деп қарауға бола ма деген сұрақ туады.
ІІ. Антонимдік мағына сапалық ұғымдарға тән болады деген пікір жиі қолданылады. Осыған байланысты қандай сөздер сапалық ұғымдарды білдіреді, сапалық ұғымдары білдіретін сөздердің барлығы да антоним бола бере ме деген сұраққа жауап іздеуге тура келеді.
ІІІ. Антонимияда әр алуан пікір таласын тудырып жүрген мәселенің бірі – туынды антонимдер жайы. Орыс тілі ғылымында антонимдер туралы пікір таласы әлі толастаған жоқ. Бұл мәселе туралы тюркологтар араснда әр алуан көзқараста бар.
IV. Туынды антонимдер мәселесіне байланысты антономия мен болымсыздық категориясының ара жігін ашу қажеттігі туады. Түркі тілдерінде туынды антонимдер бар деген пікірді жақтаушылар бұл мәселеде тіліміздегі –лы, -лі, -сыз, -сіз қосымшалары қосылу арқылы жасалған сөздер арасындағы мағына қайшылығына (сулы-сусыз, малды-малсыз, үйлі-үйсіз) сүйенеді. Тілдік фактілер бұндай қайшы мәндес мағынаның антонимдік қарама-қарсылықпен тең емес екендігін көрсетеді.
V. Антоним семантикалық құбылыс болса, сөздегі полисемия, синонимия, омонимия сияқты лексикалық топтармен байланыспай оқшау тұруы мүмкін емес. Олай болғанда бұлар қай деңгейде, қалайша байланысады, бұл байланыстың сыры неде деген сұрақ туады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ж.Мусин «Қазақ тілінің антонимдер сөздігі» А., 1984 ж.
2. Абай (Ибраһим) Құнанбаев /шығармаларының екі томдық толық жинағы ІІ том/ Аудармалар мен қара сөздер, А., 1977 ж.
3. Ә.Болғанбайұлы, Ғабдолла Қалиұлы «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы» А., 1997 ж.
4. К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» А., 1993 ж.
5. Т.Қордабаев «Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары» А., 1987 ж.
6. Р.Сыздықов «Қазақ әдеби тілінің тарихы» А., 1993 ж.
7. Н.Р.Сауранбаев «Диалекты в современном казахском языке, Вопросы языкознания» А., 1955 ж.
8. С.Аманжолов «Қазақтың әдеби тілі» А., 1979 ж.
9. І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев «Қазіргі қазақ тілі» /Лексика, фонетика/ А., 1975 ж.
10. Қ.Жұбанов «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» А., 1966 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе
Негізгі бөлім:
1 Қазақ тіл біліміндегі антонимдердің зерттелуі
2 Абай қара сөздеріндегі антонимдер
3 Абай қара сөздеріндегі антонимдердің қолданылу ерекшелігі
Қорытынды
Пайдаланылған ...... ... ... ... әлі де ... ақтара
қарап, тереңдей үңіліп зерттейтін саласы.
Өйткені лексиканың осы саласына байланысты күні бүгінге дейін шешімін
таппай жүрген өзекті мәселелер ... ... ... ... ... ... антоним деп
аталады. Бұдан антонимдік қарама-қарсылықтың ... ... ... қарама-қарсылықпен байланысты екені айқын көрінеді. ... ... сыры ... логикалық қарама-қарсылық пен антонимдік қарама-
қарсылықты тепе-тең деп қарауға бола ма деген сұрақ туады.
ІІ. Антонимдік мағына сапалық ұғымдарға тән ... ... ... ... Осыған байланысты қандай сөздер сапалық ұғымдарды ... ... ... ... ... да ... бола бере ме ... жауап іздеуге тура келеді.
ІІІ. Антонимияда әр алуан пікір таласын тудырып жүрген мәселенің бірі
– туынды антонимдер жайы. Орыс тілі ... ... ... пікір
таласы әлі толастаған жоқ. Бұл мәселе туралы тюркологтар араснда әр ... ... ... ... ... ... антономия мен болымсыздық
категориясының ара жігін ашу қажеттігі туады. Түркі тілдерінде ... бар ... ... ... бұл мәселеде тіліміздегі –лы,
-лі, -сыз, -сіз қосымшалары қосылу ... ... ... ... ... ... ... үйлі-үйсіз) сүйенеді. ... ... ... ... ... ... ... тең
емес екендігін көрсетеді.
V. Антоним семантикалық құбылыс болса, сөздегі ... ... ... лексикалық топтармен байланыспай оқшау тұруы мүмкін емес.
Олай болғанда бұлар қай деңгейде, қалайша байланысады, бұл байланыстың ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі антонимдердің зерттелуі
Антонимдердің лексика-семантикалық реңі, стилистикалық мүмкіншіліктері
мен өріс аумағы, қолданылуы, тіліміздегі қарсы мағынада ұғымдарды берудің
амал-тәсілдері т.б. ... ... ... мәі ... ... болса керек.
Антонимдердің табиғатын түсіну үшін ең алдымен ... ... алу ... ... ... ... сайып келгенде,
диалектикалық дамудың қарама-қарсылықтардың күресі мен ... ... ... ... В.И. ... қайшылықтар жайындағы ілімді
диалектикалық дамудың баблық ... мен ... ... ... «өзегі» деп атады. Зат дегеніміз қарама-қарсылықтардың жиынтығы деп
көрсетеді ол.
Марксистік диалектика қайшылық дегеніміз бірін-бірі жоққа ... мен ... ... ... деп ... Ал осы
қайшылықтың екі шегі қарама-қарсы құбылыстар болып табылады. Зат бойындағы
қайшылық сол зат туралы ұғымға да тән ... бұл ... ... ... ... ... вещи присуща противоположность, то эта вещь ... ... с ... ... то же ... и к выражению этой вещи в
мысли».
Демек, диалектикалық қайшылықтың екі жағы ... ... зат ... да екі жағы ... екен. Бұл проблема диалектикалық логикада
сйыспайтиын ұғымдар категориясы деп аталады.
Сөз зат туралы формальдық ұғымның жалпы ... ... ... ... ... қасиетін ескереміз. «Қай сөз (сөйлеу) болса да,
тұжырымдайды», - деп ... ... ... ... ... тіл шешуші роль атқарады ... ... ... ... көшу тіл ... іске ... Бұрын
таныс емес затты көргенде, адамда ең алдымен сезіну (көру, есту, дәм, ... ... ... ... ... ... бейнелердің вербалдану процесі
жүреді. Санада пайда болған сезім бейнесі сөз арқылы белгіленеді. Бұл ... ... ... ең ... ... ... ... анықталып,
сөз, сөз тіркестері, сөйлем түрінде ... ... ... зат ... ... және тіл ... қатар сипатталады: санада заттың екі түрлі
бейнесі қалыптасады. Бұл екі ... ... ... ... материалы әр
түрлі болады. осылайша зат туралы ... ... ... ... Тікелей сезінуден ойға, одан тілге
көшу осылайша іске асады. Бұл процесс затқа атау берумен аяқталады.
Атаудың ... ... және оның ... сипаттауға байланысты болады.
жоғарыда сипаттауда заттың басты ... ... ... алынады
дедік. Затқа атауберуде осы белгілердің ең көрнектісі, ең бастысы (әдетте,
бір немесе екі белгісі ғана) алынады да, ол ... танс ... ... белгілерімен, ерекшеліктерімен салыстырылады. Егер ... ... зат сол ... ... ... ұғымында шапшаңдық, жылдамдық, шайтан атымен байланысты. Қимылы
шапшаң малды яки адамды мақтағанда «шайтанның отын ала ... ... ... ... көргенде қазақтар оның шапшаңдығын ерекше белгі
етіп алғанда, шайтан арба деп атаған.
Сөйтіп, бейнелеуде, сипаттауда заттың ең ... ... сол ... ... ... екен де, соның атауы зат атауы болады екен. Ал
тікелей сезінуге келмейтін ... ... ... ... ... өмір) тек
тілді пайдалана отырып, ойша сипаттаудың нәтижесінде, яғни абстракциялаудың
нәтижесінде ... ... ... және оның ... ... байланысты болады, ал
сипаттауда заттың басты қасиеті, белгісі алынады дедік. Белгілі бір сөздің
сапалық қасиетті білдіру яки ... міне осы ... ... ... ... болады. мысалы, тас, ағаш, қағаз, шам деген сөздер –
объективтік ... ... ... заттардың атауы. Бұларда сапалық қасиет
жоқ, тек атауыштық қасиет қана бар. Ал жұмсақ, қатты, қалың, жұқа, қараңғы
дегендерде әрі ... әрі ... ... бар. ... ... ... ... болумен қатар, сол құбылыстардың әр түрлі ... ... ... ... осы ... ... ... түсін, сынын, сапасын, көлемін,
мөлшерін, салмағын, дәмін, қалып-күйін, қимыл ... ... ... т.б. ... ... сапалық ұғымдармен байланысты болады. Зат
танылғанда оның сыны, сапасы, көлемі, ... т.б. ... ... ... ... ... ... т.б. қасиеттерін заттың атауынан
бөліп тастауға болмайды. Мысалы, ... ... ... ... сындық
сапасын; ақ, қара – түсін; ұзын, қысқа - ... тар, кең – ... кеш – ... уақытқа қатысын; кірді, шықты – қимылдың бағытын
білдіреді. Демек, сапалық мағына сөздің ... ... ... ... айтқанда, антонимдік мағына сапалық ұғымдарды білдіретін сөздерге
тән болғанда, оның өзі ... ... ... ... ... ... бағасын білдіргенде, олардың мағынасы объективтік
дүниедегі заттар мен ... ... ... ... ... ... ... антонимдердің мағыналары да өзгереді. Бұл өзгеріс
антонимдердің қолданылуына тікелей әсер етеді.
Профессор Ғ.Мұсабаев қазақ тіліндегң ... ... ... төрт ... атап ... 1. Антонимдердің бір сөйлем ішінде қатар
қолданылуы; 2. ... ... ... 3. ... ... сөздердің
бір сыңарын одан кейін иберу; 4. Антонимдерді аралас қолдану.
Филология ... ... ... та антонимдік контекстерді
негізінен осылай топтастырады.
Антонимдер дүниедегі заттардың, ... ... ... мөлшер-көлемін салыстырып, бір-біріне қарама-қарсы қоюдан шығады.
Мысалы: Кейі сараң, кейі мырза, Кейі қапа, кейі ... ... ... ... кейде қайғы, кейде шат. Кейде тұнық, кейде ылат, Кейде
қорқақ, кейде өжет. Кейде ... ... өлет ... ... ... кейде мүләйім, кейде жұмсақ, кейде қатты, кейде береген, кейде сараң
(Ғ.Мұстафин). мұны әлділер әділет деп ... ... ... деп қынжылады
(ә.Сәрсенбаев). Түймедей затқа өкпелесеңіз, түйедей көретініңіз қалмаған
мырза! (Қ.Оразалин).
Осындағы сараң-мырза, қапа-мырза, ... ... ... ... ... ... ... әділет-
қиянат, түймедей-түйедей дегендер жағымсыздық пен ұнамдылықтың, жақсылық
пен жаманшылықтың, ... мен ... ... ұғымдары бір-біріне қарама-
қарс қойылып айтылып тұр. Екі жағының салмақ-мөлшері бірі артық, бірі ... ... ... ... ... – мағынасы бір-біріне қарама-қарсы
сөздер болып шығады. ... ... ... қарама-қарсы ұғымды
білдіретіндіктен, бұлардың әр сөз ... ... нақ ... ... ... сөз. Бір сөз табы антонимге соншама бай да, енді ... ... не ... ... кездеспеуі де ғажап емес. Қазақ тілінде антонимдер
көбіне-көп сын ... ... онан соң ... зат есімдер,
үстеулерден азды-көпті кездеседі. Ал қалған сөз таптарынан ... тым ... ... ... есімге тән антонимдердің мынадай түрлері бар: а) түбір күйінде
кездесетіндер: ауыр-жеңіл, кең-тар, ыстық-суық, үлкен-кіші, ... ... ... ... аш-тоқ, жақсы-жаман, қалың-жұқа, терең-саяз,
арық-семіз, оңай-қиын, араз-тату, ащы-тәтті, көп-аз, ... ... ... түбір күйінде кездесетіндер: ашық-жасырын, өзімшіл, ашық-
жабық, тілазар-елгезек, ... ... ... ... ... ... бүтін-жыртық, жүрдек-шабан т.б.
2 Абай қара сөздеріндегі антонимдер
Қазақ тілінде сындық мағынадағы туынды ... ... –лы, ... -ді, -ты, -ті ... арқлыы антонимнің жағымды сыңарларын жасайды
да, ал жағымсыз мағыналары сыңарларын –сыз, -сіз ... ... ... ... ... бірде малсыз,
Арғымақ бірде жалды, бірде жалсыз.
2.Өнерлі жігіт өрде озар,
Өнерсіз жігіт жер соғар.
3.Ақылдыны алысым деме,
Ақылсызды ... ... істі куә ... істі ... ... арына қараса,
Арсыз жеңдім дейді.
6.Құтты қонақ қонса, қой егіз табар,
Құтсыз қонақ қонса, қойға қасқыр шабар.
7.Жандыда балық үлкен,
Жансызда қамыс үлкен.
8.Қайырсыз мың ... бір сом ... ......... сияқты сын есімнің –ғы, -гі, -қы, -кі жұрнақтары арқылы да туынды
антонимдер жасала береді. Мысалы: бастапқы-соңғы, ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы-кейінгі, биылғы-былтырғы т.б.
Етістікке тән мындай антонимдер бар: а) ... ... ... күту-келу, қону-ұшу, шашу-жинау, бару-қайту, жату-тұру, ашу-жабу,
кіру-шығу, ұту-ұтылу, ... ... ... ... ... бысу-суу, шабу-ілбу, даму-тоқырау, қату-жібу, ауыру-
сауығу т.б.; ә) ... ... ... ... ... ... ақтау-қаралау, елдестіру-
жауластыру, айырылу-жауластыру, айырылу-қосылу, күшею-бәсеңдеу, ... ... ... ... есімге тән антонимдер де негізгі және ... ... ... а) ... ... ... өтірік-шын, обал-сауап, алғыс-
қарғыс, рақат-бейнет, бақ-сор, өмір-өлім, өң-түс, ... ... ... ... ... ... ... т.б.;
ә) туынды түбір күйінде кездесетіндері: аласы-бересі, байлық-жоқтық,
кісілік-иттік, аштық-тоқтық, тарлық-кеңдік, жеңіс-жеңіліс, ұтыс-ұтылыс,
азшылық-көпшілік, ... ... ... т.б.
Үстеуге қатысты антонимдер: ерте-кеш, ақырын-шапшаң, ілгері-кейін,
жоғары-төмен, алыс-жақын, әрі-бері, жылдам-жай, сылбыр-тез ... ... ... ... ... тәрізді бірен-саран
антонимдер ғана ұшырасады. Тілде қарама-қарсы ұғыммен қатар кейде аралық
ұғым да ... ... ескі мен ... ... көне (көнетоз), шикі
мен піскеннің арасыда дүмбілез, суық пен ыстықтың ... ... ұтыс ... арасында тең, ерте мен кештің арасында дәл, ... ... ... шал, жеңі мен жеңілудің арасында итжығыс деген аралық
ұғымдар бар. Бұлар антоним біткеннің бәрін тән ... ... ... ... ұғым – ... екі ... тең ... тұрады.
Тілдегі антонимдер қарама-қарсы құбылыстарды біріне-бірін шендестіріп
салыстыру арқылы күшті стильдік мән тудырады. Сол ... ... ... ... жиі ... Антонимдерді қолданудың негізінен үш
жолы бар:
1.Антонимдер бір сөйлемнің өз ... ... ... ... ... ... өлім артық. Ер бақыттың қонғанын ... ... ... ... ... ... озады. Ақымақ бұзуға бар,
түзеуге жоқ. Өлі ... тірі ... ... ... асын ... ... ... сөйлемде қарама-қарсы қойылып шендестіріледі.
Мысалы, Ер жігіт бір рет өледі, қорқақ мың рет ... ... ... жілік Ашаршылықта көзіңнен бір-бір ұшар. Алтау ала болса, ауыздағы
кеттеді, Төртеу түгел болса, төбедегі келеді. ... ... ... ... ... ... ... киіп, жаңаны іздеп тапқан артық. ... ... ... бір ақылдының інісі бол. Жауластырмақ жаушыдан,
Елдестірмек ... ... ... ... ... ... Арымақ,
семірмек көңілден. Палуанға оң, терісі бірдей. Ылдисыз өр болмайды. Ит ... да, ... да, ... бірақ залал құдайдан-ды (Ы.Алтынсарин). Аңы
менен тұщыны татқан білер, Алыс пенен жақынды жортқан білер. Бір суып, ... ... іш ... ... ... айтылғанның бәрін антоним деп тануға ... ... ... де ... ... ... ... Мысалы, Гүрілдеп
келген жаудан, Күлімдеп келегн қас ... ... бар ... ... бар. ... болса, қатер содан. Өлім бар жерде қаза бар. Бет көрсе жүз ұялады.
Жан-жақты дамып, ... ... ... бір ойды әр ... ... ... неше саққа жүгіртіп, сан алуан тәсілмен қолдануға болады.
Қазақ тілі синонимге қаншалықты бай болса, ... ... ... ... байқаймыз.
Бір тілде антонимдес болған біртектес ұғымды білдіретін сөздер екінші
тілде антонимдес болмау мүмкін. Мұндай құбылысты ... ... ... ... болады. Мысалы: түрікмен тілінде ұлы – кичи (ұлы-кіші) деген
сөздер ... ... ... Ал ... ... кіші деген сөз ұлы
деген сөзге антонимдес бола алмайды, оның (кіші) антонимі – ... ... ... ... бейик (биік) деген сөздің антонимі пес (пәс), қазақ
тілінде бұл сөздің (биік) ...... ... ... бір ... сөздің мағынасы әрбір тілді, тіпті туыстас тілдердің өзінде, бір-
біріне көп ... ... бола ... сөз әр ... әр ... ... ... болуы мүмкін.
Мысалы, ашық деген сөз бір мағынасында жасырын (жасырын жұмыс, іс) деген
сөзбен антонимдес те, ал ... бір ... ... ... жабық) деген
сөзбен антонимдес. Оң деген сөз бағытты білдіру мағынасында сол ... ... ... ... ... ... ... теріс деген
сөзбен антонимдес (оң-теріс). Қалың деген сөз ыңғайына қарай жұқа ... де ... қар – жұқа қар), ... ... ... де (қалың шаш – сирек
шаш) антонимдес болады.
Мұнан полисемия құбылысының синонимия құбылысымен ғана емес, сонымен
бірге антонимия құбылысымен де ... ... ... ... ... ... әр түрлі мағыналарын айқындап, оларға
анықтама беруде синонимдер мен ... ... ... ... ... ... ... деген сөздің мағынасы оның синонимі тұс,
төңірек, ... ... ... ... айқындалса, ақ деген сөздің түсті
білдіретін мағынасы ... бір ... ... салыстыру арқылы немесе оның
антонимі қара деген сөзді қарсы қойып салыстыру ... ... ... ... ... ... ... оның синонимдес не
антонимдес сөздерін қатар қойып ... ... ... да ... стилистикалық қызметі өте күшті. Қарама-қарсы
құбылыстарды салыстыруда, оларды бір-бірімен қатар ... ... ... ... ... ... ойды ... таңба басқандай етіп түсіндіруде
антонимдер айрықша қызмет атқарады.
Осы бір қасиетіне байланысты болса ... ... ... ... жиі ... ...... қол – батыр.
2.Өтірік – қаңбақ, шын – салмақ.
3.Қорлық өмірден ерлік өлім артық.
4.Көп ақымақтың ... ... ... ... бол.
5.Ащы менен тұщынын татқан білер,
Алыс пенен жақынды жортқан білер.
6.Аларманға алтау аз, берерменге бесеу көп.
7.Есектің еті ... күші ... ... ... күн ... ... алдыңнан түн шығады.
Поэзияда антонимдер шендестірудің (антитеза) бір тәсілі ... ... ... ... ... айтылатын ой
мейлінше ашық-айқын, мейлінше ... ... ... Бұл ретте Абай
өлеңдерінен мына бір шумақтарды мысалға келтіруге болады:
1.Жігіттер, ойын ... ... ... ... ... ғой сыр мен ... ... ойланып, ақын деңіз,
Таба алмасам, ақылды болар неміз.
Қыс пенен жаз, күн менен түн, тақ пенен жұп,
Жақсылық пен жамандық болды егіз.
3.Қар аппақ, ... ... ... ... қаса сұлу ... – қыс, ... – жаз,
Боламын көрсем мәз.
5.Бір суып, бір ысып,
Барады іш пысып.
Тұрақты лексикалық антоним емес, өзара мәндес сөздердің өзі де ... ... ... қойылып айтыла беруі мүмкін. Мысалы:
А.Фадеевтің «Жас гвардия» романынан алынған «... у Ули ... были ... – не ... а очи» - деген ... ... және очи ... келтірілген сөйлемде бір-біріне қарсы қойылып айтылған. Солай ... да ... ... ... ... емес. Сондай-ақ, «Жігіттер,
ойын арзан, күлкі қымбат, Екі түрлі нәрсе ғой сыр мен сымбат» (Абай) деген
өлең ... ... ... ойын мен ... ... сөздер бір-біріне қайшы
қойылып айтылған; осы шумақта сыр мен сымбат деген сөздер де қарсы мәнге ие
болып тұр. Бұл ... ...... ... ... бұлар тек
антонимді қолданылыс қана.
1. Сыртым сау болса да, ішім өліп қалыпты («Тоғызыншы сөз» 142-бет).
2. Баланың жақсысы – ... ...... не түрлі боларн біліп
сұрадың? («Оныншы сөз»143-бет).
3. Артымнан балам құран оқысын ... ... ... ... кісің көп болса, кім құран ... ... ... ... құраны неге жеткізеді? («Оныншы сөз» 143-бет).
4. Кімде-кім ... дүр, ... дүр ... ... жүрсе, оны ғибадаттан
тыюға ауызымыз ... ... ... ... ниеттің
жамандығы жоқ қой дейміз («Он екінші сөз» 146-бет).
5. ... та адам ... ғой, көбі ... ... ... ұғып ... ... жігер, қайрат, байлаулылықтың жоқтығынан
азады («Он екінші сөз» 149-бет).
6. Сол естілерден ... ... ... ... ... ... ... сонда іске жарайды, соны адам десе болады
(«Он тоғызыншы сөз» 155-бет).
7. Мұндай ... ... ... ... не салбырап,
салғырттанып есітсе, не есіткен жерін қайта қайырып сұрап ... ... не сол ... ... ... көзі ... де, шыға ... қалпы келсе, естіп-есітпей не керек? («Он тоғызыншы сөз» 155-
бет).
8. Осындай сөз танымайтұғын елге сөз ... ... ... ... ... деп бір хакім айтқан екен, сол секілді сөз
болады («Он ... сөз» ... ... да, ... да, ... де, ... да, ... тойдан да, топтан да, қатыннан да көңілі аз ба, көп пе жалығады
(«Жиырмасыншы сөз» 156-бет).
10. Аз ба, көп пе адам ... бір ... ... аман ...... ... ... сөз» 156-бет).
11. Енді жұбаныш жалғыз біз бе, елдің бәрі де сүйтіп-ақ жүр ғой, көппен
көргшен ұлы той, көппен ... ... ... ... ... ... ... үшінші сөз» 159-бет).
12. Жоқ жарымы ауырып, жарымы сау болса ... тие ме? ... ... ... Жер білмеген көп адам адасып жүрсе, бір жер ... ... жоқ па ... ... ... сөз» ... Жоқ, ... арыс, жарымысының күйлісі жақсы ма? («Жиырма үшінші
сөз» 160-бет).
15. Жұт келсе, елдің ... ... ... ... ма? ... ... жақсы ма? («Жиырма үшінші сөз» 160-бет).
16. Біздің қазақтың ... ... ... ... мал іздеуі,
өнер іздеуі, жұрт тануы шбір халыққы ұқсамайды ... ... ... Үш ... ... ... дүниеде бір қала да бар, дүниенің бас-
аяғын үш айналып көрген кісі ... ... ... ... сөз» ... ... қашық болуға, пайдасына ортақ болуға тілін, оқуын,
ғылымын білмек керек ... ... сөз» ... ... ... ... ... алсам екен деп надан ... ... ... ... ... бір ... («Жиырма бесінші сөз» 162-бет).
20. Мұрын иіс білмесе, дүниеде болған ... ... ... ... жаман
иістен қашық болмақтық қолымыздан келмес еді («Жиырма ... ... ... тіл дәм ... дүниеде не тәтті, не қатты, не ... ... алар ... ... ... ... Адам ... артын, һәм осы күнін – үшеуін те тегіс ойлап тексереді
(«Жиырма жетінші сөз» ... ... ба ... біреу кедей болса, біреу ауру, біреу сау болса,
біреу ... ... есер ... ... ... ... мейілді,
біреудің көңілі жаманшылыққа мейілді – ... ...... ... ... ... ... жаратуынан, бұрынғысынша
болған іс деп («Жиырма сегізінші сөз» 168-бет).
24. Түзікті бейіске шығарамын, бұзықты тозаққа ... деп айта ... ... ... ... ... жаманшылыққа
мейірлендіріп, өзі құдайлық құдіретімен біреуін ... ... ... ... ... ... екен («Жиырма сегізінші
сөз» 170-бет).
25. Кім жақсылық, кім ... ... ... ... ... жүр екен дейміз бе? («Жиырма сегізінші сөз» ... Жоқ, сен ... ... ...... ... ... емес, ауруды жаратқан құдай, ауыртқан құдай емес, байлықты,
кедейлікті жаратқан құдай, бай ... ... ... ... емес ... ... ... әйтпесе – жоқ ( «Жиырма сегізінші сөз» 171-
бет).
27. Тәңірге жазып мінбей-түспей, арып, шөмеңдеп диуаналықпен бір ... ... неге ... ... «Ата-анадан мал тәтті, алтын үйден жан тәтті» дейді ... ... бахс ... ... адамшылықты зорайтпайды (175-
бет).
3 Абай қара сөздеріндегі антонимдердің қолданылу ... ... ... ... ... деп, бір ... ... артынан үйтемін-бүйтемін, қарық қыламын тамырым, досым десе, мен де
керектігінің бірі болып қалыппын ғой деп және ... іс ... ... ... ... ... алдағанды білмей, дереу оның
жетпегенін жеткіземін деп, тіпті жетпесе өзінен қосып, қылып бер ... ... ... күні өтіп еңбек қылар уақытынан айрылып, «жоғары шыққа»
қарық болып, тамақ, киім, борыш ... ... ... енді олар ... ... ... ... қарызғы алады («Отыз үшінші сөз» 177-бет).
30. Олай болғанда қай ... ... ... қайғысы, дүние қуанышы
ахирет қайғысынан, ахирет қуанышынан артық болса – мұсылман ... ... сөз» ... Адам ... адам баласының бірі – дос. Не үшін десең, ... ... ... ... ... ... ... дене
бітімің, шыққан жерің, бармақ жерің бәрі бірдей, ахиретке қарай
өлуің, көрге кіруің, ... ... ... бәрі ... екі
дүниенің қайғысына, пәлесіне ... екі ... ... бәрі ... екен ... төртінші сөз» 179-бет).
32. Бес күндік өмірің бар ма, жоқ па? («Отыз төртінші сөз» ... ... ... ... өзің ... де қонақ екенсің, біреудің
білгендігіне білместігін таластырып, біреудің бағына, ... ... я ... ... көз ... ... ... төртінші сөз» 179-бет).
34. Машхарға барғанда құдай тағала қажы, молда, сопы, ... ... ... ... дейді («Отыз бесінші сөз» 180-бет).
35. Дүниеде ғиззат-хұрмет алмақ үшін, қажы ... үшін қажы ... ... сопы болғанды, жомарт болғанды, шейіт ... ... қояр ... («Отыз бесінші сөз» 180-бет).
36. Осыны ұялған кісі дейміз бе, ұялмаған кісі дейміз бе? ... сөз» ... ... ... ... бар ... бе, жоқ дейміз бе? («Отыз алтыншы
сөз» 182-бет).
38. Адамның ... істі ... ... қалайша
бітіргендігінен емес («Отыз жетінші сөз» ... ... ... ... ... ... ... уанғаны да болады,
өшкені де болады («Отыз жетінші сөз» 183-бет).
40. Әкесінің ...... ... ... баласы – баурың («Отыз
жетінші сөз» 183-бет).
41. Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі ... ... үшін ... ... алланың сүйген құлының бірі
боласың («Отыз жетінші сөз» 183-бет).
42. Дүние - ... ...... ... ...... ... – інілер,
Кезекпенен өлінер,
Баяғыдай көрінер («Отыз жетінші сөз» 184-бет).
43. Бақпен асқан патшадан,
Мимен ... қара ... ... ... ... бала ... ... жетінші сөз» 184-бет).
44. Жаман дос – көлеңке,
Басыңды күн шалса,
Қашып құтыла алмайсың;
Басыңды бұлт ... таба ... ... ... сөз» ... Досы жоқпен сырлас,
Досы көппен сыйлас.
Қайғысыздан сақ бол,
Қайғылыға жақ бол ... ... сөз» ... ... ... ... ел де ... өзің де тілейсің, бағың
өскен соң - өзің ғана тілейсің («Отыз ... сөз» ... Алла ... - ... біздің ақылымыз - өлшеулі («Отыз сегізінші
сөз» 189-бет).
47. Өлшеулі бірлән өлшеусізді білуге болмайды («Отыз сегізінші сөз» ... Өзге қара жұрт ... ... ... жүре ... («Отыз
тоғызыншы сөз» 212-бет).
49. «Аз араздықты қуған көп пайдасын кетірер» деп, «Ағайынның азары
болса да, ... ... деп, ... ала болса, ауыздағы кетеді,
төртеу түгел болса, ... ... ... ... ... дау қуған бәлеге жолығар» десіп («Отыз тоғызыншы сөз» 213-
бет).
50. ... ...... ... алдау, дұшпандығы – кейіс емес,
не күндестік, не тыныш отыра алмағандық («Отыз тоғызыншы сөз» 213-
бет).
51. Осы, ... ... ... ... жаманы жоқ, тірі кісінің
жамандаудан аманы жоқ болатұғыны қалай? («Қырқыншы сөз» ... ... ... шал мен ... бәрі бітім қылады, шалдар өзді-өзі
көп құрбыдан ... ... ... да, ... бірінің бітім
қылмайтұғыны қалай? («Қырқыншы сөз» 213-бет).
53. Біреуді досым деп ат беріп жүрсең, оған ... бір ... ... тай ... бұзыла қалатыны қалай? («Қырқыншы сөз» 215-бет).
54. Күнде тілін алатұғын достан кейбе бір тіл ала ... ... өле ... қалай? («Қырқыншы сөз» 215-бет).
55. Көп кісі досым жетілсе екен ... егер де бір ... ... ... жоқ ... сол ... қалай? («Қырқыншы сөз» 215-
бет).
56. Тоқал қатын өр келетұғыны несі? Кеселді кісі ер келетұғыны ... ... кер ... ... ... сөз» 215-бет).
57. Нәпсісін тыйып, бойын тоқтатқан кісінің жаман ... ... ... еріп пәле ... кісі ... атанатұғыны несі?
(«Қырқыншы сөз» 215-бет).
58. Қазақтың шын сөзге нанбай, құлақ та қоймай, тыңдауға қолы да тимей,
пәлелі сөзге, ... ... ... бар ... судай ақса да, соны
әбден естіп ұқпай кетпейтұғыны қалай? («Қырқыншы сөз» 215-бет).
59. Малдылар малын ... ... ... ... қолдағы
құдай берген азды-көпті дәулеті қызықсыз көрініп, оның ұры-бөоіге
жем болып, қарға-жарға ұшырауына ... ... ... сһз» 217-
бет).
60. Сол үшін осы күнгі қазақтың іске жараймын ... ... ... ... қоса ... ... жүр, ... жүр» деп басын
босатып алып, сөз ... ... ... ел кезуге салынады («Қырық
екінші сһз» 218-бет).
61. Адам ұғылы екі нәрсе бірлән бірі – тән, бірі – жан ... ... ... ... ... ... ... түбегелетіп, жаман
нәрселерден, яғни жоғарғы айтылмыш ... ... ... ... ... нәрседен бойды ерте тыйып ... ... ... сөз» 222-бет).
63. Пайда, залалды айыратұғын қуаттың аты ақыл еді ғой («Қырық екінші
сөз» 223-бет).
Қорытынды
Антонимдер үнемі ... ... ... келе мүлде
жақындасып, кірігіп кететін жайы да бар. ... олар ... ... әдісі арқылы жасалған бір ғана сөзге ... да, ... ... ... ... ... ... барып, бір ғана
жалпылау, топшылау, мөлшерлеу, жинақтау, ... ... ... ... ... мәні олар бір сөйлем ішінде қатар
қолданылғанда айқын айңғарылады. Мұндайда антоним ... ... ... баса ... ... ... ... ұғымдар белгілі бір логикалық қатардың ең шеткі ... ... ... Олардың арасында үшінші бір аралық мүше болуы
мүмкін. Қарама-қарсы ұғымдар ... ... ... қана ... қатар затқа, құбылсқа жаңа баға ... ... ... А-А ... Б-Б емес-С деп бейнеленеді. Мысалы, Жақсы - жақсы
емес - жаман деген ... ... ең ... екі мүшесі «жақсы» мен
«жаман» қарама-қарсы ұғымдар болып табылады. Өйткені, мұндағы ... ... ... ... ... сөз арқылы берілген бағаны оққа шығарады, ... оған ... ... мүлде кереғар баға береді (жаман). Тіліміздегі
шамалы деген сөз бұларға аралық мүше бола ... ... ... ... тар-кең (аралық мүше-шақ), алда-артта (аралық мүше-ортада) деген
сияқтылар туралы да осыны айтуға ... тіл ... ... ... деп ... ұғым формальді ұғым және күрделі ұғым деп ... ... ұғым ... ең ... ең негізгі ерекше белгілерін ғана қамтиды.
Күрделі ұғым заттың барлық белгілерін тұтас қамти отырып, оның ... ... ... ... түгел ескереді. Сөз мағынасының
заттық мәні осы формальді ... ... ... Ал оның тұлғалануы әр түрлі
болады. бірақ бұл ұғым мен ... ... ... бір-біріне тепе-тең деге
сөз емес.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ж.Мусин «Қазақ тілінің антонимдер сөздігі» А., 1984 ж.
2. Абай (Ибраһим) Құнанбаев ... екі ... ... ... ІІ
том/ Аудармалар мен қара сөздер, А., 1977 ж.
3. Ә.Болғанбайұлы, Ғабдолла Қалиұлы «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы
мен фразеологиясы» А., 1997 ж.
4. ... «Тіл ... ... А., 1993 ... ... «Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары» А., 1987 ж.
6. Р.Сыздықов «Қазақ әдеби тілінің тарихы» А., 1993 ... ... ... в ... ... ... Вопросы
языкознания» А., 1955 ж.
8. С.Аманжолов «Қазақтың әдеби тілі» А., 1979 ж.
9. І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев ... ... ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» А., 1966 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антоним, омоним, синоним сөздердің қолданысы. Антоним сөздердің қолданыс ерекшелігі98 бет
Антонимдер4 бет
Микроорганизмдердің өзара қарым-қатынастары. Симбиоз, метабиоз, сателлизм, синергизм, антогонизм, вирогения, мутуализм, паразитизм, комменсализм5 бет
Сөздің анықтамасы. Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер5 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер6 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер9 бет
"Әлеуметтік дезадаптацияның себептері."3 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Абдрахманов Сауытбектің аударма саласына сіңірген еңбегі10 бет
Атмосфералық ауаны қорғау шаралары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь