Жер-су аттары

Қазақ даласының жер-су аттарын тарихтың хаты деп жүрміз. Осы атаулар негізінен әр замандарда орын алған елеулі тарихи оқиғаларға немесе жеке тұлғаларға байланысты шыққан. Ал, кейбір атаулар табиғи жағдайларды баяндайды.
Мысалы, Арыс, Асы өзендерінің аты б.д.д. мыңдаған жылдар бұрын мекендеген Арыс және Асы сақтарының тайпалық аттарына байланысты екенін жоғарыда айттық. Б. д. д. 178 жылы Дәу би жерленген жер Дәубаба аталды. Б. д. д. заманның соңында өмір сүрген Шақпақ әулие (Үйсіннің 12 ұрпағы) мекендеген жер Шақпақ ата болды. Шамамен 576 - 604 жылдары Қараша хан мекендеген Алматының шығыс жағындағы Ақтау, Қараш таулары - Үш Қараш деп аталып кетті.
        
        ЖЕР-СУ АТТАРЫ
Қазақ даласының жер-су аттарын тарихтың хаты деп жүрміз. Осы атаулар
негізінен әр замандарда орын алған елеулі тарихи ... ... ... ... ... Ал, ... ... табиғи жағдайларды
баяндайды.
Мысалы, Арыс, Асы өзендерінің аты б.д.д. мыңдаған жылдар ... Арыс және Асы ... ... ... ... ... айттық. Б. д. д. 178 жылы Дәу би жерленген жер Дәубаба аталды. Б.
д. д. заманның ... өмір ... ... ... ... 12 ... жер ... ата болды. Шамамен 576 - 604 жылдары Қараша хан
мекендеген Алматының шығыс ... ... ... ... - Үш ... деп
аталып кетті. Орта ғасырларда қазіргі Алматы қаласы Алматау деп ... ... ... ... б. д. д. ... тауларын, қазір қытайша ... ... деп ... ... атаулары XVII-XVIII ғасырларда елімізді ... азат ету ... ... ... ... ... ... және кеңес дәуірі жылдарында ежелгі
қазақша жер-су мен елді мекендер аттарының барлығы дерлік өзгеріске ... ... ... ... ... ... ұшыраған елді мекендер мен
жер-су аттары, өздерінің байырғы атауларын қайта иемдене ... ... ... ескерткіштер орнатылуда.
1729 жылы хандар мен билердің кеңесі ... ... ... ... ету үшін ... ұлы тұлғалары бас қосып бір шешімге келген
Ордабасыда Оңтүстік Қазақстан облысының әкімшілігі ... ... ... Осы 1729 жылы қалмақтарға шешуші соққы беріп, қазақ жерін
жаудан тазартқан ... ... ... - ... арнайы ескерткіштер
орнатып, азаттық соғысының 270 жылдығын ... атап ... ... ... ... игілікті істер атқаруда.
Бір айта кететіні, елді мекендердің атын өзгертуге байланысты, кейде
ретсіздіктерге орын ... ... ... ... ... ... атауы алты рет қайталанады. Бұл әйгілі батырға ... тау, ... мен ... аты ... Ал, бір батырдың атын осы аудандағы ... ... ... орталығы болсын, қайталай беру артық. Бұл ... ... ... ... басқа да тарихи тұлғалар баршылық.
Қазақстанның жер-су мен елді ... ... ... бұрмаланған
атауларын дұрыс ... ... ... ... ... маңызына
байланысты ойлар білдіріп жүрген елжанды, үлтжанды ... ... ... ... ... Қ.Балғабекүлы, М.Мырзахметұлы,
А.Сейдімбек, М.Серікбаев, Ә.Нұрмағамбетұлы, басқа да ағайындар бар.
Төменде ... ... ... мен ... ... ... жөн
көрдік.
АҚТАЙ (Қытай) кенорындары
Жезқазған қаласынан 220 шақырым шығысқа қарай, Қаражал қаласынан 50
шақырым батысқа қарай Жайылма (неге ... ... ... ... ... 1960 ... геологтар түсті металдар кен орындарын бірінен
кейін бірін аша ... ... ... өткен замандағы дәулетті
қазақтың қызы Ақтай сұлудың атымен аталатын жерде еді. Олар ... ... ... ... құжаттарға осы атпен еніп кетті. Қытай
атауының бір ... ... ... ... айта ... кен ... ... ерен табыстары Мәскеуге жетеді.
Ашылған кен орындарын көруге орталықтан арнайы ... ... ... ... геологтарды табыстарымен құттықтайды. Құттықтау арақ-
шарапсыз ... бе, ... тана ... ... күн бата ... ... аттанады. Бейтаныс далада түнде қалғанда сау адам ... ... ... айтудың өзі артық. Баратын жерге жететін уақыт өтті. Түн
ортасы ауып, жердің ... ... ... ... да әлі ... ... Мылжа-
мылжасы шығып қалжырағандар жылтыраған отты көріп, жөн сұрауға бұрылады.
Қайда ... деп ... ... ... ... Бұл Қытай
мемлекетімен Қеңес одағының арасы шиеленісіп тұрған кез ғой. ... ... кен ... ... ... ... Қытайға келіп
қалыппыз деп жанұшыра қорыққан ... ... бұл атын ... ... ... әруақтарының әжуасы болар.
АЩЫЛЫАЙРЫҚ (Ашлярик)
Қарағанды қаласының солтүстік жағындағы Майқұдық пен ... ... ... ... Осы ащы мен жусан өскен белдеуде қой
баққан Аппақ Байжанұлы суырдың інінен шығып ... ... ... тауып,
шамамен 1847 жылы Қарағанды таскөмір алабын ашқан. ... ... ... ... бетіне шығып, оңтүстік бағытқа қарай ... ... ... кәсіпкері Н.Ушаков Ащылыайрық таскөмір
қабаттары бар белдеуді сатып алып, көмір кеніштерін ... Сол ... орыс ... ісі ... ... ... деп атап кеткен.
Қарағанды таскөмір алабының ең төменгі көмірлі ... ... ... деп аталады. Свитаның құрамында 20 көмір қабаты бар.
Осы свитаның екі қабатынан көмір өндірген 12 және 12-бис ... 1960 ... ... ... (Ашлярикская) шахтасы аталған.
БОЗАЩЫ (Бозашы, Бузачи)
Маңғыстау түбегіндегі ащы боз шөптер өсіп, шаң суырып мұнартып, жердің
үстіндегі ... да, ... ... ... қара ... мүнайын да
ғасырлар боны жасырып тұрған өлке орысша Бузачи аталған. Білгіштер ... ... ... ... (Жамбыл тау)
Бетпақдалада, Хантаудың батыс жағындағы жазықта оқшауланып тұрған ... ... ... ... ... атып, мергендіктерін сынайтын
жер болған екен. Басына жамбы қойып ... ... ... ... ... ... ... бөктеріндегі бұлақты мекендеген шаруаның
отбасында Қазақ Даласының ұлы жыршысы ... ... ... 1846 ... ... белгілі.
КЕНГІР
Бастауларын Сарыарқадағы Арғанаты адырынан Қаракенгір, Желді ... ... ... ағатын қос өзеннің тармағы бірігіп, оңтүстікке ... ... ... ... Сарысуға құяды. Осы өзеннің бойында бұрынғы Кенгір
ауылы, қазіргі кеншілер астанасы ... ... ... ... ... Ә.Марғүлан «кенді өзен» дегеннен шығарса, ғалым А.Сейдімбек
«кең үңгір» болар деген пікір айтады. Кенгір ... ... ... жер.
Өзендер бастау алатын Арғанаты мен Желдіадыр өте берік граниттен тұрады.
Бұл аймақта ... ... ... ... ... ... атауы кенді өңірден (кенді өнгір - кенгір) шыққаны көрініп түр.
Бұл өңірде Арғанатыдан бастап Жезқазғанға дейін көптеген кен орындары ... ... ... де, ... де бар. ... алтын-күмісі бар түсті
металдар. Әлемдік маңызы бар Жезқазған кен орнынан энеолит (мыс) заманында,
б. д. д. 4-3-мыңжылдықтарда, ... кен ... мыс пен қола ... дәуірдің басында Ұлы Жібек жолының арнайы бір ... Шу, ... ... ... ... келген. Жезқазғаннан мыс, алтын, күміс,
малахит (жасыл тас) пен азурит (көк тас) тиеген ... ... ... ... ... ... алабындағы кен орындарының қазір де, болашақта да ... ... ... ... ... ... байланысты атаулары түсінікті.
Тауларды құлан ... ... ... тау деген атау қайдан ... ... ... сөз ... ... ... ... мен таза
сөздердің мағынасы бір, ... ... ... мәні де таза ... ... ... ... белі арқылы Алатаудың Жабағылы
сілемімен жалғасып жатқан бөлігі. ... басы ... тас. Бұта да, ... ... үздіксіз тұрған желден шаң да қонбай ... ... ... ... ... шипа мөлдір сулы Құлан мен Бала Құлан өзендері
бастау алады, көптеген бұлақтар ... ... ... ... ... қаланы Қазақ Даласындағы ең көне қала деп атауға
болады. Халық жадындағы деректерге сүйенсек, ... ... ... су
басқанда, Нұх пайғамбар киелі кемесін осы қала орнаған жерге ... ... ... ... ... ... ... кемесі
Қазығұрт тауына тіреліп тоқтаған екен. ... ... кеме ... ол ... неге қалған» деген өлең жолдары сол көне ... ... ... байланысты шыққан аңыз осыдан он мың жылдай бүрынғы
замандарды ... Бұл ... ... ... су ... заманның уақыты. Нұх
бұл жерге келсін, келмесін, бірақ геологиялық жағдайларға байланысты он мың
жылдан астам уақыт бүрын, өңірдегі ... ... су ... ... ... ... кемемен жүріп, оларды тоқтатуға ілінгір пайдаланған
болар.
Осы дерек Арыс тайпасының сақтарына ... ... ... ... ... ... ... аударған сақтар да, бұл деректі біліп кеткен. Біздің
ғұлама ... ... ... б. д. д. VI ... ... ... кемелерді ілінгір тастап тоқтату тәсілін бабалары жадындағы
деректерге сүйеніп ... деп ... ... бар.
Сонымен өңірді топан су қаптағанда Нұх пайғамбардың кемесінің ілінгірі
қалған жерге, су қайтқан соң ... ... ... ... ... ... да мыңдаған жылдар болады.
МЫҢБҮЛАҚ
Жамбыл облысының Жуалы ауданындағы Теріс өзенінің алабы ежелден осылай
аталған. Мыңбұлақтың алғашқы толық сипатын ... ... ... ... 630 жылы ... ... «...Мыңбұлақ елінің
территориясы шамамен 200 ... ли ... Оның ... қарлы таулар
(Алатау) шектейді, ал қалған үш жағы біркелкі жазық. Бүл жер өте ылғалды
және оның ... ... ... ... соңына қарай шығатын әртүрлі
гүлдердің көптігінен көз тұнады, жердің беті масаты кілемдей құлпырады. ... ... сулы ... ... ағып ... сол себепті «Мың бұлақ»
аталған. Жыл сайын жаздың аптап ... ... ... ханы осы ... Бұл ... ... көптеп кездеседі...» деп тамсана
жазған.
Мыңбұлақ туралы Араб ... ... ибн ... ибн ... ... және ... ибн Жафар (X ғасырдың басында) өздерінің
күнделіктерінде: «...Бұл Абарджадж ... ... оның ... ... ағып ... Олар қосылып бір өзен құрайды. Өзен шығысқа ... ... оның аты ... бұл ... ... «кері бағытта
ағатын өзен»... Барқуабтың (қазіргі Теріс өзені) екі ... ... мен ... ... ... қара қырғауылдарды аулайды»
деген.
Бізге Араб жиһангездерінің шығармалары арқылы VIII ғасырдың басынан
белгілі болған, жақсы ... бар ... ... Батыс Түрік
хандығының ханы Ызбарлы Халық ... ... ... 651 жылы ... ... ... ... әкелген. Қаланың әуел бастағы аты Мыңбұлақ болған.
Мыңбұлақта, Қү^антаудың етегіндегі көп бүлақты, қоңыр салқын жазықта
1223 жылы Орта ... ... ... ... ... ... хан
нөкерлерімен демалып, үлкен той жасап, сауық қүрған (Л. Гумилев, 1993).
Мыңбұлақ қазір де табиғаты жайлы, жері шұрайлы, жайқалған өлке. ... ... ... ... үш бағытта жарыса ағып жатады.
Алатаудың етегінен бастау алған бұлақтар ... ... ... қойнауларынан шыққан бұлақтар ... ал Кіші ... ... - ... ... сылдырай ағады. Барлық ... ... жері ... ... ... Өзен ... бітік
өскен ағаштар мен бұталар, суындағы таудай тулаған балықтар, таза ауасы -
барлығы ... ... ... баға ... ... Біздің міндетіміз, осыны
дұрыс түсініп, аялап, игілімізге жарата білу.
Мыңбұлақтың жазы көрші мекендермен салыстырғанда қоңыржай, жанға жайлы.
Таулары мен ... ... мен ... жортып, шатқалдарында
кекіліктер өреді. Көптеген ... ... ... мен ... ... шөптердің исі аңқиды.
Батыс жағында Шақпақ белі мен ... ... ... ... ... ... мекені мен Арыс алабының негізгі күретамыры Арыс
өзені басын осы ... ... ... ... көне мәдениеттің де ошағы, оның жартастарынан тас
заманы мен қола ... ... ... салған суреттер мен тарихи
жәдігерлер ... ... пен ... ... құйысындағы қос өркешті тау мен қазір
бұрмаланып Түлкібас аталып жүрген ауданның ежелгі аты ... ... ... Батые Түрік хандығының Басы болған Естемес ханға ... ... ... 556 жылы сол ... ... ... ... оның етегіне
ордасын орналастырып қала салған. Түркібасы болған Естемес ханның ордасына,
Екітаудың басындағы алтынжібек шатырына 558 жылы ... елші ... ... ... ... бойынша (шамамен 630 жылы), ысгық басталғанда
Түркі хандары Естемес, одан кейінгі хандар Түркібасыдан Арыс ... ... ... ... ... тұратын болған.
Түркібасы өлкесін тас дәуірі замандарында алғашқы адамдар мекендеген.
Түркібасы тауынан 40 шақырымдай батыс жағындағы Қараүңгірді, осыдан 7 ... ... ... ... ... Арыс өзенінің басы мен орта ағысы
аралығында 1964 - 1970 жылдары ... ... ... 20-дан
аса тас, қола, темір замандарында өмір ... ... ... ... ... замандардан киелі танылып, адамдар Тәңірге табынған
жерлер көп. Сарытөр мен ... ... ... ... ... б. д. д. V - IV ... Үйсін мемлекетін құрған
Үйсін дүниеге келген. Б. д. д. 178 жылы Дәубабада Үйсін мемлекетінің ... ... ... ... етегінде б. д.д. I ғасырда өмір сүрген
Шақпақ Әулиенің ... ... ... Ұлы ... ... ... ... ислам дініне дешн де, мұсылмандық қалыптасқаннан кейін де, ... де ... мен ... ... ... ... ... деректер негізінде Түркібасы өлкесінің Жамбыл және ... ... ... ... ... Аталған екі облысқа ортақ
тарихи өлке Шығысында Жуалы ауданының Теріс өзені алабындағы Күркіреусудан
бастап, Кіші және ... ... ... мен Арыс ... ... Сайрам, Шымкент мекендеріне дейінгі аймаққа орналасқан.
Түркібасы өлкесімен Теріс өзенінің бойына орналасқан ... ... ... ... ... Құлантаудын шығыс бөктері
арқылы жүріп, Шақпақ белінен асып, Арыс өзенін жағалап, Ұлы ... ... ... ... ... қаласынан Құлантаудың солтүстік тұмсығын
орап, Құлан ... ... ... ... ... ... Әулие-саймен жүріп
Түркібасы қаласына әкелетін, негізгі желімен түйісетін де ... ... ... ... ... ... Шақпақ белінен асқан соң ... бас ... ... ... арқылы Ала-таудың Батыс сілемдерін
бөктерлеп (қазіргі теміржолдың сүрлеуі), Машат шатқалы ... ... ... ... ... ... ... Мыңбұлақтан шығып,
Жабағылысу (Ақсу) шатқалының аузындағы Пешуй (Ақсу) елді мекеніне келіп,
тауды бөктерлеп ... ... ... осы төте ... ... ... ... (Е. Агеева, Г. Пацевич. Труды ИИАЭ, т. 5. ... пен Арыс ... ... ... Шақпақ асуы б. д. басында, Түрік
хағандығы кемелденген VI – VIІІ ғасырларға дейін, ... биік ... ... бел еді. Араб — Иран ... Үлы ... жолының
бойындағы елді мекендер мен жер бедерін ... ... ... ... ... асуының аталмауы сондықтан.
Түркібасы өлкесінде ежелден мал шаруашылығы, мен егіншілікпен қатар
әртүрлі кәсіпшілік дамыған. Күйік ... ... ... қаласы орналасып,
оның шеберханасында Қаратаудың тақтатастарынан қайрақ тас ... ... ... б. д. д. Абайыл темір кен орнында болат қорытқан. Орта
ғасырларда болаттан жасалған ... мен ... ... ... ... ... саудагерлер үшін маңызы өте жоғары болған. Алтын мен
күміс өндірілгені туралы да деректер бар.
Орман қарауылы Максимов ... ... ... ... ... ... ... орыстар мекендеген Корниловка (қазіргі Жас
кешу) ауылынан шамамен 8 шақырым жерде, кен ... ... ... ... ... ... ... Кен маманы, геолог Н. Ковалев
1905 жылы сәуір айында осы мәлімет бойынша келіп, ... ... ... жабылған оншақты тау-кен ұңғыларын тапқан. Кен үйінділерінен алған
сынамаларды тексергенде, олардың ... ... пен ... бары
анықталған. Кен қазып, күміс қорыту жұмыстары бүл жерде ... ... ... ... ... ... ... байланысты тоқтаған
(Н.Ковалев. Остатки древней культуры в ... ... ... 1906, № ... ... топографиялық картасына зер салсақ, қазір ... ... басы ... ... ... тау тізбегі Шығыс пен
Батыс бағыттарға бірдей созылады. Оның ... ... ... ... ... ... олардың бастапқы бітімін
өзгерткен геологиялық процестерге байланысты. Ал, сол ... ... ... ... ... тығыз құмтастардан, әк, доломит және жеңіл
тұздардан тұрады. ... тау ... жер ... өзін ... ортаның
табиғи қысымына шыдамай, өз үстіндегі қабат-қабат жыныстарды күмбез төбеге
көтеретіндігі геологияда белгілі ... ... ... ... ... ... ... табиғи газдар ... ... ... бір ... ... ... ... іргелес
аудандардағы күмбез төбелердің астынан мұнай-газ іздеу жұмыстарын
жүргізген. Бірақ ... бұл ... жер ... ... ... жағдай жасамапты.
Түркібасы өлкесінің табиғатының көркемдігі мен байлығы ... ... ... ... ... ... нәрлі жеміс-жидектер өсетін
жерлер, сирек кездесетін әртүрлі аң-құстардың мекені. тау ... ... ... ... тау ... мен ... басқа да жеміс
ағаштары мен бүталары, арша, қайың, тобылғы, ... ... және ... ... ... Шатқалдарын елік, аю, қоян, жыртқыш аңдар мен
кекіліктер мекендесе, тау-қыраттарында ... ... тау ... ... ... ... бітік өскен өзендердің ... ... ... мен ... ... ... ... кобра және айдаһар жыландар болған. Ал, Қаратаудың жылы күнгей
беткейінің жеміс-жидекті шатқал-тоғайларында маймылдар ... көне ... ... ... ... табиғи байлық шоғырланған өлкені қамқорлыққа алып,
қорғап, ... ... ... ... ... күннің басты мәселесі.
Алатау мен оның Батыс сілемдерін ... ... ... да ... ... мен ... дүниесі бар белгілі мемлекеттік Ақсу-
Жабағалы қорығының жағдайы қазір ... ... ... ... ... ерте дәуірлердегі адамдар қашап салған өрнек, сурет, жазулар -
алғашқы мәдениет үлгілері, өсімдіктер, жәндіктер мен ... - ... ... ... жоталарындағы алғашқы адамдар мекендеген үңгірлер, осы
үңгірлердегі табиғат асқан ... ... ... ... ... мен ... ортаға жауапсыздықпен қарайтын адамдар
сындырып, жойып ... ... тау ... мен ... ... ... да
аянышты. Соңғы жылдары шаруашылықтардың, өндірістердің ... ... ... беті ... су мен ауа ... ... нашарлады.
Жергілікті әкімшіліктер өлкенің табиғи байлығын бей-берекеттікке
ұшыратпай, өркениетті елдердегідей арнайы туристік объектілерге айналдыруды
тездетіп ... ... іс. ... ... ... ... ... аңғарындағы көне қалалар мен алғашқы адамдар ... ... ... ... қорған төбесі, Шақпақата әулие ... ... ... ... Түркібасы тауы, Сазтөбе тауы,
Машат ... ... ... ... ... және ... Аталған
жерлер туралы тарихи деректер мен мағлұматтар б.д.д. заманнан бері Қытай
жылнамаларында, Батые ... ... ... ... жазбаларында, 1870 жылдан бастап Ташкентте шығып тұрған
«Туркестанские ведомости» газетінде жарияланған.
Ұлы Жібек жолының сүрлеуінде, б.д. I-IV ... ... ... және ... деп ... ... халықтар мекендеген көне
қалалардың қалдығында ... ... ... жүргізіліп, көптеген
құнды мәдени ескерткіштер табылды (Н.Подушкин, 1970).
Арыстың бойындағы Ұлы ... ... 846 ... ... ... Араб
географы, саяхатшы ибн Хордадбек Түркібасы ауданындағы ... ... ... ... одан ... ... 25 ... жердегі
Мыңбұлақта Абарджадж (бұрынғы Мыңбұлақ) қалаларын жазып кеткен. Одан ... ... X ... ... ... ... сарай қызметкері
Кудама ибн Жафар, Тамтадж (Түркібасы) қаласы қамыс өскен өзен (Арыс) ... ... ... жылы ... сапармен келген академик В. Бартольд бұл өңірдің
Түркібасы аталғаны туралы ... ... ... деректі жергілікті
халықтың айтуымен жазып ... ... ... ... ... үкіметі кезінде
колхоз болып құрылғанға дейін, Түркібасы аталған.
Осы жерде 1947-1951 жылдары археологиялық жұмыстар жүргізді. ... ... көне ... ... ... ... ескі жұртын археологтар шартты түрде колхоз Азатлық атаған (Е.
Агеева, Г. ... 1958). ... сол ... көне ... ... К.Азатлық
атауын ғылыми әдебиетке де, карталарға да Қазатлық деп енгізіп, ... алып ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«жұмыс аттарын азықтандыру»24 бет
Баспасөз жарияланым аттарының тілдік – стильдік ерекшеліктері62 бет
Жорға аттарын шықтыру және салыстыру5 бет
Қазақ ономапоэтикасы: сатиралық-юморлық кейіпкер аттары46 бет
Қостанай облысындағы жер-су аттары11 бет
Қостанай облысындағы табиғат жағдайларын сипаттайтын жер-су аттарының ерекшеліктері32 бет
Esri(ақш) фирмасының arc/info және erdas imagine бағдарламасы3 бет
HTML тілі6 бет
TCP/IP хаттамаларының жұмыс жасау негіздері33 бет
Turbo pascal тілінің негізгі элементтері туралы83 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь