Мысық тұқымдасы

Мысық түқымдасы сүтқоректілер класының жыртқыштар отрядына жатады. Бүл отрядта 7 түқымдас ит, аю, жанат, сусар, виверр, гиен, мысық түқымдасы бар. Бүларды филогенетикалық түрғыдан екі отряд тобына бөліп те сипаттайды. Бірінші отряд тармағына ит, аю, жанат, сусар түқымдастарын, ал екінші отряд тармағына виверр, гиен, мысық түқымдастарын топтастырады. Бүрынғы КСРО территориясында отрядтың 6 түқымдасы (виверр түқымдас түрлері жоқ), ал Қазақстан территориясында 4 түқымдас түрлері бар. Отрядта 240-тан астам түр болса, оның 43 түрі КСРО территориясында, 8 түрі Қазақстан жерінде тіршілік етеді. Эволюциялық түрғыдан алып қарағанда бүлар эоценде тіршілік еткен креодонттар (creodonta) деп аталатын қарапайым жыртқыштардың миоцид (miocidae) түқымдасынан пайда болды. Миоцидтер - созылыңқы денелі, қысқа аяқты, үзын қүйрықты майда жануарлар. Бүлар орманды жерлерде тіршілік етті. Жоғарғы эоценде тіршілік еткен миоцидтер сусарлар немесе виверр пішінді болды.
        
        \
Мысық тұқымдасы
Мысық түқымдасы сүтқоректілер класының жыртқыштар ... ... ... 7 ... ит, аю, ... ... ... гиен, мысық
түқымдасы бар. Бүларды филогенетикалық түрғыдан екі отряд тобына бөліп
те сипаттайды. ... ... ... ит, аю, ... ... ал ... отряд тармағына ... ... ... ... ... КСРО территориясында отрядтың 6
түқымдасы (виверр түқымдас түрлері жоқ), ал ... ... ... түрлері бар. Отрядта 240-тан астам түр болса, оның 43 түрі КСРО
территориясында, 8 түрі Қазақстан жерінде тіршілік етеді. ... алып ... ... ... ... ... ... деп аталатын қарапайым жыртқыштардың миоцид (miocidae)
түқымдасынан пайда болды. Миоцидтер - ... ... ... ... қүйрықты майда жануарлар. Бүлар орманды жерлерде тіршілік ... ... ... ... ... сусарлар немесе виверр пішінді
болды. Олигоцендік жыртқыштар етқоректі сүтқоректілер ішінде ... ... жэне ... ... ... 7 ... түзді. 7 түқымдастың арасындағы ең ертедегісі ит түқымдасы
болды деп есептеледі. Ертедегі ит ... ... элі ... ... ... ... ... эоценде Солтүстік
Америкада, Европада мекен етті, ал жоғарғы үштік дэуірде (миоценде жэне
плиоценде) қазіргі туыстардың түрлері ... Ит ... ... бір бағытынан миоценнің ортасынан бастап аю ... ... ... аю ... ... ал келесі бір бағытынан
олигоценде сусарлар түқымдасы ... ... ... көп ... ... көбі ... жэне төрттік дэуірде жойылды. Бастамалық ит
түқымдасының басқа бір бағытынан миоценде, плиоценде жанат ... ... ... ... ... да ... ... ең ертедегілерінің бірі.
Олигоценде жэне осыған жалғасты кезеңдерде тым көп түрлі ... кең ... ... жоқ). ... ... ... ... гиен түқымдасының эволюциясы басталды. Мысық түқымдасы эоцен
соңында қалыптаса ... ... көп ... ... кең тарады жэне
жыртқыштыққа өте күшті маманданды.
Қазіргі мысық түқымдас түрлері орта мөлшерлі және ірі ... ... ең ... 46 см, ең ... 380 см, дене ... 1,5 кг, ... 275 кг, ... үзындығы біреулерінде 15
см, басқа түрінде 114 см-ге жетеді), саусақ тіректі, алдыңғы аяғы ... ... аяғы төрт ... ... ... жыртқыштар отряды
ішіндегі жыртқыштыққа - негізінен өз ... ... ... жэне ... жануарларды тірідей үстап қоректенуге маманданған,
бейімделгендер. Бүларда жыртқыштыққа тэн күрылымдық жэне мінез-
қылықтық барлық ерекшеліктер бар : ... ... ... саусақтық-
серпімді сүректі жүмсақ табандылық, тырнақтың ішке тартылатындығы, дыбыссыз
жүре алатындығы, қарашықтың ... және ... ... қабағының жоғары
сезімталдығы, түнде де жақсы көретіндігі, ... ... ... қай ... ... дэл ... ... қорегін үзақ уақыт тосып
жататындығы, жылдам секіретіндігі, қарғитындығы, ... ... Көз ... ... көру ... өте күшті ... ... ... Есту ... де жоғары. Жемтігіне тоспадан тосып, не
жасырынды түрде бауырлай ... ... ... тура ... ... ... дейін қуып барып үстайды. Қуып жету кезінде алдыңғы аяғын шалуды да
жақсы меңгерген. Қорегін үстау ... ... ... ... ... алқымынан тістейді, тамырды қысып (көбіне кесіп) миға қан
жібермейді, кеңірдек пен көмейді қысып (жарып) түншықтырады, мойынды бүрап,
жүлынды ... ... ... ірі ... денеге батырады. Үлкен,
жуан, имек, екі ... ... эрі ... тырнақ мысық түқымдасы
түрлерінде жасырынды, яғни тырнақ тыныштық, жүгіру, жүру ... ... ... ... ... тартылып түрады, жерге тимейді. Ал, қорегін
үстау, не қорғану кезінде тырнақ алға қарай шығады (тек ... және ... деп ... ... ғана тырнақ жасырынды емес), яғни аяқ ит типті
тырнақты -аса үшкір емес. Жоғарғы және төменгі жақ сүйектерінің бір жағында
(оң және сол ... ... ... азу ... ... ... ... не
үлкен) азу тістер 1-ден артық емес (жоғарғы жэне төменгі жақтағы алдыңғы
азу ... ... жэне ... ... үлкен азу тістердің соңғысы
дамымаған, не мүлдем болмайды), яғни азу ... ... ... ... ... Тістер төрт типті : күрек тістер, ит тістер, алдыңғы
және артқы азу тістер. ... ... ... ... ... саны -12. ... ірі, ... имек, мықты, саны -4. Қорегін үстауда, өлтіруде маңызы
зор. Азу тістердің саны, ... ... ... ... екі
бүйірінен қысыңқы жэне үшкір төмпелі. Жоғарғы жақтағы ... ... ... соңғысы мен төменгі жақтағы үлкен азу тістің біріншісі ірі,
өткір, жақсы ... ... ... ... деп ... ... ... шайнау беткейлі - бүдырлы, өткір, демек шайнау процесінде
маңызы зор. Ет жеу жэне ... мүжу ... ... тіс пен тілдің маңызы
зор. Тілдің жоғарғы беткейі егеу ... ... ... ... үшы ... және ішке ... қайқы. Бүл арқылы сүйектен етті
тазартады, ... ... ... ... жиілігі 50000 Гц-қа
дейінгі дыбысты жақсы естиді (естуі ... 2,5 есе ... ... ... ... : 13/3, CI/1, P3(2)/2,
M1/1 =30(28), сирек 32(26).
Мысық түқымдасы түрлерінің басы негізінен жүмыр - ... ... ... ... ... ... да ол ... бойы бірдей жуандықта (үй
мысығының дене қүрылысы түқымдасқа тэн морфологиялық ерекшеліктердің бэріне
мысал бола алады). Ливиялық жабайы ... ... ... ... ... Дене ... ... түқымдастарының түрлерінің барлығы қүрлықтық
жануарлар, орманды, ... ... ... ... ... ... дейін) мекен етеді. Көпшілік түрлері ағашқа жаксы өрмелейді,
біраздары ... ... ... ... ... енді ... суда ... алады. Дүниежүзіндегі жануарлардың ішіндегі қысқа аралықта өте тез
жүгіретін, шапшаң жылдамдықтағы (80км/сағ) аң да (гепард) осы ... тірі ... ... не ... ... ... жыл бойы активті.
Көпшілігі жеке жүріп ... ... ... ... ... олармен бірге болады). Арыстандар үйір (прайд) түзеді. Үйірде 3-
тен 25-ке дейін арыстандар болады. Түқымдас түрлерінің жасырын ... ... ... ... ... ... індер. Түқымдастың
майда түрлері жылына бір рет, ірілері 2-3 жылда бір рет ... ... 55, ... 270 тэулікке созылады. Мэулендерінің
алғашқы күндері көзі жабық болады жэне олар өте ... ... ... ... ... ... 12-15 ай, ал ірілерінде 2-3 жыл. Мысық
түқымдасы жер шарына кең ... тек ... ... ... Жаңа ... жэне мүхиттық кейбір аралдарда ғана
жоқ. Бүлардың көпшілігі, эсіресе тропикада, субтропикада, біраз түрлері
қоңыржай белдеуде кездеседі.
Мысық түқымдасында екі ... ... ... 4 туыс, 37 түр бар.
Бірінші тармағы қабылан түқымдас тармағында өзі аттас 1 туыс, 1 түр бар. ... ... ... бір түр ... - ... қабылан болған.
Екінші тармағы мысық түқымдас тармағында 3 туыс (пантера, ... және ... 36 түр бар. ... ... өзі ... ... ... қар барысы, не
тау барысы деп те аталатын бір түр бар. ... ... ... мысық
түқымдасының төрт қабырғасындай) төрт түр (арыстан, жолбарыс, барыс, ягуар)
жэне олардың бірнеше түр тармағы (кейде түр ... де ... ... амур ... ... ... барыс т.б. бар. Мысық туысында 30-
дан астам түр бар (эртүрлі мысықтар, ... ... ... манул,
кауе, еуптилура, оцелот, онцилла, ягуарунди, пума, түтін ... ... ... ... ... 14 ... 11 түр ... Дүниежүзілік Қызыл
Кітапқа енген.
Қазақстанда мысық түкымдасының 4 туысқа тэн 8 түрі бар. Олар ... ... ... ... мысығы, мэлін, шағыл мысығы, дала мысығы.
Қазақстанда ірі мысықтардан тек ірбіс қана бар. Ал қабылан мен ... ... ... ... мысыктар
Денесі ірі, оның үзындығы 120 см-ден артық. Құйрық ... ... ... ... ... ... ... түрде қысқа,
жуан, саусақтары жасырынды, имек, жуан, ... ... Бас ... үзындығы ересектерінде 16 см-ден артық. Бет сүйегінің
жоғарғы - ішкі ... жас ... ... ... жетпейді не ұшпа-үш
болады. Көзасты тесік үлкен, оның диаметрі бүл тесіктің жоғарғы ... ... ... ... ... тең не одан ... (лее, P.Leo). Ipi түлғалы, сымбатты, дене үзындығы 180-240 см.
Қүйрығы 60-90 см. Массасы 227 кг. Басы тым ... бет ... ... ... ... ... ... салыстырғанда). Қүйрық үшы шашақ қылшықты.
Ересек еркектерінің ... ... ... ... жэне ... ... ... түгел қалың, күңгірт қылшық түктер үзарып жал ... ... ... ... ... ... сары ... Арыстандарда
жыныстық диморфизм өте айқын. ¥рғашылары жалсыз, денелері қысқа. Арыстан
бүрын ... жэне одан ... ... ... ... ... ... қазір бүл аң тек Орталық Африкада ғана жэне аз ... ... ... Гуджарат штаты мен Гиф орманында да ... ... ... жерге тығыз тәуелді). Қорегі түяқтылар (бала пілдер мен
жас мүйіз ... ... ... ... ... жорғалаушылар,
қүстар, эртүрлі насекомдарды да қорек етеді). Қорегін түнде аулайды, ... ... ... Жемтігін үстайтын негізінен ересек үрғашылары.
Арыстандар топтасып, ... ... ... ... Прайдта 7-10 кейде 30-ға
дейін арыстан болады. Прайд қүрамында бір, екі ... үш) ірі ... ... ... жэне оның 4-5 жасқа дейінгі балалары болады. Жеке ... үшеу ... ... де ... ... пісіп жетілуі
еркектерінде 5-6 жас, ... 3-4 жас (3-4 ... ... прайдтан
қуылады). Буаздылығы 3-3,5 ай. Үялас күшік саны 3 (1-5). Прайд ... ... ... ... 4-7 ... соң, оны ... ... кейін
жас, күшті басқа еркегі ... Ол ... 5-6 айға ... ... ... ... ... қүрамында иерархиялық айқын. Жемтікті
жеуді ... ... ... ... арыстанның негізгі қызметі прайд
мекенін қорғау, көбеюге қатысу. Арыстанның африкалық жэне азиялық деген ... ... бар. ... ... Экваторлық Африканың шығыс жэне оңтүстік
аймағында үлттық бірнеше парктерде тіршілік ... ... ... ... ... ... (тигр, Panthera tigris. L 1758). Сырт пішіні жэне реңі жөнінен
барлық арыстаннан ... ... ... басқаңқасын (сүйегі) арыстанның
басқаңқасынан айыру оңай емес. Мысық тұқымдасының ... ең ... дене ... 160-317 см.. ... 90 см-ге жуық, массасы 227-272 кг (арыстанда бүл өлшемдер : 180-
240 см, 60-90 см, 180-227 кг). ... ... ... ... өте
ықшамды, ширак епті қимылды. Денесіне салыстыра қарағанда жуандығы ... аяғы ... ... ... ... ... саны 38. ... сарғыш реңді денесі қара не қаралау көлденең жолақты. ... ... ... ету аудандарына байланысты эртүрлі. Индияда тіпті ... ... бар. Түсі ақ, ... ... көзі ... Бас ... үзындығы 26 см-ден артық. Мұрын сүйегінің алды, сыртқы үлдтарының
арасы бас сүйегінің көз арты өсіндісінің артқы ... тең ... ... ... Оңтүстік және Шығыс Азияда таралған. Қазақстанда ... ... ... орны өзен бойындағы бүталы, қамысты тоғай. Қорегі
шошқа, елік, үй жануарлары, қүс т.б. ... ... жүп ... ... жеке ... Ересек үрғашылары 2-3 жылда бір рет балалайды. Қысты
күні мауағып, 90-110 күн буаздылықтан соң түпкір ... ... ... 1,3-1,5 кг 2-1 мэулен туады. 6-8 күнде көзі ашылады. 4 ... ... ... шығады. 6 ай бойы сүт емеді. Балалары 2 жасқа дейін
немесе кейбірі одан көп уақытқа дейін енесінің ... ... 4-5 ... ... жетіледі.
Ареалы кішірейді, жалпы саны да азайды. Қазіргі кезде ... саны 12-15 ... ... ... ... Ауғанстан,
Үндістанның солтүстігінде, Непалда, Бирма, ... ... ... Бали аралдарында жэне Оңтүстік, Солтүстік-Шығыс Қытайда, Корея
түбегінде, Ресейдің Қиыр ... ... ... 120-200 ... ... ... Қызыл Кітапқа енгізілген. 1973 жылы
Индияда жолбарысты сақтау, ... үшін ... ... ... ... ... қоры «Жолбарыс» 'қозғалысын жасады. Нэтижесінде
Индияда жолбарыс саны біршама ... ... ... ... Амур ... деп аталатын түр тармағы. Хайуанаттар паркінде
кейбір жолбарыстар 30-40 жыл өмір ... Ал ... ... жасқа
жолбарыстар жетпейді (адамдар аулайды, мекен орны өзгереді, қорек ... ... ... ... хайуанаттар паркінде 2007 жылы 20 сәуірде жолбарыс үш мэулен туды
(«Казахстанская правда», №93, ... ... мына ... ... берсе тіпті жақсы. XIX ғасырға дейін жолбарыс Қазақстанның
оңтүстік белдеуіне тэн жануарлардың бірі ... Арал ... ... Іле, Балқапі жағалауындағы тоғайларда кездесетінін бірнеше ғалымдар
(Рычков, 1762; ... 1875, 1879, 1883; ... 1931; ... 1887,
Никольский, 1930; Слудский, 1953 ) жазды. Сырдария облысында (қазіргі
Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... 49 ... ... Ю.А. ... (1965) жазды.
Қазақ жерінде жолбарыс, барыс, аю, қабан аулау батырлыққа, ... ... ... көзі ... ... ... ел аңызға
айналдырды. Солардай болсын деп балаларына есім ... ... ... Қабанбай, Қамбар батыр, Қобыланды, Шерхан жэне т.б.) жолбарыспен
алысып жеңетіндер.
Бэйдібек би (1356-1419) бір топ ... ... аңға ... ... келе жатып қалың қамыс арасынан жолбарысты көріп, ... ... қыл ... жасап, жолбарысқа жалғыз жақындайды. Жолбарыс айбат
шегіп ... ... ... қыл ... жолбарыстың мойнына дэл
лақтырып, түзақтайды да атпенен шаба жөнеледі. Жолбарыс буынып өледі. Сол
кезде ... жүрт ... де, ... де ... ... ... ... жүрегін жеп, жерігін басқан Тэуіркөзден туған қызға -
Жүпарға Жолманбет (Бэйдібектің ұлы) үйленіп, Шапырашты туады.
Бөлтірік Әлменүлы (1771-1854) қасына ... ... ... ... ... келе ... жолбарысқа кезігеді. Ол жалғыз өзі кішкене ай балтасын
қолына алып, атын тебініп, жолбарысқа қарсы түра үмтылады. Жолбарыс ... ат ... ... ... ... ... ... өлтіреді.
Барыс (леопард, P. pardus). Дене ұзындығы 91-180 см, ... 75-110 ... 32-40 кг (100 кг). ... реңі ... шүбар. Бүкіл дпенесі қара
мрамор реңдьтаңбалармен ... ... ... ... салыстырмалы түрде майда (көлденеңі 5 см-ден кем). ... ... ... ... ... ірі. ... те ... Кавказдық пен орта азиялықтарда қүм түсті, сүр-сары
болса, тропикалық ормандағыларда ашық, айқын ... ... ... қара ... деп аталатын (меланисті) барыстар кездеседі. Қүйрығының
түбіті аз, түктері қысқа. Қүйрықтың жуандығы қардың орта ... ... ... ... үзындығы 19 см-ден көп, 26 см-ден кем.
Бас сүйегінде маңдай бөлімінің дөңестілігі аз, ... ... ойық бар. ... сүйектерінің алдыңғы сыртқы үштарының арасы
бас ... көз ... ... кейін алған көлденеңінен кем.
Арыстан мен жолбарысқа салыстыра қарағанда леопард үнсіз.
Барыс Африкада (Сахарадан басқа ... ... және ... ... ... ... жэне ... тегіс жерлердегі
ормандарда, таудың ағашсыз жоталарында ... ... ... ... 3500 метр ... ... көтеріле береді). Ағашқа өте ... ... ағаш ... ... да ... Қорегін
негізінен ымыртта, эсіресе түнде, ал күндіз тоспадан тосып аулайды. Қорегі
эртүрлі түяқтылар, кемірушілер, ... т.б. ... ... ... ... Өте жасырынды аң. Қыс соңында күйлейді де 3-3,5 ... соң ... ... ... 2-3 ... ... Балалары 2-3 жасқа дейін анасымен бірге болады.
Ересек барыстар жеке-жеке жүреді. 13-15 жыл өмір сүреді.
Барыстың екі түр ... бар. ... ... Кітапқа енген. Көп уақыт
бойы барыс пен пантераны екі түрлі жануар деп есептеп келді. Ал қазір бү_л
екі атауға тэн жануар бір ғана түр ... ... ... анықталды.
Пантера барыстардың түр тармағыда емес, барыстың дэл өзі. Оған ... ... ... ... үялас күшіктері арасында кейде қап-қара реңді
мэулен болатындығы. Керісінше қара пантераларда кейде шүбар ... ... қара ... ... ... қара ... ... болады.
Бүл пікір қазір генетикалық түрғыдан да нақтыланды.
Ірбіс (Uncia uncia). ... ... ірі ... бірі - ... 103-130 ... ... ... 23-41 кг, қүйрығы да үзын (80-
ІООсм), эрі қалың түбітті түкті, үзына бойы ... ... ... ... ... қар ... ортаңғы бөлігінің жуандығындай), мысық
түқымдасының ішіндегі салыстырмалы түрде қысқа ... ... оң ... ... ... (ортасындағы бой сай айқын). Бас сүйегінің жалпы ... ... кем. Бет ... ... - ішкі ... жас ... ... жетпейді, не үшпа - үш ... ... ... ірі
(көлденеңінен есептегенде 5 см-ден артық), реңі де, пішіні де ... ... ... ... ... Алтайдан Гималайға дейін, Тянь-Шаннан Шығыс
Тибетке дейінгі таулар. Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... өте сирек. Қатаң климаттық жағдайға бейімделген
аң.
Мекен орны тау ... тек ... ғана ... ... ... ... және ымыртта активті. Қорегі сүтқоректілер (негізінен тау ешкілері,
арқарлар, кемірушілер, эсіресе суырлар) және ... ... ... ... да ... ... ... қыс кезінде. Буаздылығы 3
ай (90-100 күндей). Мамыр не ... ... ... 0,5 кг ... ... (кейде 1 не 3) маулен туады. ¥ясы тау үңгірлері. Дара өмір сүреді. Орташа
жасы 20 жыл. Ірбіс сөзі - ... жэне ... ... ... ... ол ... тэн атау, яғни орысша снежный барстың қазақша аты. Сондықтан мүны қар
барысы немесе тау барысы деп аудару тек атау ... ... ... үғым ... ... ... сөзі ... - француз тілдерінен ауысқан
сөз (В.Г. Гептнер 1972) - снежный деген үғымға келеді.
Қабылан ... ... jubatus, Sch, 1776). ... ... ... ... ерекше (басқа мысықтармен салыстырмалы алғанда қысқа денелі,
биік аяқты) түрге жатады. Денесі жеңіл, массасы 30-50 кг, ... ... 123-150 см, ... эрі ... ... ашық ... емес), эрі
доғал (өткір емес) тырнақты, үзын (63-75 см), эрі жіңішке қүйрықты, жүмыр
басты, қысқа, бірақ қалың ... ... көз ... мүрын тесігіне
бағытталған қара жолақ иіліп ... ... ... боз, қүм ... ... ... ... басқа
жері қара түсті. Қабылан ешуақытта ырылдамайды, осынысымен де ... ... ... таңбалармен шүбарланған аң. Tic формуласы :
I 3/3, CI/1, pm3/2, ml/1 =30. Кезінде қабылан Африкада жэне Оңтүстік -Батыс
Азияда (Сириядан Индияға ... кең ... ... ... ... ... Қазір қазақ жерінде жойылып кегті. Мекен ... ... ... шөлейтті, шөлді жерлер. Қорегі өзінің шамасы
келетін ... жэне ... ... негізгісі сүтқоректілер (майда
денелі антилоптар -гну, газел, қарақүйрық, майда кемірушілер т.б.), қүстар.
Буаздылығы 85-95 күндей, үяластық мэулен саны 1-4. Жаңа ... ... ... ... жататын күміс түсті жалы болады, тырнағы жасырынды. 2-
2,5 айдан соң бүл екі белгі өшіп, ересектерге тэн ... ... ... ... не ... түрде жақындап қуып үстайды. Бірақ
үзаққа қуа алмайды. Тез шаршап қалады. Шамамен 300-500 метр жерді сағатына
90-110 км ... ... ... ... үзаққа жүгіре алмайды. Қанша
жүйрік болғанымен ... ... ... ... 4-5 ... ... нэтижелі болады (газелдер күрт бүрылыстар жасап қүтылып кетеді).
Қабылан Дүниежүзілік Қызыл Кітапқа енгізілген.
Африкалық қазіргі қабыландар, ... ... ... ... ... ... көрінеді. Оның себебі, бір кезде қабыландар толыққа ... ... ... ... белгілі бір жерде тірі қалғандары көбейіп, ... ... ... ... ... ... бір ... оның түр
ретінде жойылып кетуі оңай екенін көрсетеді. Қабыланды Индияда, ... ... ... ... киік аулауға пайдаланған. Сол сияқты хан,
патша, билер өздерінің «қүдіреттілігін» көрсету үшін де қабыланды ... ... ... байлап үстаған. Қабыланмен аң аулау мэртебені
көтеретін көрініс. Сондықтан Үстірт, ... ... ... ... ... ірі ... ... түлғалары жас қабыланды қолда
үстап, киік аулады. Аң аулау үшін киік ... ... ... ... ... үстады. Киік көрінген кезде қабыланды тазыларымен бірге
босатып жібереді. ... ... ... қуып ... қүлатып,
ауыздықтайды. Аңшылар элі «жаны шықпаған» ... ... ... ... ... қанын ыдысқа қүйып, қабыланға беріп, эрине ... ... ... қан дэміне үйретті). Қабыланды қолда үйрету ертеден белгілі
болғанымен бүл үй жануары болған емес. ... ... ... ... ... алу көп ... ... қиын болды. Тек 1957 жылы
Финляндиядағы паркте ғана қабылан ... Осы ... ... ... ... ... баласы 2,5 ай бойы бал жегіш рең тэрізді болады.
Арыстан, таңбалы ... ... ... т.б. ... аулау кезінде негізінен
көру сезімін пайдаланады,
бірақ бүлар көрсе де ешуақытта балжегішке жоламайды. ... ... ... ... ... ... ... берік (сенімді
қорғаныш), ал өзі икемді, тісі мықты өткір, кез-келген аңды тістегенде
ауыр жарақаттай ... ... аяғы ... ... ... ... балжегіштің «химиялық қаруы да бар», бүріккен секретінің ... ... ... реңі ... роль атқарады. Демек, қабылан
баласының осы реңді болуының ... ролі бар. ... ... ... денесінің мөлшерінен арта бастағанда реңін өзгертіп, қабылан
реңге ауысады. Бүл кезде ол эрі ... эрі ... ... ... алады.
Мысық туысы
Дене үзындығы 120 см-ден, қүйрығы 60 ... бас ... ... 16 см-ден аспайтын, бет сүйегінің жоғарғы ... жас ... ... жиегінен асып жататын аңдар (егер аталған
көрсеткіштер артық болса, онда ол аң ірі ... ... тэн ... ... ... орта және кіші мөлшерлі түрлері. Евразияда,
Африкада, Солтүстік Америкада таралған. Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... мысығы, дала мысығы деген
түрлері ғана бар.
Сілеусін (рысъ, Felis Lynx.L, 1758). Дене үзындығы 90 (82-105) см. ... 20-31 см, оның ... ... ... ... ... үшы ... артқы аяқтың үшына жетпейді, қүйрықтың соңғы үштен бірі ... ... 8-15 кг. ... түрде қарағанда түлға қысқа, жуан,
бөксесі шоқтығынан биік. Аяғы үзын, жуан. Бас жақ сақалды. ... үшы ... ... жүні ... ... ... ... түтін, сарғыш-
қызғылт реңді. Арқасы, ' ... аяғы ... ... ... ... 120 ... артық. Бас сүйегіндегі көз алды тесік
вертикальды бағытта. Реңі сарғыш-сүр, таңбалы.
Сілеусін ... ... ... ... дейін) және
Солтүстік Американың орманды, таулы облыстарында таралған. Жер шарында 1
түрі, 3 түр ... бар. ... ... Солтүстік Қазақстан ормандарында,
Оңтүстік Алтайда, Сауыр, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Тянь-Шань тауларында
тіршілік етеді. Мекен орны негізінен тайгалық аң. Бірақ ... ... да, тау ... да жэне ... ... ... де,
жартастарда, тастардың жылжымалы үйінділерінде де кездеседі. Ағашқа жақсы
өрмелейді. ... ... бір ... ... ... ... бірақ кейде
үзақ1 миграциялануы далалы аймаққа да енеді. Күндіз әртүрлі жасырындыларда
(тіпті ағаш діңінде) жатып, қорегін (қоян, ... қүс жэне ... ... ... ... де) ... Көбіне жеке (ал үрғашылары қысқа
дейін балаларымен бірге) жүреді. Күйлеу кезінде ... ... ... 9-10 ... үялас саны эдетте 2-3 (кейде 5). ... ... күні ... Жастарын қоректендіруге кейде еркегі де қатысады.
Есейгендердің ... ... ... етуі қыс ... ... ... Caracal Cray, 1843). ... ... ... ... Дене ... 65-82 см, қүйрығы 25-30 см, массасы 11-13
кг. Сырт пішіні жөнінен ... ... ... ... түлғасы, аяғы
жіңішке, сымбатты денелі. Түгі қысқа, біркелкі ... ... ... қылшық түкті. Қүлағының сырты қара. Бастың екі бүйірінде еріннен
басталатын қара ... бар. ... ... ... ... 3 ... артық
қылшықтардан түзілген шашақтар болады. Бас сүйегінің көз үсті ... әрі ... ... ... оның ... бет ... ... дейінгі
аралықтан кем.
Қарақал Африкада, Арабия, ... ... ... ... Орта ... ... таралған. Қарақалдың бір түр, бір түр ... ... елде ... мен Үстіртте кездеседі. Сирек. Шөлді жерлерде мекен
етеді. Қорегі қоян, кемірушілер, құс жэне т.б. ... ... ... 3-4 метр ... ... бір немесе бірнешеуін бірақ үстайды.
Қысқа аралықта қүм ... да қуып ... ... ... ерте көктем. Сэуір-
мамыр айларында 1-4 мәулен туады. Жыныстық пісіп жетілуі 1,5 жаста.
Қамыс мысыгы (камыгиоеый кот, Felis chaus Gued, 1776). ... ... ең ... ... ... бірі : дене
үзындығы 73-75 см, массасы 16 кг. Жалпы денесіне салыстырмалы түрде алғанда
аяғы үзын. Қүйрық үзындығы ... ... қоса ... ... ... ... тең. ... үшы қысқа қылшықты. Дене жүні қылшықты.
Бас қаңқасының ... ... ... 104 ... ... Азияда, Ауғанстанда, Иран, Орта Азияда, Таяу ... ... ... ... ... елде Еділ ... ... жатқан Каспий теңізі
жағалауындағы қамысты, бүталы нуда кездеседі. Өте сирек. Қорегі торғай
қүстары мен ... ... ... Ерте ... ... Мамыр не
шілдеде жасырынды жерлерді үялап, 2-5 мэулен туады. 1,5 ... ... ... (сабангиы, манул, Felis manul, Fallfs 1776). Республикадағы кіші
мөлшерлі мысықтардың бірі (үй ... ... Дене ... 52-65 ... жуан, үзындығы 21-25 см, аяғы денесіне салыстырмалы түрде ... басы ... ... жақ ... ... Түгі өте ... ... қара түсті сақиналар анық. Қүлағы орташа мөлшерде, доғал, дене
жүнінен сэл ғана ... ... ... ... ... Бас сүйегіндегі
барабанды камералар арасы таңдай арты ойық еніне тең, не соған ... ... ... ішкі қалағы мүқал (сэл ғана).
Бүл мысық Орталық және Орта Азияда, Иранда ... ... ... ... Қызылқүмда, Оңтүстік Қазақстан Қаратауында,
Солтүстік және Орталық Тянь-Шанда, Жоңғар ... ... ... Алтай тауларында кездеседі. Мекен орны дала, шөлдегі қиыршык тасты
қыраттар, қырлар, ойлы-қырлы жерлер. Қорегін ымыртта, түнде ... ... ... ... кемірушілер, қүстар, майда эртүрлі жануарлар.
Шагыл мысыгы (барханный кот, Felis margarita, Loche 1858). Дене ... ең кіші ... бірі : дене ... 40-42 см, ... ... см, массасы 2,3 -3,4 кг. Қысқы жүні өте қалың жэне ... ... ... сүр ... Қүйрығында қара сақиналар жоқ. Қүлағы үшкір, үлкен
(түк жүндерінен едэуір сыртқа шығып түрады). аса бір ерекшелігі - табанының
қалың түкті болуы, жақ ... жоқ. Бас ... ... ... ... арты ойық енінен едэуір кем. Жоғарғы жыртқыш тістің ішкі ... ... ... ... ... ... ... Орта Азияда таралған. Қазақстанда
шағыл мысығы Маңғыстауда, Үстіртте, Қызылқүмда кездеседі. Мекені ... ... ... ... Күндіз жасырынды жерлерде : індерде,
сексеуіл не басқа шөл бүта ... ... ... ... ... ... құстар және т.б. Ерте көктемде мауығып, сэуірде 2-4
мэулен туады. ... ... ... жэне ... ... мысыгы (степная кошка, Felis Libica Forsterl780). Пішіні үй мысығына
үқсас, бірақ дене мөлшері ірілеу, реңі біршама ... Дене ... ... ... ... 23-33 см. ... жэне екі бүйірінде дөңгелек қара
дақтар мен жолақтар бар. Жалпы реңі бозғылт сүр. ... үшы ... ... ... ... ... ең ... • диаметрі жоғарғы жақтағы
кіші азу тістердің үшіншісінің диаметрінен артық. Мүрын ... ... жақ ... эрі ... ... Африка, Арабия, Алдыңғы Азия, Иран, Ирак, Ауғанстан, Пакистан,
Индияның солтүстігінің кейбір аудандарында таралған. Дала ... ... ... жартысында кездеседі. Мекен орны шөлейтті, шөлді
аймақтағы өзен бойындағы ... ... ... ... ... теңіз деңгейінен 1500-2000 метр ... ... ... Қорегі кемірушілер, қүстар. Ерте көктемде мауығып, сэуір айының
аяғында, мамыр айның басында 2-10 ... ... ... ... ... ... ... олардың түрлерінің
қазақша атауларына да назар аударылғаны жөн. Өйткені газеттік мақалаларда,
теледидарлық баяндауларда (эсіресе ... ... ... тіпті мектепке арналған кейбір оқулықтарда аталған түқымдас
түрлерін эртүрлі аударады жэне сол ... ... бір ... ... ... ... ... кете
береді. Мысалы, каракал бірде қарақал, бірде сілеусін, бірде қарақүлақ,
гепард, бірде леопард, ... ... ... ... т.б. ... ... ... түрлерінің қазақша аударылуында элі күнге
дейін ауытқулар жалғасып келеді). Сондықтан біз ... елде ... ... : ... ... ... өз сөзіміз болып
кеткендерді сол күйінде сақтауымыз керек (мысалы, арыстан, піл т.б.);
екіншіден ... ... атын ... керек. Мұндай тәртіп ағылшын,
орыс тілдеріндегі ғылыми жэне ... ... ... ... ... түр атын ... кітапта латынша жазады, ал көпшілікке арналған
басылымдарда ... өз ... ... түрінде береді). Мүндай жағдайда
ешқандай жаңылпаштық ... ... ... ... бүрыннан
таныс атауы болса, оны сол күйінде атаса ешқандай ... ... ... ... ... пантера т.б.).
Жоғарыда айтылғандарға байланысты мысық түқымдастарының кейбір түрлерінің
ауытқымалы атауларын мысал ете отырып, олардың біздің ... ... ... ... ... Біз орыс ... ғылыми жэне көпшілікке
арналған әдебиеттердегі гепард, леопард, ... ... ... ... ... ... ... етеміз. Гепардтың қазақша аты қабылан.
Алпамыс батыр жырындағы ... ... ... болып жеген жүрек
-қабыланның жүрегі. Өйткені Алпамыс батыр жырындағы ... ... ... ... Үстіртте Қабыланқыр, Қабыланды деген жер ... ... ... ... ... деп аударудың қажеті жоқ. Леопард қазақшасы
барыс. Латынша (ғылыми аты), Panthera pardus. Мүндағы Panthera - ... ал pardus сөзі ерте ... сөз. ... ... ... ... да емес. Бірақ Азиялық елдерінің көпшілігі леопардты ... ... В.Г. ... (1972) ... да орыс ... бүл ақ ... ... жөн дейді. Бүл ғалымның (зоолог) пікірінше барыс сөзі орыс тілінде
XVI ғасырдан ... ... ... ... атауы орнына ірбіс не леопард
сөзін ... ... та ... та ... жоқ дейді. Бізде осы
пікірді қолдаймыз. Леопардты барыс деп атау қажет. ... сөзі ... ... келе ... сөз ... сөзі сияқты). Мысалы : атау, ілік, ... т.б. ... жыл ... ... ... ... т.б. Бірақ соңғы кезде
леопард сөзі орыс ... ... және ... ... баспаларда,
телехабарларда жиі қолданылып жүр. Пантера сөзі -«үлкен мысық» деген ғылыми
түсінік. ... ... яғни қара ... ... ... Киплингтің «Маугли»
атты шығармасынан белгілі. Шын мэнінде пантера деп ... ... ... екендігі жоғарыда айтыллды. Ягуар - пантера (үлкен мысықтар)
туысына жататын, Оңтүстік, Орталық Америкада жэне Солтүстік ... ... ... аң. ... аты Panthera onco ... онко).
Дене үзындығы 150-180см, қүйрық үзындығы 70-91 см, салмағы 68-136 кг.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мысық тұқымдастар17 бет
Леопардтың биологиялық ерекшеліктері23 бет
Тері мех өнімдерін өндіру технологиясы8 бет
Құтыру - зооантропонозды ауру28 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
Lamiaceae тұқымдасының құнды дәрілік түрі25 бет
Алабұта тұқымдасына сипаттама. Тіршілік формалары, гүлдері, жемістері27 бет
Алабұға тұқымдасының кәсіптік түрлері6 бет
Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және регенерация мәселелері38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь