Ақан сері өмірі мен шығармашылығы

Ақан сері өмірі мен шығармасы туралы әр тұста әркімдер жазып, бірін бірі толықтырумен келеді. Ақынның өмірінен көрі шығармаларының (ақындық және композиторлық) ғылыми зерттелуі қырық жылдың бойында недәуір кең қамтылып, терең тексеріле бастады, әдебиет тарихына қосылған тың олжаға айналды. Бұрынырақта басылған ұлтшыл-байшыл әдебиетшілердің еңбектеріндегі Ақан шығармаларына және оның өміріне байланысты теріс болжаулар мен бұрмалаулардан советтік әдебиетшілер Ақанды тазартты; асыл Ақанды феодалдар ақыны деп жариялаған, әсіре солақайлар пікірі де қазір ғылым санағына қосылмайды. Бұл жағынан біздің әдебиетші ғалымдарымыз Есмағамбет Ысмаилов («Әдебиет және искусство» журналының 1941 жылғы 2-санында «Ақан сері» атты көлемді мақала бастырған), Ахмет Жұбанов (композиторлар туралы 1942 жылы шығарған кітабында), Қажым Жұмалиев (Қазақ әдебиеті) оқу құралы ІІ бөлім, 1940 жылы шыққан), Айқын Нұрқатов («Қазақ әдебиетінің тарихы» ІІ том, 1961 жылы шыққан), тағы басқа әдебиетшілер көп еңбек сіңірді.
Бірақ Ақанның өмірі жайындағы білігіміз 20 жылдардағы алғашқы қысқа мәліметтерден байыған жоқ, барлық зерттеушілердің өмірбаянында айтарлығы белгілі бір схемадан шықпайтын, жұқа сүрлеу ғана болып келді. Осы бәрімізге мәлім қысқа схема бойынша: біз Ақанның 1843 жылы туып, 1913 жылы өлгенін, алғашқы оқыған Көнтеу деген мұғалімімен он үш жасында ұрсысып оқымай кеткенін, серілік жолына түскенін айтамыз, ашық болған қыздарының аттарын атаймыз. Құлагердей жүйрігі, «Қара торғай», «Көкжендеттей» құстары, құмай тазысы болғанын айтамыз. Осының бәрін әркім өзінше әсемдеп, жан бітіріп әңгімелеуге тырысатын, бірақ сол Ақанның өзін көрген, әйтпесе Ақанмен бірге болғандармен сөйлесуден жазылған, кепілдікке жарайтын материалдар жоқ. Сондықтан кейбір жолдастар «Ақан сопылыққа ұрынған» дейтін, жалған, тарихи фактілерге сүйенбеген, логикасыз пікірлерді де растап келді. Мінеки Ақан өмірі туралы бүгінге дейін білетіндеріміз осы шамада ғана.
Ақан өмірінің осы кезге дейін дерексіз сипатталуына, аз ғана фактілердің айналасында ғана сөз болуына әдебиетшілеріміз айыпты емес. Соңында архивы, күнделіктері, жазысқан хаттары замандастарының естеліктері қалмаған ақын жайы мұндай қиындықтарға ұшырамауы мүмкін емес.
Осындай тұста Ақанды көзімен көрген, Ақан замандастарының бірсыпырасымен сырлас болған (әсіресе Ақанның 50 жасынан өлгеніне дейінгі өмірін өте жақсы білетін) Хамит Тілеубайұлы сияқты әрі білгір, әрі сауатты қарияның табылуы өте қуаныш. Хамит қарияның Ақан туралы жазған бірінші естелігін («Жұлдыздың» 1962 жылғы 7 санында жарияланған) Ақанның осы жинағына қоса бастық. Осы шағын естеліктің өзінде Ақан тірілгендей, өз тұстары, өз ортасымен қайта бір көрінгендей сезіледі: бірде сөйлеген сөзін, салған әнін естісек, бірде түр-сипатын, киген киімдеріне дейін көріп қаламыз. Ақан қуанса қуанған, ардагер жүйрігіне шадыман көзбен сүйсіне қараған
        
        Ақан сері өмірі мен шығармасы туралы әр тұста әркімдер жазып, бірін бірі
толықтырумен келеді. Ақынның ... көрі ... ... ... ғылыми зерттелуі қырық жылдың бойында недәуір кең қамтылып,
терең тексеріле бастады, әдебиет тарихына қосылған тың олжаға айналды.
Бұрынырақта басылған ұлтшыл-байшыл әдебиетшілердің еңбектеріндегі ... және оның ... ... ... ... мен
бұрмалаулардан советтік әдебиетшілер Ақанды тазартты; асыл Ақанды феодалдар
ақыны деп жариялаған, әсіре солақайлар ... де ... ... санағына
қосылмайды. Бұл жағынан біздің әдебиетші ғалымдарымыз Есмағамбет Ысмаилов
(«Әдебиет және искусство» журналының 1941 жылғы ... ... ... ... ... бастырған), Ахмет Жұбанов (композиторлар туралы 1942
жылы шығарған кітабында), Қажым Жұмалиев (Қазақ әдебиеті) оқу құралы ... 1940 жылы ... ... ... («Қазақ әдебиетінің тарихы» ІІ
том, 1961 жылы шыққан), тағы басқа әдебиетшілер көп еңбек сіңірді.
Бірақ Ақанның өмірі жайындағы білігіміз 20 ... ... ... ... жоқ, ... ... өмірбаянында айтарлығы
белгілі бір схемадан шықпайтын, жұқа сүрлеу ғана болып келді. Осы бәрімізге
мәлім қысқа схема бойынша: біз Ақанның 1843 жылы ... 1913 жылы ... ... ... ... ... он үш ... ұрсысып оқымай
кеткенін, серілік жолына түскенін айтамыз, ашық болған қыздарының аттарын
атаймыз. Құлагердей жүйрігі, «Қара ... ... ... ... ... ... ... бәрін әркім өзінше әсемдеп, жан бітіріп
әңгімелеуге тырысатын, бірақ сол Ақанның өзін ... ... ... ... ... ... ... жарайтын материалдар жоқ.
Сондықтан кейбір ... ... ... ... ... жалған, тарихи
фактілерге сүйенбеген, логикасыз пікірлерді де растап келді. Мінеки ... ... ... ... ... осы ... ғана.
Ақан өмірінің осы кезге дейін дерексіз сипатталуына, аз ... ... ғана сөз ... ... ... ... ... күнделіктері, жазысқан хаттары замандастарының естеліктері
қалмаған ақын жайы мұндай қиындықтарға ұшырамауы мүмкін ... ... ... ... ... Ақан ... сырлас болған (әсіресе Ақанның 50 жасынан ... ... өте ... ... Хамит Тілеубайұлы сияқты әрі білгір, әрі сауатты
қарияның табылуы өте қуаныш. Хамит қарияның Ақан ... ... ... («Жұлдыздың» 1962 жылғы 7 санында ... ... ... қоса ... Осы ... ... ... Ақан тірілгендей, өз
тұстары, өз ортасымен қайта бір ... ... ... ... сөзін,
салған әнін естісек, бірде түр-сипатын, ... ... ... ... Ақан ... ... ... жүйрігіне шадыман көзбен сүйсіне
қараған халыққа да араласқандай ... ... ... түп-түгел
сенімді.
Бізге 81 жасында келіп табысқан, Ақан туралы ... ... тың ... ... ... ... ... қара дәптерінде Ақанның өмірі
туралы бірсыпыра қызықты әңгімелер айтқан. Мен әрі ... әрі ... ... ... ... бұрынғы схемаларды қайталай отырып, көптеген
жерде Хамит Тілеубайұлының куәліктеріне, оның өз ... ... ... ... ... Ақан серінің өмір тарихы төрт аяғынан ... ... ... ... ... ... ... аулақпыз. Бірақ
Хамит ақсақалдың Ақанды бұрынғыдан молырақ ... ... де ... ... жері осы ... ... облысы, Айыртау ауданындағы
Қоскөл деген жер. Бұл әсем Айыртау мен Бурабай тізбегіндегі аса бір ... ... ... мен ақ қайың шоғыр-шоғыр, ойдым-ойдым ... ... ... таулары тауларына тізгін тастаған жасыл өлкеде
1843 жылы Ақан туыпты, орманы әнші, желі күйші дала ... ... ... ... ... нәрестені қуанышпен қарсы алыпты. Көлімен
тербетіп, жерімен желпіпті, кеудесіне күй құйыпты, аузына жыр ... ... руы ... ... ... ... ... Құдайқұл деген кісі де
ақын, әнші болған кісі көрінеді. «Құдайқұл қасына он жігіт ертіп ел ... ... ... ... - ... ... ... – Онда бір бай қызын
ұзатайын деп жатыр екен, сол ... ... ... ... көп қыздың
ішінде Кенжебике деген қызға көзі ... ... да, ... ... ... ... ... ұнатқанын білген соң қыз атасы да
қуана ... ... ... ... ... ... деген кісілер
туған. Ақанның әкесі Қорамса осы Кенжебикенің кіші ұлы Жаназардың баласы.
Қорамса да ерте ... ... сала ... енші ... өз алдына ауыл
болған, Боқан өзегі деген жерге ... ... ... ... ... ... Қорамса епті жігіт болып, жастайынан саудаға араласқан,
тез байи бастағандардың бірі болыпты. Кең ащы мен екі ... ... ... ... ... айында Ақан туыпты. Сол жер әлі «Ақан туған»
деп аталады» - дейді Хамит ақсақал.
Молданың қойған аты ... ... ... жұрт ... Ақан деп
кетіпті. Ақан туыстарының үлкені Айша, інілері: Мұқамбет, ... 13 ... ... әке ... ... Көнтеу деген молда
әмірін екі етпеген Ақан өз аулында ескіше сабақ оқиды. ... одан әрі ... ... енді ... өз ... көріп, өз бетімен бағалай бастаған
Ақан ... ... ... ... рұқсат бермегеніне қарамастан
Қызылжардан келген бір сәудегермен қашып кетеді. Онда барған соң Уәли ... ... ... жыл оқып білімін арттырады. Мінеки Ақан
білімінің мөлшері осы тәрізді. ... ... 16-17 ... ... ... ... табысады да, аузынан ән-жыр төгіледі, шәкірт жігіттен ... ... ... ... ... Қарауыл Бадырақ баласы Бекбас
деген кісінің сегіз ұлының ішіндегі ерке қызы Бәтима екен, бірақ әні-міні
аламыз деп ... ол қыз ... ... ... ... бір ... соң, ... қайтарда Баян көлінің басындағы бір қызойнақта Ақан ... ... ... ... ... (оның да аты Бәтима) танысып, жарасады. Осы
екінші ... Ақан он ... өмір ... екі қыз бір ұлдың ... ... ... қызы ... кіші ... белгілі Зілғараның Дәуітбай
деген баласының баласы Қамитқа ұзатқан. Ал ... боп ... ... ... ... Ыбан ... ... ұзақ жасаған, 3-4 баланың әкесі болған. Ыбан
кейін, 1932 жылы өзінің туған жері ... ... ... ... сері ... отты ... ... кілең дарынды жастар:
ақындыққа, әншілікке, палуандыққа ыңғайлы қыз-бозбала ... ... ... ... ... ... өз ... думанға, тойға, ән-
күйге бастап кететін Ақанды әсіре кертартпа кәрілер, шариғатшыл дүмше
молдалар ... ... ... ... ... бірі – Ақанның өз
әкесі Қорамса. ... ... ... құйындай үйірілген Ақан тобына төтеп
бере алмайды, әке дәулетінің шайқалғанымен есептеспеген сері ... ... ... ... ... ... ... Ақан қарауылдың көбей
деп аталатын елінің ішіндегі Шөкетай деген кісіден бір ат, бір сиыр, 25 сом
алтын ақшаға ... ... ... ... ... ... Ақан тобы да молая,
ірілене түседі. Алыс – Кіші жүздегі ... бір асқа ... қоса ... сапарға қадірлі Ақанда шағын топпен жібермей, қасына ... ... де ... ... бірі ... батыр атанған Әлібегі
көрінеді. Үлкен бәйгенің алдымен келген Құлагер ... екі ұдай ... ... ... өтпей үркіп, сырт айналып кетіпті. ... ... атақ сол жолы ... ... келген аз ғана топ
Арғынға ... ... ... ... ... ... шығарыпты,
«қарақшыны айналып өткен үркекке бәйге бермейміз» депті. Бірақ тегеурінді
Әлібек батыр бой бермей, бәйгесін ... ... ... ... ... Ақан тобы елге көңілді қайтады. Жолай шадыман Ақан серіктерін әнге
бөлейді, асыл сөздің қызығына ... ... ... ... ... ... мен әншілігіне ырза болған Әлібек оны сол тобымен аулына
әкеледі, өз үйінде бір жұма ... ... ... ... ... ат мінгізіп, қолына Қара торғай дейтін қыран бүркітін қондырып
ұзатып салады. Сайрат дейтін ... бір ... ... ... алған Базарала
дейтін құмай тазыны қымбатқа сатып алады. Осындай даңқты жүйрік пен қыран
ұшырып, ... ... ... Ақан ... ... жары ... ... жатқан үстінен шығады, ұзамай Бәтима қайтыс болады.
Содан ... жыл ... соң ... ... ... деген кісінің
Ақтоқты атты қызына Ақанның көңілі ауады. Үстін-үстін барып жатқан ... әсем ... да ... ... салады. «Ақ көйлек», «Сұлу қызға»,
«Ақиық пен ақ түлкі» ... ... ... ... ... ... ... еріксіз егіледі. Жүрекке жүрек, білекке білек ұсынады. Бірақ
қосыла қою оңайға соқпайды. Өйткені Ақтоқтыны ... ... ... ... ... бай Сүтемгеннің баласы. Сол зор күштен сескенген ойлы қыз
Ақанға ... ... ... ... ... ... адам еді, мені қазір әкетсең
барлық жаман ат, ... ... ... ... ғой. Мені аясаң, ауылдан
кетіп, ұзатылып бара жатқанымда алып қаш, туыстарым сөзден аман ... ... ... Ақан: «Мен алсам қыз күніңде ... ... ... - ... ... Ақан мен Ақтоқтының жарастығын білген жұрт
гуілі ілезде тарап кетеді. Бір жағынан ... ... ... еңіресе,
екінші жағынан хабарланып қалған қайын жұрт сақтығы күшейеді.
Қаруланған, жасақтанған ... ... ... ауыл ... түні ... алынады. ақырында ұзатылар күні жақындаған қыз Еркімбай
деген жездесінің аулына (туған апасының ... ... ... ... ... еді. ... ... Ақанды ұмытатын ет» деген
сәлем айтады. Жегжатпен танысуға шыққан қыздың сапары алып ... ... ... жол ... де, алып ... бел ... Ақан өзінің інісі мен
Шәкей деген ... ... ... «Сендер де қыз апасының аулына
барыңдар да, ... ... ... ... Біз ... ... 25 ... тосамыз. Егер қыздар тобын қорғаушылар көбейіп кетіп алдырмастай
болса ... ... ал ... ... ... болса, қосылып ән салыңдар
да, сол беттеріңмен өте беріңдер деп, уәде ... ... ... Бір
күн жатып, келер күні кешке екі жігіттің ... ... ... ағаштың
ішінде бассалған қарулы топ Ақтоқтыны пәуескеден суырып алып кете ... ... мен ... ... ұйып тыңдаған қыз айнып қалыпты. ... ... ... ... ата, ... ақ батасын аттағым келмейді. Аз
ғана күн күліп-ойнағанымыз жетер, енді, Ақан аға, мені ... деп ... Ақан ... ... Бірнеше күннен кейін Ақтоқты ұзатылады. Ақтоқты
содан кейін барған жерінде 3-4 баланың анасы атанып, 70-75 жасқа дейін өмір
сүреді. Ақан ... алам деп ... 31-32 ... ... ... ... ақсақал, демек бұл 1877 жылдары.
Ақанның Ұрқия деген сұлу қызға үйленгенін осы ... ... ... ... ... растаған. Бұл туралы қысқа ғана Есмағамбет
Ысмаилов жазған ... ... ... ... ... екінші бір
асқан сұлу ақмаралы Тінәлінің Ұрқиясы түседі. Соған ғашық болып, қызды бір
түнде алып қашады. Қыз үш ... ... ... ... ... Ақан қайта
Ақтоқтыға айналып келеді. Ақтоқты Ақаннан бойын аулақ салады, ... ... ... ... ... жылы ... қарамай, суық түс
көрсетеді» - дейді Есмағамбет Ысмаилов (жоғарыда аталған мақаласында). Осы
пікірді басқалар да ... ... ... ... ... туралы
Хамит ақсақал да әңгімелейді. Ол кісінің білігі бұл турада болмысқа көбірек
ұсайтын, ойға да ... ... ... ... ... деген сөздер
көбінесе романтикаға айналдыру, Ақанды жалғыз ... ... ... ... оған ... ... ... асырмай-төкпей халыққа, қауымға
байланыстыра айтады. Қария былай дейді: - Қарауыл ... ... ... ... ... ... ... алты-жеті бала өсіп, өнген. Сол Нұрбайдың
баласы Тінәлінің Ұрқия атты жақсы қызын ... ... ... ... түсіп қойған екен. Ақтоқтыдан тірідей айрылған Ақан балдырған Ұрқияға
үйріле түседі де, ... хат ... ... ... ... қосылуға
уәделеседі. Бірақ ұзамай қыз атастырған жеріне ұзатылуға айналады да, ... ... ... Ұрқияны алып қашады. Күллі Қожым болып жиылып
сөйлеседі, бітімге ... деп ... ... іштерінде Қожымның батыры
атанған Тулақ бар, жабылып Ұрқияны тартып әкетеді. Сонда жол ... ... ... ... екінші жақтан Құлагермен топ кісіні айнала ... ... ... өзі ... ... ... Тулақ Ақанды атпаққа
ыңғайланғанда, «Ақанды оққа қалай қиясың!» деген ... ... ... Күндерден күн өтеді, бірақ Ұрқия ... ... ... ... ел-жұртына: «Мені Ақаннан айырмаңдар» деп ... ... ... ... ... соң, ... ... қыздың тілегін
орындайды. Ұрқияны сүйген жеріне қолдарынан ... үшін ... ... ... кейін ақсақал адам ғой деп баяғы өзін атпақ болған Тулаққа
Құлагердің ... ... екі ... ... сыйға тартады. Тінәлі
қажы Ұрқияны той жасап өз қолынан Ақанға ұзатады. Бірақ ... ... ... екі жардың, тең ғашықтардың біріккен өмірлері ұзаққа
созылмайды. Үш ... ... ... ... өледі. Сүйген жары, тапқан
ләззаті көрген түстей өткен Ақан тағы да ... ... ... ... ... серінің басына үйірілген қайғы бұлты
қалыңдай береді. Күзде Ұрқиясы өлген ... сол ... ... ... ... Қара ... бір түнде тұғырында өліп шығады. Артынан он ... ... ... ... жеп ... деп ... ... құмайы
өледі, ал көктем шыға Құлагерге ... ... ... ... ... 14
жасында қайтыс болады. Сүйтіп келер жазға Ақан құшағында жары жоқ, ұшыруға
құсы жоқ, жүгіртуге иті жоқ күйге ... ... ... де, ... ... ... болып қалады.
Сол жылы Сағынайға август айында ас беріледі деген хабар таралады.
Керейдің ... ... қол ... ... ... асқа шақыру қағаз
жібереді. Шабатын аттарын, күрескер палуандарын ала ... ... ... бірі ... ... ... ... да жетеді.
- Ақан асқа барар ма екен, Құлагерін қосар ма екен? – ... ... - ... ... ... аз ... ... өзінен артық бола ма
деген ... ... ... ... ... алданышы жалғыз Құлагері емес пе,
оны бәйгеге қос деп қолқаламайық, өзі апарам, қосам демесе, ... күз ... ас ... ... ... түседі. Ақанның да елеңі
артыла береді. Осындай тұстағы ... ... ... ас ... ... білгілері келеді. Сонда Ақан: «Құлагерді асқа апару оңай боп ... ... қалу одан да қиын ... Асқа ... ... Айберген күн
бұрын қуанып, Құлагерді сипап, жанынан ... еді. Соны ... ... ... деп ... ... ақсақалдың дәптерінен). Осыдан әрі
Ақанның Құлагерді алып асқа ... ... ... Тілеубаев ақсақал былай
әңгімелейді:
- Күндер ... асқа ... ... ... ... ... Ақан 25 кісімен, атқа мінгізер Мөкен ... ... алып ... Жолай Бегалынікіне түсіп Құлагерді белдеуге байлатады. Мына топқа
Ақанның туған жездесі (Айшаның күйеуі) ... ... ... ... жатқандарға Бегалы өз кеңесін айтады: - Асқа аттанғалы отырсыңдар
ғой, жолдарың болсын. Менің сендерге айтатыным – сақ болыңдар. ... ... ... ... ... ... ... келді дегенді естісе
өш адамдар зиян жасай ма деп ... ... ... бес аста ... ... ... ... қастандық жасалуы әбден ықтимал. Құлагерді бұл жолы
келген жоқ деп жасырыңдар, - деп ... ... ... Бір жұма ... соң Ақан да ... асқа ... ... бөлінген үйге түседі. –
Көкшетаулықтар келіпті, Құлагерлерін тастап кетіпті дескен ... ... ... Төрт күннен кейін қосылатын аттарды көрмеге, есепке қосуға
шығарады, ат сейстерден өткізіледі. Сонда ... ... ... ... ... шолып келе жатқан Күреңбай деген сыншы кежімдеулі бұрған
Құлагерге кідіреді. Алды-артына шығып көріп болған соң, Күреңбай: - Құлагер
келмепті ... ... ... көрмесем де айтайын, мынау Құлагердің дәл
өзі ғой, - депті. «Жоқ, бұл ... ... деп, ... шу ... Бірақ оған сыншы сенбейді: - Осы ат Құлагер болмаса да, ... боп ... - деп өтіп ... аяғы ... өзіміз білетіндей: бәйгеден аттар оралады, алдымен
келе жатқан Құлагерді Батыраш, Қотыраштардың (осыдан бұрын аттары қалып,
Ақаннан сөз естіген ... ... ... ... ... ... ... осы Құлагерді өлтірушінің аты) Құлагерді мерт етеді.
«Алдыңғы ат баран болмай, қылаң болды,
Жығылмаса Құлагер қайда деймін?!» ... ... ... ... қалған жүйрігінің үстінен шығады, еріп
барған серіктерінің иығы түсіп, көздерінен жас төгіледі.
Осылай күңіреніп отырған Ақанға Қанжығалы ... ... адам бір ... бір ... етін ... ... айтыпты: - Бұл атың жаласына біз де
ортақпыз, өлер жануар өлді ғой, енді елден мүше ... ... ... қайт. Атыңа қастық қылғанның сазасын құдай берсін, аттың киесі ұрсын,
- дейді. Сонда Ақан ... ... ... Менің атым жай өлген жоқ, қастандықпен өлді. Бұл
бір маған емес, ... ... ... ... ... құны ... ... осы елдің бар жылқысын алсам да толмайды. Мен енді ... ... ... Ердің құны белгілі, әйелдің құны белгілі.
Қашса құтылатын, қуса ... ... ... осы ... ... ешкім кеспеген
көрінеді. Ондай аттың құны терісін толтыра ... ... ... деп ... ... ... ғой. – бірақ маған алтын керек емес. Қастандық
қылғандардың алтыны да, өздері де ... ... ... ... ... Ақан ... көрген жүйрігіне жүрегінен жарып шыққан ән мен
жырын арнайды. Ұзақ жолдың бойын күн қатып, түн қатып ... ... ... топтың алдында Құлагердің басын құшақтаған шерлі сері:
«Ор болып қалушы еді шапқан жерің,
Сүйсініп ... еді ... ... ... олжа ... ... қыл ... бұраң белім», -
деп жылай әндетіп отырады.
Жарты жолға ... соң ... Мен елге ... ... ... деп, ... көбімен қош айтысады да, қасында қалған 3-4
серігі мен достары: Баржақсы, Шәйгөздер аулына ... ... ... қосыла көтергісі келген ел Ақанды күздей қыстай ... ... ... ... ... ... ... бойын сергітеді.
Сөйтіп қыстай дос елдің меймандостығын көрген сері ... ... ... Сол ... атақты ақын Мәшһүр Жүсіп те сол жәрмеңкеде
екен, ол Ақанға барып көңіл айтады, сыйластық ... ... Әйел ... ба? – депті Жүсіп ұзақ кеңестің үстінде.
- Алғам жоқ, алмаймын да, - деп Ақан жауап қайырыпты. ... ... ... ... ... ... не ... дегенде Кіші жүз Мөңке би:
«Ердің қайғысын тұлпардың тұяғы, сұңқардың қияғы, сұлу ... ... ... екен. Сол айтқандай қасірет баспас үшін ... ... де сұлу ... ... ... соларға арнаған өлеңің
тоқтамасыншы, - деп кеңес беріпті. Хамит ақсақалдың анықтауынша ... жылы ... Осы ... ... ... ... ... бұл
кездесуі 1877 жыл болып шығады.
Кейбір зерттеушілердің ... ... ... «қиялға берілді»,
«елден бөлінді» деп меңзейтін болжалдары осы тұс. әрине Ақан ... ... ... ... Қат-қабат қазаларға ұрынған сезімтал жанның соның
бәрін елемеуі мүмкін емес-ті. Ондай кезде ... ... Ақан ақын ... ... саналар еді. Оның үстіне жасы да ұлғая ... ... ... өзгеріс енеді: жастық қарқындылық- есейген ұстамдылыққа
ауысады, жалындай жалт ете қалу, ... ... ... айтып қалу
орнына үңілу, ойлану, сөйтіп барып ақылмен түйгенін айту келеді. Енді ... ... ... сұлулыққа құмарлығына, ғашықтық
шабытына - ел ... ... ... ... ... ... сөйлеу қосылады. Енді
ақынға жиын, думан үстіне оңашалық та керек. ... ... ... ... көбірек толғанып, көбірек ойланып айтуға тура келеді. Жас ... ... ... ... ... ... ... Ақан сол түйсіктерін
тереңірек тануға, ақыл елегінен ... ... ... ... думаннан
аулақта жаңа әндер, жаңа өлеңдер шығарады. Ойға құрылған, ... ... ... ... ... бәрі Ақан серінің жан жүйесінде ... ... ... ... бір ... ... ... оңай да
жеңіл ауысып жүргенін көрген көздерге сабырлы Ақан басқа Ақанға айналғандай
сезіледі. Ақан туралы қиялға, періге байланыстырып ... ... ... ... шыққан.
Расында Ақанның елімен байланысы ешуақытта кеміген емес, Ақан ... өзін ... ... ... тыс ... емес. Ақан жоғарыда
аталған жәрмеңкеден қайтқанда жолай Жыланды деген тауды ... қара ... ... ақпа ... ... атты ... аулына
соғады. Сонда өз аруақтылығын сүйе де, айта да білетін қария – былтыр асқа
барарда маған ... ... ... ... ... ... соқпай, қолымнан
дәм татпай қазақ өтпеуші еді,- дейді. ... ... мені ... пе ... ... ... Ақан ... «Қылыш-еке, бұл сөзді не деп
айттыңыз. Әзірет-әлі торға түскенде, дүлдүлі орға түскенде де сіздің ... ... ... пе еді», - дейді, Қылыш жұмған аузын аша ... ... ... бетін өзге жаққа бұрады. Хамит ақсақал былай дейді: «мен Ақанның
елуден былайғы жерінен өлгеніне ... ... ... Ал оның жас, ... сол кезде жанында еріп жүрген адамдардан сұрап қандым. Олар өне бойы
Ақан тобында болған, бірнеше ас, тойларға бірге барған, ... ... ... ... ... Нұрбай баласы тағы басқалар еді», ... Осы ... ... ... Ақан ... ... ... араласып, кезекті жерінде сөз жарысына, өлең, ән жарысына түсуден бас
тартпаған. Ол өзі шығарған әсем ... мен ... ел ... ... ... үйрете жүреді екен. Тәуір, бұзбай айтқандарын мақтаса,
мәселен, Қазыбек деген жас әншіге ... ... ... ... ... ... әншілерге «өзімнен кем айтпайды екенсіңдер» депті.
әнді ... ... ... ... ... - Менің әнімді айтуыңа
ырзалығым жоқ, шырақ. Себебі өлең, ән деген өмір бойына жоғалмайтын нәрсе,
бір адам ... ... одан ... одан да бұзып айтса, жаласы Ақанда
қалады. Әндерімнің көзін ... ... ... ... айтсаңдар маған да
үлкен абырой. Мен ән мен ... ... ... ... ... ... ... кетер үлесім емес пе? ... – дейді екен.
«Енді үйленбеймін» деген Ақанның ынтыға ғашық болып, құмарта құлаған
өлеңдерін ... де ... ... «Үш тоты», «Сырымбет» ... ... ... ... ... аңғарылады; үйлене қойғысы
келген жерде егделігі бөгесін жасағандай сезіледі. Есмағамбет Ысмаилов
жолдас: «Жамал ... ... Ақан ... жоқ. ... ... ат ... жамалға арналған «Сырымбет» атты өлеңін ... ... ... ел жігіттері ойынын тоқтатып қойып, ауыл сыртындағы ... ... ... ... ... ... тыңдайды... »
дейді. Қызықты да көрікті суреттелген. Бірақ мұнда да Ақанды ... ... ... ... бар. ... ... – Балқадиша
турасында да айтылып келген. Ал ... ... түн, тау, ... гөрі ... өмір жарасымды және сиымды сияқты. Ол бірде
Мәшһүр Жүсіптің кеңесін қабылдағандай сұлуларға ... ... ... ... ... ... ... сықақ, күлдіргі әңгімелерді соғып
жүреді. Ұзатылар қыздарға ... да ... ... баса өсіп келе
жатқан жас талаптарға қағыту сөздерін айтады. Айыртаудан ... ... ... композитор Ыбырай Сандыбай баласы (уақытында халық ... ... ... ... шағында Ақанның қасында болған, іні боп ... ... Ақан да оны ... ... ... ... Ақан аға-ау, сіз айт десеңіз мен айта берем ғой, тек бір жерде ... ... - ... оған ... - ... ... ... пен
әншілігіңде түк мінің жоқ, жалғыз-ақ өлеңді бастай бергеннен бірдеңе алуға
дәметіп, сұрана бересің-ау, - деп ... ... ... ... ... оған да ... табады, әзілге айналдырып, күлкіге жеңдіріп кетеді:
«Сіз алмаңыз, мен алмайын, сонда бай, мырзалар малын қайда ... ... ... ду ... Ақан тапқыр інісінің онысына да мәз болып
қуанып қалады.
«Ақан сері әндері» ... ... алғы сөз ... М. ... Мемлекеттік Көркем Әдебиет Баспасы, 1959 жылы шығарған кітап) ... ... ... пікірлерін қайталай келіп: «Осындай бір қыз ... ескі ... ... ... ... ... шалға барғалы
отырған жас ару Балқадишаға арнап ән шығарған:
Дегенде Балқадиша, ... ... ... шал, ... әкең ... беріпті ғой,
Амал не, арманым көп, бар, ... деп сол жас ... ... ортақтығын білдіреді», - дейді. Ақан да идеалдық геройға айналып
кеткен. Ол әрі ғашық, әрі теңдік ұранын көтеруші, той ... ... жұрт ... бұлдыр, сондықтан Ақанның бейнесі ашық емес. Біздіңше
өлеңнің осы шумағы ... ... ... ... жаңағы
бағаға лайықталған тәрізді. Енді дәл осы Балқадиша туралы Хамит ақсақалдың
сөзін тыңдайықшы. Ол былай ... ... ... ... ... Қылды-Қарауыл Шәкейдің Ыбырайы деген кісінің қызы. Ақан ... ... бар сол елге ... Ақан ... деп естіген соң түсіп отырған
үйіне сәлем беруге Мәлік, Ғаббас, тағы сондай жігіт ағалары ... ... адам ... сол ... болатын бір шілдеханаға ... ... ... ... болады. Көрісіп, білісіп болған соң, Ақан жаңағы
жігіттердің ... ... ... ... Ол ... ... ... мұндай
жиында кәрі-жасына қарамай әйел мен еркек араласа отырады екен. Ақанның
жанына отырғызуға ыңғайланған бір ... қыз ... ... оған ... ... ... қыз да егде ... бірге отыруға ұялады. Сонда Мәлік,
Ғаббастар өздерінің немере қарындасы, ... қызы - ... ... өлең ... ән ... жұрт тарқауға айналғанда
отырғандардың алды шығып, арты тұра бастайды. Балқадиша қалай тұрып кетуді
білмей, жеңгелері де жүр ... бата ... ... ... ... бір ауыз өлең ... Ыбекеңнің Балқадиша,
Есілді өрлей біткен тал, Қадиша,
Жеңгеңіз қайтайық деп асығып тұр,
Рұқсат бізден сізге, бар, Қадиша,- ... Осы ... осы ... ... ... ... шал ... деп өзгертіпті. Ол қате, әркімнің
қосқан сөзі. Хамит ақсақал осылай дейді. Мен Майшекинге Тілеубаевты қарсы
қоюдан ... Ақан ... ... ... ... материалдар
неғұрлым көп жиналса, соғұрлым пайда. Әйтсе де, ... ... ... ... ... жақындығын, қызықтылығының
үстіне көңілге қонымдылығын мойындамасқа болмайды.
Тағы бір жиында Ақан Ғалиянұр деген ноғай молдасымен ... ... ... ... ... ... ... «Ақан оның орақ
мұрнына тиісіп сөз ... ... ... - мен орақ мұрын болсам пайғамбар
да орақ мұрын болған, - дейді. Сонда Ақан ... ... бір ... ... ... досы, пайғамбары,
Пайғамбарды көрген жоқ жұрттың бәрі.
Пайғамбардың сипаты сендей ме екен,
Орақ мұрын, шегір көз, ақжал сары», - ... ... осы бір ... келтіргенде Ақанның дінге көзқарасын, пайғамбарды қағытқанын
дәлелдемек ... Ақан ... ... ... ақын ... бәріміз де
қостаймыз. Ал алланы, пайғамбарды қағытатын дәрежеге жетті ме, жоқ па, оған
шегіміз бар, ол бөлек ... Ал ... ... ... ... мұрнын
мақтан еткісі келген молданы мазаққа айналдыру Ақан ... үшін ... ... ... ... ... өміріндегі кейбір кезеңдерді өлеңдеріне
қарап айтпасақ, «өзім көрдім, ... ... ... дегенге
сүйенетін материалдар аз. Сондықтан ондай тұстар кейде бұлдырлыққа түсіп,
әркімнің фантазиясына айналып ... ... ... мазақтайтын,
өзімен айтысқан аңдасушыларды қағып-сілкіп кететін Ақан өткірліктері ... ... ... ... ... бәрі ... келе ... бойына тарихи нәр қосатын болады. Сондықтан Ақанды
білетіндерді ... ... ... жаңа ... дұрыстап қорыту
әдебиетшілеріміздің көрнекті міндеті бола бермек.
- Ақанды елудегі ... ... өзім ... ... ... - деген
Хамит қарияның материалдары бұған мықты дәлел. Біз қазірдің ... ... ... ... ... ... ... киімін, кейбір мінез-
қылықтарын, оның қалай өлгенін анығырақ білетін болдық.
Біз бұл жерде Тілеубайұлының Ақанды неге жақсы көріп және неге ... ... де ... ... ... ... Хамит ақсақал бала
шағынан әнге, өлеңге әуес, өнерлі жігіттерге ... бірі ... ... ... ... Еркөкшелер осы Хамиттің өте жақын
ағалары, әкесі Тілеубай да ... ... бірі ... ... ... апасы Зада, Сердалының: Мәмбетәлі, Абдол, Жәмшит, Пәриддин
деп аталатын төрт баласының бірі Жәмшиттің әйелі. Ал Сердалы Ақанмен ... ... оның ... ... туысы – Бегалы Ақанды қатты сыйлаған
туыстардың бірі. Қартая бастаған, қонысынан ... ... осы ... , ... ... ... ... Мәмбетәлі аса биік бағалаған.
Жаз демей, қыс демей төрт туысқан Ақанды кезек мәпелеп, ... ... ... ... Сондықтан жездесі Жәмшиттің үйіне он күндеп жатып
қайтатын Хамит та сол ... ... көп ... Ақан ... қолынан
көмісі, топырақ та салған.
Кейбір Ақан туралы жазылған ... ... ... ... ... ақын образында көрінеді. Ал Хамит естелігінде одан көрі
өзгелеу, өзі де, балалары да ... ... ... ... ойламаған,
Ақан биографиясынан тәуір орын алуға тиісті зиялы жандар сияқты.
«Сердалы,- дейді Хамит Тілеубайұлы естелігінде, - ... ... ... ... ... ... ... жазып, «Шаһнамені» де аударған
адам. «Салсал» мен «Зарқұмды» аударып, Қазан баспасына жібергенде, оларды
Мәулікей дейтін біреу ... ... ... ... ... ... ... қолға алады. Бұл жырды бастарында ол былай дейді:
Жәрдем бер тіл-жағыма, бір құдайым,
Шаттық бер, екі дүние ... ... ... ... ... ... сөз қылайын.
Бұрын жаздым «Зарқұмдай» асыл затты,
Олардың жұрт есітіп, дәмін татты.
Бұл өлеңім Қазанда кітап болып,
Шығыпты бір Мәулікей деген атпен».
Осы ақын ... ... ... Мәмбетәлі Петербургта оқыды... 1903
жылы Думада қазақ жұртының халі туралы сөз сөйлепті. Біздің ел ... ... ... Омбының генерал-губернаторы оның соңынан аңдушы
салған екен. Көкшетау дуанында бірнеше рет ... ... қала ... ел ... ... еді, - ... ... өмірі Сердалы балалары – ... ... ... ... Ата ... айрылған әйгілі әншіге Сердалы балалары үй
салып берді, қасына бір ... ... ... ... және оның тұқымдары туралы бұл ең соңғы, әбден
анықталған, енді өзгермейтін пікір ... ... ... ... да ... дәл ... ... ақсақалдың жоғарыда айтқан фактілері Ақан өмірі үшін
аса қызықты нәрсе. Сердалының қиссалар жазғаны өлеңінен де, ... да ... тұр. ... ... достығы да сол Сердалының
өзінен шыққан достық, қимастықтың жалғасы сияқты.
Ақан мал ... ... ... ... ... ... ... әдемі,
таза киінген, бәйгеге қосып кілең оздырып отырмаса да, аттың тәуірін
мінген, өзінің жас ... ... ... ... бұзбаған адам.
Асыл әнді,, ақылды сөзді үзбей айтып отырған Ақанды көруге, ... ... ... ... ... Ақан ... Ақан ... ауыл бақытты саналған; Ақан қатысқан той-думан да ... ... жиын ... есептелген. Тазалық талғағыш, кір төсекке жатпай, ... ас ... ақын ... ... ... ... сақтауына да
себепкер болған. Әрине, ірі тұлға, ерекше мінезді адамдар ... ... ... да бола ... ... аралас-құралас жүрген жерлерде Ақан
кәдімгі сыр-мінез талғампаз ақын. Ал алыстағы елдерге ол туралы айтылар
сөздер ... ... ... ... ... ... ... қыздарымен жүреді
екен, солармен сауық-сайран құрады екен» деген ... ... ... ... ел әулие санаған ақынына осындай ірі, табиғи қалыптан тыс ... ... ... та ... Мен он ... ... ... қорқушы едім, үлкендердің пері туралы
әңгімелеріне сенуші едім, ал, бір көріп, әнін, ... ... ... ... ... ол ... соққанша сағынып күтетін болдым, - дейді
Тілеубайұлы.
Түнімен оңашада ән шығарған Ақан ертемен Тілеубай сияқты ... ... ... ... асы ... сол ... ... түгел
жинап қызыққа батырып кетеді. Сонда біз бала Хамиттің көзімен ұйқыдан
оянған соң өзен ... ... ... таранған, көк балаусаға киімдерін
қаққан Ақанды ... Он ... ... жалғасып жатқан бірнеше ауылдың
көңілін де, көзін де тойдырған Ақан аттанып барады: басында ... ... ... бөрік (үкі тақпаған), үстіне барқыт шалбар, барқыт бешпент,
сыртында шұға желбегей, баласы Ыбанды да ... ... ... қара ... жөнеле бергенде, екі торы құлынша соңдарынан бос ... Тағы бір ... ... ... де ... Ол: - ... ... бойы
бар, қызыл шырайлыдан қараторыға бейім, кең маңдайлы, қыр тұрынды, шоқша
қара сақалы бар, ширатылған қара ... да ... ... Көзі ... ... көз. ... өзгелерден тезірек қағатын, денесінде қырып алар
арам ет жоқ, ... ... ... ... ... ... сұлу
көрінген кісі. Тамақты көп ішпейтін болғандықтан ол сұңқар ... ... ... ... ... тартады екен...
Ақан өміріндегі бір ірі оқиға – ақынның патша мұрагері келгендегі
жиынға қатысуы. Патша баласына әнге де, ... де ... ... ... ... Ақанды ұмыта алмай, Шоқанның әкесі Шыңғыс төре өзі ... ... ... ... сол ... Ақан ... әні мен өлеңіне
сыйлыққа алтын медаль алып, оны ашық ... ... ... жібергені, сол
жиында мұрагермен, ірі шенеуніктермен бірге суретке түскені. Бірақ Ақанның
өз әнімен не айтқаны белгісіз. ... Ақан ... ... ... ал ... өз ... ... күндестердің ішінен: - сенің
ондай жиында болғаның өтірік ... де ... ... Ақан ... ... ... патша келіп, болды жиын,
Қалдырмай бәрін тегіс: болыс, биін,
Министр, губернатор, советниктер
Бас қосып ... ... ұлы ... ... ... бұл ... жайы-күйін,
Ұнатып ол шаһзада біздің сөзді
Хош көріп алтын медаль қылған сыйын,- ... Ақан ... ... ... орыс ... ... ... білсін. Бірақ Ақанның
жарамсақтанбай ел күйін, жер жайын айтқаны шын. Оның замана туралы ... ... ... (ол ... деп ... шындықты айтар едік,
жергілікті басшылардың зорлық-зомбылықтарын шағар едік, сонда әділдікке
қолымыз жетер еді ... ... бар. Осы ... да Ақан сол ... ... ... Сөйткен Ақан 1913 жылы жездесінің қолында қайтыс болған. Біздің
бұрынғы мәліметімізде Ақанның қалай ... ... оны ... ... ... ... ... қысқа ғана өлгені аталатын да қоятын. Ал, ұлтшыл
әдебиетшілер Ақанның ... де ... қара ... айналдыратын: қалың
елден дос таппаған, сөзін ұқтыра алмаған жұмбақ біреу өтті де ... ... ... ел оған ... соқыр қалпында қалды деп
аяқтайтын. Қазір біз олай емес, Ақанды көзімен көріп, қолынан ... ... ... ... ... ол ... жиырмалар шамасындағы
балдырған жас, кәзіргі сексеннен асқан әзіз ... ... ... Ол
кісі естелігінде былай деп жазады:
«1913 жылы апам мен жездеме бардым. Ел жайлаудан келіп, қора маңындағы
күзекке отырған кезі еді. ... мен оның ... ... сырқат, халы
жайсыз», - десіп жүрді. Жәмшит жездемнің қасына еріп, ... ... ... ... ... мен бардым. Нашар, әлсіз жатыр екен, сырқаты меңдеп
кеткен. Бірақ та жүзі маған ... ... ... ... шашында бір тал
ақ жоқ, кірпіктері ұзын, өткір көзімен шаңыраққа тесіле қадалып, шалқасынан
қозғалмастан сөйлеп жатты. ... ... ... екі жол ... та қояды. Біз барғанда қасына ертіп жүрген жігіті Оспан ... ... ... ... ... ... ... бір ауыз өлеңі
есімде қапты:
- Бұл келген ... ... ... қосқан ғой.
Ақан нашар жатыр деп,
Бері қарай жосқан ғой.
- Қайран, Ақан ағам-ай, - деп, Оспан көзіне жас алып еді, оған ... неге ... ... ... бұл пәни ... ... ... де
өткен... Абай да өткен...- деп бірқатар адамдардың аттарын ... Мен ... Ақан да ... - ... ... ... «Ақан қайтыс болды» деген суық хабар дүңк ете ... ... ат ... ... жаназа айтты. Ақанды арулап қоюдың
жауапкерлігін Мәмбетәлі өзі алды. ... ... ... ... ... ... ... елдің әнші, ақындарын түсірді. Жаназа шығарумен
қатар Ералы үйінде елдің, әнші, ақындар, қыз-келіншектердің жоқтау зары,
қоштасу зары ... ... ... ... ... ақын да бар еді. Есімде
қалмапты, сонда Ыбырай «Уа, дүние ... деп ... ... ... толғады. Ыбырай толғауынан кейін Атығай Қожамбет ақын да зар-шерін
тарқатқандай жоқтау жырын жырлады. Қара ... ... топ. ... ... бастаған елдің игі жақсылары көтеріп үйден алып шықты. ... ... сөз ... Жай ... ... жасы ... жылап сөйледі. «Мың кісілік Ақан ағам-ай, бір кісінің өліміне
кеттің-ау» деп көп ... ... ... ... сақалдарынан жас
сорғалаған қалың топ бөгеліп ... ... ... ... ... жақ зияратты ағаштан жасайтын. Көп ұзамай Сердалы
балалары поселкеден шебер жалдап, әсем ... көк ... ... ... (сол ... 1932 жылы бір ... өрт шығып, сонда күйіп кетті).
Келесі жылдың қысында, яғни 1914 жылдың ... ... 49 ... ... де ... ... ... Ыбанның 1932 жылы өлгені жоғарыда айтылды. Інісі
Мұқамбет те көп ... ... ... «Мұқамбет те өте көркем, қызыл шырайлы,
қыр мұрын, ... мен ... ... ... ... адам еді, -
дейді Хамит дәптерінде. – қазір Ақаннан да, оның туыстарынан да ... ... ... өз ... ... Ыбан ... ... қолжазбаларын 1919-20 жылдарға дейін сақтаған, Бегалы ... ... ... ... ашып ... егеу құйрық тышқанның
тісінен үгінділерін ғана тапқан. Сол ... Ақан ... ... ... астам өлеңі, әлденеше дастандары да ... ... ... бірі – ... ... пен ... Ақбұзауы болыстыққа
таласып елдің ығырын кетіргеніне арналса, екіншісі – екі бай жесір дауымен
пәлен жыл ... ... ... қызы ... ... ... жылай-
жылай еріксіз кеткеніне арналған көрінеді.
Хамит ақсақалдың өмірі алуан түрлі оқиғаға бай, әрбір әні мен ... шығу ... бір ... ... ... хикая сияқты. Соның бәрі кем-
кемдеп жиналып, толыға беруге тиісті. Ол үшін Ақан туралы тың мәлімет ... ... ... ... Ақан ... ... ... Ақан шығармалары деп айтылатын өлең, поэмалар, ән, күйлер ... ... М. ... ... әдебиет және өнер институтына
жіберілулері ... ұзақ ... ... ... аз емес: жастығын
жоғалту, қызықтарын жоғалту, туыс жақындарын, сүйген сұлуларын жоғалту, ең
ақырында ата қонысынан ... ... бәрі оның өз ... ... еді. Бір ... осындай соққыдан соққылар, екінші жағынан,
оның ел алдындағы азаматтық міндеті – Ақан ... қос ... ... ... ... әрең ғана ... көлеңкеге дейін, әрең ғана сезілер
ащы-тұщыларға дейін сезінген Ақан жаны қандай ауыр түйсіктенсе де ... ... бере ... ... ... болат сымдардан жаралғандай берік
жүйке ақын ... ... ... адам ... бүкіл жаратылыс құбылыстарын
айнытпай қабылдағыш шабыт соларды айнытпай айтуға жарады: кейде ол ырғақты,
ұйқасты, адам сырының ... ... ... ... ... ... сел ... тау мен орманның, от пен судың ... ... ... ... ойы да биік Ақан ... қатесіз таныған соң, өз
орнын да ... ... ... ... ... ... ерлік – енді
дастандарда ғана қызық. «Ереуіл атқа ер сал!» деуге Ақан ... ... ... ... ... ... басу – топ ... аға болатын азаматқа
лайық қасиет емес. Ол өзін де, өзінің тұстастарын да ... ... ... бүтіндікті бұзбай сақтау, адамгершілікті дәріптеу, адамды
әділдікке, сұлулыққа құмарландыру, достыққа, бірлестікке баулу – ... ... ... Ол ... ... мен ... ... жұмғанша осы тұрғысынан бұлжыған жоқ. Діндар мектепте оқыған,
діндарлар ортасында ... ...... міндетін түсінуі барынша
айқын. Ол шариғат, құран ... ... ... ... ... дейтін кәрілер сөзін айтып отырып-ақ, адамға қажет қасиеттерді
айтқанда ... ... ... ... ... ... ... бас идіретін, адамның ... ... ... ... сөйлейді.
Алтынды қорлағанмен жез болмайды,
Жібекті жуғанменен бөз болмайды.
Мысалы әр нәрсенің бәрі сондай,
Жаманның көкейінде көз ... көз ... ... бірінші тілегі. Көңіл көзі ашылмай адам
өзін де, өзгені де тани ... ... мен ... асыл мен ... біле ... Ақан осы ... қазақ ұғымының өзімен-ақ теңестіру,
қарама-қарсы шендестіру арқылы қызық салыстырулар айтады.
Аққудың астығы жоқ шайнағанмен,
Құр ... ... жоқ ... ... адам ... ... ... айдағанмен,-
дей келіп: қызыл иттің түлкі болмасын, сиыр ойнақтаса да жылқы
болмасын, сауысқанның ... ... ... ... ... ... болмасын ғажап даналықпен, асқан ақындықпен айтады.
Жабыға тоқым салма жалы бар ... ... име малы бар ... деп сипайды әрбір малды,
Шошқаны кім сипайды жануар деп.
Қазақтың қара ... ... ... жазу ... ғана ... ... Бұл қалай тартсаң да солай баратын, ... ... ... ... ...... дерміз, біреуіміз халықтың өзі айтып
жүрген ... ғой ... ал енді ... ... мен ... – қос ауыз мылтық дерміз. Соның бәріне де сай келе ... ... тағы бір ... үрер ... да, жаманға да,
Сары алтын жамандаумен жез болмайды,-
дейтін қанша ... де түбі ... ... ... да ... екі жол бар. ... да селт ... ойлана қаласың: «Қай жақсыға
үрдім екен, қай алтынды ... ... ... ішіңнен; бұдан былай
жамандықтан сақ болсам екен деп ... ... ... ... ... суық
дидактика мұндай әсер ете алмайды. Өйткені құрғақ дидактика ыстық қанды,
қиянатқа төзбейтін, от ... ... ... ... ... ақын
дүниесі емес, сырттай шолып, осы бір жерде ... бола ... ... ... ... ... ақылшылық, бірде қайғы-мұң жырына кезек ауысып
отыратын ақын қай тақырыпқа ауысса да сарқыла айтуға, ... ... ... ... ... «Жақсы қатын» дейтін, жігіт мінездерін
сипаттайтын, ... ... ... ... ... ... ... жақсылық пен жақсы адамды таныту саласынан қосылатын шығармалары.
Ер пайдасы тиеді сасқан жерде,
Ел жаңалып, етегін басқан жерде.
Дәулетің бар да ... ... ... көп – тары, бидай шашқан жерде.
Ақылды сөздер ойға ... ... ... ... ... Өз өміріңді шолып, өзің араласқан адамдарыңды көз алдыңнан қайта
бір өткізгендей, ... ... есеп ... ... ... көрінбей кеткен кім еді? Етегіңді аңдамай ... ... қол ұшын ... ... кім еді? деп ... еске ... сонда
олар түгел көз алдыңнан өтеді. Қорыққан кезінде күшік ... ... ... ... келетіндер мен шашқан дәніңді ... ... да ... ... ... фонында көрінер темірдей тегеурінді,
қорғасындай салмақты, аспайтын-саспайтын, ... ... сен үшін ... әзір ... ... дос ... қандай келісті. Ақанның «Жаман қатын»
дейтін өлеңі де ... ... ... Ол таза бол, ... деп ақыл ... ... нашар жақтарын тұп-тура күлкіге айналдырады да, тірі
күйінде көз алдыңа әкеледі:
Орамал ... ... кірі ... аяқ-табақ қирап жатқан.
Сүтіне шелектегі ит кеп тисе,
Кет деп оған ... ... ... ... ... айқын Нұрқатов: «Ақан өзінің өнеге-өсиетін жалаң,
жадағай айтпайды. Ол жақсы адам, жаман құбылыстарды салыстыра, қарсы ... ... ... ... ... жырлайды. Сондықтан да оның ғибраты
өтімді де өткір, бейнелі болып келіп, оқушы жүрегіне тез жол ... ... ... ... ... ... ІІ том. 321 ... сатира, кекесінді өлеңдерінің өзінде де суреткерлігі, кейде
теріс көрген қылықтар туралы өткір шарж ... ... ... ... ... Ақанға тұтқиылдан жабысып, сәл жерден мін
тағып ұтпақ болған ... да ақан ... ... ... айналдыра
жауап береді.
Жақсының болдым жолдас данасына,
Үш жүздің сөз жібердім арасына.
Ақылсыз ақымақтың бір мінезі ... ... ... ... ... ... соқырлықтан, табынғыштықтан босатуға күш ... өз ... да ... Бір топ ... ... ... екінші топ
оған теріс қараған. Олар Ақанның өзін ... ... ... да ... ... ... ұстауға тырысқан. Бұл жағынан ақан кейде
идеология күрескеріне де ... ... ... ... кеткен сенің кесібің жоқ,
Напақа іздемей ме қатын, балаң.
Данышпан ақыл, парасат сондай жансың,
Қайтейін қылып жүрген ісің надан.
Ісінен ... ... ... ... ... ... ... жауап алса,
Әл бар ма шығаруға деміңді, Ақан! – дейді. Бұл айтыс емес. Бұл айтыс
үлгісінде өлеңмен айтылған ... ... ... ... Ақанды айыптау,
ол арқылы Ақанды тыңдап, Ақанды сүюшілерге тиым ... ... ... ... ел ... ... азғантай, әлсіз адамдар күлкіге айналар
еді. Ақан ... Ол ... ... ... ... ... жанрының
барлық өткірлік, шеберлік күшін алдымен жаңағы айтылған «ақырет ... ... ... ... ... жұмсайды:
Білгенсіп шариғаттан сөз айтасың,
Келіп ең затым қылып ... ... ... па ... ... ба сорлы болып тамам елден?
Сұрауға сауал болмай өз басыңнан
Мақтандың кісідей-ақ барып келген.
Қайғы қып ... бола ... ... ... ... ... сол ұжмақтың сенде болса,
Кісіңе үлестірші қасыңа ерген...
Ысмағұл өз ... ... ... ... ақыр ... ... салатын сөздер айтты. Оны ... ... ... жауып,
сәлделері көздеріне түсе ұйып тұр. Бәрі қосылып екінші топтың, Ақанды
сүйген ... ... үрей ... сол ... ... ... ... күткендей еді. Бірақ олай болмайды: ақан жауабынан кейін біз ... жер ... ... естігендей, оған қарсы тұрған ... ... ... ... бір ... ... ... «пейіш, жұмақ» деген сөздерді қиыннан
оңайға, ауырдан жеңілге айналдырса, ... ... өз ... ... ... салып, осыған ұқсамаңдар деп отыр. Біз тағы да
ұжмақты көріп келгендей ... ... ... ... ... ... ... жанашыр көрінетін, жалған жанды адамның бейнесін танимыз.
Ақан байларды осылай суреттеген. Нашарды ... үрке ... ... ... ... ... шықпағанға пәле іздеген, атының терін
жалдаған, тиыннан тиын ... ... ... ... ... ... – ақан ... байы деп суреттейді мұндай өлеңдерінде
карикатура жоқ, нағыз реалистік сурет бар. Ол бай ... оның ... ... ... ... ... ... содан теріс бейнелі образ
жасайды.
Тағы да қайталаймыз: осының бәрі Ақанның ... сүю, елін ... ... Сүю яки ... – жек ... де ... Адамның көңіл
көзін ашу үшін ұмтылған күрескер. Сол талабына бөгет жасайтын болмыстарды
түгел жек ... ... ... Ол ... ... ... ... қараға, әділдікті сүйгендіктен жалаға, шындықты сүйгендіктен
жалғандыққа, достықты сүйгендіктен опасыздыққа ... ... ... осы ... ... үшін ... ... оның күрескер поэзиясының бір саласы.
«Ақан серінің ... ... ... ... ... - дейді Есмағамбет Ысмаилов,- оның қазақтың халық поэзиясын
меңгерудің үстіне ... елі ... ... ... ... ... көрсетеді. Ақанның шығыс поэзиясымен ... ... ... ... ... да көңіл аударған. Ақанның ғашықтық
өлеңдерінде ... мен ... ... - ... ... мен ... әбден дәлел, бұған әдебиетшілеріміз де дұрыс сүйенеді.
Ақанның шығыс поэзиясын терең меңгергендігін ... үшін ... ... де ... ... Көп ... жаңағыдай шығыс
классиктерінің ғашықтар поэмалары мен хикаяларын атаған, көптеген ... ... ... ... сұлу ... ... үрдістерімен де
шығыс классиктерінің лирикаларымен тұрғылас тұрады.
Низами, Науаи, Сағди, Хапиз, Һуаида тағы басқа ... ... ... ... ең ... ғазалдарын діндарлар жылап
отырып айтатын болған. Мен бала кезімде қазақ ... да ... ... ғазал мақамдарымен түнгі намаз соңынан ... ... ... ... от ... ... ... оты күйдірмесе мен жыламас едім», - дейді Һуаиданың бір
ғазалының қазақша ... ... ... ... ... ... нақтылы
аты-жөні жоқ. Бірақ тәңіріге баларлық сұлу сипаттар бар. ... ... жүзі ... ... ... оның ... жылылық құйғандай.
Мейірімге, ақылға толы көздер адал, пәк нәрселерді ғана ұстайтын қолдар, ... ... ... ... ... ... шынардай
солқылдаған бейнелер. Солардың алдында ақын құлшылық сөзін айтады. Солардың
басып кеткен ізіне маңдайын соғып ... ... ... ... ... ... да шек жоқ. Діндарлар бұл жырларды құдайға ашықтық деп
түсінген.
Осындай ғазалдардан ... біз әсем ... ... ... ... жасаған өнерпаздық та көреміз. Адамның скульптуралық образын
жасауды Будда дінін қостау деп ... ... ... ... өрбуіне мүмкіндік бермеген ғой. Ескі грек ... ... ... дәріптеген өнерін шығыс классиктері поэзиямен ... Мұны біз ақан ... да анық ... ... көңіл көзін
ашуға, адамның жан еркіндігін гүлдендіруге ақын ғашықтық лирикасын өте мол
жұмсайды. Сөйтіп отырып ... ... ... ... ... адам сұлулығына қызықтырады. Ақанның махаббаты - өзімшілдігі
жоқ, өзгелерге де ортақ, сұлулықтарды – көркем сипат, ... жүз, ... ... ... ... ... ... қараған кісіге оның
өлеңдеріндегі аттары аталатын ... да, ... ... да бәрі асыл,
соның бәрін де ақан таза жанымен, ... ... ... Ол ... ... ... әндері асқақ, сөздері отты, алысса палуан, айтысса ақын
достарын да осы өнерлері үшін сүйген; көркемдік ... ... да сол үшін ... ...... сымбат сұлулықтарын суреттейтін, оларға қызу,
қимыл, идеал беретін өлеңдерінде Абаймен шендесіп, қатар үндесіп кетеді.
Абай бастан-аяқ шынайы суретпен ... ... өз ... ... алаңдатпайтын жерлерде, ақан өйте алмайды. Ақан ... ... ... өзі ... өзі ынтық. Сондықтан кейде ғашық
суретін ... ... ... әйтпесе асыққандай ыстық құшағына
алады да, бөліп әкетеді.
Қарағым, құшақтасам құмарланып,
Қосылған екі ... ... ... ... ... ... ақ сағымдай мұнарланып.
Құшақтап қыл беліңнен бір таң жатсам,
Ақ торғын орамалдай жұмарланып.
Ми-тамыр, ақыл-ойдан арман қылмай
Мастансам қызуыңа тым ... ақ, ... ... ет пен ... ... ... гүл ... сөнсе жүректегі жанып тұрған
Сорғанда тілден ләззәт мейір ... ... ... ... ... Бірақ соның бәрінде де
сыйлау, құрметтеу бір де кемімейді. Құшақтасам деген сұлуының адам ... ақ ... ... ақ ... ... қыз ... ... сен қоңыр қаз қаңқылдаған...- деп те кетеді ... Ақ ... ... ... жалт ... жүзі Ақаннан өзгеге көрінбей ұшқан қыз, ақын
жүрегін ала кеткендей, көкке ... күн ... ... кеткендей.
Өлеңмен жеткізе алмағанын сері әнімен, домбырасымен жеткізеді. Сөз
соңы ән, соңы күй, ... бәрі жан ... ... құмарын ғана айтады.
... Барлық махаббатын, қуат-жігерін бойына жинап тұрған домбыра ... ... тіл ... ... сала ... Қаттырақ бұралған астыңғы
ішекті шертіп қалған сұқ саусақ жан ... ... бір ... ... Ішек ... ... діріл қағады да «жаным, жаным» дейді.
Манадан бері еркекке қарауға ... ... қыз ... ... ... ... ажарында әлденені аяғандай, обалсынғандай көрінген көзі
ілезде дөңгелене, кеңейе түсіп, қайран қалған күйге көшеді. – ... ... ... сөз ... отыр ғой, бұл ... емес пе дейді ішінен.
Содан соң ән ... ... ... ықылас қояды.
«Ауылым қонған Сырымбет саласына,
Болдым ғашық ақсұңқар баласына...» -
дейді жаңағы ішек, дірілдеген жүрегін әрең-әрең ... ... ... сыр. ... толқып шыққан үнде арыз шағу емес, мұң бар,
жас қызға жұрттан жасырып зар айту бар. ... өр ... ... ... ... ... тізерлегеніне, нәзік әйел жанын тәңірі ... ... ... ... ... ... көпке ұнамайды.
- Дәл осындай, егіле айтқан махаббат сырынан ... ... ... па... Онда мені ... ... ақын теріс айналуы, күліп
кетуі мүмкін ғой. Жоқ, мен ақын ... ... ... ... ... ... Сөйтеді де әнтек қана шытынаған қабағын қайта ашып
домбыраға құлақ тосады. Енді ... ... ішек ... ... барлық ақтарып тұрған ыстық жастыққа қоңыр ... ... ... Ол ... ... ... - ... дәурен екі
айналып келмейді. Қадірлей біліңдер махаббаты деп өз шынын айтады. Қыз оның
да - өткен жастығын ... ... ... ... ... ақ ... ... ақын аға... Әнші аға, - дейді қыз ән тоқтағанда бұрылып. ... – бар ... ... ... ризамын саған өлгенше, менің жүрегім де
жаңағы домбыраң айтқан сырларға толы, - ... ... ... ... бірі ... біріне бірі ынтыққан
тілектеріне қимыл, шапшаңдық беру үшін ... ... ... ... ... гүл сен ... гүл ... бұлбұл күйін шерткен Ирандағы,-
дейтін ғашықтық өлеңдерінде көптен қолданылып жүрген (бүкіл ... ... ... өзін ... ... ... ... қосқанда өлең жанып кетеді.
Қиынның қиясында тұрсаң-дағы
Қиғаштап қанатымды бұрам-дағы,-
дейтін ... ... ... ... тұрған қызыл түлкі, оған шүйілу үшін
дөңгелене бұрылған бүркіт суреті ... Біз ... сұлу ... ... ... ... Мына бір ... Ақан заманы қыздарының
мүсіндік портреті деуге әбден сияды.
Күмістен он ... ... ... сан, бетегелі, белі қылдай.
Бұралып, он майысып бүктетіліп,
Қыссаң да қай жерінен тұрар сынбай.
Ақан ғашықтық лирикаларының бір тобы ХІ-ХІІ ... ... да ... Әйелді культке айналдыру, оның сұлулығын дәріптеу,
оған бас июге келгенде ол ... да ... ... оның серілік
қылықтары орта ғасыр рыцарларын еске түсіргендей болады. Ақанның әнге
жазылған ... көбі ... ... ол ... (таң ... деп ... ... жармен тапқан түнгі ләззаттан кейін ... ... ... ... екеуара бір шапанды,
Айқасып тар төсекте жатқан қандай.
Мойнына ақ білекті арта тастап,
Тіл дәмін бір-бірінің татқан қандай.
Сол жерде ... сыр ... ашық ақ ... ақтарғандай.
Ойынның қызығымен білмей қалып,
Машрықтан таң сарғайып атқан қандай.
Тұрыңыз үйге сәуле түсіпті деп,
Біріне бірі ... ... ... ... ... ең ... қылып дүниені нұрыңменен.
Әрине Ақан трубадур емес. Біздің серінің дәуірі де, халқы да, салты да
бөлек. Бірақ ... ... ... табылар кейбір ұқсастықтарын көрмеске де
болмайды.
«Әдебиет тарихында» жазған мақаласында Айқын Нұрқатов аңшылық туралы
өлеңдерінен ... ... ... Абай ... ... ... ... өлеңін:
Мұны оқыса, жігіттер, аңшы оқысын,
Біле алмассың құс салып, дәм татпасаң,-
десе, Ақан:
Атпағандар түсінбес құр ... ... бәрі де ... Екі ... ... ... Нұрқатов «мергеннің аңды атар алдындағы
қобалжыған, жүрексінген екіталай қалпын да ... ... ... ... ... алған» деп дұрыс таныған. Сонымен қатар
осы өлеңде де аңшылық үстінде көрінетін жігіт мүсіні мен қимылы ... шаңқ ... ... ... дөп ... тисе ... жан-жағына қарап мерген
Мақтанып, бауыздайды қоразданып.
Қанын сүртпей пышағын қынға салып,
Жаны шықпай тірсегін тесе салып,
Ат пен тымақ өзектің ар ... оған ... бір ... ... тез байланар,
Мұны біреу алар деп көріп қалып.
Әлі тоқтасып, ойны орнығып ... ... ... – оғын ... ... Ол бір ... өзі құлатқан аңына қызған қараса,
мергендігін басқа біреу ... ме еді деп те ... ... ... де ... жас, ... аңды әзер сүйретіп барады: біз шыбықтай
солқылдаған, бірақ қара еттері болаттай берік ... ... ... ауыр салмақты тартуға жегілген әдемі тұлғасын көреміз.Қазір ол ... ... ... да ескерер емес, ол өзекті мұздан өтіп алған соң ... ... ... ... ғана ... ... ғашықтығы – үлкен махаббат, қыздарды сүю, оларды дәріптеу, сол
үлкен махаббаттың, барлық сұлулықты, барлық келісім-гармонияны сүюдің ... деп ... да ... Сол пікірімізді тағы да қайталаймыз. Жаңағы
айтылған ғашық жырлар мен ... ... ... өлеңдердің өзінен-ақ
ақынның жаратылысқа, оның сұлу тұлғаларына деген көзқарасын да ... құба талы ... ... ... шық ... ... ... қызға деген ғашықтықтан Есілдің құба талына деген ғашықтық кем
емес сияқты.
Көзіме мұнарланып көрінесің,
Түлкідей тұра ... ... қара ... кездесе беретін жай ұғымдардан осыншалық
құмарлықты, дәлдікті, әрі ... әрі ... ... ... пен ... жырлайтын екі жолдық өлең жасау ғажап дарындылық. Ақанның табиғатқа
арналған, әдейі арнап шығарған ... ... ... ... ... ... ... жинап зерттесең қайран қаларлықтай.
Оралдың ақ күлкісі Аралдағы,
Алдымнан сен бір ... ... ... ... ... сипаттары қанша!
Қиын қия жартас, мөлдір көкте саңқылдаған ақиық, беткейден қылаң етіп
жоқ болған мүйізді ... ... ақ ... ... ... көл, ... ... аққу, қаңқылдаған қоңыр қаз, терезеден ... ... ... ... ... дәл ... ... қара шашың салбырасын) барлығы да
түгел бар. Ақанның ой үстіндегі толғақтарында да ... ... ... ... ... ... ... Осындай тұстағы кейбір
ұзақтау, дұрыс ... ... ... бір өтіп, бізге ... ... ... ... ... ... ... Осы тұрғыдан қарағанда:
Қайырылып құс келеді қонақтауға
Бұтақтап бала қайың жуандаса,-
дейтін екі жолдағы Ақан данышпандығы мен ... ... ... ... түйгені көп ақын неше алуан ... ... мен ... ... ... ... уақыт алыстан
келген құстарға қонақ болған ескі қайың құлағанда, ол маңға құс ... ... енді ... ... ... ... ... әрең шыдайтын жас
қайың бұтақ жайған, жуандап бой бекіткен. Енді оған ... құс ... Жас ... ... орнын тірі басады. Кәрілік жастыққа
ауысады. Айқын жазылған жас қайың, оған қонақтауға ... құс ... ой ... ... байлығы бар. Кілең «қ» әрпінен құралған ... ... ... ... ... ... ... өз сәні, өз әшекейі бар. Ақан уақытында өмірге ... ... ... ... ... дәуірінен шыққан жаңа әшекейлер де
мол кіре бастаған. Күмістеткен, алтындатқан өмілдірік, құйысқандар, күймелі
арба, жылтыр ... ... ... шашақтар, алтынмен аптатқан
тұмарлар, мойынға салар маржан моншақтар, ... ... ... ... ... ... ... сырғалар, етегін оқалатқан көйлектер, жібек
торғын, мақпал желеңдер – осының бәрі сән мен ... ... ... бұл ... айқын көреміз. Жаңалыққа әуес, жаңа ... ... Ақан ... ... көрі бұл ... де тез
мақұлдап, мол тұтынған сияқты. ... ... ақын ... де ... ... он саусағы тартқан сымдай», «жарасар құлағына алтын
сырға», «маржан тіс, ақша маңдай», «құшақтап құс ... ... ... ... ... ... ақ көйлектің алтындатқан»
дегендей мысалдарды Ақан өлеңдерінен көптеп кездестіреміз. Ал өзінің сүйген
құстары ... ... ... ... ... ... бүркіт
пен қаршығаның жарастығына айналып кетеді.
Ұшады қара торғай қанат қағып,
Астына қанатының маржан тығып,-
деп бүркітін мадақтаса, қаршыға бойындағы қымбат шытыраны одан да ... ... ... ... ... ең ағаш үйде ... сені салдым дабыр қағып,
Мойныңа әшекейлеп тұмар тағып...-
деп те кетеді.
Сөйтіп құспен жасайтын аңшылық тұсында Ақан ескі ... ... ... ... ... дастандарда кездесетін
құсбегілерге де ұқсап кетеді. Пәлендей көлдің басында пәлен ... ... ... ... ... дабыл қақтырғанда мыңдаған құс ұшады ... ... ... әйтпесе көктұйғыны бір көтерілген бетінде
жүздеген үйрек, ... ... екен ... көтеріңкі сипаттаулары Ақан өз
құсының ... да ... қаз, ... үйрек бір күнде алған,
Құс қайда Көкжендеттей қыран шәулі...-
деп сол үшін айтқан сияқты. Серінің жақсы бүркіті сияқты, жақсы ... ... ... ... ... маржан баулы» деп көтеріп айтқандай,
алпыс қаз, тоқсан үйрек те көтеріліп ... ... ... Біз мұны да шығыс
әдебиетінің Ақанға ... ... бір ... деп ... ... ... ... болдырады, жүйрік те сүрінеді я жығылады
ғой. Соның бәрін уақыт, орта әзірлейді. Ащы ... ... ... ақынға теріс ниеттілер болмауы мүмкін емес, оған ... ... ... өткірлікпен төтеп бере алмағандар қашан да
іштей жамандық тілейді: өркөкірек ер ... ... ... ... ... ... ... құлату қалғанның әдеті, ақты қаралау,
өсекке, жалаға ұрындыру іші тар, ... ... ... пасықтардың әдеті.
Мұндайлар Ақан тұсында да жетелік болған. Ақанның серілігін ... ... дін ... телігілері келгендердің күлкіге – мазаққа
айналғандары да белгілі. ... ... ... сатирасы аямай түйреген.
Бірақ өшіккен көздер, қастан жандар ... ... үшін ... ... емес. Соның бірі Құлагерге жасалған қастандық. ... үйде ... мен ... мерт ... ақан ... мен ... ... туады.
«Құлагер» өлеңінде Ақан атына деген өзінің махаббатын толық бере
алған. Өлеңнің әр ... әр ... атын ... ... ... ... ... Жұмалиев («Қазақ әдебиеті» оқу құралы, ІІ
бөлім, 1946 жыл). Құлагер өлімі Ақан поэзиясына қайғы ... ... ... та, ... да ... Ал музыка ғалымы Ахмет Жұбанов
жоғарыда аталған еңбегінде: «Құлагер» мал ашуының әні ... жан ... ... ... Баянды малым десе, ақан Құлагерді жаным деп қарайтын.
Сондықтан да ән жаны бар, жүрегі ... ... де ... қозғайды»,-
дейді.
Осының бәрі дұрыс айтылған пікірлер. Сонымен қатар «Құлагер» өлеңі мен
әні – ... ... ... жан ауруларына бой бермей келген
Ақанның өзінің де алғашқы мұқалған, сыр берген кезеңіндегі өксігі дер ... ... ... ат та, құс та, құмай да табар еді, серісін ... ... ... ең ... ... еді. Ақан соны біле тұра ... ... бір рет ... ... ... ақын ... ... сол
тақырыпқа қайта-қайта оралып, жылау сарынына айналдырып алмайды. ... ... Ақан өз ... мен ... мерт ... көреді. Енді
оның серіліктен кәрілікке ауысатын мезгілі басталды. Осы ... ... ... тым ... ... ... сияқты. әлдеқандай
сопылыққа, орта ғасыр философиясына бой ұрды ... ... ... ... ... ... Аққан жұлдыздай тура тартып келген Ақан талай
ұсақ қақтығыстар үшін заулаған ... ... ... ... ... сайын жолыққан бөгесіндердің ұрындырмай қоймасын іштей сезетін. Сол
үлкен соққының бірі – ... ... ... Ақан ... да, жан-жағына көз
тастады. өзіне балғын күннен серік болған достарының егде тартқанын, шалыға
бастағанын көрді. Көктемгі жасыл ... ... ... бастапты, өз
өмірінің де жазы кетіп, күзі жеткенін аңғарды. Енді ол барлық ... ... ... қана ... ... ойлана қарайды. Бұрын
есепсіз, талғаусыз, көзіне көрінгеннің бәріне құлай кетер еді, енді ... ... ... ... ... ... заттан, уақытты уақыттан
айыра қарайтынға көшкен. Аты мен бүркіті, қаршығасы мен тазысы ғана емес,
барлық жоғалтқандарын да ... бен ... ... пен жасылды,
егделік пен жастықты салыстырады. Одан күн мен ... ... ... ... пен ... ... ауысады. Сөйтіп
ынтыққан, құмартқан лирикаға ... ... ... араласады.
Ойы қорытқандарын өлеңмен түйе бастайды:
Қара нар жүк көтермес бел кеткен соң,
Кең жайлау құлазиды ел кеткен соң,
Бірге өскен ... ... ... ... енді ... сен ... соң,-
деп бір күңіреніп қалады.
«Құлагердегі» қатты-қатты өксулер осы алғашқы мойындаудың басы. әлі
бұрынғы екпінінен тоқтап үлгермеген, әлі ... ... ... ... ... ... ... соңғы арындауы, еңірей арындауы тәрізді. Осындай
арпалыс тұсында ол үрей ... де ... ... ... ... ... ... деген ұғымдар да түседі. Өткен өмір, көрген қызық түстей сезілгенде
ақын жалғыз қалғандай сезінеді. ... ол ... ... айналды болмашыдай,
Айрылған мен ақбөкен ордасынан,-
деп өз жан күйін барынша дәл түсіндіреді.
Тағы бір мезетте тулау, ашына дыбыстау, естіртіп ... ... ... ... ... соң заманыңның
Тоң тартты шіркін көңіл қара жердей,-
дейді ақан өзіне өзі.
«таяз су шулап ... ... ... ... бар. ... ... ... осы таяздар болу керек. Шулаған кезінде дүниенің тұтқасындай
көрініп, «Мен! ... деп ... ... ұзамай, шаңы шыққан, бұрынғы
кішкене өзектің орнына айналып қалады. Ондайлардың шулы кезінде де кісінің
көңілін аударып, ... ... ... Ол ... да ... ... да
айтқан: әр тұста дауыстап естірткен декларациялары да болған, «күн де
менмін», «жер де ... ... ... сөз ... Бірақ ол кеткен,
күн мен жер орнында қалған. Себебі ондайлар идеал, ішкі берік сенім, ... жоқ. ... ... ... жоқ ... ел де сенбеген, оны
сыйламаған.
Ал теңіз қашан да теңіз. Ол бірде ... ... ... ... бірін соғып жатады; ондай тұста теңіз нажағай ... ... алып ... таудай толқындармен жартастардың беріктігін,
жүректі жандардың ... ... ... ... күш - ... теңіз деген
құдірет барын көрсетеді. «Алып күш, ... қуат ... ... дауыстап.
Содан кейін жел тынып, дауыл басылады. Кешегі ... ... ... ... ... Біз ... көк аспанды құшағына алып жатқан тыныш теңізді
көреміз. Қай тұста болса да ... ... ... Сол ... да толқын атқан шағы өтіп, теңіздей тынған кезі ... ... ... ... Ақан өзгерген сияқты. Расында оның тереңдігі
өзгерген жоқ-ты. Ақынның ... елін ... ... ... ... ... (кейде ол «көкей көзі» деп те атайды) ашамын
деген арманы ауыспайды, мызғымайды.
Жай жату деген ... ... ... шөп ... ... қамы,-
дейді ақын, сөз тыңдай, ақыл сұрай келген жастарына көзбе-көз қарап отырып.
«Мал болма, адам бол!» деп ... ... ... оқу оқы, өнер ... деуді де
ұмытпайды. өз тұсының пысығы, тәуірі атанып жүрген, ... ... ... ... ... ... бар жастарын
бөлек тәрбиелеуге тырысады.
Болған да мұндай күйде заманымыз,
Жәй жатып сахарада қамаламыз,
Болыс, би ет пен ... мәз ... тура ... таба ... қартая бастаған күнінде қонысынан айрылғанын, оның бұрынғы
қайғысына патша үкіметінің отарлау ... ... жаңа ... ... ақын ... тың тақырыптың - әлеуметтік мотивтің
қосылғанын әдебиетшілеріміздің барлығы да ... Бұл ... ... ... ... ... ... жазған мақаласында өте орынды
тоқтайды, орнықты баяндайды. Сол кездегі отарлау ... ... ... салмақтарды дәлелдейтін тарихи документтер келтіреді.
Отаршыл чиновниктермен қазақтың жергілікті алаяқтарының бірлесіп жасаған
қиянаттарына ... да, ... да төзе ... ... ... да ... ... қонысынан айрылғанға күйінсе, екінші жағына:
Петербордан шапқатты сенат келсе,
Патшадан жарлық алып құдай қалап,
Қазақ үшін ... ... ... ... ер болса ұялмай-ақ.
Қойдан қоңыр неғылған халық еді деп,
Көз ... ... еді ... ... ... бұл Ақанның алғашқы түсінігі. Кейін ... ... ... ол да ... Содан былай оның барлық шығармаларында
(мұндай сырлар айтатын лирикаларында, ... ... ... уыты ... ... ... бірге осы өлеңдерінің кейбірінен оның қайшылықтары, заман
ағысын дұрыс бағдарлай алмай, тая соққаны да ... ... ... ... ... соны тудырған дәуірдің қосқыртыс, қарама-
қайшы шындығынан іздеу қажет. Сондай-ақ ... сол ... ... шектелушілік пен жаңсақ сарындарды атап ... ... ... өзі дәл ... ... ... ... берерлік өлең жолдары,
мінеу, сынаулары әр тұста, әртүрлі эпитеттермен ащы ... ... ... олар ... ... ... енді бір жерде алдаушы-арбаушы,
бірде тиыннан тиын айыратын саудагер, көзін жұмған ... ... ... ... ... ... жерде қыран атанғысы келетін ... ... ... ... келетін жабы деп осыларды айтады. «Көзі
тар, көңілі соқыр қараңғы» да осылар. Ой толғағынан ... ... ... ... ақын, кейде туған жұртының, сүйген елінің мінін де
аямай айтып жібереді.
Үйренген халықпыз ғой ... ... ... бұл ... өте мол қамтыған, қазақтың ұлттық ... ... ... ғой. Ақан ол ... шыға ... Надандықпен, озбырлықпен
беттесіп қалғанда Абайша опық жеп, теріс айнала күрсініп, лоқсып қалмайды.
Ақан ондай қайғыларын ... ... ... ... сияқты.
Дегенмен:
Көлденең көмейіме сөзім тоқтап,
Басылған талай жаннан ... ... ... ... ... ... ... терең күрсінген
лептер сеземіз...
Ақан елуден асқан соң да ғашықтығын тастаған жоқ. Үш ... ... «Ой ... біздің көңіл қайда жатыр!» дейтін ашықтық ... ... бар ... де ... Оның ... ... тағы ... қыздарға
арнаған өлеңдері деп атап та айтамыз. Мұндай ... ... ... ... ... ... етіп ... сияқты.
Жаңартқан өмірімді қалқа бала
Басы жұм, ортасы мим, аяғы ләм,-
дейтін ескі ... ... ... ... ... аты шығып тұрғаны да
рас. Дегенмен, мен өз ... ... бұл ... сүю ... ... ... оның сұлулықты идеал етуінің, әйел ... ... деп ... айнымасаң маған емес,
Жаратқан жақсы қылып құдайыңа,-
дейтін өлеңдерден осы мағына ... Осы ... ... ... серінің сұлулықты ардақтай жырлаған мотиві әлеумет өміріне жат
емес, қайта ... ... ... ... ... ... ... сұлулықты халық құмарлана қарсы алып отыратын сұлу өнер» деуі әбден
дұрыс. Қыры көп өнер - әр ... ... ... бірін ұқсатпай игере
отырып негізгі мұрадан – халыққа ұстаздық міндетін ұмытпайды.
Дүбір думанда көп болған ... ... ... ... ... ... онша әуес ... Енді өзімен өзі оңаша болғанды, көзімен көрген
жаратылыс құбылыстарының ... ... ... көбірек көңіл бөледі. Таудағы
жаңғырықты, орман ... ... жел ... ... ... ... Алып қара құс ... түн қанатының қауырсын сыбдырын қызықтайды,
көл тынысымен демалып, аққу әнін ... ... ... өз ... ... үнін жасайды, жаңа әндерін шығарады... сұлулыққа бағыштар
сезім жырларымен, замандасқа жариялар ... ... ... да ... аулақ – түнгі көл жағасы, көкорай ортасы ... ... ... Ақан бір ... дос-жарандарымен бас қосып, олардың ... бір ... ... кетіп ойға беріледі.
Ақанның түнделетін бөлек кетуін әр топ әр түрлі жорыған, әр ... оны ... ... ...... ... ... адамнан бөлінді дейтін әңгімеге айналдырған. Ақан қылықтарын
шариғатқа, кітапқа ... деп те ... ... сенген жұрт Ақанның пері
әйелмен бірге тұрғанын көрдік, түнде жаққан ... ... ... аңыз ... ... сүйікті серісін жақсы білетін достары одан әрдайым, әрбір
бөлек кеткен сайын жаңа жырлар мен жаңа әндер күткен, ... ... ... ... ... Күн шыққан сайын Ақан бірге шыққан, күн жылу, ... Ақан ... ән мен ... әкелген... Домбыра тоқтағалы, жүрек
соқпағалы қашан... Бірақ Ақанның өшпес өлең, өлмес әндері ... ... ... етіп ... Ақан ... де ... әділдік пен ерлікті,
адалдық пен достықты жырлайды. Адамды дәріптейді.
Ақан өлеңдерінің түрі, тілі туралы ... те ... сөз ... ... ... бір нәрсе бар, ол – Ақан ... ... ... ... ... ... ... Қолжазбалары сақталмаған ақын
шығармалары ауыздан ауызға өтіп жүргенде ... ... ... қалған.
Ұйқастары ұмытылған. Соның бәрін басқа біреулер жандарынан қосқан, жамаған-
жасқаған. Ондай өлеңдердің Ақаннан кейін ... ... ... білместің
қолына түскен жүйріктей жадап-жүдегені ... ... ... ... ... ... ... өрттен қалған шоқ гүлдей таныла кетеді.
Ән өлеңдері де ... ... ... ... сияқты
әндер сөзінің әр облыста әр редакцияда ... ... болу ... ... ... жеткен жерге сөздері жетпей, басқа өлеңдермен-ақ
айтыла ... ... ... Ақан өлеңдерін жинай түсу, ... ... ... тазарту, білетіндердің дұрыс сақталған варианттарын
қалпына түсіру – бүкіл жұртшылық міндеті.
Ақан ақындығы ... әрі ... ... оның ... ... ... ... Сондықтан оның ... ... жаңа ... тың ... орыс поэзиясынан қабылдаған
ұйқас, ырғақтар іздеудің қажеті де жоқ. Ақанның ... бар ... ... ... де ... бұл оның ... шығармаларға
бармағандығының салдары болу керек. Сөйтіп, Ақанның ... ...... ... келе жатқан 11 буынды қара өлеңі.
Сол қара ... кәрі ... ... Сері халқының сүйікті ақыны, ардақты
әншісі атанған. Сол қара өлеңмен Ақан барлық бай ... ... ... ... ... де Ақан ... әнге арнап шығарған өлеңдерінің түрін
айрықша атай кетуіміз керек. Бұл оның ... ... ... ... де ... мүмкін. Дегенмен әрбір әннің қайырмасындағы ... мен ... ... ... ... да ... ... тиіс.
Ақау, жігіт ері
Дерсің мені,
Деп салған
Маңмаңгерге
Ақан сері
Немесе:
Ақа-қау алай-лай көк,
Үкілі қоңыр үйрек,
Кеткенде аулың шалғай,
Уа ... ... ... ән ... ... ... қызықтырмасы мүмкін емес. Реті
келген соң айта ... жөн, біз ... Ақан ... ... ғана емес,
барлық әндер қайырмаларындағы өлең өлшеулерін тануға, тексеруге, солардан
ғылыми қорытындылар жасауға тиістіміз. Сонда біз неше ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Орыстың халық
өлеңдері қайырмаларын бұрын да орыс ақындары пайдаланған, қазір де ... Оны біз ... ... ... байқаймыз. Ақан
«Жансәуле», «Ай, қалқа» деп басталатын ... ... ... ... ... ... ... басталып, халық өлеңінше тоқтайтын
шығармаларына Ақан өз ойын сыйдырады. Ақанның ... ... ескі ... ... ... екенін біз оның «Аужарларынан» да анық
танимыз. Ол «Аужардың» әнін, қайырмасын, ішкі ... ... ... ... мәні бар ... сұлу өлең, көрікті сөздермен айтып
бағады, шұбырта ... ... ... ... ақын ғашықтығы мен
құмарлығын, арман-қиялын, мін-сындарын түгел төгеді.
Аққу ... ... қазы ... жар-жар-ай,
Қысы кетіп, мешіннің жазы қалды, жар-жар-ай,
Біраз назым тоғыта айтпай болмас,
Көбі кетіп, дәуреннің азы қалды, жар-жар-ай.
Түйін болып көңіліме ... ... ... ... назы ... жар-жар-ай.
Кеше туған қыздарды шалдар алды,
Толғанатын олардың несі қалды, жар-жар-ай...
Кейде Ақан «Аужарларында» қыздың ... ... ... тойына айналдырғанда, тыңдаушының көңілін шерге, көзін жасқа
толтырғандай әсер етеді.
Ақан өлеңдерінің ... соны ... ... ... ... – оның ... арабша, иранша, орысша араласқан шұбар тіл деп
таныған. Ақанда ондай өлеңдердің бары рас.
Хат ... ... ... ... ... көп сәлем айттым гүл Назия.
Тағрыпын тамам қылып танығандай
Ділбардан ділмар керек шаһбазия...
Кейде ол ... ... мен ... ... ... көп ... айттым скажия,
Сырымды кімге айтамын сізден зия.
Именной искренний ескеріңіз
Хорошенько, сестра, сватья...-
деп орысшалап та кетеді.
Бірақ Ақан ... дені ... ... ... ... ... ... я жасында, я еріккен кезінде жұртты күлдіру үшін шығарған сияқты. Ал
Ақанның ой қысып, шабыт билегенде жазған ... ...... ... ... ... қуатты шығармалар екенін көреміз.
Кілең 11 буынды қара өлең үлгісін пайдаланған Ақан – ... ... ... ... ... осы қара ... еркін жеткізе берген.
Жүрегі үлкен, жалыны мол ақынның тіл ... ... ол ... ... ... ... сөздерді жалаңаш семсердей ойнатқанда
өлең суретке, музыкаға айналып кетеді. Кейде ол ... ... ... ... ... ... ... есін алғандай
тоғытып жібереді. «Жайықтың ақ түлкісі Аралдағы» деп басталатын, әйтпесе
«Торыны таңға байлап мінген қандай» ... ... ... поэзиясынан олқы
соққандай. Ақанның:
Жан тыныш, ішімдегі жалын шықса
Аузымнан ақ сағымдай мұнарланып,
Құшақтап қыл беліңнен бір таң жатсам
Ақ ... ... ... ... ... ... да ... екпін, қуат бар. Теңестіру
арқылы жыр ... ... ... ... ... ... да Ақаннан көптеп табылады.
Он төртте алтын тудай айқындалып,
Әлемге мәшһүр болдың жазған хаттай,-
Деген теңеулер Ақанға дейін де, ... ... де ... ... теңеулер,
біреудің жалғызы өлсе, сүйенері мерт болса, «туы құлады» деп айтылады.
Бірақ қыз ... ... туға ... оның ... ... кітаптай
деу ғажап нәрсе.
Таңдаулы дыбыстардан құрап сурет, ... ... ... ... ой,
мақал-мәтелге айналғандай өлең жолдарын құю ... ... ... ... көңілімді жарқыраған»,
«Шоқ болған жаңа түсіп қарағым-ай»,
«Нәзік бел тал шыбықтың имесіндей»,
«Алтынды ұрғанменен жез болмайды,
Жібекті жуғанменен бөз болмайды»,-
деген жолдарға еріксіз сүйсінеміз.
Ақанның осы ... оның ... ... де ... ... сөз, ... таяқ ... жібімес дарияға батқанменен».
Ақан тұрмыста тазалық пен әсемдікті қандай сүйсе, ... ... ... ... ... сөз ... ... «тілге жеңіл, жүрекке
жылы» өлеңдер жасау,а үнемі көңіл бөледі. ... қып ... ... ... әсірелеп көрсетейін дегенде:
«Тимеген жүген, құрық асау көрдім».
«Ішпей, ... ... ... тұңғиыққа болма душар».
«Дүниенің тұрақтайтын тұрағы екен
Гүл жүзді, сырлы сөзді ... ... ұшып ... сен ақ ... жем жеріне шаңқылдаған».
Осы әр өлеңнен, әр тұстағы өлеңдерден келтірілген жеке жолдардан қанша
мінездер көрініп ... ... жылт ... жалт ... ... да
көргендейміз. Бұл тәрізді үлкен дүниенің кішкене сынығындай өлең жолдарымен-
ақ мінез, көріктерді аңғарту ірі ақындардың ғана ... ... ... көбіміз көпіріп жатқан ұзақ өлеңдерімізден осындай мағына шықпайды. Ал
Ақанның жеке ... ... ... ... ... ...... Осындай асыра көтеріп, әсірелей ... ... ... ... жасаған Ақан кілең арманды айта бермейді, ол ... ... ... әрі ... әрі ... қазақ ұғымындағы сыпайы,
жақсы деп аталатын әйелдердің де портретін қызық жазады. ... ... ... ... ... үшін ... натуралды көріністер де беріп
жібереді:
Ақ жүзді қатын алсаң бойы сұңғақ,
Қасыңа шақырғанда келсе зырлап,
Дауысы ... ... әрең ... ... етсе ... Осы ... – сәл ғана ... бояу жағылса, бүлінгелі, жаман әйелдің
бейнесіне айналғалы тұр. ... ... ... ... үстіне, әйелдің
еркек жандылығы, дауысымен, кеудесімен әдейі ойнау бар. Ақан оны ... ғана ... ... біз ... ... де ... Бұл
- ақынның өлшем білгіштігі, шебер аңғарғыштығы.
Сүйген жігіт пен сүйген қызды аққу мен алғыр ... ... ... ... ... ... сол теңеулер ... ... ... қимыл бергіш ақын, өзі қалаған жансыз заттарын да жандандырғыш-
ақ. Ол:
Алыс пен ... ... ... тар, іші қыры ... ... келіп, жақсы мылтыққа қояр шарттарын шегіне жеткізе күшейту үшін жан
бітіруге ... ... ... ... ауыз ... берен»,-
дейді. Біз еріксіз қостап, бас шұлғимыз.
«Дүние теріс айналды болмашыдай»
«Көзі тар, ... ... ... ... ақан өлеңінен көп табылады.
Ақан «Құлагер» өлеңінде атына қоса ... бара ... ... сағы сынбаған, жігіттік бағы таймаған шағын жоқтайды деп жоғары
айттық. Құлагер Ақанның мұқала бастаған тұсындағы ... ... ... ... ... ... тағы да қайталаймыз. Ақынның ... ... ... ... ... сурет те бар. Ақын бұрынғы халық
жырларының ... ... бай ... ... ... отырып, өз
Құлагерінің мүсінін жасайды. Сонда біз атсейіс ... ... ... ... ... құйрығың-ай, топтан озған жүйрігім-ай» дейтін зарлы
екпіндер, сөз жоқ, халықтың қара ... ... ... ... шешең - тұлпар» да Ақанның дайын үлгілерден ... ... ... ойын ... ... үшін ... ... барғаны сияқты.
Осындай сырты қораштау өлеңнің ішкі ... ... ... ... ауырлай
түседі.
Ор болып қалушы еді шапқан жерің,
Сүйсініп тұрушы еді қосқан елің,
Атығай, Қарауылға олжа салған
Бота тірсек, қыл сағақ, сандал керім,-
дейтін шумақтарын ... оқи ... өзі ... ... ... ... ... ізі жатыр. Ел аруағы аяққа басылғандай, бір тайпа жұрттың
ажары сынық, жүзі төмен... Ақан ... ... ... ... ... ... Біз мұны оның үздік дарындылығы,
шеберлігі дейміз.
«Құлагер» о баста ұзақ болуы керек. Ақын атының тарихын айта ... өзге ... да қоса ... қоса ... ... ... тұр. ... қандай бәйгелерден келгені, қандай ... ... ... ... ... ... ... баяндалады, сонымен бірге
Құлагерді даңққа айналдыра, дәріптей отырып, оның жүйрікке сай ... ... ... ... ... төменгі ерні», «бота тірсек, қыл
сағағы, келте құйрығы, сымпиған ... көз ... ... тұра ... ... ... ... сұлулыққа қадалған
қастан көздер, аямай сілтенген суық ... ... ... ... ... ... те бар. ... бәрін талантты, шебер Ақан бір ... ... ... он бір ... қара ... ... ... айналдырған
Ақан осыншалық ғажайыптар жасаған...
Ақан өмірінің, Ақан тағдырының қызықтылығы сондай – ол туралы серінің
тірі кезінде-ақ неше ... ... туа ... Адамның тірі кезінде
ертек, аңызға, халық қиялымен жасалған образға ... ... ... ... ... Ақан атануы да елдің «сүйкімдім, еркем»
дегендей сөзі болатын.кейін қырандар ұшырып, ... ... ... ... ... ... ... әннің әулиесі, жырдың тәңірісі боп жүрген Ақанын
ел Сері ... Оның ... ... ... сол ... ... іс-әрекеттерін ақын тұстастары қызықты айтылар әңгіме
еткен. Соның ... Ақан өз ... ... ... биік ... ... еркесі, жігіт серкесі, қыздар қиялы.
Ақанның кейін қабат-қабат соққыларға ұрынып, қайғы шегіп ... ... ... ... ... айтатын хикаялар туған. Көрген-
білгендерін жыр толғағына айналдыру үшін, ... ... ... ... ақынды неше түрлі саққа жүгірткен. Пішен шауып, әйтпесе ... ... ... пері ... ... көргендер» аңызы бірнеше
түрде айтылады.
Ақан туралы осындай ... ... ... ... поэмалар,
пьесалар да туды. Сөйтіп біз Ақанның ... ... ... сөз ... ... ... ... әуелі шығармаларына тақырып еткен
ұлтшыл-байшыл жазушылар, олар әрине, Ақанды өз көздерімен көрді де, ... ... ... ... Ақан ... ... белгісіздік
үшін туған бақытсыз жан. Ақан бақытты болу үшін не ... еді ... ... ... тұрып: - Билер бастаған, батырлар қостаған, хандар қожалық
еткен ... ... ... жауап береді. Сондықтан оларша, Ақан ... ... ... ... ... ... бейнесі. Мағжан
Жұмабаев Ақан туралы бір жазғанында: «Онда тілек жоқ, үміт жоқ, мақсат жоқ»
деп ... ... ... ... өзге ұлтшылдар да Ақанға сарнау,
зарлау, өмірден ... ... ... ... баса ... тырысады.
Оларша, Ақан өз тұсынан жиренген, болашақтан түңілген, тек кейінге, өткенге
қараған, арғы заманды ... ... ғана ... Ұлтшылдар Ақан аузымен
бүкіл қазақ халқын артқа шақыруға, кері тартуға, бүгіннен де, ертеңнен ... ... күш ... ... үнін ... мен ... ескі
ішектерінен тыңдауға үгіттеді. Бүгіннің әні – зар, күйі – ... ... ... ... ... да жазды. Сәкен Сейфуллин өлең, Ілияс
Жансүгіров поэма, Ғабит Мүсірепов пьеса, ... ... ... ... Ақанды ән иесі, махаббат жыршысы етіп жырлады. «Құлагер», «Үш тоты
құс», «Сырымбет» әндерін шығарғанын айта ... ... ... ... ... ... қысқа өлеңінде Ақан әрі сері, әрі мұңшыл жақтарымен
бірдей көрсетілген. Сәкен өлеңінде кешегі шер ... ... ... ... бар, ... жеке ... лебі ... Сәкен Ақан әндерін
мадақтайды, қошеметтейді, ол әндердің бүгінгі ... асыл ... ... Ақан әнін ой мен ... ... ... қыр мен сырға.
Ақанның Сырымбетін башқұрт қызы
Ырғалтқан Мәскеуде, Үлкен театрда.
Көпшілік ... әнге онша ... ... әннің бірі жақпай,
Салғанда Ақан әнін башқұрт қызы
Әлеумет қарап қалған кірпік қақпай.
Сәкеннен кейін Ақанға көңіл бөлген – ... ... ... ... бір ... ... қалың, трагедиясы мол – Құлагер өлімін алып
поэма ... ... ... ... ... бай тақырып екенін, соның
ішінде әдейі Құлагерді бөліп алып отырғанын ескертеді. Бір жерінде:
«Басында айтамыз деп ... ... ... білем астың жайын»,-
деп те қалады. Бұлай деуінде де себеп бар. ... ... ... онда ... ұшырап мерт болған ат жайлы болып кеткен. Поэманы
көлеммен өлшегенде де ас, бәйгеге ат ... ... ... тағы ... ... ... орын алған. Әйтсе де поэма Ақан жайлы шығарма.
Кіріспесіндегі аттың қу басын ... ... ... жыр ... Ақан
рухын, ақан азасын берік ұстанады. Бірде («Ақан» бөлімінде) жас серінің
жастық шағы ... шолу ... ... ... ... ... өзін
көреміз. Ілияс Ақанның жастық тұсын шолу түрінде айтса да реалистік планда
жырлаған. Ол Ақанды сипаттағанда көптің бірі емес ... ... ... отырып билік айтқан би емес, ел торыған, май айдаған ұры емес, зекет
алған, мешіт баққан молда емес; мал баққан ... кісі ... от ... ... пәле ... кесім іздеген даушы емес дейді. Ілиястың ... деп ... өзі Ақан ... нағыз реалистік әңгіме болып
шыққан. өйткені ақан ... ... ... ... ... мүшесі.
Сонда Ақан кім?
Саңлақ ер, шыққан мыңнан, озған жүзден,
Көп сұлу көзін ... ... ... ... ... ұрып,
Армансыз қаздай қалқып, қудай жүзген.
Кісі емес көп ... ... жоқ бір ... тию ... құс, ... ... ұстап,
Арманы-ақ сұлулықты сүю деген».
Жас ақынды мінездеуде Ілияс нағыз реалистік әдістерді қолданады, әзіл
де араластырады. Біз Ақанды ... ... ... да көпшілік ішінде,
шындық өмір ортасында көреміз. Атынан көз айырғысы ... Ақан ... жақ ... ... ... ... бағып отыр. Тағы бірде Ақан
жүйрігін тіл мен көзден ... үшін дұға ... ... жері де ... ... ... ... өзара таластары қызық. Бірі:
«Сіңірлі, жел соғарлы, аяғы тік,
Түлкі төс, тазы тізе, ит жіліншік.
Шашақты, шақпақ етті, аласа ұршық,
Құндыздық қалай ... ... ... ... ... тағы біреулер жүйрікті мазақ етіп өзара ... мен ... қояр ... ... мен соғымға сояр едім...»-
деседі.
«Алдыңғы ат баран болмай, ... ... ... бір ... сезіп шаба жөнелген Ақанның өзі де, кәдімгі көп қазақтың біріндей,
аттың басын ... ... ... да ... ... Бұл ... Ақанның
«Құлагер» деп аталатын өз өлеңі де ... ... ... ... ... ... ... ат сипаты, Ақанның ойбайлап жылағаны, жұбатқанға
басылмай өксігендері мінсіз шындықтар. Осындай – ... ... ... жарық пен жастықты жүрегіне ... ... ... ... ... жылап отырып жоқтайтын Ақанды нанымды көрсеткен Ілияс
Ақанның соңғы өмірін көрсеткенде ... ... ... ... сері ... пері ... ... Ақан маған»,-
деп автор дұрыс айтқан. Ол Ақанды шын ... оның ... да, ... ... ... ... Ілиястың Ақанды тануы бастан-аяқ бірдей дұрыс емес-
ті. Ілияс кәрі Ақанға ауысқанда реализмнен жаңылысады. Біз енді шынайы: ет
пен ... ... ... ... отырғанда да ойы өмірмен
байланысты ақан емес, бұлдыр, шартты геройды көреміз. Ескі заманның салмағы
Ақандай кісіні де езіп ... еді деу үшін ... ... ... ... ... ... жалғыздыққа ауысқан, дара протестант – романтикалық
геройға ... ... ... ... ... ... шықпаған сияқты.
Ақанның көл басында ... ... ... ... өлең
әдемілігі, суреттік сыртқы аффектілер бар. Оқжетпестің бауырындағы қу
қайың, соның бұтағына ... ... қу ... ... ... ... отырған жалғыз Ақан бір қарағанда қызықты-ақ тәрізді.
«Өтті күн, қалды ағашта бас қуарып,
Қартайды сері, сақал-шаш қуарып,
Серіксіз, елсіз, малсыз, есіз тауда
Өткізді ... ол ... ... шал, аузы ... ... ... қу ... ұрты шұқырайған.
Боз бура бір күндерде тасқа шөгіп,
Шал отыр қу ... ... бәрі ... таусылғандықтың белгілері. Бұл поэманы
трагедиялық дәрежеге көтеру үшін істелген емес пе ... де ... ... да мүмкін дейміз. Образды қалай дамытамын, шарықтатамын десе, автордың
өз еркі, біз Ақаннан трагедия шығаруға да ... ... ... Ақан ... өмірді, үмітті меңзеуде. Бізге мистикалық, шыншыл, оптимистік
трагедия керек. Ақан ... ... ... ... ... соң Ақан ... ... Ғабит Мүсірепов «Ақан сері-
Ақтоқтыны» жазды. ... ... ... ... ... ... жер бұл емес. Біз тек Ақан басына байланысты ғана аялдаймыз.
Ғабит Ақанның ... ... ... жас, ... сері ... алған. Біз
мұнда:
Ләйләһә илла деп
Ашып едім бұл ... ... ... сол ... алла ... безінген кезін көреміз. Ғабит
та Ақанды романтикалық планда алған. Қимылы қатты, тілі удай Ақан ... ... ... ... ... Ол лапылдаған ән-жыр қанатында жүріп салт-
сана, үрдіс-кәде дегендерге ... да ... ... де. ... ... ... күйретіп, бұзып өтуге дайын. Пьесадағы Ақан
идеалы - жүрек ... ... ... ... ... ақын жар
сүйгенде, сұлулықты жырлағанда шыбын ызыңдамасқа тиіс, ақын ән салғанда
молда ... ... ... әлем ақын ... ... ... тыңдасын.
Осыдан барып Ақанның дінмен, ескі ... ... ... ... іркілмейтін, иілмейтін, жарықшақсыз, сынықсыз бүтін образды көреміз.
Ақан Ғабиттің пьесасында да жамандықтан, ластықтан жиренеді. Бірақ ... ... Оның ... де ... ... ... қайсар Ақанын
сыйлаған қыз, бозбала маңынан арылмайды. Ақанға арнап желең пішіп, бөрік
тігіп, ... ... ... ... герой қасиетін арттыра түседі, оны жалғыз-
ау дейтін күдіктерден құтқарады. ... ... Ақан ... халық аз
дейтін пікірлер әртүрлі мақалаларда кездесіп отырады. Бұл туралы менің өз
пікірім бар. Бір ... ... бар – ... ... ... ... оқушы
оны елмен бір екен деп сезбейді. ... ... ... ... ... ... бастаушы емес. Біз сырт отырып «болыпты-мыс» деген ... ... ғана ... ... сырт ... ғана ... ... жоқ. Себебі хроника көркемдік ... ... Енді бір ... үстірт қарағанда даралау сияқты, бірақ оқушы да, сахнада көруші де
түгел ... ... ол ... ... ... де, ... туысына,
жанашырына айналдырып ... ... ... жандылығының,
сүйкімділігінің үстіне тарихи тенденциясы ... Оның ... ... бізге қайшы емес. Ғабит жазған Ақан осындай образ. Сондықтан
шығарманың трагедиялығы да бізді қызықтырмаса, ... ... өз ... бар, ... жазушылары әдебиеттану
ғылымында болсын, өздерінің көркем шығармаларында болсын, Ақан ... ... ... ... солақайлардан да қорғап алып жатқанда
Ақанды шағыммен ... ... де ... Ал ... ... ... біздікі, біз Ақанның мұрагеріміз дейміз. Ақан образы алда ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақан Серінің өмірі мен шығармашылығы7 бет
Ақан сері10 бет
Ақан сері өмірі17 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Өнімдер өндірісі298 бет
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік туралы негізгі ережелер45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь