Адам организмінің өсуі мен дамуының негізгі заңдылықтары

Балалар мен жастардың организмі үнемі өсіп дамуда болады. Организмдегі клеткалардың саны мен салмағының ұлғаюына байланысты дене көрсеткіштерін өсу деп атайды. Организмнің негізгі үш дене көрсеткіші бар: бойы, салмағы және кеуде шеңбері.
Даму – сапалық көрсеткіш. Организмнің дамуы дегеніміз ұлпалардың жекешеленіп белгілі бір қызмет атқаруға бейімделуі, организм мен оның жеке мүшелерінің қызметінің артуы, баланың ақыл-ой өрістерінің молаюы. Организмнің дамуы екі түрлі болады: физикалық және функциялық.
Физикалық дамудың көрсеткіштері барлық мүшелерге бірдей: мүшенің ұзындығы, ені, тереңдігі, көлемі, аумағы, салмағы.
Функциялық дамудың көрсеткіштері мүшенің атқаратын қызметіне байланысты әртүрлі. Мысалы, жүректің функциялық дамуын анықтау үшін оның систолалық немесе минутық көлемін өлшейді.
        
        Лекциялық сабақтар
1-тақырып. Адам организмінің өсуі мен дамуының негізгі заңдылықтары
Балалар мен ... ... ... өсіп ... ... ... саны мен салмағының ұлғаюына байланысты дене көрсеткіштерін
өсу деп ... ... ... үш дене ... бар: бойы, салмағы
және кеуде шеңбері.
Даму – сапалық көрсеткіш. Организмнің ... ... ... ... бір ... ... бейімделуі, организм мен оның жеке
мүшелерінің қызметінің ... ... ... ... ... дамуы екі түрлі болады: физикалық және функциялық.
Физикалық дамудың ... ... ... ... мүшенің
ұзындығы, ені, тереңдігі, көлемі, аумағы, салмағы.
Функциялық дамудың көрсеткіштері мүшенің атқаратын қызметіне байланысты
әртүрлі. Мысалы, ... ... ... ... үшін оның ... минутық көлемін өлшейді.
Өсу мен дамудың барлық адамдарға ортақ бірнеше заңдылықтары бар:
1. Өсу мен даму гетерохронды болады, яғни үнемі ... ... ... даму адам өмірінде бірде жылдамданып, бірде баяуланады. Тіпті ... ... ... өсуі ... ... бала ... тез, ... нашар немесе
түнде бойы көбірек, күндіз аз өседі.
Өсу қарқыны адам өмірінде үш рет күшейеді: 1) туғаннан 3 ... ... 3-7 жас ... 3) ... ... ... Мүшелер мен мүшелер жүйелерінің өсу мен даму қарқыны әртүрлі.
Баланың алғашқы жылында миы тез ... 7 ... ... оның миы ... миының 80-90% шамасында болады. Ал лимфа ұлпаларының өсіп дамуы ... ... ... жыныс мүшелерінің өсіп жетілуі 12 жастан әрі қарай
болады.
3. Өсу мен даму ... ... ... ... ... қыздарда 9-
10 жаста, ұлдарда 10-11 жаста басталады да жынысына сай ... ... және ... 18-20 ... ... жетіледі. Жыныстық жетілгенге дейін ер
баланың антропометрлік көрсеткіштері қыздардан ... ... ... ... ... керісінше қыздардың салмағы, бойы, кеуде шеңбері
анағұрлым жоғары болады. 15 жастан әрі қарай ер балалар тез өсіп ... ... ... ... ... жоғары болады.
4. Өсу мен дамудың тұқым қуалау қасиеттері мен ... ... ... Организмнің өсу және даму қарқыны, жыныстық
деморфизм және жеке ... мен ... ... ... ... ... ... Дегенмен олар сыртқы ортаның жағдайына байланысты
ауытқуы мүмкін.
5. Өсу мен дамудың акселерациясы. Акселерация дегеніміз өсу мен ... ... ... ... ... мен ... белгілі бір мерзімінде
олардың ата-аналарының сол жасындағы денесінен ірі болып, ерте жетілуін
айтады.
Өсу мен ... ... ... ... ... жаңа ... ... ірі болуы;
- белгілі бір жас мерзімінде балалар мен ... ... ірі ... ... ... сүйегінің ерте қатаюы;
-бойдың өсуінің ерте тоқтауы.
Адам жасының кезеңдері
Оқу-тәрбие жұмыстарын ұйымдастырғанда балалардың жасын белгілі ... ... тура ... Ол ... ... ... ... бір
мөлшермен шектеу қажет. Осыған байланысты адам өмірін ... ... ... Жас ... деп өсу мен дамуы ұқсас физиологиялық
ерекшеліктері бірдей ... ... ... ... 1965 жылы ... адам ... зерттейтін түрлі ғалымдар өкілінің қатысуымен
болған дүниежүзілік жас кезеңдерінің ... ... ... ... 12
кезеңге бөлген:
1. Нәресте- алғашқы 10 күн;
2. ... сәби -10 күн-1 жас ... ... ... шақ - 1-3 жас аралығы;
4. Бірінші балалық шақ - 4-7 жас ... ... ... шақ - ... (қыз ... 8-12 жас (ұл бала);
6. Жасөспірім шақ - 12-15 (қыз бала), 13-16 (ұл ... ... ... ... ... - 16-20 (қыз ... 17-21 (ұл
бала);
8. Кемел жас (ересектіктің 1- кезеңі) - 21-35 ... 22-35 ... ... 2- ... - 36-55 (әйелдер) , 36-60 (ерлер);
10. Егде жас - 56-74 ... 61-74 ... ... жас - 75-90 ... ... Ұзақ жасаушылар - 90 жастан жоғары.
2-тақырып. Қозу физиологиясы
Адам организмі екі түрлі ... ... ... физиологиялық
тыныштық және физиологиялық белсенділік.
Физиологиялық тыныштық деп адам ... ... ... ... ... ... босатып, демалып, ояу жатқан қалпын айтады. ... ... ... ... ... да болмасын бір жағдайлары әсер
етсе, организм ... ... ... ... ... ... да ... жеке мүшесі немесе мүшелер жүйесі,
тіпті бүкіл организмнің қызмет атқаратын жағдайын физиологиялық белсенділік
дейді. Физиологиялық белсенділік ... зат ... ... ... ... жүйесі қызметін күшейтеді. Мысалы, тамақ ішкеннен кейін ... ... ... ... ... ... қоса ... алу, зәр шығару жүйелерінің қызметі күшейеді. Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... ... көпшілік тірі клеткалардың тітіркену қасиеті болады.
Тітіркену деп сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... ... және ішкі орталардың әсерін тітіркендіргіштер деп
атайды. Тітіркендіргіштерді төртке бөледі: физикалық, ... ... ... ... деп ... ... (соққы, шаншу, қысым,
температура) және электірлік әсерлерді айтады.
Химиялық ... ... ... ... және
бейорганикалық заттар, дәрілер, улы заттар, ... ... ... ... ... ... ... ерітінділердегі
заттардың парциалды қысымы, осмостық қысымы, иондардың және түрлі заттардың
концентрациясы ... ... ... және ... ... ... ... алатын ұлпаларды тітіркенгіш
ұлпалар деп атайды. ... ... ... без ... ... ... әсеріне қозумен жауап береді. Қозу аталған ұлпалардың
жұмыс ... Қозу ... бұл ... ... және ... ... ... қызмет атқарады, олардың қызметі күшейеді.
3-тақырып. Жүйке жүйесінің құрылысы, қызметі
мен дамуы
Жүйке жүйесінің маңызы:
- мүшелерді бір-бірімен байланыстырып, ... ... ... ... ... мүшелердің және мүшелер жүйелерінің қызметтерін
реттейді;
- организмді сыртқы ортамен ... ... ... өзгермелі жағдайына организмді бейімдейді;
- денедегі барлық жасушалардың, ұлпалардың, мүшелердің, бүкіл
организмнің ... ... ... ... Жүйке жүйесінің құрылысы мен функциялық негізі ... ... ... ... ... деп атайды. Нейронның денесін сома
деп атайды. Нейронның көптеген ұсақ өсінділерін - дендриттер, ал ұзын ... ...... (нейрит) деп атайды. Аксонның сыртын миелин қабығы
қаптап тұрады. Ол әрбір 1,5-2 см сайын үзіліп, ... ... ... ... ... ... қосымша клеткалар – глиялар ... мен ... ... ұлпасын құрайды. Глиялар жүйке клеткаларының
тірегі болып, оны қоректендіреді және электр изоляторы қызметін атқарады.
Нейрондар ... ... ... ... ... ... - байланыс) түзеді. Синапста бір ... ... ... ... ... ... екі ... тұрады: пресинапстық
және постсинапстық. Пресинапстық бөлімнің пресинапстық мембранасы бар, ол
аксонның жуандаған ұшы – синапс түймешесінің ... ... ... синапстық көбікке толы болады. Бұл көбік медиатор деп аталатын белсенді
химиялық заттан тұрады. ... ... ... ... ... деп ... Пресинапстық және постсинапстық мембраналардың
арасында синапс аралығы болады. Ол – ... ... толы ... ... ... ... саны 100, ... бірнеше мыңға
дейін болуы мүмкін. Синапстардың екі түрі бар: қоздырушы және тежеуші.
Адамның миы нәтижелі еңбек еткен ... оның ... көп ... жаңа ... ... синапстар аз болып, ержеткен сайын көбейе
түсіп, ... ... көп ... мен ... ... ... ... қапталған жүйке
жасушаларының өсінділерін жүйке талшықтары деп атайды. Жүйке ... ... ... ... және миелинсіз.
Миелинсіз жүйке талшықтарының бойымен қозу үздіксіз жүріп ... ... ... ... бойымен бір Ранвье белдеуінен екіншісіне
секіріп өтіп, қозудың ... ... ... ... ... ... ... талшықтарының диаметріне де байланысты. Жүйке талшықтарын
диаментріне байланысты 3 ... ... А, В, ... ... ... ... 22 мк, миелин қабығы болады, қозудың
жүру жылдамдығы секундына 120 м.
В тобының талшықтарының диаметрі 3 мк-ға ... ... ... болады,
қозудың жүру жылдамдығы секундына 5 м.
С тобының талшықтарының диаметрі 1 мк-ға дейін, ... ... ... жүру ... ... 2 ... ... С тобының талшықтары көбірек болады. ... ... ... жүйке талшықтары жуандап орталық жүйке жүйесінде де және шеткі
жүйке жүйесінде де қозуды өткізу жылдамдығы артады.
Жүйке талшықтары организмде ... ... ... ... ... ... ... Бір жүйкенің құрамында қозуды орталыққа
жеткізетін (афференттік) және қозуды орталықтан жұмысшы ... ... ... болады.
Орталық және шеткі жүйке жүйелерінің құрылысы, қызметі және дамуы.
Адамның жүйке жүйесі ... және ... ... ... ... бөлінеді.
Орталық жүйке жүйесі ми мен жұлыннан тұрады. Жұлын омыртқа ... ... ... ... ... ... жуық, салмағы 37-38 г.
Жұлынның жоғарғы ұшы сопақша мимен жалғасады да, төменгі ұшы шашақтанып ... ІІ бел ... ... ... ... 31-33 сегменттен тұрады: 8 мойын, 12 арқа, 5 бел, ... және 1-3 ... ... Әр ... ... ... ... екі жұлын жүйкелеріне айналады (орталыққа тебетін немесе сезгіш
және орталықтан ... ... ... ... ... жұлыннан 31 жұп
жүйке тарайды. Жұлын жүйкелері жұлын өзегінен ...... ... ... ... дене ... бұлшықеттерін
жүйкелендіреді. Әрбір бөлім өзіне тән жерлерін жүйкелендіреді.
Жұлын екі түрлі қызмет атқарады: өткізгіштік және рефлекторлық ... зәр ... ... жыныс мүшесінің эрекциясы).
Жұлын 10 жасқа келгенде екі есе ... Оның өсуі ... ... жүреді де, 4-6 жасқа келгенде жұлынның дамуы аяқталуға ... ... оның ... ... 20 ... ... ... Ми ми сауытында орналасқан. Мидан 12 жұп нерв тарайды: І-иіс, ІІ-
көру, ІІІ- көз ... ІҮ- ... ... (үш ... ҮІ- ... ҮІІ- бет, ҮІІІ-дыбыс, ІХ-тілжұтқыншақ, Х- кезеген, ХІ-қосымша, ХІІ-
тіласты жүйкелері.
Жаңа туған сәбидің миының ... орта ... ... ересек
адамдарда 1400-1450г. Мидың толық жетілуі 17-20 жаста байқалады. ... ... ... тікелей байланысты емес. Дегенмен ... ... ... ... қабілеті оның салмағы 900 грамнан
төмендегенде және 2100 грамнан асқанда ... ... ... ми, ... көпірі, мишық, ортаңғы ми, аралық
ми, ... ми ... ми - ... ... жағында орналасқан. Ол екі түрлі қызмет
атқарады: өткізгіштік және рефлекторлық. Сопақша мида ... ... ... шайнау, жұтыну, жөтел, түшкіру, сілекей шығару, қарын
және қарынасты безінің сөлдерін бөлу орталығы және ... жұп ... ... көпірі – сопақша мидың үстінде орналасқан. Көпірден Ү, ҮІ ... және ... мен ... ... ... ҮІІ- ҮІІІ жұп нерв ... ... мидың артқы жағында орналсақан. Мишықта дененің қимыл-
әрекеттерін, тепе-теңдікті сақтау мен ... ... ... ... ... ... дамып жетілуі 7-8 жаста аяқталады.
Ортаңғы ми вароли көпірінің үстінде орналасқан. ... сұр ... ... ... ... көзді қозғаушы және шығыршық жүйкелерінің,
қызыл және қара субстанцияларының ядролары бар. 4 төбешіктің алдыңғыларында
алғашқы көру ... ... ... алғашқы есту орталықтары
орналасқан. Қызыл ядро бұлшықет тонусын реттейді. Қара ... ... ... нәзік қимылдарын реттеуге қатысады.
Аралық ми ортаңғы ми мен ми сыңарларының арасында орналасқан. Ол 2
төмпешіктен және ... асты ... ... ... ... асты аймағын гипоталамус деп атайды. Таламус арқылы мидың барлық
сезгіш жолдары өтеді. Гипоталамуста зат ... ... ... және шөл ... ... ішкі ... қызметін реттеу
орталықтары бар.
Аралық мидың дамуы 13-15 жаста аяқталады.
Үлкен ми ... (ми ... ... ... ... салмағының 80%-ын
үлкен ми сыңарлары алып жатыр. Онда 17 млрд жүйке жасушалары бар.
Құрылысы жағынан ми сыңарлары бір-бірімен сүйелді дене арқылы ... ... ... ... ... жарты шар 5 бөлімнен ... ... ... ... және ... ми ... сұр заты ... орналасқан. Ол ми қыртысы деп
аталады, оның қалыңдығы 2-4 мм.
Қыртысты ... ... ... ақ ... ... ... қабығымен
қапталған нейрондардың аксондары құрайды. Олар ассоциативті, коммисуральді
және ... ... деп ... ... әр ... шардың жеке бөліктерін байланыстырады.
Комиссуральды талшықтар екі жарты шардың симметриялы ... ... ... ... ... тыс шығып кетеді.
Нейрондардың пішініне қарай ми қыртысы 7 ... ... ... ... – ең ... ... ол ұсақ ... тұрады.
2. Сыртқы түйіршікті қабат. Нейрондардың пішіні дән ... ... ... ... ... ... ... тәрізді,
мөлшері әртүрлі.
4. Ішкі түйіршікті қабат.
5. Ганглиозды ... Ірі ... Бец ... ... ... (көп ... қабат. Нейрондардың пішіні әртүрлі.
7. Бұл қабат жіп тәрізді өте ұзын нейрондардан тұрады.
Ми жарты шарлары екі үлкен қызмет атқарады:
1. Организмнің ... ... ... қамтамасыз етеді, яғни адамның
мінез-құлқы, ойлау қабілеті, санасы, ақыл-ойы – бұлардың бәрі жоғары жүйке
әрекеттері;
2. ... ... ... ... ішкі мүшеледрің
қызметтерін қажетті жағдайға қалыптастыру. Бұлар ... ... ... бір ... бұрын ми жарты шарларының қызметі бірдей еместігі
анықталған. ... сол ... ... орталығы зақымданса, адам сөйлей
алмай қалатынын Брок дәлелдеген.
Ми сыңарларының қызметі
|Сол жақ жарты шар |Оң жақ ... шар ... ... ... |Есту, сөзсіз іс-қимыл, |
|тану, уақытты аңғару, |кеңістікті қабылдау, ... ... ... ... ... ... ... |қабылдау, олардың |
|жоспарлау ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... қыртысындағы қозуды әрекет потенциалы ретінде жазып алуға болады.
Оны жазып алатын аспапты ... ... ал ... ... ... сызығын электроэнцефалограмма (ЭЭГ) деп атайды.
ЭЭГ-ның негізгі бес түрлі ырғағын бөледі: альфа, бета, гамма, ... тета ... ...... ... ... ... 8-13 рет. Бұл ырғақ
адам жатқанда, ... ... ... ... байқалады. Ол ми қыртысының
желке және төбе тұстарынан жақсы жазылынып алынады.
Бета ырғағы - ... ... ... ... 14-30 рет. Бұл ырғақ
адам ой ... ... есеп ... ми ... ... және ... ... жазылады.
Гамма ырғағы қатты қозу кезінде (мысалы, қуаныш, ... ... ... ... ең жиі ... ... ... 40гЦ.
Дельта ырғағы ең баяу, ұйықтағанда пайда болады, жиілігі орта ... ... ...... ... 4-8 рет шала ... жатқанда жазылатын
потенциал ырғағы (5 гЦ).
Ми сыңарларының дамуы. 1 жастағы баланың маңдай бөлімі нашар ... ... мен ... ұсақ, таяз. Ми қыртысының қызметі нашар, қыртыс
асты бөлімін бақылауы ... ... ... ... аз ... ретсіз қимылдары көп болады.
4-6 жас аралығында баланың сезім және қозғалыс аймақтары қалыптасады.
Функциялық жетілуі төмендеу ... ... ... ... ... ... – тез ... бала тез қозады, әсіресе ойнағанда ... ... ... ... ... ми ... үшінші қабатындағы пирамида тәрізді клеткалары
қалыптаспаған, байланыс бөлімдерінің нейрондары миелинденіп ... ... ... әлі ... ... ... ... басымырақ.
Сондықтан баланың зейіні 7-8 жаста 15-20 мин, 8-10 ... 20-25 ... ... ... ... тез ... ... кезінде түрлі ойындардан
кейін ұзаққа дейін тыныштала алмайды.
13-18 жас арасында ми ... ... ... ... қалыптасып
үлгереді. Баланың белсенді зейіні 30-40 ... ... 17-18 ... ми ... ... ... аяқталады, бірақ қызметінің дамуы
одан әрі қарай жалғасады.
Шеткі жүйке жүйесі. Шеткі жүйке жүйесі ми мен ... ... ... ... ... ... тараған нейрондар мен жүйке
талшықтарынан тұрады. Шеткі жүйке жүйесі ... және ... ... ... ... ... ... сыртқы мүшелерін және қаңқа
бұлшықеттерін жүйкелендіреді. ... ... ... ... ... сегментерінде, мидың барлық бөлімдерінде (аралық мидан
басқасында) орналасқан.
Вегетативтік жүйке жүйесі барлық ішкі мүшелерді, қантамырларды, жүректі
жүйкелендіреді. ... ... ... ... ми ... ... бел және сегізкөз бөлімдерінде орналасқан. Вегетативтік
жүйке жүйесі симпатикалық және парасимпатикалық жүйке жүйелерінен тұрады.
Симпатикалық және парасимпатикалық жүйке ... ... және ... бөлімдерден тұрады.
Симпатикалық жүйке ... ... ... ... ... ... арасында орналасқан. Перифериялық бөлімі
симпатикалық шекара бағанасы мен ... ... мен ... ... шекара бағанасы мойын, көкірек, бел және ... ... ... 3 түйіннен тұрады: жоғарғы, ортаңғы және төменгі. Ең
жоғарғы түйінінен ми сауытының ішіне қан ... мен ... ... ... ... күре тамыры жүйкесі кетеді. Мойын
бөлігінің түйіндерінің үшеуінен де жүрек жүйкелері тарайды.
Көкірек бөлігі 10-12 ... ... Бұл ... ... ... ... мен қан тамырларды жүйкелендіреді, мұнда үлкен және кіші
құрсақ жүйкелері басталады. Олар диафрагмадан құрсақ қуысына өтіп, ... ... мен қан ... ... ... 4-5 түйіннен тұрады. Олар жамбас қуысындағы мүшелер мен
қан тамырларды жүйкелендіреді.
Парасимпатикалық бөлімнің орталығы сопақша мида, ми ... ... ... ... ... Ми ... басталатын бұл
бөлімнің жүйке талшықтары көзді ... бет, ... және ... құрамынан шығып өздері таралатын мүшелердің маңында немесе
тікелей мүшелердің ішінде ... ... ... жүйесінің екі бөлімінің мүшелерге әсер етуі ... ... ... арқылы байқалады.
Симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдердің
ішкі мүшелерге әсері
|№ |Мүшелер ... ... | ... ... бөлімнің |
| | | ... |
|1 |Көз ... ... ... |
|2 ... ... ... етпейді |
| |қантамырлары | | |
|3 ... ... ... баяулайды|
|4 |Бронхылар |Кеңейеді ... |
|5 ... ... |Жиырылуы |
| | ... ... |
|6 ... |Сөл ... |Сөл ... |
| ... ... |көбейеді |
|7 |Тер ... |Тер ... ... ... |
| | ... | |
|8 ... |Өт ... |Өт ... |
| | ... ... |
|9 |Қандағы қант |Көбейеді |Азаяды |
| ... | | ... ... қозу мен ... Қозу мен ... екуі де ... ... қабілеті. Қозу мен тежелудің пайда болуы нейрондарда жүріп
жатқан зат ... ... ... жылы ... орталық жүйке жүйесіндегі тежелуді зерттей келе,
оның 2 түрлі ... ... ... және ... тежелу.
Пресинапстық тежелу кезінде қозу импульстерін ... ... ... ... ... ... ... синапстық ұшы келеді де
нерв импульстерін жібермейтін медиатор бөледі.
Постсинапстық тежелу орталық жүйке ... ... ... болуына байланысты. Тежегіш нейрондардың синапстық ұшындағы
тежеуші ... ... ... ... ... әрекет
потенциалының пайда болуына кедергі жасалады да, тежелу туады.
Орталық жүйке жүйесіндегі жүйке орталықтарының қызметі. Орталық ... ... ... ... байланысқан жүйке жасушаларының
жинағынан құралған. Мұндай нейрондар жинағынан ... бір ... ... ... нейрондар тобын байқауға болады. Ондай
нейрондар тобын жүйке орталықтары деп атайды.
Жүйке орталықтарының бірнеше ... бар: ... ... ... ... ... өзгерте алады., орталық жүйке ... ... ... ... қозу бір бағытта ғана қозғалады,
қозу тежеледі, мүшелердің қызметі үйлестіріледі.
Көптеген мүшелердің қызметін біріктіріп, ... ... ... ... ... ... ... организмнің қызметін үйлестіру
немесе координациялауы ... ... ... ... рефлекторлы
реакцияларды үйлестіру қозу мен тежелудің бір-бірімен байланысына және
олардың ... ... ... индукция, доминанта,
концентрациялау және конвергенцияның қатысуымен іске асады.
Орталық жүйке жүйесіндегі бір ... ... ... ... қозу ... көрші орталықтарға таралуын иррадациялану дейді. Қозу мен
тежелудің жайылуы жүйке ... ... ... қалыңдығына
байланысты. Жаңа туған нәрестелерде миелин қабығы өте ... ... ... қозу мен ... өте тез тарйды. Жүйке талшықтарының миелинденуі 5-
10 жасқа дейін ... Қозу мен ... ... ... да ... Қозу мен ... жайылуы балаларда күштірек.
Мысалы, қызық ... ... ... аузы ... ... ... секіре
бастайды, мәз болып күледі, яғни бірнеше орталықтардың қызметі ... ... қозу ... және ... ... ... ... Сонымен қатар, бір жүйке орталығының қозуына байланысты екінші
қозу орталығы тежеледі немесе керісінше тежелгенде ... қозу ... Мұны қозу мен ... ... деп ... жүйке орталығындағы қозу мен тежелу бір орталыққа ... қозу мен ... ... ... ... ... ... Балаларда ол нашар болады.
Жүйке орталықтарының негізгі қасиеттерінің бірі – ... ... ең ... ... ұсынған. Оның қозу мен тежелудің доминантасы
(лат. доминанта - басым) туралы ілімі бойынша жүйке жүйесінің ... ... ... ... ... ... болады да, басқа
орталықтардың қызметін ... ... ... “2” алып ... ... ... оның жылауы үдей түседі. Балаларда басымдылық оңай және
жеңіл пайда болады. Сондықтан баланың ... ... ... Егер бала
жұмыстың бір түрімен ұзақ шұғылданса, оның басым орталығы ... ... ... ... мұғалімдер балалардың сабаққа зейініне көңіл
бөліп, еңбектің түрін ауыстырып отыру керек.
Жүйкелік орталық байланыстың молдылығынан бір жүйке ... ... ... ... нерв ... келуі мүмкін. Әртүрлі талшықтар
арқылы келген қозулардың ұшырасуын конвергенция деп атайды. Мысалы, дыбыс,
көру, тері рецепторларынан ... ... бір ... ... мүмкін.
Жүйке жүйесінің үйлестіру қабілеті 18-20 жаста толық қалыптасады.
4-тақырып. ... ... ... ... ... ... әрекетіне ми сыңарлары мен оның қыртысының қызметі жатады.
Жоғары дәрежедегі қызметтер: ес, сана, ойлау, көңіл-күй, ұйқы, түс көру.
Адамның мінез-құлқы мен мидың ... ... ең ... ... ... алдыңғы қатарлы ғалымдар болжап айтқан болатын. ... ... ... ... ... ... физиолог
И.М.Сеченов «Ми рефлекстері» (1863 ж.) деген еңбегінде ғылыми түрде түсінік
берген. И.М.Сеченовтың бұл ... ... ... ... ... орыс ... ... Ол жоғары жүйке әрекетін шартты рефлекстер
тудыру арқылы зерттеп, адам мен жануарлардың психологиясының заңдылықтарын
алғаш рет түсіндірген.
Рефлекс және оның ... ... деп ... ... ... ... ... қатысуымен берген жауабын
айтады. Рефлекс кезінде қозудың жүретін жолын рефлекторлық доға деп ... доға ... ... ... ... ... ... орналасқан сезгіш рецепторлар тітіркендіргіштің
әсерін қабылдауынан қозу туады.
2. Афференттік жол рецепторларда пайда болған қозуды орталық ... ... ... ... ... ... жүйесінде орналасқан, белгілі бір
қызмет атқаруға бейімделген нейрондар тобы орталыққа келген қозуды ... ... ... жауабын тудырады.
4. Эфференттік жол орталық жүйке жүйесінде пайда болған жауап қозуды
эффекторға (жұмысшы мүшеге) әкеледі.
5. Эффектор ... ... ... байланысты қызмет атқарады.
6. Эффектордың рецепторлық құрылымы. Жұмысшы мүше ... ... ... ... және ... ... ... болады. Осы
өзгерістерді мүшеде орналасқан ... ... ... ... ... қозу пайда болады.
7. Эффектордың эфференттік жолы. Эффектордың рецепторында пайда болған
қозуды сол мүшенің афференттік жүйке ... ... ... ... ... Мұндағы жүйке орталығы келген қозуды ... ... ... ... ... ... ... жалғастыратын жауап қозу
пайда болады.
Рефлекторлық доғаның қозу жүретін жолдарын екіге бөледі: тура және кері
байланыс жолы деп. ... ... ... ... ... болған қозу
орталыққа барып, одан жауап келген жол тура байланыс жолы деп ... ... ... ... ... пайда болған қозудың қайтадан орталыққа
барған жолын кері байланыс жолы деп атайды.
И.П.Павлов барлық ... ... және ... ... деп екіге
бөлді.
Шартты және шартсыз рефлекстердің айырмашылығы
|Шартсыз рефлекс ... ... |
|1 Туа ... ... |1. Жүре ... ... ... Тұқым қуалайды |2. Тұқым қуаламайды ... ... ... |3. ... ... ми ... жүйесінің төменгі |сыңарларының қыртысында |
|дәрежедегі жұлын, сопақша |қалыптасады. ... ... ... | ... ... | ... ... рефлекс |4. Қажет ... үшін ... | ... ... емес | ... ... ... болуына қажетті жағдайлар:
- әсер етуші шартты және шартсыз ... ... ... тітіркендіргіштердің әсері шартсыз тітіркендіргіштердің
әсерінен сәл бұрын ... (15-20 сек), олар ... ... әсер ету ... ... ... ... әсер ету керек;
- аталған жағдайлар ұзақ уақыт қайталану ... ... ... ... ... болуы;
- ми қыртысының қызметі дұрыс болу керек.
Балаларда шартты рефлекстерді тудыру үшін 3 жасқа ... ... ... баланың жақсы көретін тамағын немесе ойыншығын қолданады. Мысалы
баланы жүргізіп үйреткенде кәмпит немесе ойыншықты ... ... ... ... ... ... бере қояды. Кейіннен кәмпитті алуға ұмтылған
бала аяғын тезірек басуға ұмтылады.
Сөз әсеріне шартты рефлекс тудыру үшін 3 ... ... ... 3 жағдайды сақтау ... ... бала тез, ... ... ... отырған сөздің мағынасына байланысты бейненің болуы. Мысалы,
«әке» деген сөзді үйрету үшін «әке» деп айтып отырып, ... ... ... ... ... болу ... және алғаш кезде ол тұрақты кісі, айталық
шешесі болуы ... Бала ... ... ... ... ... ... тұру керек.
Шартты рефлекстердің түрлері. ... ... ... және пайда болатын қызметіне байланысты, қозу мен тежелуге
байланысты бірнеше түрге бөлінеді.
Тітіркенетін рецепторларына ... ... ... Экстрорецепті шартты рефлекстер шартты тітіркендіргіштер сыртқы
сезім мүшелеріне әсер еткенде пайда болады: ... ... иіс және ... ... тері рецепторына.
2. Проприорецепті шартты рефлекстер ... ... ... ... Интерорецепті шартты рефлекстер ішкі мүшелерді тітіркендіргенде
пайда болады.
Туатын қызметтің түріне қарай шартты рефлексті ... ... ... және ... ... ... тудыратын қозу мен ... ... ... ... оң және ... ... ... және жағымсыз деп бөледі.
Уақытша нервтік байланыс. Шартты тітіркендіргіш әсер ... ... ... ... ... қозу ... ... Мысалы,
көзге әсер етсе – көру орталығы, дыбыс әсер етсе - есту ... ... ... оған ... ... екінші қозу ошағы пайда
болады. Организм үшін маңызды әсерді шартсыз ... ... ... ... қозу ошағы біріншіге қарағанда күштірек
болады. Сондықтан ... қозу ... нерв ... ... ... да ... арасында байланыс пайда болады. Шартсыз
тітіркендіргіш ... ... ... ... ... ... қозуы күшті
болып шартты рефлекс тез туады. Шартты рефлекстің пайда ... ... ... қыртысындағы нерв орталықтарының арасында уақытша ... ... ... ... тежелуі. Тежелу 2 түрлі болады: сыртқы немесе
шартсыз және ішкі ... ... ... тежелу туа пайда болады. Ол шартты рефлекторлы түрде пайда
болған кезде сыртқы ... ... ... ұзақ әсер ... ... ... ... Мысалы, мұғалімнің айтқанын ұқыпты
тыңдап отырған бала, кенеттен даладан ... ... ... естісімен
мұғалімді тыңдамай, дереу терезеге ... ... ми ... ... жаңа қозу ... ... рефлекторлы түрде болған қозу ошағын тежейді.
Шартты немесе ішкі тежелу пайда болған шартты рефлекстердің жағдайы
өзгергенде туады.
Ми ... ... және ... қызметтері. Динамикалы стереотип.
Сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... алу үшін олар мида талданады.
Талдау арқылы организм өзіне қажетті, ... ... ... ... Ми ... әсер ... ... жіктеп талдайды.
Таңдалған әсерлерге дұрыс ... ... үшін ми ... олар ... ... талқыланады. Мұны ми қыртысындағы талқылау дейді.
Өте күрделі талдау мен ... ... ... ... ... болады. Динамикалы стереотип деп адам мен жануарлардың ... ұзақ ... ... ... әсер ... топты тітіркендіргіштердің
біртұтас шартты рефлекторлы әрекетті тудыратын ... ... ... ... ... адамның жүйке жүйесінің тұқым қуалаған жеке қасиеттері мен өмірден
алған тәжірибесін, сыртқы ортадан ... ... ... жүйке
әрекетінің топтары деп жинақтайды.
И.П.Павлов ... ... ... әрекетінің топтарын ми
қыртысындағы қозу мен тежелудің негізгі 3 қасиетіне байланысты 4 ... Ол ... қозу мен ... күші, теңдігі, алмасуы.
Қозу мен тежелудің күші деп ми қыртысындағы олардың өту ... Қозу мен ... ... деп ... ... ... айтады.
Қозу мен тежелудің алмасуы деп ... ... ... ... ... ... ширақ немесе баяу болуы мүмкін.
Қозу мен тежелудің осы қасиеттеріне қарай И.П.Павлов ... ... ... 4 ... ... ... ұстамсыз, қозуы тежелуден басым топ.
2. Күшті, қозуы мен ... тең, ... ... ... Күшті, қозуы мен тежелуі тең, алмасуы баяу ... ... топ. Ми ... нерв ... ... қабілеті төмен,
қозуы нашар дамыған, тежелуі басым.
Гиппократ денедегі 4 түрлі ... ... ... ... ... 4 топқа бөлген. Олар холерик (грек. холе- сары ... ... - қан), ... (флегма – кілегей, шырын), меланхолик
(мелайне холе – қара өт).
И.П.Павлов өзінің ашқан жоғары жүйке әрекеттерінің 4 тобын дәрігер грек
ғалымы Гиппократтың ... 4 ... ... деп есептеген:
1. Күшті, ұстамсыз, қозуы тежелуден басым топ – холерик.
2. Күшті, ... мен ... тең, ... ... топ – сангвиник.
3. Күшті, қозуы мен тежелуі тең, алмасуы баяу топ – ... ... топ – ... 4 ... ... ... жиі кездеседі.
1-ші және 2-ші сигнал жүйелері мен олардың дамуы. Адам ... ... ... ми ... айырмашылығы бар. Жануарлар ... үшін ... ... және көз, ... т.б. ... ... арқылы келетін сыртқы ортаның көріністерін талдау мен ... де бар ... ... И.П. Павлов сыртқы ортаның табиғи ... деп ... Сол ... ... ... ... ... жүйесі деп атады. Ал сол сигналдардың сөзбен белгісін «сигналдың
сигналы» деп атады. «»Сигналдың ... ... ... ... және ... ... ... ойлау қабілеттерін 2-ші сигнал
жүйесі деп атады. 2-ші ... ... ... ғана ... ... жүйесі жаңа туған нәрестеде бірнеше ... ... 7-10 ... ... ... ... қалыптаса бастайды. Ал
2-ші сигнал жүйесінің даму ... 6 ... ... бола ... ... ... байланысты адамдардың жоғары жүйке әрекетін
3 топқа бөлді:
1. Көркем суретті топқа жататын адамдарда 1-ші ... ... ... ... басым.
2. Ойлы немесе саналы топтағы адамдардың 2-ші сигнал жүйесі 1-ші сигнал
жүйесінен басым.
3. Орташа немесе аралас топтағы ... екі ... ... де бірдей
шамада дамыған.
Екі сиганл жүйесінің арасындағы ... ... ... ... 4 ... ... Мәлімет 1-ші сигнал жүйеден 2-ге, 2-ші сигнал жүйесінен 1-ге жеңіл
өтеді.
2. Мәлімет 1-ші сигнал жүйеден 2-ге, 2-ші ... ... 1-ге ... 1-ші ... жүйеден 2-ге мәлімет бөгеліп өтеді.
4. 2-ші сигнал жүйеден 1-ге ... ... ... ... ... топтарының балаларда қалыптасуы. Баланың мінез
құлқының қалыптасуына екі сигнал жүйесінің даму дәрежесі, ... ... ... әсер ... ... мен ... ... екі түрлі әсерге
байланысты:
1. Ата-анасынан тұқым қуалап ауысатын қозу мен ... ... ... қасиеті.
2. Сыртқы ортаның әсерінен (үйдегі тәрбиесі, дос-жолдастарының ықпалы,
әлеуметтік қоғам орындарының ықпалы) болатын фентоиптік қасиеттер.
Н.Н.Красногорский балалардың ми қыртысындағы қозуы мен ... ... ... ... ... әрекетін 4 топқа бөлді:
1. Қозуы мен тежелуі күшті, тең, алмасуы ... ... ... тез ... ... оңай ... ... болған рефлекстері ұзақ,
жақсы сақталады. Бұл топтағы балалардың тілі жатық, сөз қоры мол, ... ... мен ... ... тең, ... баяу топтың шартты рефлекстері
бірнеше рет қайталағанда пайда болады, бірақ пайда болған рефлекстері ... ... Бұл ... балалар ерте бірақ баяу сөйлейді. Мінезі - өте
шыдамды.
3. Күшті қозғыш ұстамсыз топтағы балалардың ... ... ... ... болғанымен тез жойылып отырады. Мінезі - ұстамсыз, шыдамсыз.
4. Әлсіз топтағы балалардың шартты ... ұзақ көп ... өте баяу ... ... ... жаңа ... ұзақ бейімделеді. Мінезі
жасқаншақтау, тез шаршағыш келеді.
Эмоция және оның себептері
Эмоция немесе көңіл-күй латын ... ...... қозу ... ... ... адамның сыртқы ортаның жағдайына деген сезімін
білдіріп, белгілі бір ... ... ... ... 3 ... ... Ішкі ... Сыртқы көрінісі.
3. Соңғы нәтиже.
Эмоцияны жағымды немесе жағымсыз деп екіге бөледі.
Жаңа туған сәбидің эмоция жағдайы ... ... ... ... ... ... 7-11 жастағы балалар психикалық эмоцияның барлық
түрлерінің белгілерін көрсете бастайды. 12-16 ... ... ... ... ... оның ... ... мен жас ерекшеліктері
Ұйқы адам организмінің қалыпты қызмет атқаруы мен тірлігін ... ... Ұйқы ... сыртқы ортамен байланыс нашарлайды, денедегі
зат алмасу, бұлшықеттердің тонусы, асқорыту, жүрек-қантамырлар мен тынысалу
жүйелерінің қызметі төмендейді.
Ұзақ уақыт ұйқы ... ... ... ... есте ... ... қабілеттері төмендеп, нашарлап кетеді. Адам тәуліктің 1/3 ұйқыға
жібереді.
Ұйқыны азайтуға, әсіресе балаларда ... Жаңа ... сәби ... ... 21 ... ... 1 ... – 14 сағ., 4 жаста – 12
сағ, 7-жаста 10,5-11, 10 жаста – 10-10,5 сағ, 11-13 жаста – 9-9,5 сағ, ... ... – 8-9 сағ, ... ... 7-8 сағ ұйықтайды.
Бала мезгілінде дұрыс ұйықтау үшін жатар алдында ауыр тамақ ішпеуі
тиіс. Ауыр ... ... 2-3 ... ... ... ... жеңіл тамақ
ішу керек. Баланың төсегі жайлы, бөлмесінің ауасы таза, ... ... ... ұйқысы дұрыс болады.
Ес. Бала есінің дамуы
Ес физиологиялық ... ... 3 ... ... ... оны сақтау және мезгілінде қайтадан жаңғырту. Еске сақтау
әдістеріне ... ес: ... және ... ... және ... деп
бөлінеді.
Мәліметті сақтау мерзіміне қарай ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді ес
деп бөлінеді.
Қысқа мерзімді ес балада 3-4 ... ... іске ... Баланың жасы
ұлғайған сайын еске сақтау мерзімі ... 2 ... ... ... 4 ... ... аса, 5 жаста өмір бойына еске сақтай алады.
7 жасқа дейін еріксіз еске ... ... одан әрі ... ... ... Ер балалардың есі 10 жастан бастап, ал қыз балаларда 11-14 ... ... ... есі 20-25 ... дейін қалыптасып дамиды.
5-тақырып. Сенсорлық жүйелер. Сезім мүшелерінің гигиенасы.
Анализаторлардың ... ... ... ... ... ... ... және ішкі тітіркенгіштерді қабылдайтын және оларды
талдап жауап қайтаратын сезгіш жүйкелер жүйесін – ... жүйе ... ... деп ... ... ... 3 бөлімін
ажыратады:
1. Рецепторлық ...... ... ... ... әсерін қабылдап, қозуға айналдырады.
2. Өткізгіш бөлім рецепторда пайда болған қозуды ... ... ми ... ... ... ... тұрады.
3. Талдағыштың қыртыс бөлімін ми сыңарларының ... ... ... ... ... ... ... рецепторлары өзіне ғана тән тітіркендіргіштердің
әсерін қабылдайды. Ондай тітіркендіргіштерді адекватты тітіркендіргіш ... Көру ... үшін ... ... есту ... ... т.с.с сай ... Талдағыштардың рецепторлары тітіркендіргіштердің күші өзгергенде
тітіркендіргіштердің жаңа күшіне тез бейімделеді. ... ... ... ... ... кезде ештеңе көрінбегенімен біраздан соң заттар
көріне бастайды. Осы сияқты, бөлмеге кіріп ... ... ... ... соң ... ... ... бір-бірімен байланысты қызмет атқарады. Сондықтан
бірінің қызметі күшейгенде, екіншісінің қызметі төмендейді және ... бар ... ... ... кітап оқып отырған ... ... ... ... ... түсінбейді.
4. Бір талдағыштың қызметі бұзылғанда қалғандары оның ... ... ... адам көзі ... ... ... ... жақсы
дамиды.
5. Талдағыштардың рецепторларының сезімталдығын жаттықтыру ... ... не ... ... әр ... қашықтықта орналасқан заттардың бейнесін
қабылдауына байланысты оларды екі ... ... ... яғни ... белгілі бір қашықтықта орналасқан заттардың әсерін сезу (көру,
есту, иіс сезу талдағыштары) және ... яғни ... ... ... ... (дәм сезу, тері талдағыштары) талдағыштар.
Көру талдағышы
Көз аламасы шар пішінді. Оның алдыңғы және ... ... ... алмасының орталық бөлігін - ядро деп атайды, оның сыртын 3 түрлі ... ... ... сыртқы қабығын - фиброзды қабық деп атайды. Оның алдыңғы
дөңестеліп келген бөлігі – қасаң ... ... көп ...... ... Бұл ... ... болмайды. Көз алмасының ортаңғы қабығы –
қантамырлар қабығы деп аталады. Оның алдыңғы бөлігі – нұрлы ... ... - ... ... ал артқы бөлігі – нағыз тамырлы қабық деп аталады.
Нұрлы қабықтың ортасындағы тесік көз ... деп ... ... ішкі ...... қабық деп аталады. Онда колба тәрізді
және таяқша ... ... ... ... ... ... пішінді
клеткалар қараңғылықты сезеді, ал колба тәрізді клеткалар ... ... ... түсін ажыратады.
Көз алмасының нұрлы қабығының артқы жағында қос дөңесті линза пішінді
көз бұршағы (хрусталик) ... Оның ... ... ... шыны ... толтырып жатады.
Көздің қасаң қабығы мен нұрлы қабығының арасын - көздің алдыңғы ... ... пен көз ... ... ... ... ... деп атайды. Бұл
қуыстарда аздаған сұйықтық болады.
Көздің қосымша мүшелеріне – 6 ... ... ... ... төртеуі
түзу, екеуі қиғаш), терілі қабақтар, жас ... ... ... ... - ... ... бұрышының үстіңгі жағында орналасқан. Оның ... ішкі ... ... ... Одан бөлінетін ылғал көз ... ... ... ... тұрады.
Көздің өткізгіш бөлімі көз алмасының торлы қабығынан басталады да, көру
жүйкелері арқылы ортаңғы мидың жоғарғы екі ... ... ... ... ми ... ... бөлігінде орналасқан.
Оптикалық жүйеге көздің қасаң қабығы, көз ... және шыны ... ... Олар жарық сәулелерін жинақтап, жарық ... ... ... ... ... қабілеті диоптрия деп ... ... ... ... өлшеммен есептеледі. 1 диоптрия
фокустық нүктесі 1 м ... ... ... ... сәулелерін
сындыру күшіне тең.
Әртүрлі қашықтықта орналасқан заттың бейнесін торлы қабыққа түсіру үшін
көз ... ... ... ... ... деп көзден әртүрлі
қашықтықта орналасқан заттардың бейнесін қабылдау қабілетін айтады.
Көздің шыны тәрізді денесі жарық сындырғыш құрылымдарының ... ... ... ... ... ... ... торлы қабықтың үстінде
фокустық нүктеде жиналады. Егер шыны тәрізді дененің жарық сындыру ... ... ... торлы қабықтың үстінде фокустық нүктеде жиналады.
Егер шыны тәрізді дененің жарық ... ... тым ... ... ... ... ... ал нашарласа одан асып жиналады. Мұндай
жағдайларда заттың бейнесі бұлдырланып, анық ... Шыны ... ... ... байланысты заттардың бейнесі аударылып көрінеді.
Жарықты қабылдау
Таяқша және сауытша тәрізді клеткаларда фокустық нүктелерде жинақталған
сәулелердің ... ... ... ... ... фотохимиялық реакцияға
түсіп, ыдырай бастайды. Таяқша ... ... ... ... ... ... ... Жарық сәулелерінің әсерінен родопсин
ретинен мен опсинге ... қозу ... ... ... А витаминінің
туындысы, сондықтан бұл витамин жеткіліксіз болғанда адамның қараңғыда көру
қабілеті төмендейді. Мұндай ... ... ... немесе гемералопия
дейді. Таяқша клеткалар өте әлсіз – 0,01 ... кем ... ...... ... 1 м ... 1 м2 ... тік түскенде
пайда болатын жарықталуының дүниежүзілік өлшемі. 30 ... ... ... ... ... ... ... сәулелердің әсерінен
иодинен мен опсинге ыдырайды. Фотохимиялық реакцияның негізінде ... қозу ... және ... ... ... көру нервінің
орталыққа тебетін афференттік ұштары ... ... ... ... ... одан әрі ми ... ... шүйде тұсында
орналасқан көру орталығына барады. Онда талқыланып, жинақталып, заттың
бейнесі туралы ... ... ... ... ... болуына
байланысты көздің қозғыштығы төмендейді. Мұны жарыққа ... ... ... ... ... ... ... қабілетінің де маңызы бар. Заттың түсі,
бояуы туралы сезім көру талдағышына ... ... ... ... әсер
еткенде туады. Көздің жарық ... ... ... 390-760 ... ... әр толқыны ұзындығына байланысты бір түсті сезім
тудырады. Мысалы, көк ... ... 450-480 нм, ... ... 390-450 ... түсті 620-760 нм.
Түсті жарықты қабылдау ілімінің негізін алғаш рет М.В.Ломоносов 1756 ... ... ... ... ... анықтай алмайды. Мұндай кемшілікті
осы ... ... ... ... ... ... ... дальтонизм деп
атайды.
Көру талдағышының жас ерекшелігі.
Жаңа ... ... көз ... ... 2-4 г. ... ... ... салмағы 6-8 г.
Көз жасының безі жаңа туған нәрестеде толық жетілген, бірақ оған
келетін жүйке ... әлі ... ... 3-5 айға ... ... жасы ... ... көзінің қозғалысы екі көзінде бірдей емес.
Көзін жыпылықтату қабілеті өте нашар.
Жаңа ... ... ... өте ... көзінің қозғалысы тек 1 айға толғанда ғана дұрыс бағыттала
бастайды. Затқа ... ... ... ... ... 3-5 айға ... Бұл ... затқа қарау ұзақтығы 1-1,5 минөт, 3 айда ... тек 3-7 ... ... ... ... сауытша клеткалары жетілмеген. Сондықтан бала 1 жасқа ... ... анық көре ... ... ... ... 3 ... басталады.
Көру гигиенасы.
Көру гигиенасының талаптары:
-кітапты оқығанда, жазғанда баланың көзі мен ... ... 35-40 ... ... мөлшері 150-300 люкс болуы тиіс және жарық сол жақтан ... ... бала ... ... ... келе ... көлікте кітап оқуға болмайды;
- теледидар көргенде 2,5-3 м қашықтықта отырған дұрыс;
-баланың жасына ... ... оқу ... ... ... жаста – 10 мин,
7-10 жаста – 15 мин,
10-12 жаста – 20 мин,
12-15 жаста – 25 мин,
15-18 жаста 30 ... ... ... ... талдағышы
Есту анализаторы - үш бөлімнен (сыртқы, ортаңғы және ішкі құлақтан)
тұрады.
Сыртқы құлаққа– эластикалық ... ... ... қалқаны мен
сыртқы дыбыс жолы жатады. Сыртқы дыбыс жолының ұзындығы 2,5 см-ге жуық. ... ... ... бөлігінде орналасады. Сыртқы дыбыс жолының ... түрі ... тер ... сарғыш түсті құлық ... ... ... сыртқы ортаның түрлі қолайсыз жағдайларынан қорғап тұрады.
Ортаңғы құлақ – дабыл қуысынан, есту сүйекшелерінен (балғашық, ... және есту ... ... ... ... Ортаңғы құлақтың
артқы жағында 2 тесік (кіреберіс және ұлулы дене) бар. Бұл тесіктер ортаңғы
құлақ пен ішкі ... ... ... ... ... ... ... (төс, балғашық, үзеңгі) бір-бірімен буын арқылы байланысқан және
олар дабыл жарғағын ішкі құлақпен байланыстырып тұрады. ... ... ... ... 3,5 см және ол ... ... жатады.
Сондықтан да, ортаңғы құлақ қуысында үнемі атмосфералық ауа болады.
Ішкі құлақтың немесе шытырманның (лабиринт) құрылысы күрделі ... Оның ішкі ... ... ... ... ... ... болады, оны кейде жарғақты шытырман деп те атайды. Оның
сыртын сүйекті ... ... ... ... ... мен сүйекті
шытырманның арасын перилимфа сұйықтығы толтырып жатады.
Сүйекті шытырман үш бөліктен ... ... дене және үш ... ... тұрады.
Кіреберіс бөлік екі тесік арқылы ортаңғы құлақтағы дабыл қуысымен
байланысып тұрады. Ондағы ... ... ... ... сүйегі жауып
тұрады. Ал, төменгі дөңгелек тесікті жұқа жарғақ керіп тұрады. ... үш ... ... ... де ... ... ... ашылады. Ішкі
құлақтағы сүйекті ұлулы дененің пішіні конус тәрізді. Ондағы орамды өзекше
2,5 иірім жасап орналасқан. Кіреберіс пен үш ... ... ... ... аппарат деп те атайды. Вестибулярлық аппарат пен ұлулы ... өте ... ... Бұлармен мидан тарайтын VIII жұп есту
жүйкесі байланысады. Есту анализаторының ... ми ... ... ... ... жас ерекшелігі. Жаңа туған сәбидің сыртқы құлақ
түтігі тар, оның ... ... көп ... 1 ... ... ... түтігі
өсіп, ұзарып кеңейеді. Сәбидің ортаңғы құлағы сұйыққа толы ... ... ... ... толады. 1 жастағы балада Евстахи түтігі қысқа, ... ... ... ... ... нерві әлі миелинденіп ... ... және ... ... ... ... 1 жаста
дыбыс жүйкесі жылдам дамып жетіледі де, 4-6 жаста ересек кісінің ... ... ... ... есту қабілеті алғашқы жылдың ішінде тез ... ... есту ... болады. Тіпті 1 жастан аса ... ... ... ... ... Дегенмен ми қыртысындағы ... ... жылы ... ... ... ... есту ... 2 түрлі әсер етеді: құлақтың
дыбыс өткізушісі мүшелерінің қызметін бұзады және орталық жүйке ... ... ... нашарлатады. 90 децибел шамасындағы қатты
айқай есту қабілетіне ғана әсер етіп ... ... ... қызметін бұзады. 4-5 жыл бойы 120 ... шуда ... ... ... ... ... пайда болады: ұйқысы бұзылады, басы
ауырады, зат алмасуы әлсірейді.
Есту ... адын алу үшін ... ... ... ... Әсіресе мктепте гигиеналық талаптарды сақтаудың маңызы зор.
Мектептегі шуды азайту үшін оның ауласының көше жағын ... ... оған ... мен ... ... ... төмен оқушыларды алдыңғы қатардағы партаға отырғызған
жөн. Мектеп үйінің шулы бөлмелерін (спорт залы, ... ... ... ... алыс ... ... ... істеп жатқан
шеберханаларда, шулы жерлерде әр 30-50 ... ... 10-15 ... созылатын
үзіліс жасау керек.
6-7 жаста мектепке барар алдында емханаларда баланың есту қабілетін
тексереді, ... ... ... ... ... ... ... балалар бақшасының комиссиясы тексереді.
Қатты дауысты музыканы тыңдау мөлшері 7-10 жаста 30 мин, 11-16 жаста 1-
1,5 сағ, 17-20 ... 1,5-2 ... ... иіс сезу және тері ... жас ... және иіс сезу ... ... заттар мен қоршаған ортаның
химиялық құрамын сезетіндіктен оларды кейде ... ... деп ... сезу анализаторының рецепторлық бөлімі ауыз қуы-сындағы мүшелердің
дәм сезу клеткаларымен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... және науа ... дәм сезу бүртіктерімен
байланысады. Жекеленген дәм сезу бүртіктері ... ... ... ... ... пен ... ... сілемейлі қабықтарында да
орналасқан.
Тәтті заттың әсері тілдің ұшындағы және жан-жағындағы бүршіктері арқылы
сезеді. Ащы – тілдің ... ... ...... шетімен және
көмеймен сезіледі.
Иіс сезу анализаторларының ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Одан иіс сезу жүйкесі арқылы ми
қыртысының маңдай бөлігімен байланысады.
Тері анализаторы дегеніміз температураны , ... және ... ... ... ... ... ... рецепторлары екеку, олар суықты және жылуды қабылдайды.
Суықты қабылдайтын рецептор терінің жоғары бетіне жақын орналасқан, ... ... Ішкі ... ... мен гормондар. Жасқа сай ерекшеліктері.
Организмдегі бездер екі топқа бөлінеді: экзогендік (сыртқы секрециялық)
және эндокриндік (ішкі серкециялық) бездер деп.
Экзогендік (лат. ... – сөл, ... - ... ... ... ... қуыс мүшелерге (ауыз қуысына сілекей бездер) ... ... ... ... (тері арқылы).
Эндокриндік бездердің өзегі болмайды, өнімдері тікелей қанға құйылады
да бүкіл денеге ... ... ... әсер ... Ішкі ... ... ... (грек.гормо – іске қосамын, ... ... ... ... ... ... организмнің өсуін, дамуын,
организмнің физиологиялық қызметтерін үйлестіруге, ... және ... ... ... ... Қазіргі кезде 40-тан астам
гормондар бары белгілі.
Ішкі секрециялық бездерге: гипофиз, ... ... ... серік
бездері, айрлы (тимус) без, бүйрекүсті бездері, қарын асты ... ... ... ... жыныс бездері жатады. Ұйқы безі мен ... ... ... ... себебі сыртқы және ішкі секрециялық
бездердің де ... ... - өте ... химиялық зат. Гормондардың қасиеттері:
- олар өте белсенді, өте аз мөлшерде де әсер ете ... ... ... ... ... бір гормон жетіспесе екінші бездің гормоны
оның қызметін атқара алмайды;
- ұлпаларға, мүшелерге қашықтан тұрып әсер ... ... ... ... ... полипептид, липидтер және
стереойдтарға жатады.
Әрбір ішкі секрециялық без тек ... ... ... ... ... гипосекреция (грек.гипо- аз, төмен) және күшейгенде
гиперсекреция (гипер – артық, жоғары) байқалады. Ішкі ... ... ... организмнің тіршілігіне әсер етіп, қауіп төндіреді.
Гипофиз. Бас сүйегінің “түрік ері” деп ... ... ... ... ... ... ... 10-15 мг, 10 жасқа дейін 30 мг-ға
дейін өседі, жасөспірімдерде ересектердікіндей 50-65 мг ... үш ... ... алдыңғы, ортаңғы және артқы. Алдыңғы және
ортаңғы бөлігін аденогипофиз, артқы бөлігін нейрогипофиз деп атйды. Алдыңғы
бөлігі 75%, ... – 1-2%, ... – 18-23% ... ... ... ... ... |Ортаңғы бөлігі|Артқы ... ... ... |1. |1. ... өсу гормоны |Меланотропин |Вазопрессин; |
|(СТГ); ... |2. ... ... ... (ТТГ);| | |
| | | ... | | ... | | ... | | ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... өсу ... (СТГ) – белоктың алмасуын, ұлпалардың
өсуін реттейді, май мен көмірсудің алмасуына әсер ... Жаңа ... ... горомонының мөлшері өте көп (60 ммкг/мл), 3 айда 16 ... ... 10,8 ... ал ... 0,55 ... болады.
1945 ж. бұл гормонды Еванс пен Ли Симпсон тек малдың безінен тапқан, ал
1948 ж. жануарлардың, 1956-1968 жылдары адамның ... ... ... ... бойы ... (2 ... асып ... ал гипосекрециясында баланың бойы қысқа ергежейлік байқалады.
Жыныстық жетілуден ... СТГ ... ... ... ... яғни
адамның бет, қол-аяқ, жақ сүйектері күшті өсіп ұзарады.
Тиреотропин (ТТГ) қалқанша безінің қызметіне әсер етеді: ... ... ... ... әсер етіп ... ... ... реттейді.
Адренокортикотропин (АКТГ) бүйрекүсті бездерінің қыртыс қабатының
горомондары глюкокортикойдтар мен ... ... әсер ... ... ... әсер етеді.
Гонадотропиндер (лютейіндеуші, лютеотроптық, фоликулстимулдеуші
горомондар) жыныстық ... ... ... арта ... ... ... ... етеккірін мезгілінде келтіреді, емізетін
әйелдің сүтінің келуін реттейді.
Меланотропин (МТГ) адам терісінің түсін реттейді. ... ... ... терісі сүттей ақ, ал азайып кетсе қоңыр дақ пайда болады.
Окситоцин жатырдың жиырылуын қамтамасыз етеді, әйел босанып ... ... ... ... ... гормон деп те ... Ол ... ... ... ... ... әсер етеді. Гиперсекрециясында –
қантсыз диабет ауруы пайда болады (тәулігіне бірнеше литр несеп бөлінеді).
Эпифиз – ... ... ... мидың жоғарғы бөліктерінің арасында
орналасқан. Жаңа туған нәрестеде ұзындығы 3мм ені 2,5 мм қалыңдығы 2 мм. ... ... өсіп ... ... да одан әрі ... кішірейіп
қарапайымдалады. 8 жастан кейін тығыздалып қызметі тоқтайды. Эпифиз безінің
гормондары жыныс безінің гормондарын тежейтіндігі ... ... ... ... Меланин – теріні түссіздендіреді;
2. Контргиопоталамус-гипофиз гормоны гипофиздің қызметін тежейді;
3. Гломерулокортикотропин – бүйрекүсті безінің қызметін тежейді.
Қалқанша безі. Сыңар ... аты 1956 ... ... Жаңа ... ... безінің салмағы 1 г., 6 айда 2 г., 1 ... 3 г., 3-4 ... г., 5-6 ж, 10 г., 16-20 ж. 25г. ... ... ... 35-37 ... ... қызметі ұрық кезден басталады, 3 гормон түзеді: тироксин,
трийодтиронин, кальцитонин.
Қалқанша ... ... йод көп ... ... ... ... ... Организмге йод жетіспегенде (гипосекрециясында) эндемиялы зоб
ауруы ... ... ... құрамындағы кальцийдің мөлшерін азайтады.
Қалқанша безінің гиперсекрециясында Базед ауруы байқалады. ... ... ... қалқанша безі өседі, зат алмасу күшейіп, ұйқы
бұзылып, тез шаршайды, бала ... ... ... ... ... ... ісік ... болады. Науқастың ... ... ... ... ... ... кем, есте сақтау қабілеті
төмен болады. Егер гипосекреция баланың кішкентай ... ... ... ... ... ... ... кем болады, дене
пропорциясы бұзылады.
Гипосекреция ... 2 ... ... Туа ... қалқанша безі болмай, не нашар дамыған болса;
2. Жүре пайда болған. Гипофиз безінің тиреотропин ... ... өсе келе ... ... ... бездері қалқанша безінің артқы жағында орналасқан ... 4-6 без ... 0,1-0,3 г, ... 6-7 мм, ені 3-4 мм. ... бездері қызғылттау, кейін сарғыш болады, қартайғанда қоңыр
болады. Қалқансерік безінде паратгормон деп ... ... ... ... мен фосфордың алмасуына әсер етіп, оның қандағы
мөлшерін реттейді. Бұл ... ... ... ... ...... ... арқылы сыртқа шығып, босаған кальций
қанда көптеп жиналады да гиперкальцемия (сүйектер ... ... үсті ... – қос ... Оң және сол ... жоғары жағында
орналасқан, салмағы 6-12 г. Әрқайсысы қыртысты және милы қабаттан тұрады.
Қыртысты қабатының салмағы 4,5-10 г., милы қабаты 1,2 –2,4 ... ... екі ... ... алып ... ... 1 ... өліп қалады. Милы қабатты қалдырып қыртысты қабатын ... ... да ... өліп ... Ал милы қабатты алып тастап қыртысты
қабатты ... ... ұзақ өмір сүре ... ... милы ... ... ... кейбір ірі қантамырларының ... ... үсті ... ... ... 10 ... кортикостеройдтар тобына
жататын гормондар түзеді.
Кортикостеройдтар қызметіне қарай 3 топқа бөлінеді:
1) глюкокортикоидтар;
2) минералокортикоидтар;
3) адренокортикоидтар.
Глюкокортикоидтардың ықпалынан барлық ... ... ... ... ... бөлу ... артады. Осы әсерлерге байланысты
бала ... ... ... өсуі нашарлайды.
Канадалық ғалым Г.Селье алғаш бүйрек үсті ... ... ... жағдайда өте қажет екенін көрсетті. Ол ... ... ... тітіркендіргіштерді стрессор деп атады (ағыл. стресс –
қатты күйзелу, ... ... үсті ... ... қабатының гормоны
азайса, стресс жағдайында организм өліп кетуі мүмкін.
Глюкокортиоидтардың қабынуға ... ... тұру ... ... ерекше.
Минералокортикоидтар – тер, сілекей бездерінде су мен тұздардың
алмасуын ... ... ... ... ... ... ... жыныс бездерінің гормондарына қарағанда
әлсіздеу.
Бүйрек үсті безінің милы қабаты екі ... ... ... ... жүректің жұмысын күшейтіп соғу ырғағын тездетеді, қозғалысын
жақсартады, қантамырларын тарылтып, қысымды өсіреді. Дененің әр ... ... ... ... ... ішек ... төмендетіп, қозғалысын басады, бронх еттерін ... ... ... ... ... ... ... жиырады, тері
түктерінің қапшықтарының етін жиырады (сондықтан күшті эмоция ... шашы ... ... Көмірсутегінің, майдың алмасуына әсер етеді.
Қаурт ... ... ... ... ... рецепторлардың
сезімталдығын (көру, есту) күшейтеді. Сыртқы ортаның ... ... ... ... үсті ... ... және ... гормондарын бейімдеуші гормондар дейді.
Бүйрек үсті бездерінің жас ерекшеліктері. Ұрық кезінде бұл ... ... ... ... үсті ... ... қызметі және қызмет белсенділігі тұрақсыз.
Сонымен қатар бұл бездердің қызметі сыртқы ортаның ... ... ... ... ... ... ... қабаты милы қабатынан көбірек болады.
1 жастағы баланың безінің қыртысты қабаты милы қабатынан 2 есе ... ... милы ... ұлпасы тез өсе бастайды. Қыртысты қабатының өсуі
11-12 жасқа дейін, милы ... өсуі 6-20 ... ... ... ... гормондары жетіспегенде, көбінесе 10 жасқа дейінгі
балалардың миындағы жүйке клеткаларында қанттың жетіспеуінен ... ... ... көп ... ... ... бала ... танып қалады.
Мұндай жағдайда жиі-жиі тәтті тағамдар, суға ... бал, қант беру ... ... кейін өзінен өзі қойып кетеді.
Қыртысты қабаттың гипосекрециясында Аддисон ауруы ... ... ... балаларда сирек кездеседі. Ауру баланың денесінде қоңыр
дақтар пайда болады, тез ... ... ... ... қаны
қоюланады. Көмірсутегінің алмасуы бұзылады.
Кей балаларда туа пайда болған қыртыс ... ... ... ... 2-3 жаста байқалады. Балалардың өсу қарқыны
баяулайды, 2-3 жастан ауру ... ... ... ... ... ... ... етеккірі келмейді.
Милы қабатының гипертрофиясы ісікке байланысты байқалады. Балалар
тершең, көзі бақырайған, беті ... ... қан ... ... алып ... кейін бала жазылып кетеді.
Тимус (айырлы без) – 2 бөліктен тұрады (оң және сол), ... ұлпа ... ... ... ... төс сүйегінің астында
орналасқан. Жаңа туған балада салмағы 23 г, 15 жаста – 37 г. одан әрі ... 45 ... 35-16 г, 50-55 ... 12-13 г, қартайғанда 6 г.
Милы және қыртысты қабаты болады. Тимус 2 қызмет ... ... ... және ... ... ... күшті Т-лимфоциттер
дамып жетіледі.
Тимус безінің гормоны денедегі кальций тұздарын сүйектің ... ... ... ... ... және ерте ... жетілуді тежейді.
Бездің гипертрофиясы кезінде тимус – лимфатикалық статус деп аталатын
ауру пайда болады. Ондай балалардың тимусы мен ... ... ... ... беті ... терісі жұқа, шашы өте жұмсақ болады, тыныс
алуы нашар, кейде дем ала алмай ... ... де ... Бұл ... 1830 ... ... Жалпы алғанда тимустың аурулары аз ... Бұл ... ... белгілері: семіздік, әлсіздік, без ұлпасының ұлғаюы,
сүйектің жұқаруы.
Ұйқы (қарын асты) безі – қарынның астыңғы ... ... ... ... ... ... без ретінде асқорыту мүшесіне сөл бөледі,
ішкі ... без ... ұйқы ... ... аралшықтары гомондар
бөледі. Лангерганс аралшықтарында альфа, бета, гамма, дельта ... ... ... ... бета ... ... ... аса маңызды гормондардың бірі. Көмірсутегінің, ... ... ... ... ... деп те атайды. Қандағы
қанттың мөлшерін көбейту үшін ... ... ... ... қажетті қантпен қамтамасыз етеді.
Инсулин мен глюкагон бір-бірімен байланысты қызмет атқарады. Ас
ішкеннен кейін ... ... ... ... ... көбейеді. Бұл
кезде инсулин артық қантты гликогенге айналдырады, ал ас ... ... ... азайғанда бауырдағы гликогенді глюкагон гормоны ыдыратып
глюкозаға айналдырады. Пайда болған глюкоза ет пен нерв ... ... ... қоры ретінде пайдаланылады.
Ұрық пен жаңа туған баланың ұйқы безіндегі гормон өндіруші клеткалар
жақсы дамыған. Жаңа туған ... ұйқы ... ... грамынан 10Е
(халықаралық өлшем бірлік), ересек адамнан 2Е ... ... ... ... ... ... безінде 36 Е, 20 жаста 180Е инсулин бөлінеді.
Инсулин гормонының мөлшері азайса қант диабеті аруына шалдығады. Ондай
аурудың шөлі ... ... қант ... ... ... ... қант
мөлшері 200-500 мг% дейін көбейеді. Несеп арқылы тәулігіне 10-150 г глюкоза
денеден шайылады. Май ... ... ... ... холестериндер,
кетондар көбейеді. Науқастардың көбінде дем шығарғанда ацетон исі сезіледі.
Ең ... ... қант ... ... ... ... 1696 ж. ... Ал ол ауру аралшықтардың қызметіне байланысты ... ... ж. ... тапқан.
Балаларда ауру тез асқынады, ал ересектерде біртіндеп дамиды.
Глюкагон ... ... ... 10 ... ... ... ауруы болады. 10 жастан кейін өзінен өзі ауру жоғалады, ... ... ... ... милы қабатындағы адреналин гормоны
басады.
Жыныс бездері және жыныстық ... ... ... ... ... Сыртқы секрециялық без ретінде жұмыртқа клетка мен сперматазойд
бөлінеді де, ішкі секрециялық без ретінде гормондар ... ... ... ... ... андрогендер тобына жататын
(тестостерон, андростерон) гормондар бөледі. Аталық бездің гормондары ер
адамның қосымша жыныс ... ... ... ер ... ... ... өсіп жетілуіне, сақал-мұрттың, денедегі түктің, дыбыстың
өзгеруіне әсер етеді. Зат алмасуына ... ... ... ... ... ісіктері балаларда аз ... 6 ... ер ... ... ... безі ... бала тез
өсе батайды, баланың бойында ересек адамның дене сипаты ... ... ... алып ... ... ... кезінде жасөспірімдер мен ересек ерлерде әтектік байқалады.
Ондай жастар жыныстық жетілмейді, даусы жіңішке болады, сыртқы жыныс мүшесі
өспейді, әйел ... ... ... ... ... бұл ... ... қиын. Тек 10-12
жаста жыныстық ... ... ғана ... жыныс безі жатырдың оң және сол жағында орналасқан, эстроген
және прогестерон гормондарын бөледі.
Эстрогендер қынаптың эпителиін қатайтып, жатырдың бұлшықеттеріне әсер
етеді, әйел ... ... ... қосымша жыныс белгілерін тудырады,
қыздардың бойын өсіреді, зат алмасуына әсер етеді.
Прогестерон сары дененің гормоны. Ол ... ... ... ... ... ... ұрық ... өтуіне және оның сыртқы
қабығының пайда болуына әсер етеді. Жатырда ... ... ... әсер ... ... ... ... жатырдың
жиырылуына кедергі жасайды.
Жыныстық жетілу
Эмбрионның үшінші аптасында жыныстық жетілу басталады. 4-5 айдағы
ұрықта жыныстық ... ... Бұл ... ... 1 ... ... без ... дамиды. 1 жастан жыныстық жетілуге дейін баяу дамиды.
Аналық жыныс безі 7-9 айында және 1 ... ... ... ... Сосын 7-9
жасқа дейін күрт төмендейді.
Жыныстық ... ер ... 10-11 ... қыз ... 9-10 жаста
басталады. Осы уақыттан бастап ер балалардың жыныс мүшесі өсе ... ... ... 12 ... аса ... өсіп, дауысы өзгереді. 13-14
жаста ер адамға лайық қаңқа ерекшеліктері пайда болады. 15 жастан бастап
қолтығында түктер ... ... шыға ... сперматогенез басталады,
ұйықтап жатқанда шәуһет бөліне бастайды.
18 жаста жігіттің жыныстық жетілуі аяқталады.
Қыз ... 8 ... әйел ... ... ... ... ... сүйектері өседі. 10 жасқа жақындағанда емшегі өсе бастайды.
13-15 ... бойы ... ... ... түктер шығады, етеккірі келеді. 16-
18 жаста қыздар толық жыныстық жетіледі.
Жыныстық жетілу мерзімі ... ... ... ... тамағына,
тұрмыс жағдайына, тәрбиесіне, тұратын жерінің ауарайына, ... ... ... Тірек-қимыл жүйесі, оның жас ерекшеліктері
Тірек қимыл жүйесіне адамның қаңқасы мен ... ... ... ... ... сүйектен тұрады. Олар бір-бірімен буын
арқылы жалғасып қозғалмалы келеді. ... ... ... ... екі ... одан да көп ... ... негізгі қызметі - сүйектерді қозғау.
Сүйектің құрылысы. Сүйек остеон деп ... ... ... ... ... қабы бар. Тек қана буындарда сүйек қабының ... ... ... ... ... 2 түрлі заттардан тұрады:
тығыз және ... ... ... кемік сүйектердің сыртында орналасқан. Оның қалыңдығы әр
сүйекте әртүрлі. Кемік сүйекте остеондар айқыш-ұйқыш ... ... ... ... ұзын ... екі ұшында көп болады. Жілік
сүйегінің каналдарындағы майының түсі сары, ал кемігіндегі ... ... ... ... ... қызыл кемігінде эритроцит, лейкоцит, трмбоцит
өсіп дамиды.
Сүйек қабы екі қабықтан тұрады: сыртқы және ... ... ... ... жұмсақ борпылдақ дәнекер ұлпадан тұрады. Ішкі қабығында остеобластар
болады. Олар сүйектің өсуін қамтамасыз етеді. Сүйек ... ... ... бар. ... 1/3 бөлігі органикалық және 2/3 бөлігі
бейорганикалық заттардан тұрады.
Сүйекті ... ... ... да, ... заттар қалады.
Ондай сүйектер тез сынады. Ал сүйекті тұз ... азот ... ... ... ... тек ... заттары қалады. Ондай сүйекті
оңай майстыруға болады.
Жас балалардң сүйегінде ... ... ... ... ... көп ... ... Адам қаңқасы бас, тұлға, аяқ-қол ... Бас ... – ми ... және бет ... тұрады.
Ми сауыты – маңдай, жұптасқан төбе, шүйде, екі самай, негізгі және көз
торы сүйектерінен ... Ми ... ... бір-бірімен жіктесе
байланысқан.
Бет сүйектері – жоғарғы және ... жақ ... бет, ... ... мұрын сүйегі, көз қуысы сүйектерінен тұрады.
Бас сүйектерінде бір ғана ... ... ... жақ ... ... ... ми ... бет сүйектерінен ертерек дамиды. Бет
сүйектері 1 жаста, жыныстық жетілу кезінде ... ... Ми ... бет ... ... ... 8 есе, ... 2-2,5 есе
артық.
Жаңа туған сәбидің ми сауытының сүйектері ... ... ... тұратын қабықшамен жалғасады. Бұл қабықша бірнеше сүйектерден
қосылатын жерінде үлкен болады. Оны ... ... деп ... Оның ... ... ... 1 жаста, қалғандары 2-3 айда бітеді.
Нәрестенің жақ сүйектерінде тістері болмайды. Ең ... сүт ... ... шыға ... 6 ... ... сүт тістері түсіп, тұрақты тістері
шыға бастайды.
ІІ. Тұлға сүйектері - ... ... ... қуысы сүйектерінен (12
жұп қабырға, төс сүйегі) тұрады.
Омыртқа жотасы 33-34 омыртқадан тұрады: 7 ... ... 12 ... 5 бел ... 5 ... ... 4-5 құймышақ омытқасы.
Сегізкөз және құймышақ омыртқалары бір-бірімен бірігіп ... ... ... ... болады. Омыртқаның тығыз жері денесі.
Омыртқа денесі мен ... ... ... ... ... 7 ... 1 ... қараған, 2 жоғары қараған, 2 төмен қараған, 2 бүйір
(горизонтальды).
Омыртқалардың өзіндік ... ... І-ші ... омыртқасы тікелей бассүйегімен жалғасып кеткен, денесі
және өсінділері болмайды және ... ... ... ... ... І-
ші мойын омыртқасын атлант немесе ауыз омыртқа деп атайды.
- ІІ-ші ... ... ... жоғары қарай бағытталған тісшесі
болады. Тісшедегі бетімен ауыз омыртқамен жалғасады.
- ҮІІ-ші мойын омытқаның арқа өсіндісі ұзын ... ... ... ... бүйір бетінде және көлденең
өсінділерінде қабырға ойыстары деп аталатын буын ... ... көп ... бел ... ... ... ... ірі болады.
-Сегізкөз омырқалары бірігіп кеткен. Оның алдыңғы және ... ... мен ... ... ... болады.
Омытқа жотасының өсуі алғашқы 1 жасында жедел ... ... ... ... ... және ... ... Сондықтан
балалардың омыртқа жотасы ересектерге қарағанда ... ... ... ... омыртқа жотасында физиологиялық иілімдер болмайды. 2-3 ... ... ... мойын лордозы (лат. алға иілу), 6 айдан кейін отыра
бастағанда арқа және ... ... (лат. ... ... 1 жасқа жақындап,
жүре бастағанда бел лордозы пайда болады. 2-3 ... ... ... ... ... ... ... иілімдері күшейе
түскенімен, әлі де тұрақсыз болады. ... ... ... ... 5-6 см
(ересектер 2-3 см) ұзын болса, кешке соншалықты қысқа болады. 4-5 ... ... тез ... ... ... ... Осы жастан бастап
балалар мен ересек адамдардың омыртқа жотасында 2 лордозы (мойын, бел) және
2 ... ... ... ... ... ... омыртқа жотасы тез қисаяды. Омыртқааралық
шеміршектегі заттардың алмасуы күшті ... ... ... ... ... жотасында патологиялық лордоз, кифоз, сколиоз (омыртқа
жотасының бір бүйіріне ... ... және т.б. ... ... болады.
Жалпы омыртқа жотасының қимыл мүмкіндігі мол. Ол 1600-қа дейін еңкейіп,
1450-қа дейін шалқаяды, оңға-солға 1650-қа, ал, өз осінде ... ... ... ... - 12 жұп қабырға, төс сүйегі.
Адам денесінде 12 жұп қабырға бар. Қабырғаның басы, мойны және денесі
болады. ... ... ... ... ... ... ... төс сүйегімен
жалғасқан жерін денесі деп атайды.
Әр қабырғаның пішіні мен ... ... тән ... бар.
Жоғарғы ҮІІ жұп қабырғаны шын қабырға деп атайды. Олар ... ... төс ... ... ... жұп қабырғлар ұзын шеміршек арқылы
алдыңғыларымен жалғасады. Оларды жалған қабрғалар деп атйды. ... ... ... ұшы бос ... ... бос ... деп атайды.
Қабырғалардың сүйектенуі баланың 2 ... ... ... 3-4 ... келгенде қабырғааралық ортасы мен бұрышында тығыз
сүйектері болады.
Төс сүйегі – ... ... ... Төс ... денесі, тұтқасы,
семсершесі болады. Төс сүйегінің бөлімдерінің арасындағы шеміршек 30 жасқа
дейін болады. Төстің ... ... ... 15-16 ... ... ... 21-25 жаста сүйекке айналып, төс сүйегінің арасы ... ал ... ... 30 ... ... созылады.
Көкірек қуысының пішіні жұмыртқа тәрізді болады. 1 ... ... ... ... тәрізді. 12-13 жаста ересек ... ... ... ... қолқа және үлкен өкпе артериясын, өкпені қорғайды.
Партада дұрыс отырмаса ... ... ... ... да, өкпе ... ... ... сүйектері – адам денесінің екі белдеуін құрайды: иық және
жамбас белдеулері.
Иық ... ... және ... ... құрайды. Жауырынның сыртқы
бұрыштары иықбасы сүйктері арқылы қол сүйектерімен ... ... ... ... ... ...... қос сүйек, ол омыртқа
және қабырға сүйектерімен бұлшықет арқылы жалғасқан. ... ... 19-20, ... 18 ... ... ... S әрпі ... иілген сүйек. Бала туар алдында оның төс
жақ ұшынан басқа жері ... ... ... Ал төс жақ ... жігіттерде 24, қыздарда 23 жаста аяқталады.
Қол сүйектері – тоқпан жілік, білек ... пен ... ... қол басы (білезік, алақан, саусақ) сүйектерінен тұрады.
Тоқпан жілік 20-25 ... ... екі ... тек шеміршектері қалады.
Бұл жіліктің ұзарып өсуі оның ... өсу ... ... 22 ... дейін жілік басын кесуге болмайды. Кессе, жілік
өспей ... ... ... ... қатуы 20-25 жаста жігіттерде, 17-20 жаста ... ... ... 14-16 ... ... сүйектері 16-18 жаста қатып аяқталады.
Жамбас белдеуінің сүйектерін – сегізкөз, жамбас ... ... ... ... ... - ... ... асықты жілік пен шыбығы, табан сүйектері
құрайды.
Ортан жілік адам денесіндегі ең ірі сүйек. Оның жілік ... ... ... Бала ... ... алғашқы 5 жылда ортан жілік тез өсе
бастайды да, 5-9 жас ... ... ... ... ... ... баяулап,
ер баланың жілігі бір қалыпты баяу өседі. Ортан жілік 18-20 жаста өсуін
тоқтатады.
Асықты жілік пен ... ... 16-17, ... 19-20 жасқа дейін
өседі.
Табан сүйектері өкше, бақайшақ және аяқ саусақтарының сүйектерінен
құралған. Табан сүйектері ... буын ... ... ... күмбезі баланың аяғын басу барысында толық ... ... ... ... тар аяқ ... ауыр жүк тасу, ұзақ уақыт
табанға күш түсіріп, кішкентай баланың түрегеліп тұруы кері әсер ... ... ... ... ... Табан күмбезі 13-17 ... ... ... ... 17-18 ... ... биік өкшелі аяқ
киім киюге болмайды. Балалар мен жастардың аяқ киімдерінің өкшесі 1,5-2 см
болу керек.
Бұлшықеттердің құрылысы мен ... Жаңа ... ... ... ... дене салмағының 20-22%-дай ғана (ересек адамда 40-
45%) болады. Адам ... ... ... бұлшықеттер бар. Бұлшықеттердің
екі түрі бар: ... ... және ... ... ... ... ... жолақты бұлшық ет. Бұлшықеттердің сүйекке бекитін
сіңір ... ... ... ... ... ... болып, өзінің
атқаратын қызметіне байланысты ... ... екі басы ... үш ... одан да көп ... ... бұлшықет деп атайды.
Қозғалтатын буындардың санына байланысты бір буынды, қос ... көп ... ... ... Орналасуына қарай бас, мойын, арқа, кеуде, құрсақ, қол-
аяқ еттеріне ... ... ... ... ... т.б. ... ... Жалпы, адам денесінде 327 жұп және 2 сыңар
бұлшықет бар.
Бұлшықеттердің ...... ... жиырылуы нерв
импульстерінің орталық жүйке жүйесінің әр ... ... ... ... ... ... оның ... де байланысты.
Ұлпаның лобильділігі деп оның қозуды өткізу жылдамдығы мен қозу ... ... ... көп күш жұмсалады. Жиырылу күші ... ... және ... ... ... күші деп оның ... айтады. Бұлшықеттің күші оның құрылысына да байланысты.
Бұлшықеттер көп ... ... 0,1 мм, ... 2 мм – 12 см ... ... ... сыртын фасция деп аталатын ет қабығы жабады.
Бұлшықеттерде ... нерв ...... ... Олар ... ... жиырылу және созылу дәрежелерін сезеді.
Бұлшықеттердің өсіп жетілуі әртүрлі. Ең алдымен ... ... ... ... ... жетіледі. Еңбектеу мен жүруге байланысты аяқ-қол,
арқа еттері дамиды. Бұлшықеттердің дамуы 25-30 жасқа дейін ... ... ... ... ересек адамның шаршаған етінің
қабілетіндей ғана болады. Жиырылу ... ... деп ... ... ... қозуға ауысуына қажетті уақыты арқылы анықтайды. Оны
арнайы хронаксиметр деп ... ... ... яғни ... ... ... ... Қанның қызметі, құрамы. Оқу мен дене еңбегінің қанға әсері. Қан
топтары. ... ... қан — ... ... ... ішкі ортасы. Қанның
жалпы мөлшері ересек адамда 4,5-6 л ... яғни ... ... 6-8 %. Жаңа ... ... ол 10-20 %, 1 ... 9-13%, 5-7 жаста
7-8 % болады. Организмдегі барлық ... 50% қан ... қор ... ... ... ... көк бауыр, өкпе және тері жатады. Бүл
мүшелердегі қан қоры адам жараланып, ... қан ... ... ... ... ал ... қанның 50-60% жоғалса, адам өліп
қалады.
Қанның қызметі: 1. Тасымалдау (клеткаларға аса ... ... ... ... тасымалдайды және организмдегі зат алмасудан пайда ... улы ... ... ... Дененің тұрақты температурасын сақтауға қатысады;
3. Организмнің иммундық қасиеттерін қамтамасыз етеді;
4. Мүшелердің қызметін гуморальдық реттеуге қатысады.
Қанның құрамы. Қан ... ... яғни қан ... ... және ... және ... плазмадан тұрады.
Қан жасушалары күллі қанның 55-60%-ын, ал плазма 40-45%-ын кұрайды. ... ... ... оның 90%-ға ... су, 7-8 % ... 2 % ... және ... заттар.
Қанның физикалық және химиялық қасиеттері:
1. Плазманың осмостық ... деп оның ... ... ... ... ... ... қысымын айтады. Плазманың
осмостық қысымы ондағы минерал затгарының ... ... ... плазмадағы концентрациясы көп болса, соғұрлым осмостық қысым да көп
болады. Қан клеткалары мен ... ... ... үшін, плазманың
осмостық қысымының тұрақтылығының маңызы зор.
2. Қанның белсенді реакциясы оның ... ... ... ... және оны рН ... ... ... белгілейді. Қанның белсенді реакциясының тұрақтылығы денедегі күллі
ферменттердің қатысуымен болатын реакциялар үшін маңызды, Қалыпты ... рН ~ 7,36 тен, бұл ... ... ... ... ... ... қанның буферлік жүйесінің
үлкен маңызы бар. Кейбір бейорганикалық қосындылар, белок заттары ... зат ... ... ... ... ... қасиеттері бар
заттармен қосылыстар жасайды. Мысалы, дене еңбегімен шұғылданғанда қанға
зат алмасуынан пайда болған кышқыл заттар келеді. ... ... ... ... ... ... ... жүйелеріне
байланысты. Бұлардың ішіндегі аса маңыздылары гемоглобиндік ... ... ... ... т ұ т қ ы р л ы ғ ы. ... тұтқырлығын судың тұтқырлығымен
салыстырады. Судың тұтқырлығы 1 -ге тең деп ... жаңа ... ... ... ... ... ... болады. 1-ші айдың соңында ол
4,8 дейін төмендеп шамамен тұрақты болып, осы күйінде сақталады. ... онша көп ... ... 1 жаста орта есеппен 4,6; 1-3 жасқа дейін
4,57; 3-15 жас арасында 4,61 шамасында ... ... 8-11 жас ... ... ... айтарлықтай 2,9-дан 5,5-ке дейін (орта шамамен 3,9)
ауытқиды деген мәліметтер кездеседі. Қанның ... ... ... ... орта ... алғанда ер балаларда 4,6, ал қыз балаларда
4,58-ге тең болады.
Қан плазмасының тұтқырлығы оның жалпы тұтқырлығына қарағанда аз, не ... ... ... оның ... ... және ... қасиеттері
шамамен алғанда тұрақты болуы тиіс. Бұл тұрақтылықты жүйке жүйесі мен
гуморальдық жүйелер реттейді.
Адамның ... ... ... болады. Бір тәуліктің ішінде
баланың денесінің температурасы 36,6-37°С ... ғана ... аз ... көбейгені - денедегі аурудың белгісі. Ал
температура төмендесе адамның "әлі ... яғни ... ... ... және бұлшық еттерде жылытылып, теріде салқындатылады.
Қанның пішінді элементтері
Эритроциттер. Олардың саны ... ... ... ер ... 1 ... 4,5-5 млн., ... 4-4,5 млн. Қанның ядросыз қызыл клеткалары,
диаметрі 7-8 мкм, ал қалыңдығы 2 мкм. ... ... екі ... ... линза іспетті болады. Эритроциттердің қызметі - ... мен ... ... ... Бұл қызметті эритроциттердің
кұрамындағы күрделі белок гемоглобин атқарады. Ол г е м деп ... екі ... ... бар ... және г л о б и н ... ... өкпе ... оттегімен оңай қосылып, оксигемоглобинге айналады.
Оксигемоглобин организмнің ұлпаларына қанмен тасылады да, ... оңай ... ... ... мен О2 пайда болады. Босаған
оттегі ұлпалардың ... ... ... ал ... ... зат ... ... болған көмірқышқылын қосып алып
карбоксигемоглобинге айналады. Бұл да жеңіл ... ... ... барып, көмірқышыл газын босатады, глобинге қайтадан оттегі қосылады.
Сойтіп гемоглобин өкпеден ұлпаларға оттегін, ұлпалардан өкпе қуысына көмір
қышқыл газын тасиды. ... ... газы ... бірге сыртқа шығады. Оттегі
мен көмірсутегін қосып алу екі ... ... ... ... ... ... уымен немесе "иіс газымен" уланғанда)
гемоглобиннің қүрамындағы екі валентті темір үш ... ... ... СО2 ... и н деп аталатын берік қосылысқа айналады, содан барып
уланған ... ... ... ... ... ... ... карбоглобинге айналғанда бала өліп қалады. Мұндай жағдайда уланған
адамды жылдам оттегі мол жерге шығару қажет, сонда гемоглобин екі ... бар ... ... келіп, адам тірі қалады.
Эритроциттер қан плазмасының осмостық, қысымының ... аса ... ... ... ... ... ... оның құрамындағы
гемоглобин қан плазмасына шығады. Соның нәтижесінде ... ... ...... ... қабілетінен айырылады. Гемоглобиннің қан
плазмасына шығуын г е м о л и з деп ... ... ... ... айтарлықтай күшейеді де, қан жүрісін қиындатады.
Егер қанды алып, пробирканың ішіне біраз уакыт қойса, оның ... тұна ... да, ... қанның сарысуы шығады.
Эритроциттердің тұну жылдамдығы (ЭТЖ; емханада орысша РОЭ немесе СОЭ дейді)
қалыпты жағдайда ер ... 3-9 ... ... 7-12 мм/сағ шамасында болады.
Эритроциттердің тұну жылдамдығы аурудың диагностикасында аса маңызды
көрсеткіш.
Жаңа туған ... ... 2 ... ... бар: ... б) қалыпты эритроциттер. Бала туар алдында оның қанына көп
мөлшерде қалыпты эритроциттер қосылады. ... жаңа ... ... ... 1мм3 ... 6,5 - 7,2 млн эритроциттер болады. Өмірге
жаңадан келген ... ... ... ... жаңа эритроциттер қосылады да
алғашқы 5-6 сағатында 1 мм3 6,62-7,5 млн ... ... ... алғашқы
күннен бастап, ұрықтық эритроциттер ыдырап, орнына жаңа эритроциттер
қосылады, сондықтан олардың саны бірінші тәуліктен ... азая ... ... ... 1 мм3 ... 6,11-7,06 эритроциттер болса, 1 аптадан кейін
5,54-6,21 млң, 10 күннен соң ... млн ... ... ... ... ... эритроциттерінің бауырда ыдырауына байланысты жағдай.
Алғашқы 1-2 ... ... саны ... ... ... ауа ... сыртқы және ішкі әсерлерге байланысты өзгермелі келеді. Мүндай күшті
өзгерістер 5 пен 7 жас, 12 мен 14 жас ... да ... ... алғанда
балалардың қанындағы эритроциттердің саны құбылмалы келеді. Оның мөлшеріне
баланың ... ... ... күн ... бұзылуы да әсер етеді.
Мысалы, бала ... ... ... аз ... сол күні оның ... саны 0,7-1,2 ... дейін азаяды.
Эритроциттердің құрамындағы гемоглобиннің мөлшері нәрестеде ересек
адамнан жоғары болады. Егер ересек адамның ... ... деп ... жаңа ... ... ... гемоглобин 140-145% болады,
яғни 100 мл қанында 17-25 г ... бар. ... ... ... ... ... алу қабілеті де аздап жоғары: ересек адамда
1 г гемоглобин 1,34 мл оттегін, ал ... 1,40 мл ... ... ... жаңа ... ... оттектік сыйымдылығы 35 мл (ересек адамда 18-
21 мл) болып, зат алмасуының қаркынды өтуіне ... ... ... ... ... саны 5-5,5 ... Бұл кезде
эритроциттердің диаметрі аздап кішірейеді, ал ... ... 2 ... %, 3 ... ... 100 % дейін көбейеді, яғни ересек адамдардағыдай
болады, ал оттектік сыйымдылығы ересектерден әлі де болса жоғары. Тек ... ... ... ... ... және ... ... сыйымдылығы ересек адамдардағыдай болады.
Эиртроциттердің тұну жылдамдығы жаңа туған нәрестеде 0,5 мм/сағ, туғаннан
кейін біртіндеп ол артады: 1 жаста 2 мм/сағ, 2-3 ... 3 ... 5-6 ... ... ... 7-11 жаста, ер балаларда 7-13 жаста 3-9 ... ... ... ... тұну ... (7-12 мм/сағ)
жақындайды.
Адам денесіндегі эритроциттердің өмір ұзақтығы 90-120 күндей, бірақ олар
үнемі жаңарып отырады: ... ... және ... ... ... ... ... сүйек кемігінде өндіріліп, қан ... ... ... ... ... ... ... иондары сәбидің
терісінде қор ретінде жиналады да, тотығып баланың терісі сарғыш тартады.
Мұны сәбидің "сары ауруы" деп ... ... ол ... ... ... ... емес, қордағы темірдің тотығуынан ... ... ... ... жаңа қан ... ... пайдаланылады да,
терінің түсі дұрыс қалпына келеді.
Лейкоциттер - ... бар қан ... ... ... 1 мкл ... ... ... болады. Баланың иммундық қабілеті (ауруға ... ... ... лейкоциттерге байланысты. Лейкоциттер бала организмінің
жұқпалы, яғни инфекциялық ауруларға қарсы тұруын ... ... ... бұл маңызды қызметін Нобель сыйлығының лауреаты орыс ғалымы
И.И. Мечников ашқан. Лейкоциттердің ... ... бар: ... ... гранулоциттер; ә) дәнсіз лейкоциттер, яғни
агранулоциттер; б) моноциттер. ... 3 түрі бар: ... және ... Ал ... лимфоциттер жатады.
Қанның құрамындағы лейкоциттердің түрлері адамның жасына лайықты мөлшерде
шамамен тұрақты болады Бұл тұрақтылықты лейкоцитарлық ... деп ... саны мен ... ... яғни ... формула
түрлі әсерлерге (ауру, ауыр дене ... ас ... ұйқы ... ... ... ... саны да сыртқы және ішкі
әсерлердің ықпалынан үнемі өзгеріп ... ... оның саны ... ... тек шамамен айтылып, жазылады. Мысалы, егер баланың
бір түнгі ұйқысы бұзылса, дереу лейкоциттердің жалпы саны мен ... ... ... ... ... ... ... мөлшеріне
жетеді. Сондада болса лейкоцитарлық формуланың өзгерісі арқылы кейбір
ауруларды ... ... ... ... ас ... ... ... пайда болса, эозинофилдердің пайыздық мөлшері күрт көбейеді.
Сондықтан дәрігерлер баланың ауруын ... ... ... ... ... кейін оны тереңірек зерттеп, емдейді.
Лейкоциттердің жалпы саны жаңа туған нәрестеде 10-20 мың ... ... ... ... оның саны күрт көбейеді. Айталық,
туған сәтте 19500 болса, 6 сағатта 22000, 24 сағатта 28000 дейін көбейеді
де екінші ... азая ... 48 ... 19500 болады. Ал 5-ші тәулікте
баланың лейкоциттері күрт төмендейді де, 7-ші тәулікте 8000-11000 ... ... ... адамның жоғары деңгейіне шамалас болады.
Мезгілінен ерте туған ... ... саны ... ... ... қанындағы 10-12 жаста лейкоциттердің саны
6000-8000, яғни ересек адамдай ... Олар ... ... ... 2-5 мкм ... ... Тромбоциттердің ең күшті өзгеретін тұрақсыз мезгілі 1 ... ... ... оның жас, әлі ... ... түрі қанда көп болады. ... ... ... көп ... ... ... ... келе тромбоциттердін өндірілуі төмедейді, ал қартая келе қан
пластинкаларында кері даму ... ұюы. ... ... қызметі — қанның ұюына катысуы. ... ... ... жараның бетін
т р о м б деп ... қан ... тез ... ... соң ... ... ... Егер қанның мұндай қасиеті болмаса, ... ... қан ... адам ... ... өліп те ... еді. ... күрделі ферментативті қүбылыс. Оны шамамен 3 кезеңге бөлуге болады: 1 -
қанда және ұлпада тромбопластиннің пайда ... 2 - ... ... 3 - ... ... ... фибриноген белогының
ерімейтін ф и б р и н жіпшелеріне айналып, жараның бетінде тор ... ... ... мен ... ... ... да т р о м б пайда болады.
Тромб сығылып, сарысудан ... ... беті ... ... ... бүтінделеді. Кейіннен қатқан қан кабыршағы түсіп калады.
Қанның ұюына эритроциттердің құрамындағы және қан ... ... мен ... ... ... түзілетін К витамині қатысады.
Жаңа туған сәбидің қанының ұюы өмірінің алғашқы күндері, әсіресе 2-ші
күні баяу болады, ал 3-ші ... ... 7-ші ... ... ... адамдардың қанының ұю уақытына жақындайды. ... ... ... ... жеке ... қасиеттеріне байланысты аздаған айырмашылық
болады. 5,5-6 жаста қанның ұюы 1-2 ... ... ... 3-4 минөтте
аяқталады. Сонымен қатар, алғашқы күндері мөлшері аз тромбопластин 3 аптада
ересектердегідей болады, ал ... саны 1 мкл 300 ... 400 ... ... ... ... пайда болады. Олардың өсіп жетілу мерзімі 7-8
күн, ал қан ... 5-11 ... ... ... саны тамақ
ішкеннен кейін, ауыр дене жұмысымен шүғылданғанда, әйел ... ... Оның ... ... ... де бар: ... көбірек, түнде
азырақ болады.
Тромбоциттердің қызметі көп. Оларда ... де ... ... де бар, ұсақ қан ... ... ... әсер ... Жалпы алғанда тромбоциттердің қызметтері оның арнайы ... ... ... саны ... жасына карай өте көп ауытқиды; 1 мкл қанда
150 мыңнан 600 ... ... Жаңа ... ... қанында орта есеппен 150-350
мыңға жуық тромбоциттер болса, 1 жасқа дейінгі балаларда 15 мыңнан ... ... ... ... 250000) ... Дегенмен жеке бір баланың
өзіндегі тромбоциттердің саны салыстырмалы түрде алғанда тұрақты келеді. 1
жастан 16 ... ... 1 мкл ... орта саны ... ... ... ... мөлшерден біршама аз болады. 1 жастан 12-14
жасқа дейін қанның ұюына қатысатын факторлар шамамен ... ... ... ... ... Қанның ұю қасиетіне ықпалы бар эндокриндік жүйе
мен жасөспірімдердің, организміндегі функциялық басқа өзгерістер аяқталған
соң, қанның ұюы 50-60 ... ... ... мен дене ... қанға әсері. Қанның құрамы шамамен тұрақты
болғанымен, баланың еңбегіне мөлшерден тыс талап қойылғаңда бұл ... ... ... ... ... кебінесе - оқу, ми еңбегі. Оқу ми
еңбегі ретінде қан жүйесіне де әсер ... ... ... оқу бағдарламасы
жасына сәйкес болмағанда, 12 жасқа ... ... ... яғни
лейкоциттердің көбеюі, орын алады. Баланың қанында, ... ... ... көбейеді. Бастауыш сынып оқушыларында (7-11 жас) оқудың
әсерінен эритроциттердің тұну жылдамдығы (ЭТЖ) аздап өзгереді, ... ... ... ... ... ... ... Айталық, сабаққа дейін ЭТЖ
жоғары болса, сабақтың соңына таман ол баяулайды.
Қаннын тұтқырлығы да ЭТЖ ... ... ... ... ... ... ЭТЖ орта ... 3,7 болса, сабақтың соңында 5,0, ал сабақ
алдында 4,4 болған оқушыларда сабақтың соңында 3,4 дейін төмендегені ... ... ... ... ... ... ... олардың қалыпты жағдайындағы
мөлшеріне тікелей байланысты.
Дене еңбегі организмнің физиологиялық ... ... ... ... ... Дене ... кейін балалар мен жастарда ересек
адамдардағыдай миогендік лейкоцитоз байқалады. Бала ... ... ... ... дене ... ... ... көбейеді, ал
велосипед тебу, сол сияқты қара күшті қажет ететін еңбекте ... 16-18 ... ... мен ... ... суда жүзу
сияқты спорт түрлерімен шүғылданғанда ... ... ... Бірақ, сонда да лимфодиттердің көбеюі басым болады. Ал қыздар мен
жігіттердің арасында жыныстык ... жоқ деп ... ... болады.
Жалпы алғанда миогендік лейкоцитоз ... ... ... ... болады, ал жасқа байланысты ерекшеліктер байқалмайды. ... ... дене ... ... санына әсері онша күшті
емес. ... суда жүзу ... ... ... ... олардың саны орта
есеппен жарты миллиондай ғана артады. Ал 1,5-2 сағат велосипед ... ... ... тек бір ... ... ғана калпына
келеді. Бұлшық еттердің қызметі тромбоциттерге күшті әсер ... ... ... ... ... Ұзақ уақыт спорт ойындарымен
шұғылданғанда қанның құрамында жас қан пластинкалары көп болады. ... ... мен ... ғана жас ... ... ... велосипедпен 50 шақырымды жүріп өткенде миогендік тромбоцитоз кезінде
қанда жас ... көп ... ал ... қимыл жасаған 23-27 жастағы
ересек адамдарда миогендік тромбоцитоз болғанымен, жас ... ... ... бар (А. А. ... ... сияқты 16-18 жастағы бойжеткендер мен ... ЭТЖ, ... ... ұюы ... қанның физикалық және ... де ... ... және ... кұюдың қажеттілігі және қан ... ... Адам ... ... ... ... ... әлсіреп, тірлігінен айырылады.
Мұндай жағдайда бір кісінің қанын екінші адамға құйып, жарақаттанған адамды
аман алып қалуға ... ... ... ... ... бір-біріне сәйкес
келмесе, қан құйылған кісі өліп те кетуі мүмкін. Сондықтан донордың ... ... ... ... (қан ... ... құяр ... алдымен
олардың қандарының сәйкестігін тексереді.
Қанның құрамындағы эритроциттерде екі түрлі а г г л ю т и н о г е н ... зат бар: А және В. ... ... ... ... ... тастайтын à және ß агглютининдер болады. Егер ... ... ... (а) ... ... В агглютинин бетамен ... ... ... ... жабысып, бұзылып, қан ұйып қалады
да, оттегін денеге таситын эритроциттер қызметін атқара ... адам ... ... ... Бұл ... бір-бірімен қосылыс жасау мүмкіндігі 4
түрлі, соған байланысты адамдардың қанын 4 топқа бөліп АВО жүйесі ... ... ... жоқ, ... плазмасында екі
агглютининдері (а, ß) де бар кісілер. Мұндай адамдар 40%, олар ... ... ... ... А, ... ... ß
бар адамдар 39%, олар ІІ-топқа жатады;
3. Эритроциттерінде агглютиноген В, плазмасында агглютинин а бар ... олар ... ... ... А және В бар, ... агглютининдер
жоқ кісілер 6%, олар IV-топқа жатады.
Осы агглютиногендер мен агглютининдердің бір-бірімен ... ... мен ... қандарын тексереді.
АВО жүйесінен басқа түрлі адамдар топтарында кездесетін ... ... бар ... ... Соның ішінде алғаш рет ... ... ... ... деп аталған заттың маңызы
күшті. Бұл зат адамдардың 85%-ында бар, ал ... жоқ. ... ... ... (RҺ+), жоқ адамдарды сол-резусты (Rһ-) деп атайды.
Егер RҺ+ кісіге RҺ- ... ... ... ол ... сол ... ... ... болады. Ал екінші рет сондай кан құйылса, бұрын пайда болған
арнайы агглютиногендер эритроциттерді бір-біріне ... ... да, ... ... қауіп төнеді. Осы резус-факторға байланысты
RҺ+ жүкті ... ... RҺ- ... факторы тұқым куалап ауысқанда
жүкті әйелдің қанында ұрықтың факторына қарсы ... ... ... ... ... ... ... қанында бұл фактор болмаса, ... ... ... ... де, ол RҺ+ ... ... ... ойлап, арнайы емдейді.
Сонымен, қанды кұю үшін ... ... АВО және ... ... тексеру қажет.
Иммунитет және оның түрлері. Иммунитет (лат. иммунитас — бірдеңеден бос
болу) адамның жұқпалы ауруларға ... тұру ... Бул - ... өте ... көптеген морфологиялық және физиологиялык
касиеттерге байланысты қалпы. Ертеректе кейбір ... ... ... аурудың жұқпайтыны белгілі болған (мысалы, кызылша, шешек, сүзек т.б.).
Бұл тұжырымды ғылыми тұрғыдан ХҮШ-ХІХ ... ... Э. ... Л.
Пастер, И. М. Мечников, т.б. ашқан.
Қанның құрамында ... ... ... ... де ... ... бар. Бұларға антиденелер мен антитоксиндер жатады.
Антиденелер қанда болатын ... ... - ... ... денеге
кірген басқа бөтен заттардың ... ... ... Ол ... вирустар, басқа текті белокты заттар жатады. Оларды антигендер
деп атайды (грек. анти-қарсы + генос-тек). ...... ... пайда болатын усыздандырушы заттар (грек. анти + лат, токсинум -
у, улы зат). Антиденелер, ... мен ... - өте ... ... яғни әр ... немесе токсиннің өзіне ғана үйлесетін
антиденелері мен антитоксиндері болады. Олар ... ... ... ... ... ... ауру тудыратын микроорганизмдерді бір-біріне
жабыстырып, енді біреулерін ерітіп жібереді. Денеге ... ... ... ... ... ... сол вирустарға қарсы антидене түзеді.
Олар вирустармен ... ... ... ... ... т а б и ғ и және ж а с а н д ы ... ... ... ... ... ... ... да, сол аурумен екінші рет ауырмайды. Табиғи
иммунитеттің ұзақтығы әртүрлі. Кей ауруларға (мысалы, шешек) иммунитет өмір
бойы сақталады, ал ... ... ... ... ... (мысалы,
грипп). Жасанды иммунитет ауырған адамның немесе жануардың қанынан алынған
дайын антиденелерді ... ... ... егу ... ... кейбір аурулардың алдын алуға болады.
Иммунитеттің т у а және ж ү р е ... ... ... де бар. ... жануарлардың аурулары адамға жұқпайды, себебі адам ... ... сол ... қарсы тұру қабілеті болады. Иттің немесе
шошқаның обасы адамға жүқпайды. Бұл - туа ... ... Ал ... ... адам ауырғаннан кейін немесе түрлі екпеден кейін пайда
болған жасанды қабілет жатады.
Иммунитетті ж а л п ы және ж е р г і л і к т і деп те ... ... ... ... тұру қабілеті жалпы иммунитетке, ал жеке бір
ұлпалардың немесе мүшелердің қабілеті жергілікті иммунитетке жатады.
Қорыта ... ... екі ... ... ... кейбір
клеткалардың фагоцитарлық қабілеті мен антиденелердің өндірілуі. ... өте ... ... ... ... ... және ... болатын қабілет.
Иммунитеттің жас ерекшеліктері. Қазіргі кезде ана құрсағындағы ұрыктың
қанында антигендер болмайтыны анықталды. Ұрық ... ... ... оның денесінде ешқандай антиденелер өндірілмейді,
бірақ анасының канындағы антигендерді плацента ұрыққа өткізбейді. Ал ... ... ... ... ортадағы көптеген микроорганизмдерге қарсы тұру
кабілеті дами ... ... ... 3 ... ... бала ... алған антиденелердің әсерінен ауруға төзімді болады. Алғашкы кезде
сәбидің денесінде антиденелер аз өндіріледі, өйткені ондай антиденелер ... ... ... иммундық қабілеттері күшті дамитын кез 1 жастан 10
жасқа ... онан әрі 20 ... ... ... ... ... төмендейді
де 20 жастан 40 жасқа дейін тұрақталады, ал 40 жастан аса ... ... ... ... мүшелерінің қызметі әлсіреген кезде
иммуңдық қабілет те төмен болады.
9-тақырып. Тыныс алу жүйесі, оның жас ... ... ... алу жүйесінің амаңызы. Тыныс алу мүшелерінің маңызы өте зор. Олар
арқылы ... ... ... ... ... кіріп, оргнизмдегі зат
алмасудың соңғы өнімі көмірқышқыл газы шығады. Егер адам ... ... – 60 күн, ... 7-10 ... өмір сүрсе, оттегінсіз 5-7 минутта өліп
кетеді.
Тыныс алуды шартты түрде 3 процеске бөлуге болады:
1) сыртқы орта мен өкпе ... газ ... ... ... ... өкпедегі альвеолярлық ауа мен қан арасындағы газ алмасу;
3) қан мен ұлпааралық сұйықтық арасындағы газ алмасу (ұлпалық ... ... алу ... мүшелерін екі топқа бөледі: тынысалу жолдары және
тынысалу орны. Тынысалу жолдары: мұрын қуысы, жұтқыншақтың ... ... ... ... ... орны - ... қуысы кеңсірік шеміршегі арқылы оң және сол жақ бөліктерге
бөлініп, жұп ... ... ... ... да ішкі жағы хоан тесігі арқылы
жұтқыншақпен ... ... ... ... ... ... ... микробтарды
өлтіріп, сыртқа шығарылуын қамтамасыз ететін эпителий клеткаларының түктері
бар және ол ... ... ... ... ... ... ... ІҮ-ҮІ мойын омыртқасының тұсында мойынның алдыңғы жағында
орналасқан. Оны алдыңғы жағынан ... ... ... екі ... ... ... ... ал артқы жағында жұтқыншақ жатады.
Көмей тыныс алуға және ... ... ... ... ... ұзындығы балаларда - 4см, 10 жаста – ... ... ... - 10-12 см.
ІҮ-Ү арқа омыртқаларының тұсында кеңірдек екі ... сол және ... ... алу орны ... енген бронхылар тармақталып, майда ұсақ
альвеолалар (ауатамырлар) түзеді. ... ... ... ... ... Өкпе ... ... 200 м². Мұндай ... ... ... және қанның
құрамындағы газдардың тез алмасуын қамтамасыз етеді.
Жаңа туған сәбидің ... ... ... ... бірақ қантамырларына
бай болады. Алғашқы 3 айлығында және жыныстық жетілу кезінде өкпе қарқынды
дамиды.
Тыныс алу жиілігі 1 минутта: 1 ж – 44, 5 ж – 26, 15-20 ж – 20, 20-25 ... 18, 25-30 ж – 16 ... ... ... ... ... конус тәрізді болады. Сондықтан бала
терең дем ала алмайды. Қабырға сүйектері қиғашталғаннан ... ... ... ... ... ... сыйымдылығы (ӨТС). Өкпенің тіршілік сыйымдылығы
дегеніміз дем алу, қосымшы және ... ... ... Адам ... дем ... ... 300-500 мл ауа ... Мұны дем алу ауасы
дейді. Қалыпты жағдайда жай ғана дем ... соң, ... ... күшеніп
тұрып, тағы да 1,5-2 л ауаны ... ... Мұны ... ауа дейді.
Қалыпты дем шығарудан кейін дем алмай тұрып тағы да күшеніп дем шығарып 1-
1,5 л ... ... ... Мұны қордағы ауа дейді.
Балалар мен жасөспірімдердің ӨТС-ы
|Бала ... |
| |6 |7 |10 |12 |15 |17 ... ... |1400 |1630 |1975 |2600 |3520 ... |1100 |1200 |1460 |1905 |2530 |2760 ... | | | | | | ... адам 1 ... ... 6-7 л ... ... ... ауаның
мөлшері адамның салмағына, бойына байланысты.
Тыныс алудың нервтік және гуморальдық реттелуі. Төменгі дәрежелі тыныс
алу орталығы сопақша мида орналасқан. Ол дем алу мен дем ... ... ... тұрады.
Тыныс алу орталығындағы жүйке жасушаларының қозуы қандағы көмірқышқыл
газының концентрациясына байланысты (гуморальды фактор). ... ... ... ... екі ... ... іске асады: а) нейрондарды
қоректендіретін қанның құрамының тікелей әсері; б) рефлекторлы ... ... ... ... ... басқа рефлекторлы түрде болатын тыныс алу мүшелерінің
қызметінің реттелуінің де маңызы үлкен. ... дем ... өкпе ... оның ... және қабырға аралық бұлшықеттер мен ... ... ... ... ... ... ... тепкіш жол арқылы сопақша миға барып, оның нейрондарының қызметін
тежейді де, дем алу тоқтап, дем шығару басталады. Өкпенің ... ... ... алу орталығына баратын импульстер тоқтап, нейрондардың
қозғыштығы артады да қайтадан дем алу ... алу ... ... ... ... ... ... кезеңде
ұрық оттегімен плацента арқылы қамтамасыз етіледі, оның ... ... ... 7 ... ... ... ... атқармайды. Жаңа
туылған нәрестенің алғаш дем алу ... ... ... ... ... тынысалу орталығындағы жүйке жасушаларына әсер етуімен
байланысты. Бала туыларда плаценталық қанайналу ... ... ... ... ... ... ... тынысалу орталығының жүйке
жасушаларына әсер етеді. Соның нәтижесінде тынысалу орталығы белсендіріліп,
тынысалу механизмі іске қосылады да бала ... дем ... Егер әйел ... ... ... ... көмірқышқыл газы көбейіп, баланың тыныс
алуы басының жатырдан шығуынан бұрын ... ... ... ... ... ұрық ... кіреді де, бала тұншығады, шетінеп кетуі де
мүмкін.
Тұншығу (асфиксия) бала ... ... де ... ... ... тірі, жүрегі соғып тұрады, бірақ дем алып, дем шығаруы өте әлсіз. Туа
болған асфиксия тыныс ... ... ... ... жүйке жүйесіндегі
тыныс орталығы дұрыс ... ... ... ... аз
жеткізілуіне байланысты. Асфиксияның жеңіл түрлері туа және жүре келе ... ... ... ... ... далаға
шықпай, үнемі үйде отыра беруіне байланысты болуы мүмкін.
Оттегінің мөлшері аз ... да, тым көп ... да адам ға әсер ... тауға шыққанда оттегінің аздығынан адамның «жүрегі айныйды»,
бұлшық еттері әлсірейді.
Ал егер 3 ... ... таза ... дем ... ... қабынуы сияқты аурулар пайда болады, тіпті адам өліп кетуі мүмкін.
Тынысалу ... ... алу ... ... физиологиялық
көрсеткіштеріне дене еңбегі мен спорт әсер етеді. Мысалы, штангистерде ӨТС
- 4 л, футболистерде – 4,2 л, ... - 5,5 л. ... ... минөтіне – 6-8 рет, ал жаттықпаған адамдарда 14-20 ... алу ... ... балаларда дұрыс дамып жетілу үшін
төмендегі талаптарды сақтау керек:
-бала үстелде (партада) дұрыс ... білу ... ... мен дене ... ... ұйымдастыру қажет;
-сынып бөлмелері, еңбек бөлмелері, балалардың ұйықтайтын, сабақ ... жиі ... ... керек;
- жоғарғы сынып оқушылары тәулігіне далада таза ауада 3 сағаттан, ал
бастауыш сынып оқушылары 4 ... кем ... ... ... ... ... ... жеңіл болу керек;
-бастауыш сынып оқушыларына сабақ кезінде 1-2 минөттік демалыс беріп,
тыныс гимнастикасын ұйымдастыру қажет.
10-тақырып. Ас ... ... оның жас ... ... жүйесінің құрылысы, маңызы. Астың ағзаға сіңуіне ыңғайлы болу
үшін ... және ... ... ... қарапайым заттарға ыдырау
процесін асқорыту деп ... ... ... ... ... іске ... ... фермент тек өзіне тән жұмысты ғана ... ... ... ... іске асады. Асқорыту жүйесіне: ауыз
қуысы, үш жұп ... ... ... ... ... ұлтабар (он екі елі
ішек), ащы ішек, тоқ ішек, бауыр мен ұйқы жатады.
Асты ... ... ... ... ас ... жолдарының әр
бөлігінде жеген тамақтың біразы ғана қорытылады.
Ауыздағы асқорыту және оның жас ... ... ... ... бастап қорытылады. Сұйық тамақ бірден жұтылады, ал қою ... ... ... ... ас ... ... Асты
шайнау ас қорытудың алғашқы кезеңі. Кейбір мәліметтерге қарағанда шала
шайналған ... 35-40% ... ... организмнен сыртқа айдалады.
Тамақты шайнап, ұстау – ауыз ... ... ... ... ... төменгі жақ сүйегі мен қозғалмайтын үстіңгі жақ
сүйегінде орналасқан тістер, тіл және ұрт ... тіс ... 4-6 айда ... уақытша (сүт тістер) тістері
шыға бастайды да 3 жаста 20 сүт тісі толық шығып ... 5 ... ... сүт ... ... ... орнына тұрақты тістер шыға бастайды.
Тұрақты тістердің саны – 32, 28 тіс 15-16 жаста, ең соңғы 4 ақыл тіс ... ... кей ... одан да кеш шығуы мүмкін.
Ауыз қуысында үш жұп ... ... ... ашылады: шықшыт, жақ
асты, тіл асты. Бұлардан басқа ауыз қуысының кілегей қабатында ұсақ ... Олар ... бай ... ... ... ... адамда тәулігіне 1-
1,5 л сілекей бөлінеді. Бұл сілекейдің құрамында амилаза, ... ... ... ... ... крахмал мен гликогенді ыдыратады. Муцин
астың жұтқыншаққа, өңешке одан ... ... ... ... ... ... ... микроорганизмдерді жояды.
Сәби туғаннан бастап сілекей бездері жұмыс істейді, бірақ ... өте аз ... ... ... балалардың сілекейінің жалпы
тәуліктік мөлшері 850-1000 мл шамасында болады.
Жаңа туған сәбидің шықшыт безінің салмағы 1,5-2 г, жақ асты безі ... г, ... безі 0,2-0,6 г. Бұл ... 3 ... ... 2 есе, 6 айда 3
есе, 1 жаста 3-4 есе, 2 жаста 5 есе ... 5 ... ... ... ... ... ... бірақ оларың өсуі 13-15 жасқа дейін
жалғасады.
Жұтқыншақ. Жұту кезінде ... ... ас ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Жұтқыншақ пен өңеште ас
қорытылмайды. Жұтқыншақтың өңешке кіре берісінде сфинктер болады. Сондықтан
өңешке өткен ас кері ... Өңеш ... 22-27 см ... ұзын ... ... ... ... нәзік болады, сондықтан ірі ас түйіршіктері оңай
жаралайды. Жаңа туған сәбидің өңешінің ұзындығы 10 см, 5 ... – 16 см, ... – 19 ... ... ... және оның жас ... Қарынға түскен
ас қоймалжыңына қарын сөлі әсер етіп, ас ... ... ... сөлінің
құрамында 98% су, 0,3%-0,5% тұз қышқылы және ... ... ... заттар болады. Қарын сөлінің рН реакциясы – қышқыл.
Органикалық заттарға ферменттер мен азотты қосылыстар жатады.
Сөл ... ... ... ... сүт ... ыдырататын
химозин, майды қорытатын липаза ферменттері болады.
Пепсин рН реакция 1,5-2,5, яғни қышқыл ... ғана ... ... ... ... ... қорытылады, сонымен бірге тұз қышқылының
әсерінен тамақпен түскен бактериялар да қорытыла бастайды, яғни қарын сөлі
қорғаныс қызметін де ... ... ... ... ұсақ ... (жұмытрқаның сары
уызындағы, ана сүтінің құрамындағы) майды ғана қорытады. Ол майды глицерин
мен май қышқылына дейін ... ... әсер етуі үшін тұз ... ... ... ... ұсақ
май тамшыларына ыдыратады.
Қарында ас 3-4 сағаттан 10-11 сағатқа дейін болады.
1 жасқа дейінгі балалардың қарын сөлінде тұз қышқылы мен ... ... ... Оның ... химозин белсенді болады. Емшектегі баланың
сөлінің рН реакциясы жоғары болады: 1 айда 5,84; 3-7 айда 4,94; 7-9 ... 9 ... ... соң 3,76 тең ... ... ... құрамындағы рН
2,0 болғанда белсенді болатын пепсиннің асты қорытуда рөлі төмен ... ... ... сиыр ... ... басқа жасанды сүт бергенде
диатез – бет терісінде қызғылт қышыма қабыршақтар ... ... ... ... ... көлденеңдеу, ересек адамдарда тік орналасқан.
Қарынның пішіні әртүрлі: 1,5 ... ... ... 2-3 ... алмұрт
тәрізді, 7 жаста ересек адамның қарнындай ... ... да ... ... ... – 30-35 мл, 1жаста 300-350 мл, 10-12 ... - 1,5 ... ... 1,5-2 ... ... Қарын қуысындағы ас қоймалжыңы химус деп аталады.
Химус қарыннан 12 елі ішекке (ұлтабарға) өтеді. Оның ... 25-30 ... ... өті мен ұйқы ... ... ... Өт майды эмульсияға,
яғни ұсақ май тамшыларына ыдыратады. Ал ұйқы ... ... ... ... ... трипсиноген, липаза, амилаза және дисахаридтерді
моносахаридтерге ыдырататын ферменттер. ... ... ... түрі ... айналып, белокты амин қышқылдарына дейін ыдыратады.
Липаза майды ... ... ... ... ал мальтаза,
лактаза, сахараза т.с.с. дисахараидтерді моносахаридтерге ыдыратады.
Ұлтабардан ас қоймалжыңы ащы ішекке өтеді. Ащы ... ... 3 ... ... ... ... бездерінде ферменттер өндіріледі. Ішек
сөлінің құрамында энтерокиназа, аминопептидаза, ... ... және т.б ... болады.
Ішектің қабырғасының кілегейлі қабатында биіктігі 1-2 мкм ... ... ... ... саны өте көп – 1 мм² ... 50 ... 200 миллионға дейін микробүрлер болады.
Микробүрлердің бетінде ... ... ... ... ... ... және
лимфаға өтеді. Мұны мембраналық асқорыту дейді.
Асты қорыту тоқ ішекте ... Тоқ ... су ... ... және тоқ
ішектегі бактериялардың әсерінен көмірсу, белоктар шіриді. Белоктардың
шіруінен пайда болған ... ... ... ... және т.б.) қанға сіңеді.
Ішектен шыққан қантамырлары бауырға барып, улы заттар усыздандырылады.
Ішек-қарынның моторикасы (қозғалысы). Ішек-қарын үш ... ...... ...... ішкі – ... Асқорыту
мүшелерінде ас бұлшықетті қабаттың жиырылуы нәтижесінде жылжиды. Бұлшықетті
қабат екі түрлі жиырылады: 1) маятник тәрізді; 2) перистальтикалық.
Маятник ... ... ас ... ... ... ... ... ас қоймалжыңы бір бөлімнен екінші бөлімге
өтеді.
Ас қорытудың реттелуі
Сілекей бездерінің қызметінің ... Ас ... ... кейін
бірнеше секундтан соң, сілекей шығару күшейе бастайды. Сілекейдің бөлінуі
рефлекторлы түрде жүйке жүйесінің қатысуымен ... ... ... ... ... ... ұртта, еріннің ішкі жағында орналасқан рецепторларды
тітіркендіреді. Соның нәтижесінде пайда болған қозу тіл-жұтқыншақ пен бет
жүйкелерінің ... ... ... ... ... сілекей шығару
орталығына келеді. Бұл жерге келген қозу ... ... ... ... Ол ... ... арқылы сілекей бездеріне барады да, сілекей
шығару рефлексі іске ... ... ... оның исін сезгенде, астың атын айтып
әңгімелегенде де бөлінеді. Бұл ... ... ... шартты
түрде бөлінуі. Бұл рефлекс бұрын көрген, жеген, исін ... ... ... болады.
Қарын бездерінің қызметінің реттелуі. Қарын ... ... ... ... 1) ... рефлекторлы; 2) қарындық; 3) ішектік. Бірінші
кезең ас қарынға түсер алдындағы шартты және шартсыз ... ... ... ... ... ас ... ... мен
қорытылудан пайда болған заттардың қарын қабырғасын тітіркендіруіне
байланысты туады.
Қарын бездерінің ... ... ... ... гастрин мен
гастрон гормондары реттейді. Гастрин қанға ... ... ... ... қоздырады. Гастрин пайда болғанда тұз қышқылының өндірілуі
тежеледі. Ал гастрон ... ... ... ... кезең (ішектік) қанға қоздырғыш гормон энтерогастриннің сіңуінен
бесталады, ал энтреогастрон оны ... ... ... ... ең ... орталық – мидың
гипоталамус бөлігі. Оның хеморецепторларын «аш» қан тітіркендіреді. ... ... ... ... тудырады.
Ас қорытудың ең жоғарғы реттеуші орны – ми қыртысындағы ас қорыту
орталығы. Ас ... ... ... осы ... қозу импулсьтері келіп
отырады.
11-тақырып. Денедегі заттар мен энергия алмасуы, жас ерекшеліктері.
Тамақтану гигиенасы
Зат алмасу мен энергия алмасу тірі ... ... ... ... ... ... ... екі процестен тұрады: ассимляция (синтез) және диссимляция
(ыдырау). Ассимляция мен ... ... ... қажетті
заттар түзіліп, ескірген ыдыраудан пайда болған қажетсіз заттар ... ... мен ... организмінде ассимляция диссимляциядан
басым болады, ересек адамдарда тең болса, ... ... ... ... ... ... көптеген химиялық заттар бар.
Олар органикалық және бейорганикалық ... екі ... ... ... ... май, ... мен ферменттер, ал бейорганикалық заттарға:
су, түрлі минералды тұздар ... ... ... 70 кг салмағы бар
ересек адамның организмінде шамамен 40-45 л су, 15-17 кг белок, 7-10 ... 2,5-3 кг ... 0,5-0,8 кг ... ... ... ... 25% ... құрайды. Белок екіге бөлінеді: қарапайым
және күрделі ... деп. ... ... амин ... ... (20 амин
қышқылдары бар). Оларды орны ... ... және орны ... амин ... деп ... Орны ... ... (10 аминқышқылы) организмде өндірілмейді, ... ... ... ... ... аргинин, триптофан, лейцин, изолейцин,
валин, треонин, лизин, метионин, фенилаланин, гистидин жатады.
Белоктың қызметі: - ... ...... ... ... ... ... (гемоглобин оттегі мен көміртегіні тасымалдайды);
-жиырылу қызметі (бұлшық еттің құрамындағы актин және ... ... ... ... негізі).
Адамның тіршілігіне қажетті белок мөлшерін белоктік минимум дейді. Ол
жасқа байланысты өзгереді.
Белоктың қажет мөлшері
|Баланың жасы ... ... |
| ... г/кг ... ... бір жасқа |4,0-5,0 ... | ... жас |3,5-4,0 ... |2,5-3,5 ... |2,0-3,0 ... |1,5-2,0 ... |1,0-1,3 ... мен ... ... мен ... құрамында үш химиялық элемент бар: көміртегі,
оттегі, сутегі. Бұл ... ... ... ... ... ... болғанда оның орнына екіншісін пайдалануға ... ... ... ... ... ал ... май оңай түзіледі. Денедегі
майдың мөлшері орта есеппен 10-20%, ал ... ... 1% ... ... қоры ... табылады. 1 г май денеде тотыққанда 39кДж, ал 1 г көмірсу
мен белоктар тотыққанда 17 кДж ... қуат ... сау ... ... тамағында 30%-дай май болуы тиіс. Демек күніне
80-100 г май ... ... ... ... және ... майы да ... ... ара қатынасы 2:1 болу керек. Организмде май глицерин мен май
қышқылдарына ... ... ... ... кейін май ұлпалары ... ... ... ... ... ... галактоза,
лактоза және т.б.) ыдырап қанға сіңеді. ... ... адам ... ... 0,1%. ... ... мөлшері 0,11-0,12 %-ға дейін
көбейгенде ол ... ... және ... ... да, ... Егер 0,12 %-дан асып ... ... қантты денеден шығаруға бүйрек
кіріседі. Мұны глюкозурия деп атайды. Бұл ауру инсулин гормоны жетіспегенде
байқалады.
Май мен көмірсуының тәуліктік қажет ... |Май ... ... | | |
| ... ... ... |
| | ... | |
| | ... | |
|6 ай – 1 |25 |- |113 ... | | | |
|1 – 1,5 ... |- |160 ... – 2 |53 |5 |192 |
|3 – 4 |63 |8 |233 |
|5 – 6 |72 |11 |252 |
| 7 – 10 |80 |15 |324 ... – 13 |96 |18 |382 ... – 17 |106 |20 |422 ... | | | ... – 17 |93 |20 |367 ... | | | ... мен ... ... судың маңызы. Су адам тіршілігі үшін өте маңызды рөл атқарады.
Тамақсыз тек сумен 60 күндей өмір сүруге болады, ал ... 8-10 күн ... ... ... Бала ... ... мөлшері жоғары болады – 75-80%, ал
ересек адамда 65 %.
Физиологиялық тұрғыдан ... екі ... ... ішкі және ... ... ... ... құррамындағы су жатады. Ал сыртқы суға адамның
ішетін шайы, сұйық тамағының құрамындағы түрлі ... ... 1 ... ... 800 мл, 2-4 ж – 950 мл, 5-6 ж – 1200 мл, 11-14 ж – 1500 ... ... адам ... 2,0-2,5 л сыртқы су қабылдауы тиіс.
Судың қызметі: ферменттердің қоректік ... ... ... ... лимфаға қоректік заттардың сіңуіне, газ алмасу және зат алмасуы
қалдықтарын ... ... ... дене ... ... ... арқылы тәулігіне 1,2-1,5 л, тер арқылы 0,5-0,8 л, үлкен ... 0,1-0, л, дем ... ... 0,4 л су ... ... ... маңызы мен мөлшері, жас ... ... ... үшін ... да ... ... ... проценттік қатынасына байланысты макро және микро элементтер деп
екі топқа ... және ... рөлі ... Мысалы, кальций және фосфор
сүйектің, ал фосфор мен күкірт мидағы белоктың құрамына кіреді. Натрий мен
калий жүйке жүйесінің қозғыштық қабілетіне әсер ... йод – ... ... ... – гемоглобиннің, фтор
тіс ұлпасының, цинк – жыныс бездерінің құрамында, хром, ... бром ... мыс - ... болады.
1 жасқа дейінгі балалар үшін кальций көп мөлшерде қажет. Кальций мен
фосфор тұздарының ара қатынасы мектеп жасына ... ... 1:1, ... 1:1,5, ... мен жоғары сынып оқушыларында 1:2. ... ... ... өсіп ... ... мен ... ара ... құрамында өте жақсы теңестірілген, сондықтан балалардың ... ... ... ... ... ... дене массасының 2,55%, ал ересек адамның 5% тұздар.
Витаминдер
Витаминдер (лат. вита - өмір + ...... ... бар ... ... аз ... ... бірақ олар тіршілікке өте қажетті.
Егер ұзақ жеген тамақтың құрамында витаминдер болмаса – авитаминоз,
мөлшері өте аз ...... көп ... ... деп ... пайда болады.
Витаминдерді екі топқа бөледі: майда еритіндер, суда еритіндер. Майда
еритін витаминдер: А, Д, Е.
Көптеген ... адам ... ... Олар ... ... ... ... алды) түрінде болады. Провитаминдер
адам организмінде белсендіріледі.
А ... ... – сырт ... сары май ... А ... ... тауық” деп аталатын, яғни іңірде көрмеушілік пайда
болады. А ... ... ... сәбізде, жұмыртқада кездеседі.
В1 витамині (тиамин). Ол белок, май, көмірсу алмасуына қатысатын
ферменттердің құрамына кіреді. Бұл ... ... ... “бери-бери”
(аяғын сүйретіп басу) немесе полинефрит деген сырқатқа ұшырайды. Бидайдың
қабығында, қабығы аршылмаған күріште, ... ... ... ... ... (рибофлавин) – сары түсті кристалл зат. Авитаминоз кезінде
адамның көзі ауырып, катаракта, ... өкпе ... ... ... жануартекті тамақта көп болады. Тәуліктік қажет мөлшері 2-3 мг.
В6 витамині (пиридоксин) тотықтырғыш ферменттердің құрамында болады да
зат алмасуға ... ... ... етте, балықта, бидайда,
картопта, капустада, күріште, сәбізде көп болады. Тәуліктік ... ... ... ... (цианкоболамин) – антианемиялық витамин деп те атайды.
Себебі В12 витаминінің жетіспеуінен ... ... ... Бұл витамин
қызылшада, анарда бауырда көп кездеседі. Тәуліктік қажет мөлшері 10-20 мкг.
С витамині (аскорбин ... Бұл ... ... ... ... пайда болады. Қантамырларының серпімділігі төмендегендігінен
қырқұлақпен ... адам ... ... иегі ... келеді, иммунитет
төмендейді. Аскорбин қышқылы ... көп ... ... ... 50 ... ... (кальциферол) организмде жетіспеуінен мешел немесе рахит
ауруы пайда болады. ... ... ... ... және ... бұзылады, сондықтан сүйектері дұрыс өсіп жетілмейді. Сүйектері
жұмсарып борпылдақ болады, дене ... ... ... аяқ ... витамині ультракүлгін сәлесінің әсерінен ... ... ... ... ... терезенің шынысынан өтпейді, бірақ
киімнен өтеді. Сондықтан балаларды қыстың күні болса да дала шығару ... ... сары ... ... сары ... ... көп ... қажет мөлшері 50 мг.
Е витамині (токоферол). Жыныс мүшелерінің өсіп, дамуы үшін ... ... ... ... сперматогенез (ерлердің ұрық клеткаларының
өндірілуі) тежеледі, сыртқы жыныс белгілері пайда болмайды. Егер ... ... ол бала ... қабілетінен айырылады. Жүкті әйелдің Е
авитаминозы пайда болса бала ... ... ... сүті ... және ... дамымайды.
Токоферол жануар және өсімдік текті тағамдарда болады.
Е витамині денеде қор ... ... Ол ... плацентада,
бауырда, бұлшықетте көп жиналады. Е авитаминозы сирек кездеседі.
Тәуліктік қажет мөлшері 1-1,5 ... ... екі түрі бар: ... және ... ... де ... ... витамині ішек қуысында бактериялардың әрекетімен түзіледі және азық-
түліктің барлығында болады.
Р витамині (флавин, цитрин) қан ... ... ... ... қанайналысы бұзылады. Бұл витамин эвкалипт ағашының,
қышаның, шайдың жапырақтарында көп болады.
Антивитаминдер – ... ... ... Әр витаминнің ... ... ... ... Олар ... ... гигиенасы
Балалар мен жасөспірімдер үшін тамақтың құрамының маңызы зор. Себебі
дұрыс өсіп даму үшін ... ... ... мөлшерде белок,
май, көмірсу, минералды тұздар, су және витаминдер қажет. Олардың қатынас
мөлшерін ... ... ... ... ... үшін ... ... мөлшері мынадай: белок – 1, май - 1, көмірсу – 6 есе.
Адамның тамақтануы белгілі бір ... болу ... ... ... 5 рет, мектеп жасындағы балалар 4 рет тамақтанғаны дұрыс. Ересек
адамдар жұмыс ... ... 3 ... ... ... ал одан аз
болса асқорыту мүшелерінің қызметі бұзылады.
Күндіз тамақ ішу арасы 4-5 ... ... ... ... ... ... ... демалуы 8-10 сағат болу керек. ... ... ... әрбір 3-3,5 сағаттан кейін, мектеп жасындағыларда 3,5-4
сағатта болады.
Төрт мезгіл тамақтанғанда таңғы ас 20-25%, 2 ... ... ... тамақ
10-15%, түскі ас 40-45% және кешкі ас 20-25% болу ... Ал 3 ... ... ас 25-30%, ... 45-50%, ал ... 20-25% ... ... ұзақтығы 15-20 минуттан 20-30 минөтке дейін.
12-тақырып. Сыртқа шығару жүйесі. Балалардағы энурез
Организмнің ішкі ортасының тұрақтылығын сақтауда ... ... ... рөл атқарады. Сыртқа шығару мүшелері ... ... емес ... улы ... ағзадан шығарылады. Бұл заттар ағзадан өкпе, ... тері ... ... ... үшін, денсаулық үшін сыртқа шығару
мүшелерінің қызметі зор.
Бүйректің құрылысы және қызметі. Бүйрек жұп мүше, бел ... ... ... Оң ... бүйрек сол жақ бүйректен сәл жоғары
орналасқан. Әр бүйректің массасы 120-150 г. ... екі ... ... ... қоңыр түсті қыртысты және ішкі ақшыл милы ... ... ... ішкі жиегі ойыстау болады. Осы ойыс жиегінен бүйрекке
қантамырлары, нервтері және ... ... ... ойыс ... ... ... ол бүйрек тостағаншаларына жалғасады. Бүйректің тостағаншаға
жалғасқан ұшында бүртіктері болады.
Бүйректің қыртысты қабаты нефрондардан, яғни ... ... Бір ... ... саны 1-1,2 млн. ... ... сырты
Боумен капсуласымен қоршалған. ... ... ... ... шумағы) бар. Капсуланың өзі екі қабаттан тұрады. Ішкі ... ... ... ... ал сыртқы қабаты капсула өзегіне айналады.
Қыртыс қабатының бойындағы өзектер алғашқы иірім каналына айналады. Олар
бүйректің милы ... ... ... ... ... иініне айналады да,
қайтадан қыртыс қабатына өтіп, екінші деңгейлі иірім каналға айналып ... ... ... ... ... ... иірімдері артерия
тамырлар шумағымен жанасып, екеуі ... ... ... ... ... деп ... ... ренин және эритропоэтин ферменттері өндіріледі. Ренин
артерия қан қысымын және ... ... ... ... ... эритропоэтин эритроцитердің өндірілуіне әсер етеді.
Несептің түзілуі. Несеп нефронда түзіледі. Ол екі ... ... ... ... ... ... соңғы несеп түзіледі. Нефрон
капсуласындағы қантамырлардың қысымы жоғары болғандықтан сұйық ... ... ... ... нәтижесінде алғашқы несеп түзіледі.
Екінші кезеңде алғашқы несептің құрамындағы су, глюкоза, ... ... ... ... т.б. ... ... заттар
қантамырына кері сүзіледі. Ал мочевина, несеп қышқылы, сульфаттар сияқты
қажет емес ... ... ... ... кіреді. Соңғы несеп нефронның
жинағыш жолдарымен ағып, бүйректің бүртіктеріне, одан тостағаншасына, одан
бүйрек ... ... соң ... 30 ... ... ... қуыққа
барады.
Тәулік бойы бүйректен 2000 л қан айналады, одан 150-180 л алғашқы несеп
өндіріледі, бірақ соңғы несептің мөлшері 1,5 л ... ... ... ... сұйықтық. Меншікті салмағы 1,010-1,025, реакциясы сәл қышқылдау.
Құрамының негізі – су (98-99%), қалған 1-2%-ы ... ... ... ... ... 1300-1500 мл.
Бүйректің құрылысы мен қызметінің жас ерекшеліктері. ... ... – 11-12 г, 1 ... 36-37 г, 5 ... 55-56 ... ... өсу қарқыны алғашқы 3 жылда, жыныстық жетілу кезінде
және 20-30 жаста жоғары болады.
Нәрестенің бүйрегінің ... беті ... ... 2 ... ... ... 5 жаста түгел тегіс болады. ... ... ... ... – 2 мм, ал милы ... қалыңдығы 8 мм.
Нәрестенің алғашқы 3-4 күнінде несеп өте аз шығады, 1 ... ... 6 айда 2 есе ... 9 айда ... ... ... ... мочевина аз болады. Себебі нәресте тек ана ... ... ... 1 ... 700 мл, 4-5 ... 1000 мл, 10 ... (1300-1400 л).
Қуықтың құрылысы мен қызметі. Қуық – қуыс мүше. Сыйымдылығы 300-800 мл.
Қуықтың несеп шығатын жерінде ... ... ... - ... ... – қысып ұстаймын) бар. Бұл еттер жиырылып қуықты аштырмай несепті
ұстап тұрады.
Сфинктердің ашылуы ... ... ... ... ... ... ... оның қысымы су бағанымен 12-15 см-ге дейін
көтерілгенде қуықтың қабырғасындағы рецепторлар тітіркенеді. ... ... ... ... және ... орталықтарға барады (афферентті
жол). Одан (ОЖЖ) ... ... ... жол) ... қозу ... де қуық еттері жиырылып сфинктер босайды, қуық ашылады.
Ересек балаларда несептің сыртқа шығуы ... ... ... ... ... несепті рефлекторлы еріксіз түрде шығарады.
Ал ересек балалар өз еркімен несеп шығаруды тоқтата ... 2 ... ... ... ... ... тетіктері толық жетіледі. Бірақ сәбилердің 5-
10%-да 13-14 жасқа дейін түнде еріксіз несеп шығаруы байқалады, яғни энурез
(грек. ен ...... ... Ол ерте балалық шақта көп
кездеседі, кейбіреулері ем ... ... ... ... тоқталады. Бұл сырқаттың себебі әртүрлі болуы мүмкін:
- қуықтың қабыну аурулары;
- бүйректің немесе нейрогендік психикалық кемшіліктерге ... ... бар ... 4 топқа бөледі:
1. Емделмейтін, тәрбиесі дұрыс болмаған ақылы кем балалар. ... ... ... ... Ұзақ сырқаттылар, дұрыс тәрбиелеп, емдесе басылып кетеді.
3. Үнемі емес, кейде мезгіл-мезгіл ... ... ... Өте аз, ... ғана ... байқалатын балалар. Бұл ауру кейде
басқа аурулардың (тері ауруларының, ішек құрттарының болуына ... да ... ... ... ... ... болмауына да байланысты пайда
болады.
Энурез жиі байқалатын балаларға ... ... ... тамақ жеп-ішіп,
түстен кейін тұзы аз тамақ ұсынылады ... ... ... ... ... ... ... жатарда тұзды су беруге болады.
13-тақырып. Тері, оның құрылысы мен қызметінің жас ерекшеліктері
Адам терісі 3 қабаттан тұрады: ... ... ...... ... ... Ең қалың қабаты сыртқы қабаты, қалыңдығы 1-2,5 мм. Бұл қабатта
меланин пигменті өндіріледі. Сондықтан терінің түсі пигментке ... аз ... тері ... ... болса – қоңырлау, тым көп болса –
қара қоңыр болады.
Дерма қабатының ... ... ... ... ... Онда
қантамырларының капиллярлары және нерв ұштары бар. Дерманың ... тер ... ... ... ... қорғаныс қызметін
атқарады.
Тері асты клетчаткада тер бездері орналасқан. Олардың өзегі ... ... ... ... ашылады. Тер бездері алақан, маңдай, қолтық,
мойын, арқа және шап ... ... ... май ... май ... бар. Олар алақан, табан терісінен
басқа ... ... бар. Май ... ... тері ... қапшығына
ашылады. Олардың өнімдері терінің түгін және эпидермис қабатын ... ... ... Май ... ... 20 г тері ... ... теріден су, микроорганизмдер өтпейді және микробтарды өлтіретін
заттары теріні тазартып отырады.
Тер және терлеу тетігі, оның жас ... Тер ... ... 500-900 мл су ... Термен бірге мочевина, несеп ... ... Na, К және ... мен ... ... ... бойы ... жүріп отырады, бірақ сыртқы ортаның температурасы
жоғарылағанда, ауыр еңбекпен ... ... ... ... Бұл ... ... ... өндіруі тежеледі, бүйрек капиллярындағы
қысым төмендейді де, ... ... ... ... ... ... ... жүйесімен қамтамасыз
етіледі. Симпатикалық жүйке талшықтарының ... ... ... екі түрлі медиатор бөлінеді: ацетилхолин және адреналин. Егер
ацетилхолин бөлінсе жылы тер, ал ... ... ... тер ... тер ... эмоция кезінде, адам қиналып-қобалжығанда шығады.
Ересек адамның терісінен бала ... ... бар. ... ... ... қабаты өте жұқа, қантмырлары көрініп тұрады.
Терісі тегіс, қыртыссыз болады. Жаңа туған сәбидің терісінің ... ... 1 ... дейін тер бездері жылдам дамиды.
Бала терісінде май көбірек болады.
Терінің температурасы нәрестеде жоғары және ... ... пен ... ... тері ... ... өзгерісі 3-5 жастан бастап
қалыптаса бастайды. Бала 4 жасқа дейін аз ... ... тер ... ... ... орталығы әлі жетілмеген, 5-6 жаста толық жетіледі.
14-тақырып. Мектеп гигиенасы
Мектеп кешеніне қойылатын талаптар. Мектеп кешенінің ... ... және ... әкімшілік үкімімен бекітіледі. Мектеп кешені оқушылар
тұратын үйден қалада 1-2 км, ауылда – 3 ... ... ... жерінің 15% мектеп ғимаратына, 50% өсімдіктер егу үшін, қалған
жерін спорт, демалыс, шаруашылық, тәжірибе алаңдарына пайдаланылады.
Мектеп ... ... ... бөлінеді: қорғаныс, демалыс, оқу-
тәжірибе, спорт және шаруашылық.
Қорғаныс аймағы (0,1-1,0 га) мектеп кешенінің көше ... ... ... ... шуынан, газынан, көше шаңынан қорғайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... арақашықтық 25
м-ден кем болмау керек. Мектеп терезелері мен биік ағаштар ... 10 ... ... 5 м болу қажет.
Демалыс аймағы (0,2-0,3 га) мектеп ауласының жазда көлеңке, ... ... ... ... ... ... таза ... орналасады.
Онда демалып отыратын орындықтар қойылады.
Оқу-тәжірибе аймағы (0,2-0,4 га) биология, география пәндеріне қажетті
тәжірибе алаңдары ... ... ... га) денешынықтыру пәнінен және спорт ойындарына
қажетті алаңдар орналасқан. Спорт аймағы оқушылар санына лайық болу керек.
Шаруашылық ... (500м2) ... ... алыс ... ... ... ... орнынан қашық жерде орналасады.
Мұнда түрлі қоймалар, мектеп гаражы, ... ... ... ... т.б. ... ... ... мен қоқыс жәшіктері
мектеп кешенінен кемінде 25 м қашықтықта орналасуы керек.
Мектеп ғимаратын салғанда оқу бөлмелерінің ... ... ... ... ал ... ... ... терістікке қаратып
салады.
Мектептің барлық бөлмелерін оқу және қосымша бөлмелер деп екіге бөледі.
Оқу бөлмелеріне: сабақ жүретін ... ... ... ... ... физика және химия пәндерінің зертханалары жатады.
Қосымша бөлмелер: әкімшілік, алғашқы медициналық ... ... ... ... асхана, буфет, кітапхана, мектеп музейі,
оқушылар мен ... ... ... ... ... ... мен ... кең коридор
арқылы бір-бірімен байланысады. Бастауыш сыныптар бөлмелері ... ... 1-ші, 2-ші ... ... ... ... ... 50-60 м2, яғни әр оқушыға 1,25-1,50 м2.
Бөлме ұзындығы 8-8,2 м, ені 5,6-6,2 м ... ... Егер ... ұзын ... партадағы балаларға естілмейді, ені кең болса, терезеден түскен
табиғи жарық жеткіліксіз болады.
Сынып ... ... 1 рет ақ ... ... ... ақтау
қажет. Бөлме ауасының температурасы 17-210 С, ... 40-65%, ... ... ... кең болу ... және ... ... ұзын сабақты үй өсімдігін
қоюға болмайды. Терезенің төменгі жақтауы еденнен 60-70 см, жоғары жақтауы
төбемен арасы 15-30 см болу ... ... көз ... ... 1/3 ... ... ... табиғи жарықтың мөлшері дұрыс болады.
Табиғи жарық 150 люкстен кем болмай, әр партаға электр ... ... кем ... ... ал ... ... жарығы 300 люкс болады.
Мектеп зертханаларының мөлшері 66-70 м2, яғни ... ... ... болады.
Мектеп шеберханалары 2 түрлі болады: қыздарға және ұлдарға арналған.
Ұлдар шеберханасының ауданы 50-60 м2 (әр ... 3,3 м2) және ... мен ... көз деңгейінің арасы 45 см болу керек.
Балаларға ауыр жүк көтеруге болмайды. 5-8 жаста - 4 кг, 9-10 ж – 6 ... ж – 10 кг, 13-15 ж – 14 кг, 16-17 ж – 24 кг жүк ... ... ... ... ... шаршамау үшін әрбір 15 минут сайын
2-3 минуттай, ал жоғары сынып оқушылары 40-45 минуттан соң 10-15 ... ... ... ... еңбек ету үшін жаз айларында таңғы 7-11 сағ, кешкі ... ... ... ... ... 5-6 ... ... 2 сағат, 7-8 сынып
оқушылары 4 сағат, 9-11 сныптағылар 6 сағат еңбек етсе ... ... ... ... оқушыларының санына сәйкес болу керек.
Әрбір оқушыға 4 см2 ... залы оқу ... ... ... ... ... жеке бір
қанатының бірінші қабатында орналасады. Оның есігі дәліз арқылы немесе ... ... ... ... ... ... ... киім шешінетін бөлмеде 19-220С
болу керек.
Мәжіліс залының ауданы 12 м2.
Асхананың ауданы әр орынға 0,65-0,70 м2 ... ... ... ... ... ас қоймасы, ыдыс жуатын орын, буфет болады.
Киім ілгіш гардероб екі бөлмеден тұрады: шешінетін жер – фойе және киім
ілгіш гардероб.
Жуынатын бөлме және ... ... ... әр ... ... ені 30 см, ... 16 см болады және онда жарық көзі
болу керек.
Мектеп жиһаздарына қойылатын ... ... ... оқушылардың жасына сәйкес болу керек.
Парта қазіргі талап бойынша бала бойының ұзындығына сәйкес 5 ... тобы бойы 130 ... ... ... ... тобы – 130-145 ... тобы – 145-160 ... тобы - 160-175 см;
Д тобы – 175-190 см ... ... ... ... А – ... Б – қызыл, В – көкшіл, Г – жасыл,
Д – ақ түсті.
Әр мұғалім сынып бөлмесіне парта ... ... ... ... ... сәйкес таңдайды.
Парталарды орналастыру. Бастауыш сыныптарда 3 қатардан, әр қатарға 6-7
партадан, жоғары сыныптарда ... екі ... ... ... мен ... ... 50-65 см, ... аралығы 70-75 см, алдыңғы парта мен
тақта арасы 2,4-3 м, соңғы парта мен тақта ... 8 м болу ... ... ... ... бойлы балалар, нашар еститін, нашар
көретін балалар алдыңғы қатарға отырғызылады.
Оқушы ... ... бел ... мен ... ... ... ... орындық арқалығына тиіп тұрады және ұршық, тізе буындары ... ... ... ... ... ... ... аяқ қойғышына еркін
тіреледі. Білектері үстелдің үстінде еркін орналасады. Партада дұрыс отырып
үйренгенде ғана ... ... ... ... ... ... ... тез шарашап, сабаққа зейіні төмендейді.
Сынып тақтасы – алдыңғы қабырғаның дәл ортасында, бастауыш сыныптарда
еденнен 75 см, 5-7 сыныпта 95 см, ... ... 100 см ... ... 3 м, ені 1,2 м беті ... бірақ жылтыр емес, түсі қоңыр немесе
қою жасыл болады. Сурет, сызу сабағы өтетін ... қара ... ... ... ... бор ... жинайтын жіңішке астауша болады.
Сыныпта көрнекі құралдар мен оқулықтар сақтайтын шкафтар болады. ... болу ... және ... ... қабырғасына орналастырылады.
Мұғалімнің үстелі мен орындығы отырып тұруға ыңғайлы болғаны дұрыс.
Оқушы ... мен ... ... ... кемінде 15-20 см болу керек.
Оқу-техника құралдары (теледидар, ... ... т.б.) ... шаң-тозаңды жинамайтын жағдайды ... жөн. ... ... ... ... ... керек.
Диафильмдерді 7-15 минут, кинофильмдерді және телекөрсетулерді ... ... ... ... 1 не 2 ... ... мен орындықтар, шкафтар, тәжірибе
көрсету үстелі болады. Бір ... 65-70 см ... ... ... ... 130-140 см, ені 60 см, биіктігі 75 см
және тартпасы болады. Зертханалық үстелді ... ... оған су ... сымы ... беті ... ... ... жасалады.
Демонстрациялық үстелдің ұзындығы 3 м, ені 80 см, ... 80 ... ... ... ... ... ... орналастырады. Шкафтың ішінде улы заттар, күшті ... ... ... ... ... арнайы орындарда сақтайды.
Мектепте, зертханаларда қауіпсіздік ережелері, алғашқы дәрігерлік көмек
ережелері мен дәрі-дәрмек жинағы, өрт қауіпсіздігіне ... құм, ... ... болу ... ... ... ... талаптар
Оқу бағдарламасы балалардың жасына қарай жылдан жылға күрделеніп
отырады. Жазғы демалыстан соң ... ... ... ... ... оқу ... басында өткенді қайталап, жаңа тақырып өте бастайды.
Оқу ... ... ... ... мектеп бағдарламасы біртіндеп
қиындап, жыл аяғында қайтадан жеңілдене ... ... ... ... тоқсандық және оқу жылындағы ... сай ... ... ... ... ... ... бейсенбі күннің аяғында шарашау байқалады, жұма, сенбі күндері қабілеті
төмендейді. Демалыстан кейін дүйсенбі күні ... ... ... ... ... қиын ... қою ... Жұма-сенбі күндері сабақ
санын және қиын пәндердің мөлшерін азайту қажет.
Қиын ... ... ... ... ... ... Қиын
пәндерге: физика, грамматика, математика, химия пәндері жатады.
Күнделікті сабақ саны төмендегідей болғаны дұрыс:
- 1-4 ... ... 4 ... 5-7 ... 6 ... ... сынптарда 6-7 сабақтан аспау керек.
Мектеп оқу-құралдарына қойылатын гигиеналық ... ... тез ... ақ немесе сарғыш түсті тегіс қағаздан
жасалады. Кітаптың мұқабасы мықты, ұзақ пайдалануға болатын, салмағы жеңіл
және оңай дезинфекцияланатын болу ... ... ... ... оқулықтардың әріптері мен цифрларының
биіктігі 2,8 мм, әліппелерде – 4,5 – 3,5 мм; 2-4 сыныптар үшін – 2,1 – ... 5-11 ... үшін – 1,75 – 1,50 ... ... ... 100-110 ... құралдар ақ қағазға жасалады, әріптерінің биіктігі кемінде – 3
см.
Қалам-қарындаштардың жуандығы – 7-8 мм, ... – 140-170 ... ... ... ... түсінік.
Оларды болдырмау шаралары
Жұқпалы аурулар дегеніміз патогенді микробтар немесе вирустар
қоздыруымен пайда ... ... ... ... өз ... ... Балалар жұқпалы
ауруларына: қызылша (корь), ұшпа ... ... ... ... күл ... ... ... (полиомелит), желшешек
(ветряная оспа), көкжөтел (коклюш) жатады.
Қызамық – қоздырғышы стрептококтар. Сондықтан ауруды тек қызамықпен
ауырған ... ғана ... ... баспамен ауыратындардан да
жұқтырады.
Егер ауру асқынбаса, стрептококтың бөлінуі 7-10 ... ... ... жұқпалы кезең ұзарады. Балаға ауру науқас адаммен қарым-қатынас
кезінде ойыншық, кітап, ... ... ... ... ... қызу көтеріледі, бірнеше сағаттан кейін
немесе келесі күні баланың денесінде қызарған ұсақ бөртпелер пайда ... ... ... түгел шығады. Жамбас-кіндіктен төмен жерге, шап,
қолтыққа қалың шығады.
Бөртпелер 3-5 күндей тұрады. Ең ... ...... ... ашық ... түсті болады. Алғашқы күні тілді қою сары-сұр түсті
зат басады.
Аурудың алғашқы 5-6 күні бала жатуға тиіс. Балалр ... ... ... 22 күн ... баруға болмайды.
Антибиотикпен емдейді.
Күл - қоздырғышы уландырғыш күл таяқшасы, оның ... у ... ... ... ... көзі – ... адам немесе ауру таяқшасын таратушы сау
адам бола алады. Жасырын ... 2-10 ... ... ... тән белгі сұрғылт, бүкіл жұтқыншақты жауып
тұратын маржандай жылтыраған немесе ойық-ойық болып тұратын сірі ... ... үшін ... ... ... керек.
Жұтқыншақтағы күл өте ауыр өтеді. Қызуы 40º жетеді, жұтқыншақ қызарып
ісінеді, мойны ісініп, бала ... Бұл ... дер ... ... бала ... ... төнеді. Ең басты күл ауруына қолданатын дәрі
– қан сарысуы. Күлмен ауырған баланы тез ауруханаға жеткізу қажет.
Қазір күл ... ... ... ала ... ... ... ... егілмей қалған балалар ауруы мүмкін.
Жұлынның қабынуы (полиомелит) – ... ... Күл ... сияқты
алдына ала егудің нәтижесінде сирек кездеседі. Бірақ егілмеген балалар үшін
өте қауіпті.
Ауруды ...... адам ... оның ... ... ауру екі ... жұғады: 1) ауру адаммен қарым-қатынаста ауа арқылы;
2) жуылмаған көкөніс-жеміс арқылы ішке ... ... 3-35 күн. ... ... жүйке жүйесін зақымдап, сал
ауруына соқтырады. Кейде жеңіл өтеді.
Белгілері әртүрлі: қызуы көтеріледі, құсады, іші ауырады, кеңірдектің
шырышты қабаты ... ... ... ... ... ... кезеңі 2-5
күнге созылады. 4-5 күнде қызуы төмендейді. Осы ... ... ... сал бола ... ... еттері жиі салданады, қол, мойын, кеуде
бұлшықеттері сирек салданады. Ауруханаға жылдам жеткізу керек.
Кейбір балаларда, әсіресе ... ... ... ... тез, ешбір
белгісіз өтеді. Егер баланың бұлшықеті ... ... ... ... ... ... қажет.
Желшешек – қоздырғышы вирус.
Белгілері: денеге шырышты қабыққа ұқсас күлдіреуіктер шығады, оның
ішінде сары су ... ауа ... ... ... оның ... ... кезде және
қабыршақтанып түсу кезінде жұғады. Желшешек ауруын жұқтыру қаупі ... ... ... 14-21 күн орташа – 14 күн.
Ауру жедел басталады, ... ... ... ... ... ... болады. Бұл ауру онша ауыр болмайтындықтан дәрімен
емдеудің қажеті жоқ, бірақ балаға гигиеналық ұқыпты күтім ... ... ... 1% -дық ... ... ... – қоздырғышы вирус. Ауруды таратушы – ауру адам. Ауру
ауа ... ... ... ... 8-10 күн, ... 17 ... дейін созылады.
Белгілері: дене қызуы 38,5-39º-қа көтерліеді, тұмау, ... ... ... қабығы қызарады. Бала мазасызданып, жылауық келеді.
Осы кзде баланың екі жақ шырышты қабығынан азу тістері айналасынан,
еріннің шырышты ... тіс ... ... дәннің көлеміндей ашық-
қоңыр ... ... ... 4-5 күндері жаппай бөртпелер шығады.
Бөртпелер ұсақ қызғылт нүкте түрінде құлақ сыртына, ... ... ... ... ішінде ол бетке, мойынға, кеудеге, арқаға жайылып, келесі күні
бүкіл денені, қолды, ал 3-ші күні ... ... ... ... ... ... ... болады. Сосын қызуы түсіп, бөртпелер ... 2-3 күн ... жату ... 3 ... ... дейінгі сәбилер төзе алмайды. Себебі, оның
организмне анасымен ... ... ... ... да ... тәрізді әртүрлі болып, кейде жеңіл өтеді.
Бала жатқан бөлмені таза ұстап, жиі-жиі желдетіп тұру ... ... ... тазалаған дұрыс.
Ұшпа (краснуха) – қоздырғышы вирус. Ауруды таратушы – ауру ... ... 15-24 күн, ... 16-18 күн.
Ұшпа ауруы білінгеннен бірнеше күн бұрын жұтқыншақта оның вирусы
табылуы ықтимал. Аурудың ... ... ... ... ... ... күн ішінде ауруды жұқтырады.
Белгілері: ұшпа баланың бетіне қызғылт теңбілді бөртпе түрінде шығудан
басталып, ... ... ... ... ... ... буындардың
айналасында, арқаға, жамбасқа, қолға және аяққа жайылады. Сонымен бірге,
балада ... ... ... пайда болады.
Ұшпаға тән тағы бір белгі – лимфа түйіндерінің, әсіресе желке ... ... ... ... ... ... көтеріледі. Бөртпелер 2-3
күннен кейін кетіп қалады да, ... ... із ... балалар мен ересек кісілер бұл ауруды ауыр көтереді: бастары
қатты ауырып, ыстығы ... ... ... едәуір үлкейеді. Бұл ауру
аяғы ауыр әйелдерге алғашқы үш айында өте қауіпті. Себебі, ... ... ... ... ... ... және ол ... перзенттің
қалыптасып келе жатқан ағзаларын да зақымдап, оның дамып-жетілуінде ауыр
кінәраттайды.
Ана жүктіліктің алғашқы айларында ... ... онда оны ... ... шықшыт безінің қабынуы (паротит) немесе шошқа мойын деп те
атайды.
Қоздырғышы – вирус.
Ауру – сау адам мен ауру адам бір үйде ... ... ауа ... ... ... ... ауыз, жұтқыншақтың шырышты қабығы арқылы
организмге еніп, көбінесе жүйке жүйесін, бездерді – соның ... ... ... ... аталық ұрық безін зақымдайды.
Жасырын кезеңі 11-12 күн, кейде 26 күнге жетеді. ... ... 21 күн ... ... бас ... қызу 38-39º дейін көтеріледі. Егер ауру құлақ
айналасындағы сілекей бездеріне ... онда бала ... ... және ... ... ... ... алдыңғы
жағынан сырғалықтан және құлағының артынан ісік ... ... Бұл ... ... сосын 1-2 күннен соң 2-ші жағынан шығады.
Жасөспірім ер ... ... ... ... ... ұрық ... (орхит). Алғашқы аптаның соңына қарай төмен түскен қызуы тағы
да көтеріледі: басы, ұмасы, шабының маңы сыздап ауырады, ені ісіп ... ... ... ... ... мазасызданып, үрейленеді.
Сондықтан оларға 5-7 күндер ішінде басылатынын айтып түсіндіру ... ... ... өтсе ... бала ... ... мүмкін. Мұндай жағдайда
бала дәрігері мен хирургтің кеңесі өте қажет.
Шіріншеде асқазан безі ауруының қабат жүруі тән, оның негізгі ... ... ... ауруы, жүрегі айну, құсу, тамаққа тәбеттің болмауы.
Шіріншемен ауырғанда серозды менингит (ми ... ... ... Бұл ... 3-6 ... ... қайтадан көтеріліп, бастың
ауыруы мен құсудан білінеді. Бала денесі болбырап, манаурайды, ... ... ... ... ... ... әдетте үйде емдейді. Ісінген
сілекей бездеріне 3-4 сағ. құрғақ қыздыратын компрес ... Ал ... ... ... ... ұрық ... суық суға ... салфетка
салады да, ол жылынғанда оны алмастырып отырады. Егер орхит өте ауыр өтсе,
баланы ауруханаға жатқызады.
Менингит кезінде де ... ... ... Бұл ... ... ... емдеу үшін жұлын пункциясын жасайды.
Көкжөтел. Қоздырғышы - өте ұсақ, таяқша тәрізді бактериялар. Жасырын
уақыты 5-8 күн, ... 21 ... ... Балаларда қызылшадан кейін екінші
орында тұр. Көкжөтел адамның тыныс жолын ... ... ... ауа ... ... ... 1-7 жас ... балалар шалдығады. Көкжөтелдің
балаға зияны көп. Ол әсіресе ... ... ... ... ... ... ... балалардың өсуі тежеледі. Егер көкжөтелге
қызылша мен ... ... бала ... ... ... Көкжөтелмен 1 айға
жуық ауырады. Көкжөтелден кейін бала организмінде оған ... ... ... ... ... ... сілекей қабығына орналасып алып,
ұзақ уақыт бойы көбейе ... ... ... мен ... улы зат ... ... ... жүйке талшықтары көкжөтел
бөліп шығаратын улы ... ... ... тітіркеніп отырады. Содан бала
үздіксіз жөтеледі. Жөтелі ұзаққа созылса, ауа жетпегендіктен ... ... ... ... кетуі мүмкін. Жөтел кезінде ауру баланың бет-аузы
қимылдайды, тілі ... ... ... ... ... тістерге үйкеле
бергендіктен тілінің астыңғы жағында жара пайда болады. Бұл да көкжөтелдің
айқын белгісі. Түнде көбірек ...... ... ... ... ... ... кезінде басталады.
Аурудың дамуы стрептококк жұқпалы ауруымен байланысты. Көбінесе баспа,
жоғары тыныс жолдарының қабынуы салдарынан ... ... ... ... ... созылмалы тонзилит, тіс жегі байқалады.
Бұл ауруда дәнекер ұлпасы зақымданады. ... ... және ... дәнекер
ұлпалары. Клиникалық белгілері баспамен ауырғаннан кейін 7-15 күннен кейін
білінеді.
Аурудың басталуы әртүрлі болуы ... ... ... ... Жедел
басталғанда қызу көтеріледі, буындары ауырады, ересек балалар ... ... ... ... ... ... зақымданады.
Балалардың ревматизмінде жүректің екінші және жиі үшінші қабаты
зақымданады. Ең ... ... ... эндокард және эпикард зақымданады.
Ревматизм жүрек порогының пайда болуының негізгі себебі болып ... тағы бір ... ... тыс) ... ... ... Буындары ауырып, ісініп кетеді, терісі қызарады.
Ревматизмге диагноз қоюға зертханалық зерттеулердің маңызы зор: ... ... ЭТЖ ... ... ... ұзақ ... ... түрінде ауруханада
емдеу керек.
Аурудың алдын алу үшін бала ... ... ... ... ... тіс ... дер кезінде емдеу қажет.
Балалр мен жасөспірімдердің жұқпалы ауруларының ... алу ... ... ... – 1-ші екпе 5-7 ... жасалады; 7, 12, 17 жаста
қайталанады.
2. Полиомелитке қарсы – 2 айда жасалады; 1, 2, 3, 7, 15-16 ... Күл ... ... ... және ... (АКДС) қарсы 1-ші
екпе 5-6 айда, 2-3 және 6 жаста қайталанады.
4. Шешекке (натуральная оспа) қарсы 1-ші екпе 1-1,5 жаста, 8 және ... ... ... (корь) қарсы 10 айдан бастап 1 жасқа ... 1 рет ... ... ... төмендегідей факторлардың әсерінен болуы мүмкін:
1. Сыртқы факторлар – химиялық, физикалық тітіркендіргіштердің әсерінен
тері қабынуы болуы мүмкін. ... ... ... ... ... факторлар : а) микроскопиялық ауру қоздырғыш
саңырауқұлақтар әсерінен ... ... ... шалдығады;
б) паразиттер – қотыр;
в) вирус – ұшық.
Ішкі мүшелердің ауруының әсерінен әртүрлі аллергиялық аурулар ... ... көбі ... ... белок, май, көмірсу
алмасуы бұзылғаннан, жүйке-жүйесінің, ішкі секреция жүйесінің қызметтерінен
болуы ... ... ... ... алу үшін 14 айға ... егу ...

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Генетиканың даму тарихы."29 бет
Ішкі секрециялық бездер. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық – гигиеналық және жыныстық тәрбиелеу12 бет
Балалар мен жасөспірімдерді физикалық тәрбиелеуде медициналық бағалау.21 бет
Геронтология мәселелері жайлы3 бет
Мұғалімдер мен мектеп қызметкерлерінің мектептегі бірлесе жүргізетін жұмыстары12 бет
Өсу даму антропометриясы3 бет
Өсу даму антропометриясы жайлы4 бет
Өсу мен даму антропометриясы5 бет
Жедел іздестіру қызметін прокурорлық қадағалау12 бет
Көрсеткіштік функция, оның қасиеттері және графигі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь