Ақан сері өмірі

Ұшы-қиыры жоқ сары дариядай Сарыарқаның ортасында аралдай көгерген Көкшетау, Абылайдың ордасы құрылған, Кенесары, Наурызбайға отан болған Көкшетау алаштың ақындығының да ордасындай жер еді. Соңғы 50-60 жыл ішінде алты алашқа аты шыққан ақындарымыздың бірталайы сол Көкшетаудың маңайында туып-өскен. «Кең сабаның қорындай, Бертағының баласы Орынбай», екі аяқты адамның ділмәрі, улы тілді соқыр Шөже, Тойлыбай бидің ұлы Арыстан, үні зарлы Атығай, соқыр Тоқжан, терең ойлы Атығай шал, аспанға өрлеп ән шырқайтын Біржан сал, өмірі ертегідей әдемі Ақан сері – осылардың бәрі сол күңіренген көкшенің маңайында туып-өскен ақындар. Бұл ақындардың ішінде адамның іскерлігін алдымен өзіне аударатыны – Ақан сері. Сөзінің сұлулығы, тереңдігімен демейміз, өмірінің сұлулығымен.
Ақанның өмірі – ертегі өмір. Судай сұлу, желдей екпінді, жалпақ жұртқа жат, жұмбақ өмір. Сондықтан Ақанның алдымен өмірін жазып, онан соң сөздерін тексереміз.
Ақанның өмірі

Ақанның сүйегі – Орта жүз арғын ішінде қарауыл. Ұлы әкесі қарауылда – нар шөккен Жарқынбай. Жарқынбайдың бір ұлы, тоғыз қызы болған. Ұлы Қорамсадан көпке шейін бала болмаған соң Жарқынбай бәйбішесі һәм тоғыз қызымен көгеннің бұршағын мойнына салып, тәңірінен немере тілейді. Сол тілектің артынан жалғыз ұлы Қорамсаның қосағы Жаңыл жүкті болып, одан ұл туады. Ұлдың атын Ақжігіт қояды. Біздің Ақанымыз осы. Ақан 1843 жылы Көкшетау қаласынан күнбатыс пен солтүстік әрелігіне қарай 70 шақырым жердегі. Қоскөл деген жерде туған. Ақанның әкесі Қорамса бай, саудагер адам болған. Ол маңайда ол кезде ақша ұстаған қазақ сол Қорамса болды. Әрі малға бай болса, әрі ақша болса, әрине, Қорамса елге қадірлі болмақшы.
Ақан 13 жасқа келгенше Бұқардан оқып қайтқан Күнту деген бір молдадан сабақ оқып жүреді. Бірақ біраз ес кіре бастаған соң молданың балдыр батпағына зирек Ақанның көңілі отырмай бастайды. Сөйтіп, 13 жасында Ақан молдасымен бір шариғатқа таласып, «маған қарсы келдің» деп молдасы ұрған соң, «шыбыққа сүйенген шариғатыңды ұрайын» дейді де, оқуымен қоштасып кете барады. Осыдан былай Ақанның жалпақ жұртқа жат көрінген серілік өмірі басталды.
Сұлу киім, жүйрік ат, құмай тазы, алғыр бүркіт Ақанда болады. Қалың
        
        Ақан сері
Ақан туралы білгендерін айтып
һәм жазып берген Мырзалыұлы Баялы,
Шыңғысұлы Қоқыш, Бозайұлы Ысмағұл
ақсақалдарға һәм Самыратұлы Қазыға
көп рақмет айтамын.
Мағжан
Ұшы-қиыры жоқ сары дариядай ... ... ... көгерген
Көкшетау, Абылайдың ордасы құрылған, Кенесары, Наурызбайға отан болған
Көкшетау ... ... да ... жер еді. Соңғы 50-60 жыл ішінде
алты алашқа аты шыққан ақындарымыздың бірталайы сол Көкшетаудың маңайында
туып-өскен. «Кең ... ... ... баласы Орынбай», екі аяқты
адамның ділмәрі, улы ... ... ... ... бидің ұлы Арыстан, үні
зарлы Атығай, соқыр Тоқжан, ... ойлы ... шал, ... ... ... ... сал, ... ертегідей әдемі Ақан сері – осылардың бәрі сол
күңіренген ... ... ... ... Бұл ... ... ... алдымен өзіне аударатыны – Ақан сері. Сөзінің сұлулығы,
тереңдігімен демейміз, өмірінің сұлулығымен.
Ақанның өмірі – ... ... ... ... желдей екпінді, жалпақ жұртқа
жат, жұмбақ өмір. Сондықтан Ақанның алдымен өмірін жазып, онан соң ... ... ... – Орта жүз арғын ішінде қарауыл. Ұлы әкесі қарауылда –
нар шөккен Жарқынбай. ... бір ұлы, ... қызы ... ... көпке шейін бала болмаған соң Жарқынбай бәйбішесі һәм тоғыз
қызымен көгеннің бұршағын мойнына ... ... ... тілейді. Сол
тілектің артынан жалғыз ұлы Қорамсаның қосағы Жаңыл жүкті болып, одан ... ... атын ... ... ... Ақанымыз осы. Ақан 1843 жылы
Көкшетау қаласынан күнбатыс пен солтүстік ... ... 70 ... ... ... ... туған. Ақанның әкесі Қорамса бай, саудагер адам
болған. Ол маңайда ол кезде ақша ... ... сол ... ... Әрі малға
бай болса, әрі ақша болса, әрине, Қорамса елге ... ... 13 ... ... ... оқып ... Күнту деген бір молдадан
сабақ оқып жүреді. Бірақ біраз ес кіре ... соң ... ... зирек Ақанның көңілі отырмай бастайды. Сөйтіп, 13 жасында Ақан
молдасымен бір шариғатқа таласып, «маған қарсы келдің» деп ... ... ... ... шариғатыңды ұрайын» дейді де, оқуымен қоштасып кете
барады. Осыдан былай Ақанның жалпақ жұртқа жат ... ... ... ... жүйрік ат, құмай тазы, алғыр бүркіт Ақанда болады. Қалың
қарауылдың ойын-тойының көркі Ақан ... ... ... мінгізіп, біріне
бүлде кигізіп дегендей, 15-20 жігітті өзі ... ... ... ... сол ... ... ... оқшау отырады. Біресе боз атқа
мініп, ақ киген. Біресе қара атқа мініп, қара киген. ... ... ... ... ... – бұлғақтаған үкі, қолында – домбыра, аузында - ән.
Жігіттердің бәрі балуан, бәрі әншіл. ... ... әні ... ... Ақан ән ... би ... кемпір өрмегін, сұлу кестесін
қойып, аңырып тыңдай қалады. Қалың қарауылдың қалың көздері: «Ақанның ... - деп ... ... сері дер ме еді, ... ... ... сері
деп лақап береді. Солай жүргенде Ақан ... ... ... ... ... қызы Бәтиманы алады. Онымен он жылға отасып тұрады. Бәтимадан
бір ұл, екі қызы ... ... ұлы ... болады. Он жыл шамасында Бәтима
өледі. Бірақ ... ... ... Ақан ... ... ... бұрынғыдан да үдетеді. Құлақ естір жерден ... ... ... ... ... Зілғараның баласы Әлібек батырдан бір жылда алпыс түлкі
алған Қараторғай деген бүркітті, Сайрат төреден бір ... ... ... ... ... итті ... ... қарауылға аты шыққан Ақтоқты деген
арумен көңіл қосады. Тап сол кезде Ақанның қолына алты ... аты ... ... көбей-қарауыл Шөкетай жылқысынан шыққан. Жабағы тай ... кез ... ... ... ... үстінде өлген малдай серейіп
ұйықтай береді екен. Шөкетайдың ағасы Әбілторы сыншы Құлагерді тай ... ... деп ... ... Құлагер дөненінде қарауыл ішінде алдына
қара салмайды, сол Құлагерді Ақан жүз ... ... ... Бестісінде Құлагер
Шабан асында дара келеді.
Бұдан былай шет елдерге Ақан мен Құлагердің аты бірге шығады. Ақанның
жүйрігі – ... ... иесі Ақан ... жұрт. Ақан қолында Құлагер
арқаның талай зор астарында аузымен құс тістеген сан жүйріктерден ... ... ... асында Құлагер 300 аттан жеке-дара
келеді. Бірақ сол аста бір көңілсіз әңгіме болып қалады. Құлагердің ... ... ... ... аты келе ... ... ... шыққан
Барақбай құлдырап келе жатқан Құлагердің шылауынан ұстаңқырап қалса ... ... ... ... Барақбайға тілі тиеді. Осы уақиғадан Барақбайдың
ішінде Ақанға ... кек ... ... ... ... ... жайылып тұрған кезде мұның өмірінде
бір өзгеріс болады. Желдей ұйытқыған ... ... мін ... бола ... ... Ақан Ақтоқтысынан айнып, қарауыл Тінәлі қажының Ұрқия сұлуға өз
әнімен өлең шығара бастап, сол Ұрқияны алып қашады. ... жаны ... ... ... ұзақ ... ... ... ай тұрып, шешек шығып дүниеден
қайтады. Жаның сүйген жар нажағайдай жарқ етіп ... ... ... ... бола ма? ... ... ... Ақанның жаны қасіретке ұрыла бастайды.
Ұрқия өлген жетінің ішінде Ақанның жақсы көрген бір ... ... ... ... ... ... ... жазылу үшін тағы махаббат
іздейді. Ақан ... ... ... Енді ... ... Ақтоқтының
ұзатқалы жатқан шағы болады. Ақтоқты өкпесін айтып, разы ... Ақан ... да ... ... болады. Ақтоқтының беріліп отырған
күйеуі ақсақ екен, қыздың көңілін күйеуден қайтару үшін Ақан сықақ қылып
улы өлеңдер ... ... ... шоқ ... ... артық құдайдан не тілейсің
Шолақ қасқыр түсіпті қақпаныңа...-
деп, мысқыл қылады Ақан. Бірақ өкпесі күшті Ақтоқты бұрылмайды. Ақан,
танысып келе ... ... өзі ... алып ... Қыз ... разы
болмайтындығын айтқан соң, алдында келе жатқан қыздың сүбесіне сапыны сұғып
алып, бір томардың қабағына ... ... ... ... тірі ... күйеуіне барады. Ақанның жүрегінде махаббат та, ашу да күшейеді.
Ақтоқты кеткенің бе шыныменен,
Бал бердің талай ... ... ... ... алып,
Өмірімше даулассамшы құныңменен
Дарияның қайраңындай қалқа бала,
Зарланып ән шырқаймын уайымменен, -
деп ашулы зар ... ... енді ... мал да ... ... қолындағы Құлагерімен
көтермекші болады. Құлагерді астан асқа алып ... ... ... ... бір жыл ... болғанда, керей Сағынайдың асы болады. Ақан ... ... ... 323 аттың алдында Құлагер жұлдыздай ағып келе
жатқанда, анау Сайдалы ... ... қан ... ... ... ... ... Асқа жиылған құмырсқадай қалың ел шуылдасып,
гулесіп, бәйгесін алып, ойын ... ... Ақан ... ... ... ... кәдімгідей мөлдіретіп көзінің жасын төгіп отырады. Күн
былай тұрсын, түн бойы ... ... ... еркесі,
үркеккерінің басын құшақтап отырады. Жан жолдасын қолымен өлтірген адамдай
күйінеді. «Әлдеқайдағы Ерейменге неге алып келдім? Мал да ... ... ... шабуға жіберерде салбырап, басын төмен салып, кәдімгідей
көзінен жасы бұршақтап тұрды-ау. Осы ... ... ... екен ғой
еркекерім», - деп өкінеді. Керейдің игі ... ... ... ... қол қусырып ауылға шақырғандарына жұбанбай, бармай, күңіреніп, бір
күн, бір түн далада өлген еркесінің басында отырады. Сол ... өзі ... өлең ... ... ... кетті,
Дұшпанның қастығынан қаза жетті.
Қаржас боп, қанжығалы, керей, алтай,
Қуандық, сүйіндік боп намыс етті.
Тамам жұрт ... ... ... ... ... ... жеке келген, тұлпарым-ай,
Үмітсіз қандай дұшпан қағып өтті.
Қырмызы, қара құлпы құйрығың-ай,
Суырылып тойдан озған жүйрігім-ай,
Жеріне Ерейменнің айдап келген
Тәңірінің, айналайын, ... ... ... ... ... ... кәдімгідей кебіндеп жерге көмеді.)
Жараға жара қосылып, ауыр қасіретпен Ақан ... ... ... тас ... ғой, тап сол жылы Ақанның алғыр қыраны – ... ... ... ... «ер ... тұлпардың тұйғымен, сұңқардың қияғымен,
сылдыр ... ... алма ... ... ... ... - дейді екен.
Енді Ақанға өмірде жұбанарлық не қалды? .. Жан ... жары ... ... ... ... ... бал ... Ақтоқтысынан тірі айрылған,
тұлпарын көмген, сұңқары мен құмайы өлген, енді не ... Енді ... ... ой қалды. Қорғасыннан ауыр, түннен қараңғы қайғы қалды. Удан
ащы қасірет қалды. Жасы да отыздың ішіне ... ... ... ... ... келген Ақан өз өмірінің бықсып-күйіп күлге айналғанын ... ... ... Ақанның жанында үлкен өзгеріс болады. Бұқардан
оқып қайтып, Көкшетауда дәріс айтып тұрған, белгілі ... ... ... ... ... ... Дінге, сопылыққа беріледі. Хақ ... ... ... ... дінменен жан тазартуға кіріседі. Бұрын судай сұлу
махаббатты жырлайтын Ақан ... жан ... ... ... ... ... біткен серілік серпіліп кетпейді. Бәлки, серіліктері жұртқа
жат, ұғымсыз түрге кіреді. Ақаннан мынадай кенет ірі ... ... соң, ... қыла бастайды. Күңкілдің түбі Ақанға пері ... ... ... Шынында Ақанның құлқының, істерінің жай ... ... ... ... ... ... шығып, жан-жануар қыбырлап, қалың ел қайта жайлауға көшкенде, ... ... ... сыртындағы Сарыкөлдің жағасындағы ағаш ... ... ... қамысты көл. Қою, қалың. Иесіз қыстау. ... ... Түн ... Жел шығады. Қою қамыс зуылдайды, сықыр-сықыр қалың қайың
шайқалады. Иесіз үй күңіренеді, үй ішінде Ақан күңіренеді. Сақау ... ... Екі көзі ... ... ... да отырады... Күндіз де сол...
Ішуге де, дәретке де суды Сарыкөлден ғана алады. Сарыкөлдің суына тірі
тышқан түсірмейді. Мінген атын да ... Мал келе ... ... ... ... Ақан анда-санда жайлаудағы елді аралайды, Астында жүзіктің
көзінен өткендей ... ... ... Екі ... екі сұлу ат. ... бір елі ... ... екеуі екі жақтан келіп, тізесіне иектерін
сүйеп ... ... ... басқа тірі жанды маңдарына жолатпайды. Өздері
– туғалы жүген-құрық кимеген шу асау. Ақан бір ... ... ... ... Ақан ... ... Ақан кез ... ауылға түсе бермейді. Қалың
қарауылдың ішінде өзінің таңдап алған белгілі ордалары бар. Сол ... ... ... ғана асын ... ... ғана төсегіне жатады. Болмаса
қазы-қартаға бөлеп қойса да, кез ... үйге ... ... Түсіп отырған
үйінің ыдыс-аяғында кір, қыл көрсе, яки сол үйдің әйелінің бір былықтығын
байқап қалса, ... ... ... тастап, рұқсат алып, аттанып кете барады.
Киімі кір ... ... ... те ... ... кірлеу болса,
үйге жатпай, далаға жатады. Жаз болса, көлдің жағасына барып, қыс ... ... ... барып, кейде алланы аузынан тастамай, басын сәждеден
көтермейтін болады. ... ... ... ... ... ал енді ... алланы
ұмытқандай болып, діні, намаз, оразасын – бәрін қойып кетеді. ... өлең ... ән ... ... ... ... ... болсын,
өзінің зарлы сарынымен ән шырқайды.
Ақанның осы мінездерінің, осы істерінің бәрі жат, бәрі жұмбақ, бәрі
ұғымсыз, ел не ... де ... ... Жынды деп-ақ қояр еді, ... ... ... Ақаннан шешен, Ақаннан көсем кім бар? Ермін деген
ерлер шеше алмаған түйінді Ақан шешеді. Екі ... бас ... ... ... ... ұшынған дау болса да, Ақан бітіреді. ендеше, Ақан жынды
емес. Оған ... ... ... ... дейді жұрт. Күн-күн сайын осы сөз
өседі...
Бастап еміс-еміс боп, өлімсіреп туған өсек барған сайын бойы ... ... ... береді... Ақан Ерейменде Құлагердің басында түнеп
отырғанда, таң алдында салқыншалау жел шығады. Ақан ... ... Ақан ... ... береді. Сол арада болар-болмас қобыздың қылын,
домбыраның шегін ... ... ... ... жан-жаққа жайылғандай болады.
Әлгідей болмайды, жорғалаған желдің ішінен жібектей судырлап, талдай
бұраңдаған, жүзіне ... ... ... нұр ... бір әйел ... Ол ... мұсылман перісінің ханының қызы екен. адамзаттың еркесі
Ақан сері қалың шерге душар болған соң, ханның қызы, ерке сұлу – ... үшін ... ... ұшып ... ... ... жұбатады. Сол түннен былай
Ақан мен пері күндіз айрылып, түнде қосылатын болады... Жоқ, пері ... ... емес ... Періге иелену Ақанның тұқымында бар ... ...... өзі ... ... ... екен. Марқұм
Қорамсаның өзі перімен айналысқан адам екен, Қорамсаның өзі де ... ... ... тіл ... ... ... ... жасап аулақ отырып
алатыны бар екен. Сол уақытта оның пері жары келеді екен. Ақанға пері қызын
қосқан оның пері ... өзі ... ... бәрі құр ... ғана ... нәрсе, көзбен көрген кісі де бар...
Шұңғырша қарауыл Әбіш деген жігіт күзді күні шөп ... ... ... ... ... қайрап отырады. Ортада от бықсып ... іші қара ... Бір ... жел шыққандай. Қыстаудың
желкесіндегі қалың қайыңның жапырақтары сыбдырлағандай. Қораның ... ... ... ... ... ... Желмен
ашылғандай ақырын ғана есік ашылып кетеді. Үйге үш әйел кіреді. ... ... бірі – ... ... – орта ... ... үшіншісі –
талдай нәзік, талдырмаш бір қыз. Үшеуінің де жүзінен сорғалап сәуле төгіліп
тұрғандай. ... көз ... ... де ... ... тасалай
бергендей. Келіп босағаға отырысады. Әбіш қалтырап, тоңғандай, тісі
сақылдап «құлқуалланы» оқи ... ... пері ... қаша ма, ... отыра береді. Біраздан соң бәйбіше сары ... ... ... ... ... ... соң сен ... жатсынып отырған
шығарсың. Мен – Қорамса атаң үйіндегі шешеңмін. ... – Ақан ағаң ... анау – ... кіші ... еді. Таза жүретін мұсылман адамға беруге
ойым бар еді. Үй ішіміз болып сені ... ... ... ... отырмын», -
дейді. Бәйбіше соңғы сөздерді айтқанда, сұлу қыз ... ... ... ... ... құт жоқ, зәре жоқ. ... «құлқуалладан»
қайран болмаған соң Әбіш жандәрмен ... ... ... ... ала
ұмтылады. Сол уақытта үш әйел күбір-күбір сөйлескендей болып, ... шыға ... Әбіш ... ... ... ... Есін жиған соң аулына
қайтып, ауруға айналып, өмір бойы естілеу болып қалады...
Жоқ, жалғыз Әбіш емес, басқа көрушілер ... ... ... ... өткенде перілердің шулап, сақ-сақ күліп, ойнап жатқанын
талайлар-ақ естіген. ... ...... ... да сол ... қара ... ... келіпті-міс деседі. Бұл еміс-емісті қоя тұрып, Ақан
ұйықтап жатқанда ... ... ... ... оның ... ... ... Ақан жатқанда көрпенің астында ылғи екеу болып ... Ақан ... аяқ ... ... ... Ақан ... ... айрылғанда, өмір айдынында ән салып жүзіп бара
жатқан қу ... ... ... ... жаны ой ... шомып,
сұлулығы жоқ, былық тұрмыстан безгенде, халық оны ұға алмай, Ақанның жүйрік
жаны ой дариясына шомып, сұлулығы жоқ, ... ... ... ... оны
ұға алмай, Ақанның жұмбақ өмірін шеше алмай, оны алып барып періге ... ... ... ... ... ерке ... – Ақанның сұлу тұрмысына кір
жаққысы келмей, жанды затты сұлу ... ... ... Жұмбақ та сұлу:
таппаса да, шешпесе де ... ... пері ... ... ... ... ... өлімсіреп
туған өсекке әдейі жан беруші, жел берушілер де болған. ... ... ... ... ... - Шөбек балалары. Перғауынсыз Мұса бола
ма? ... ... өзі ... ... ... ... тиер ме еді?
Тағы бірақ маңайындағы перғауындарға соқтықпаса, Мұса – Мұса болар ма еді?
Қарауылдың сөз білем ... ... ... ... – Шөбек балаларын
Ақанға қас қылған – улы тілі. ... ... ... улы тіл ... ... ... удай ойып ... Ақан бір жерде отырып, Шөбек
немерелері туралы мынау өлеңді айтады:
Тас мұрыны – Бегалы,
Сары ...... басы – ... ауыз Мұқанәлі,
Көнтек ауыз Нұралы,
Бос сорпағы – Баялы,
Ералы, Жаналы, Сайдалы –
Сауытбектің сарала иті сықылды,
Енеңді ұрайынның балалары...
Боқтыбай айтқандай, пәлі-пәлі... (Екі сөзінің ... ... ... бір шал бар ... ... ... ... Шөбектің көп баласы қалай намыстанбас,
қалай Ақанды қорлап, өсек таратпас?
Қысқасы, Ақан ... ... ... ... ... оның ... ... болса, екіншіден, оның ащы тілі де қосымша болған. ... ... ... сөз ... Ақанға ешкім – досы да, қасы да ... ... ісің ... ... пері ... ... сөз бар деп ... алмаған. Достары түгіл, қастары да алдында «Ақан аға» деп ... ... ... Ақан ... ... келе жатады. сұлу өмір жарқ
етіп, нажағайдай өте шыққан. Өткен күн қиял туғызған ... ... ... ... ... бір өзі, көп ... ... Қалың қарауылдың ішінде
жанын ұққан жан жоқ. ... досы жоқ, ... ... ... жары ... ... шөл, бетпақ шөлде жалғыз жол... Сол жолменен ... ... ... ... ... күнге күйдіріп кетіп бара ... ... ... бара ... не үшін бара ... өзі де
білмейді. Тілек жоқ, үміт жоқ, мақсат жоқ. Түннен қараңғы, қорғасыннан ауыр
ой ғана ... ... келе ... Ақан ... ... бұрылып кетіп,
қайтадан өмірдің сұлу жолына түспек болады. Оймен уланып семген, ... ... ... ... тағы ... ... Елу жыл ... талай күйіп күл
болған, талай есін жиған жүрек тағы ... ... ... ... ... тағы аласұрып, шарқ ұрады. Қанды көз қыран қияға қонып,
қиянға қарай бастайды. Ол күнде қалың ... ... аты ... үш ару бар, ... немересі – Ұрқия, аға ... ... ... Абылай тұқымынан Жүсіп төренің қызы – Жамал. сұлулыққа
қырағы Ақан үш ... ... ... де, қанатын қағынады. Жүйрік жүрек үш
аруға да шеңгел ... ... ... үміт ... ... Ақан ... ... бастайды. Үш аруға «Үш тоты» деп ат қойып, өлең шығарады.
Бірақ бір ... ... ... тұра алмақ емес. Біраздан кейін Ақан
ықыласы үш арудың біреуіне ауа ... ол ...... Он алты жаста-
ақ. Жібек желден жаратылғандай ару, ... ... ... ... бата ... ... Қалайда Ақан Жамалды сипаттайды. Осы ... ... ... ... ... ... жүрек бір бастаса, не сүйіп
қосылмай, не қосыла алмай күйіп, күлден ... ... ... ма, Ақан ... жас Жамалды біржола берік сүйеді. «Үш тотының» ішінен «қалқа бала» деп
Жамалды бөліп ... Бұл ... мен не ... ... ... отқа ... ... өмірімді қалқа бала,
Басы – жұм, ортасы – мим, аяғы – ... ... өзі ... қылады. Кірсіз махаббат ... ... ... екі сүю ... ... ... Жұрт не демейді? Өзіндей болмағаны
үшін Ақанды «пері соққан» дейді. Жұрт аспанға ... ... ... ... ... ... ... Жұрт жүйрік жүректі мойнына құрық түссе,
құлағы салпиып тұра қалатын мұжықтың ... ... ... Жұрт ... ... мойныңа түскен бұғалықтан бұлқынып шығам деуші болма деп,
шіріп қалған шындықтан сабақ береді. Жүйрік жел ... тұра ала ма? ... ... тұра ала ма? ... сүю ... ... бос ... айналмай
ма?! Жиһанда жалғыз мәңгі нәрсе – махаббат емес пе, ... ... ... ... ... ... ... емес пе?
Ендеше, Ұрқияны сүйген Ақанның Ұрқия өліп, көп жыл өткен соң Жамалды
сүюінде де ... таң ... жоқ. Кім ... Ақан жас Жамалдан тіріліп келген
Ұрқияны көрген шығар. .. Қалайда, Ақанның ... сүюі ... ... ... Жасы ... ... ... барып қалған Ақан іштен сүйіп, ... ... өлең ... ... ... ... өзіне білдірмейді.
Екі жастың арасы қыс пен ... ... соң, бұл ... ... екенін
ойлап күйінеді. Жамал жүректі құр өртейтін әйел болып туғанша, ұл болып
неге ... екен деп ... ... Құлагердің сағағындай,
Тамағың піскен алма сабағындай.
Қаз мойын, мөлдіреген қарақат көз,
Иегің ителгінің тамағындай.
Ішінде өз жұртыңның еркелейсің,
Айдынның ақ қайраны, шабағындай.
Осынша жүрегімді жандырғанша,
Ұл ... ... ... қарағым-ай?... –
дейді Ақан. Бірақ қалың оттай жүректе заулаған махаббат сыртқа шықпай
тұра алмайды. Дүниеде күшті нәрсе екеу-ақ қой: өлім һәм ... ... ... өтсе де, өлім мен ... ... өте алмақ емес. Ақан
өзін қанша тыймақшы болса да, сол күшті махаббаттың күйдіруімен ... бола ... ... ... ... ... бел, ... маңдай, сүмбілден шаш,
Тартылған бойын сымдай, қиылған қас.
Ақ жүзің түстік жерден көрінеді,
Секілді жарқырайсың бриллиант тас.
Сипатың жұмақтағы Хорылғайын,
Көрген жан ... ... ... ... тоты ... ... бұл күнгі жас.
Айтуға тура түйреп жасың кіші,
Сыртыңнан иемдеймін, ей, қарындас.
Тау-тасты шабыт қылған ақиықпын,
Болмайды сені ойласам ішкенім ас.
Жорытқан түс ... ... ... ... біл де, ... ... далбай тастап шырғаладым,
Шабытқа келе алмасаң, қылғаның қас, ... ... ... Бір ғана ... көп жазады. Желдей екпінді албырт
жастай, өрт ... ... ... ... жалынды өлеңдер жазады. Бірақ
қанша есті болғанымен, жас Жамал Ақанның жанын ... ұға ... ... таза ... ... баға бере ... Кім біледі, баға берген де
шығар-ау, бірақ жұрттың сөзін аттап өтіп, елуден асқан адаммен қалай өмірін
қоса ... ... ... ... ... қызы ... бір сәрі. Жүсіп
төренің қызы мұны істесе, төренің сүйегіне біткен таңба емес пе? ... ... жылы ... ... Жамалдың бұл мінезі Ақанның өзегін тіпті
өртейді. Махаббаты бұрынғыдан мың есе күшейеді. Ақан Жамал маған жылы ... екен деп ... ... ... ... ғашықтық деген
алып-салмалы қолдағы нәрсе емес қой. Жамалдың сүюін білдірмеуіне ... соң Ақан ... ... іштен күюге айналады. Күн-түн күңіреніп, өлең
шығарады. ән ... ... ... ... ... оған арнап ылғи өлең
де шығаратындығы, Жамалдың ол ғашықтыққа ілтипат қылмауы жұртқа ... ... ... жерде мысқыл қылыңқырайды. «Ақан-ау, қыз
саған мойнын бұрмайды, осы ғашықтықтан не пайда?» - деседі екен.
Осындай ... ... ... ... ... үшін оның ... ... шарт
па екен, ғашықтық бір нәрсеге байланып жүре ме ... - ... ... ұғу деген осы болады ғой. Не керек, жоғалтқан тәңірісін кәрілік
босағасында ... ... ... сол ... таза ниетті құл болып табынуға
арланбайды, қажымайды. Сүюден-күюден, күндіз-түні күңіреніп махаббаты
толғаудан ... ... ... ... тереңдей береді. Сөйтіп жүргенде
жас Жамалдың ұзатылатын шағы ... ... ... ... ... көрінсе
де, көңілге медеу болып жүрген Жамал енді жоғалады. Мал ... ... ... меншіктеп алуға келген. Жамал танысып жүр, айдынның дөңіндегі
ауылда ойын-той, танысып жүр, ... қара ... ... ... құс ... - аққу ... аққу ... алыста алтын сәуле көреді.
Ескі күші есіне түсіп ұмтылады, қағынады. ... ... ... ... да, ... ... да, жырлайды. алдағы алтын сәуле оған ілтипат
қылмай, созылып, күлімдеп өз жолына бара жатыр. Соңғы минут, сәуле ... ... ... ... ... ... аққу. Қалған барлық күшін
жиып ұмтылады, пайда жоқ, толқын ... Хал ... ... ... жатыр. Енді аққудың аузынан жыр төгіледі. Мұңды үн құйылады. Өлім
менен өмірдің үні. ... бара ... ... ... ... ұзатылардағы
Ақанның шығарған «Сырымбет» әні – сол өліп бара жатқан құс ... ... ... ... ... көп. ... «Сырымбеттей» терең зарлы ән сирек
болар. Жердің жүзіндегі мұң, адам баласының барлық зары сол ... ... ... ... Ақан ... күңіреніп,
«Сырымбетін» шырқайды да жүреді. Ақан түндерде «Сырымбетті» шырқағанда, кім
ғана жыламаған, қалың қарауыл жылаған. Жас пен кәрі ... ... ... жас ... ... ... Сырымбет саласына,
Ғашық болдым ақсұңқар баласына.
Бидайыққа лайық қарағым-ай,
Бөктергіге жем болып барасың ба?
Дариға, қайрылмадың, қалқа бала,
Жүректің енді ем жоқ жарасына...
Алтын ... ... ... ... ... құс ... жаққа таныса киіп барған
Бешпетіңді бер, қалқа, түймесімен.
Сырымбет тауы – Жамалдың әкесі Жүсіп төренің қонысы. ... ... ... жүректің соңғы соғылуы, «Сырымбетті» Ақан жырларының ... сұлу жыры ... ... Жамал ұзатылған соң Ақан ... ... ... ... ... ... қалады. Ақанның мұнан соңғы өмірі
сырттан гүлсіз, үнсіз, жырсыз, түрсіз ... ... ... ... ... жат, ... түрге кіреді. Бірақ, дариға, жүйрік жүректің
қайғымен жылынып, сөнгенін, терең жанның оймен уланып ... кім ... ... ... ... қазақ даласына қарашекпендердің қаптап келе
жатқанын айқын көріп, жақсы жерінен айрылған соң елдің ... ... алды ... ... жырлай бастайды. Әсіресе, қарашекпендер
Ақанның Атамекені Қоскөлдің желкесіндегі Сарыкөлге қол ... ақа ... ... ... ... ... жоқтай бастайды. Ақанның соңғы
өмірі жырмен жер жоқтауға, Сарыкөлді іздеуге ... ... ... ... ... де, Көкшетау мен Қоскөлдің арасын жүре-жүре жол ... ... ... ... ... ... мұжық қаласы түскен. Туған жері
мұжыққа кеткен соң, Ақан 50 шақырым жердегі Сасықкөлдегі бір күйеуіне көшіп
барады. Сол ... ... алты ... аты ... Ақан сері сұлу
жырларымен, зарлы әндерімен, әсіресе, басқа ... ... ... аты ... Ақан ... ... ... 1916 жылында дүниеден
қайтады. Сөйтіп, аласұрған ұшқыр жан, шарқ ... ... ... ... жат мінезді, ірі жүрек сұлулық іздеп, өмір бойы от болып заулап
жанған жүрек – ... ... ... жат мінездерін, өмір бойы тәңірі көріп сұлулыққа ... ... алып ... ... ... Англияның ақыны – Оскар ... ... ... өмір бойы сұлулықты жырлаған, жалпы жұрттан сері деген лақап
алған. Жұрт оны да сері деген. Сол серілігі үшін ... ... Ақан ... ... Алты ... сері ... ат алған. Бірақ Ақанның
сұлулыққа табынуы тереңірек. Ақанның өмірінің ... ... ... – мұң мен зар. Сол ... табынудан туған мұң мен зар. Егер Ақан
Оскар Уайльдтай өнерлі елдің ішінде туса, бұл ... ... табу ... ... ... ... ... еліңнің заулаған оттай баяғысы, қап-
қара түндей кешегісі, жалпылдаған жындай бүгінгісі, қара тұман келешегі көз
алдыңа ... ... ... ... өлген Құлагердің басын құшақтап
күңіреніп отырған Ақан серінің қасіретіндей ... ... ... ... ... сері ... ... сөзінен өмірі сұлу» деп біз ... ... ... ... алайда, оқушыға Ақан туралы аз ба, көп пе қоғамдық
ұғым беру үшін ... ... ... ... ... ... деп ... бір ескертетін нәрсе – біздің қолымызға Ақанның барлық өлеңдері
түскен жоқ. 1922 жылы жаз ... ай ... ... сөздерін жинамақ үшін
Көкшетау оязын аралағанымызда, Ақан өлеңдерінің қорлы болып жиналған жерін
ұшырата алмадық. Әркімнің аузынан ... ... ... тура ... ... ... Қоқыш ақсақал мен Самыратұлы Қазыдан біраз жазылған өлеңдер
ала алдық. Қазының айтуына қарағанда, бұл өлеңдерінің ... ... ... ... болса керек. Сонда да біздің қолымызда Ақанның 3-4 ... ... бар. Аз да ... осы ... бойынша оның ақындығын
шолмақпыз.
Жалпы жолға қарсы болса да, Ақанның сөздерін мағына жағынан ... біз ... ... ... ... себеп – Ақанның тілінің
таза еместігі. Қазақ ақыны Ақанның ана тіліне араб, ... орыс ... ... ... Оның ... ... ... сурет жағынан тілдері шұп-
шұбар. Ақан бұл шұбар жолға өзі ... ... ... оны ... қуып ... бір ... баласы екені рас болса, белгілі бір заманның баласы
екені де даусыз. Ақан-заманның баласы. Ол ... ... ... ... ... қазақ даласын оңтүстік пен ... екі ... ... заманы. Біреуі – Бұқардан ишандардың, қазіреттердің,
молдалардың, ... ... ... күпілерінің күйектей
етектеріне жабысып келген мұсылман албастысы. Екіншісі – болыстардың ... ... ... ... сымпиған шалбарларына
оралып келген албасты. Ол дәуір – осы екі албастының ... ... ... ... тарғылданған дәуірі. Ол дәуір халфелердің:
Фараухун уә райханын әнфісәкә сәнің,
Болғанда хуснул уәжи абиз ... ... ... ... ... ... материя,-
деп, учительдердің:
Милая, тебя вижу, қырындаймын,
Без ответ все-таки ұрынбаймын,-
деп қыздарға хат жазатын ... Ақан ... ... ... ... өмір ... Оның үстіне өмірден соққы жеген ... дін ... ... жан ... ... деп жүріп бұқардан оқып
қайтып, талай елдің осы күнге ... ... ... ... ... ... ... болған. Ақанның тілінің тарғыл болуының себебі - осы. Оның
тарғыл тіліне ең ашық мысал мынау өлең:
Хат жаздым ... алып ... ... ... ... гүл ... ... қылып танығандай,
Ділмардан ділмар керек шаһбазия.
Хат жаздым қағаз алып қалам, сия,
Шери зат ... саһи ... ... ... ... ... діл ... Гүлнаһия.
Сәдәфтің шашыраған жәуһәри сіңірә,
Көңілімнің зәһрәсіне салған ұя.
Гәсуа дарин секілді бинт махбул,
Кісәния секілді кінәзия.
Көптен-көп поклон ... ... ... ... ... ... искренный ескеріңіз,
Хорошенько, сестра, сватия.
(Құдаша, қарындас дегені ғой.) Мынау шұбар тіл ... ... ... айтарлық еш нәрсе жоқ. Бірақ Ақанның сол тарғыл тілді өлеңдерін адам
ұғып оқыса, тегінде суреттеуге шебер Ақанның сол ... ... де ... көруге тиісті. Ақан бір өлеңінде Қалқа баласына былай дейді:
Тағрифін тамам қылып жеткізе алмас
Қамыстар болса – қалам, бахыр – ... ... ... суреттеген сөзімен ақын Ақан Қалқа ... ... ақын ... молдадан үйренген мұсылмандықпен, арабша үйреніп
молда ... ... ... ... ... ... береді. Ақан
Қалқа баласын былай суреттейді:
1. Қасың қара қаламның сиясынан,
Қолың нәзік өзеннің ... Ақша ... ... нәркес көзің
Ақ қағаз нүктесіндей нонға тартқан...
3. Сымбатыңды қарасам, қалқа бала,
Мен секілді «машайық» шынға тартқан...
Мінсіз басың ... мемі ... ... ... мемнен соң
бұраңдаған машайықтың шені ... ... ғой. ... суреттер екінің
бірінің-ақ қолынан келетін нәрсе.
Онан соң ... өлең ... да ... ... ... ... сол ... Ақанға, әсіресе, әсер қылған – атышулы «Мұхаммадия»
болған. Мұсылманша оқығандар біледі, «Мұхаммадияның» өлеңдері ылғи ... ... ... бір өлең я-ға ұйқастырылса, сол өлең бір-екі бетке
созылса да я-ға ұйқастырылады да отырады. Ақан өлең ... ... ... ... ... Бұлай ұзақ ұйқастырудың өлеңнің сырт
сұлулығына ... ... ... сөз ... қалып, мағынасы аз сөз
кіріп кету қаупі де зор. Ақанның да ұзақ ... ... ... мағынасы аз сөздер әжептәуір орын ... ... өлең ... ... ... ... ... бұл тәжірибесін онша мінеуге
болмайды.
Қысқасы, қазақ тілінің қуғын көрген дәуірінде өмір ... ... ... ... рас. ... тарғыл тіл шын Ақанның ... ... Ақын Ақан ... ... ... мың ... ... ғашық болған пірі едіңіз,
Аспанда ұшып жүрген сіз ақ тұйғын,
Екіден үшке ... ... су ... ... ... ... жүр едіңіз.
Көрініп қолға түспей жүрсің, қалқа,
Қай жерде мекен еткен түнегіңіз.
Түн ... ... ... ... ... ... көңілімдегі бітер еді,
Артылса ақ төсіңе білегіміз.
Ақанның ғашықтық өлеңдерінің ішінде көп жерге тарап кеткені - ... ... Бұл – ... ең сұлу ... ... Ту ... жүз бір неше
ауыз өлең болса керек, бәрі «Ақ көйлек» деп басталған.
Бір ауызы:
Етегі ақ ... ... ... ... ... шаш, ... ерін, асыл қалқа,
Іш-баурым ғашық отпен тілмеленген...
Мынау өлеңдеріне қарағанда, ғашықтыққа Ақанның көзқарасы мен жай
бозбаланың ... ... ... ... жоқ ... Алайда ғашықтыққа
тереңірек қараған адам ол ғашықтықты «ақ төске ... ... ғана ... ... ... Бұл – ... ... белгілі.
Екінші, мынау өлеңдерінде ишара бар:
Кісідей өкпелеген мойның бұрмай,
Білдің бе кемшілік деп ғашықтықты?
Жоқ болса айтар сөзің ... ... не, өз ... ... ... ... ... қылып құдайыңа.
Сен сүймей кетсең де, мен сүйе бермекпін. Сені ... ... ... ... ... үшін ... дегені ғой.
Ақанның айтыс һәм мақтау өлеңдері туралы еш нәрсе деуге мүмкін емес.
Мұндай өлеңдері менің ... ... ... ... ... ... де, жазысып та айтысқанға ұқсайды. Өзгесін жеңді, бірақ
Орымбайдан жеңілді ... ... Ақан ... ... ... ... ... үйге кіріп шықса керек):
Ореке, сөз бастайын, жолың қисаң,
Мұрит боп ең ғой пірге, сен, Зейнолла ишан.
Жаңа тағы өңкеңдеп қол ... ақ ... бұл қай ... ... қарттың:
Ақыл-аста, күш-атта, сом-малдыда,
Ақыл, айла болмайды жоқ-жарлыда.
Парыз, уәжіп баршасын тамам қылып,
Жалғыз-ақ әйел деген сөз қалды ма? – деп ... ... ... ... ... ... ... деседі.
Ақанның сопылық туралы өлеңдері де менің қолыма жөнді түспеді. Алайда
серілік пен сопылықты қоса ... ... ... ... ... ғана ... Ақанның сопылығы жанына жын ұялаған, сиыр ... ... ... ... ... құрғақ сәуегейлік қылған
болмаспыз. Бұл пікірге алдымен Ақанның өмірі күшті дәлел болса, ... ... ... ... ... кешіп өтіп,
Тәттіліктің алмадық еш ләззатын.
Пәруардигар сопылардың жолыменен
Құдайға құлшылықта ғибадатым.
Айырушы алла бар, не ғамал бар,
адамның ішкі сырын, зайыр, ... ... ... ... ... өлеңдеріне келсек, оның сері ақан
болуымен бірге жаралы елдің шын ... ... сол ... ... бұл ... таза ... сұлу ... ұйқас теру жағынан
басқа өлеңдерінен көп төмен. Бірақ бұл төмендікті оның ойлы азаматтығы ... ... ақан бұл ... ... ... көре ... Сол ... таба білген. ..
Ақан соны жырлайды. Жерінен айрылған елдің көзінің жасы көл ... ... көзі ... боп,
Соятын крәсиянға лақтай боп,
Патшаның сүйікті ұлы келгеннен соң,
Шетке шығып қалдық қой ... ... ... ... ... күн ... дәурен кешіп?
Темір айыр, ақ балта қолдарында,
Тілге келмей ұрады өңмеңдесіп...
Қасиетті ата-баба зиратының
Үстіне еге салды, жайлап ... ... ... ... ... іс ... ... дума, комиссия болса-дағы,
Бұған закон сұраймыз төрелесіп.
Жетпіс екі милләтте жол бар ма екен
Сүекті, дінді қорлау тепкілесіп?
Құдайдан кітап келген халық ... ... ... ... ... патшасының мизамында,
Мұндай іске «Інжілде» закон нешік?
Бұларға патша мизам білдірмеп пе?
Надандықпен қыла ма гуілдесіп?
Қазақтың мұндай ... ... ақан ә ... ... ... ... деп ... алыс, жете алмаймыз Петербурға
Және де сегіз санат алыс қия,-
дейді. «Ақ ... ... ... ... ... ... ... отыр ғой, білсе олар аяр еді дейді бала елдің ақыны.
Мал өсірген халықпыз егін екпей,
Аз жерге сыя алмаймыз ... ... ... ... қылған,
Қазақ жайын білмейді жалғыз қарап.
Петербурдан шафқатты санат ... ... алып ... ... үшін ... ... ... мейірбан ер болса ұялмай-ақ.
Қойдан қоңыр не қылған халық еді деп,
Көз жасын қайтар еді тыя алмай-ақ.
Есті ақан көп ұзамай-ақ мынау ... ... ... басы
Петербордағы «патша ағзамда» екенін біледі. Енді ақан ... ... ... ... ... ... «ақ патшаға» баяғы жеріңе тимейтін
деген уәдеңнен тайдың деп, қыр ... өкпе ... ... қырлы өкпеден
еш нәрсе өнбейтінін біліп, үкіметке, ... ... ... қой, ... ... ойлашы. Өзің үшін қазақ жерін, ... ... ... ғой ... ... ... пікірге ол күнде екінің бірі-
ақ ие болған шығар.
Пара-пар крәсиянға тең болмадық,
Тартылып қай жараға ем ... ... ... ... ... дем ... бес жыл ... поддандыққа,
Қайырсыз патшамызға – ел болмадық.
Құр мен қоян секілді алуға оңай,
Қай ... ... жем ... малы азайса, халқың азар,
Қалайша бай-көпестер дүкен жазар?
Патшалық дүкендердің бәрі көмір,
Сөзімнің дәлеліне салсаң назар.
Қазақ малы кемісе, бәрі кемір,
Ірбіт, Мәскеу, Мәкәрші – ... ... қой, ... ... май, ... асыл ... ... тозар.
Шолақ мәстек, қу бөшке крәсиян
Қазақтың байлығына бермес ажар.
Сендер үшін қазақ малы азайды деп,
Фабриктер крәсиянның шашын күзер.
Зираттың тақтайларын ұрлап ... ... ... мазар...
Үстіне егін шықса қырқып алып,
Аузына не түскенін итше қажар.
«Біз солдат патшаға ... ... ... өңкей ожар.
Қай жауды әскер беріп мұқатыпты?
Соғыста солдаттары жүреді азар.
Күллі халық кәсібі қазақпенен,
Қисап неге қылмайды думашылар?
Пайдасы ... ... бе ... ... малы ... ... де ат ... тамақ керек,
Данышпандар қисапты қылса сезер.
Жер-суын, баққан малын алдыңыз да,
Қазақтан бұл уақытта болдың безер.
Дариға, дертті заман келгеннен соң,
Қаламға жөн қалмады ... ... ... ... азаматтың бетін көр деген ... ...... мынадай пікірге келе білгендігі шынымен тамаша,
өз миымен шаруа түрлерінің арасындағы байламды көре ... ... не ... де, ... жабайы жан емес.
Соңғы кезде Ақан патшаға көшіп кетеміз деп Қоқан-лоққы ... ... да ... ... ауу ... ... ... келеді.
Бостаншылық берсе егер басымызға,
Патшамыз мархамат қып ризаласып,
Бетімізбен біз де өлмес күнін көріп,
Тынышты жай іздер ек арып-ашып...
Ақанның сөздері осы. Соңғы өлеңдерінің ... ... ... ... өлеңдерінде бірталай сұлу сурет бар екені рас. Сонымен ... ... тілі ... ... ... тілі ... ... рас.
Осы өлеңдерді шығарған Ақанның өз өмірі ... елге жат ... ... тағы рас. ... ... ... ... өмір сүрген дәуірінде. Ол
дәуір – Нұһтың толқындары арасында қазақтың қайығы ... ... ... ... ... тілі-тарғыл, жаны да жасыған, тілі де ... ... ... батып бара жатқанын білмейді. ... ақан ... ... ... ғана емес, болар-болмас сезген де, ... ... ... ереуіл жасаған, оның өзінің – сері, жолдасының –
пері атанғаны осыдан. Тұманды дәуірдің ұлы – ... ... таза ... ... ... ... кемшіліктерінің үстіне бір сұлу сипаты – елдің
сол дәуірдегі өмірін өлеңдерімен, әсіресе өзінің өмірімен суреттей ... ... ғана ... ... ... ... білу ірі ... адамның
ғана қолынан келмек.
Біздің міндетіміз - өткенді аударып, ішінен көрнектілерін аршып ала
білу, ... милы ... ... жаңа ... ... мәтелін киімнің
қолтығына ғана қамап қоймай, балапан әдебиетімізге де қабыстыру. ... Ақан ... ... ... ... ... жолдас жинауға кіріссе дұрыс болар еді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақан сері өмірі мен шығармашылығы37 бет
Ақан Серінің өмірі мен шығармашылығы7 бет
Ақан сері10 бет
Манарбек Ержанов4 бет
Мағжан Жұмабаевтың өмірі мен шығармашылығы27 бет
Ақан Сері туралы8 бет
Ақан Қорамсаұлы (1843-1913)9 бет
Буаздықты анықтау22 бет
Гәкку14 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь