Қазақ тілі

Қазіргі қазақ тілінде сөйлеуші қазақтар — Қазақстан территориясында XV ғасырда көптеген рулар мен ру-тайпалары одақтарының шоғырлануы негізінде қүралған дербес халык, Қазақ СРО-ның құрылуына байланысты XX ғасырдың 30-жылдарынан бастап барлық қазақ халқының жалпы атауы ретінде қазақ этнонимі ресми қолданыла бастады. Патша әкімшілігінің ресми қүжаттары мен Қазан төңкерісіне дейінгі зерттеулерде қазақтар қырғыздар немесе дала қырғыздары (жабайы тас қырғыздар - қара қырғыздардан бөлек), қырғыз-қайсақтар немесе қайсақтар, қазақ-қырғыздар т.б. деп аталып келген.
1.1.1 Аталым варианттары: қазақ тілі бұрынғы уақытта қырғыз тілі (немесе наречиесі), қырғыз-кайсақ немесе қазақ-қырғыз тілі болып аталған.
1.1.2. Қазақ тілі (Қ.т.) қарақалпақ және ноғай тілдерімен қатар түркі тілдерінің қыпшақ тобының қыпшақ-ноғай бөлігін құрайды.
        
        ҚАЗАҚ ТІЛІ
1.1.0. Жалпы мәліметтер.
Қазіргі қазақ тілінде сөйлеуші қазақтар — Қазақстан территориясында XV
ғасырда көптеген рулар мен ру-тайпалары одақтарының шоғырлануы ... ... ... Қазақ СРО-ның құрылуына байланысты XX ғасырдың 30-
жылдарынан бастап барлық қазақ халқының жалпы атауы ретінде ... ... ... ... ... ... ... қүжаттары мен Қазан
төңкерісіне дейінгі зерттеулерде қазақтар қырғыздар немесе дала қырғыздары
(жабайы тас ... - қара ... ... қырғыз-қайсақтар немесе
қайсақтар, қазақ-қырғыздар т.б. деп аталып келген.
1.1.1 Аталым варианттары: қазақ тілі бұрынғы ... ... ... наречиесі), қырғыз-кайсақ немесе қазақ-қырғыз тілі болып аталған.
Қазақ тілі (Қ.т.) ... және ... ... ... ... ... ... қыпшақ-ноғай бөлігін құрайды.
Қазіргі К.т. ең алдымен Қазақстан ... ... ... ... ... ... жекелеген аудандарында, Қытай Халық
Республикасының Синьцзян-¥йғыр автономиялық ... ... ... ... Түркияда т.б. түратын қазақтардың тілі болып
саналады. 1989 ... ... ... ... ... ... жалпы саны 8
136 мың адамды
қураған, соның ішінде 7 890 мың адам Қ.т.-н ана тілім деп
санаған.
0. Лингвоғеографиялық мәліметтер.
К,.т. ... ... ... ... ... Республиканың әр
түрлі аудандарының тұрғындары тілінде байқалатын фонетика, лексика,
морфология ... ... ... ... шамалы алшақтықтар мен
айырмашылықтарды есепке алғанда, қазақ диалектологтары сөйленістердің ... ... ... ... ... оңтүстік, орталық-солтүстік және
шығыс (2.7.0. қараңыз).
Әлеуметтік-лингвистикалық мәліметтер.
Қазақстан Республикасы территориясында мемлекеттік тіл — орта және ... ... тілі — Қ.т. ... ... ... ... ... газет пен журналдар шығарылады, ... ... ... кинофильмдер көрсетіледі, мемлекеттік
мекемелерде, аудандық және ауылдық ... және ... іс ... ... іске асырылады, республикалық, облыстық
және аудандық театрлар
мен мәдениет үйлері жұмыс істейді. Қ.т. таралымы бойынша ... ... ... екінші тіл. Ол қазақ халқы мен ... ... ... ... ұлт ... ... ... татарлар,
қарашайлар, балқарлар, түріктер т.б.) ұлтаралық қатынас құралы болып
саналады. ... ... орыс ... меңгерген.
Қазақ әдеби тілі XIX ғасырдың екінші жартысында
пайда болды. Нақты ажыратылған ... ... ... ... ... тіл ... тіл ... өз қалыптасуының
алғашқы кезеңдерінде түркілер орта азиялық ... ... ... ... кешіре отырып, пайда болды және осы күнде даму үстінде. Қ.т.-де
қисса жан-
рының ... және ... ... шығармалары, Ы. Алтынсариннің
қолжазба ... мен оның ... ... шығармасы, Қарамола съезінде
бекітілген заңдар жинағы, "Қазақ күнтізбесі", әр түрлі ғылыми-көпшілік
брошюралар, ... ... ... ... түріндегі қазақ
әдеби тілінің көптеген ескерткіштері сақталған. Алайда қазақ
әдеби тілінің түпкілікті нормалануы мен бір ізге түсуі кеңес
дәуірінде іс ... ... Қ.т. ... орта ... орта ... оқу ... мен ... білім беру тілі ретінде қолданылады,
университеттердің ... ... мен ... ... ... және ... ... оқу
орындарының студенттері Қ.т.-де оқиды; техникалық профильдері ... ... ... ... ... ... үшін ... тілінде жүргізіледі. Сонымен бірге Қ.т.-де
оқытылатын мектептер республикадан сырт жерлерде де (Ресей ... ... ... ... бар. Қ.т. ... және ... ... мектептерінің барлықсыныптарында міндетті пән
болып саналады.
1.4.0. Қазақтар төңкеріске дейін араб графикасының ... ... 1929 жылы ... ... ... ал 1940 ... ... орыс графикасы негізінде құрылған жаңа әліпбиге көшірілді.
Қазіргі қазақ тілінде 42 әріп бар: а, ә, б, в, г, ғ, д, е, ё, ж, з, и, ... қ, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ү, ү, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ, ъ, ы, ... э, ю, ... тіл ... арқа ... ... көп ғасырлық сөйлеу тілі
мен ауыз әдеби ... ... тіл ... түсіріп, жаңа өң беріп, қуатын
арттырды. Сөйітіп, Ыбырай мен Абай халықтық тілдің ... әрі ... ... ... ... молынан пай-даланды. Ұлттық жазба
әдеби тілдің негізін қалап, әдеби тілдің жаңа сапа ... жол ... ... ... тіл мен ... ... еткен төл әдеби
тілдің нормаларын арқау ете отырып, ... ... ... стильдің, ал
Абай өз қара-сөздері мен ... ... мен ... ... негізін салды. Сөйтіп, олар әдеби тілдің жанр жағынан түрлене
түсуіне зор үлес ... 4) Қ а з а н ... ... к е з е ң. ... халыққа білім берудің, мәдени, рухани мұраларды жасаудың қуатты
құралына айналды. Қоғамдық ... ... ... дерлік қызмет етті.
Көркем сөз зергерлерімен қатар ғылым, мәдениет қоғам қайраткерлері де әдеби
тіл нормасының тұрақ-талуы, ... ... ... түсуіне белсене ат
салысты. Әдеби тілдің жазбаша түріне сәйкес шаршы топ ... ... мен ... алдында, сахнада т. б.) сөйленетін ауызша түрінің де
қызметі кеңейе түсті. Әдеби тілдің ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің граммат. жазылып, емле ережелері
белгіленді, орфофафиялық, орфоэпиялық және ... ... ... ... тіл нормаларының тұрақталуына саналы түрде
араласу жанжақты ... ... ... кезеңдегі әдеби тіліміздің даму қарқыны
біркелкі емес, сондықтан оны да бірнеше бе-лестерге бөліп қарауға ... ... С, ... ... и истории казахского языка. А.,
1959; Балақаев М., Жанпейісов Е., ... М., ... ... ... А., 1961; ... К,, ... тілі ... зерттеулер. А., 1966;
Сыздықова Р., Абай шығрамаларының тілі. А., 1968; Сауранбаев Н. Т., ... ... А., 1982; ... Б., XIX ... ... ... ... тілі. А., 1983; Сыздықова Р., ХVІІІ-ХІХғ. ғ. Қазак
әдеби тілінің тарихы. А., 1984; ... С, ... ... ... ... А.,
1989.
Б. Әбілқасымұлы
ҚАЗАҚ ӘЛІПБИІ - жазуда қазақ тілінің дыбыстарын таңбалауға арналған
әріптердің ... ... ... ... ... тілдес халықтардың,
соның ішінде қазақ халқының әліпбиі 1929 ж. дейін араб ... ... (қ. ... әліпбиі). Одан ... ... 1940 ж. ... Жоғ. ... сессиясы қаулысымен орыс
графикасына негізделген қазіргі Қ. ә-не көшті. Орыс тіліндегі 32 ... ... ... ... ... 9 әріп ... (қ, ғ, ә, ө, ұ, ү, і, ... бұл таңбалардың орыс графикасындағы әріптерге (к, г, о, у, н) ... ... Орыс ... ... жаңа ... ... ... латын әліпбиіндегі әріптердің жетіспеуінен туған қиындықтан ... орыс ... және орыс тілі ... өзге тілден енген сөздер мен
терминдерді цитаталық принциппен ... ... ... Қазіргі Қ. ә. 42
әріптен түра-ды. Әліпбидегі әріптердің баспахана жұмысына бейімделген ... ... ... ... ... ... ... әрқайсының бас
әріптері, кіші әріптері бар. Қ. ... ... ... ... бір ... ... белгілейді. Қосарлы дыбыстарды белгілейтін біраз әріптер
бар (я, ю, ә, қ, щ, ц, ч т. б.). "ъ", "ь" ... ... ... олар қатар айтылған дауыссыз бен дауысты ... ... үшін ... артель) алынған шартты таңбалар. Бұл
әріптер цитаталық принцип бойынша орыс тілінен енген ... ... ... - ... ... ... ... басқа да түркі халықтарымен
бірге ... ... әр ... әріп ... ... дыбыстық жазу
жүйесі. Қазақстан жерін жайлаған көне ғұн, сақ, скиф тайпалары (б. э. б Ү-
ІҮ ғ.) пайдаланған көне ... ... сол ... тән ... да) ... мұрагері-қазақ халқының негізін қүра-ушы үйсін, қаңлы,
қыпшақ т. б. ... ең көне ... ... ... Көне ... ... ... дүниесіне ортақ орхон, енисей, талас ескерткіштеріне
негіз болған "руна" жазуы (Ү-ХІІ ғғ.), көне ұйғыр ... ҮІІІ ғ. ... ... дейін (ҚХР қазақтары тілінде) қолданылып келе жатқан араб
жазуы, бір ... ... ... ж.ж) ... ... латын
жазуы, (1940 ж кейін) кирилл жазуы — осылардың бәрі қазак, ... ... ... Араб графикасына негізделген қазақ әліпбиі кезінде А.
Байтұрсынүлы ... ... тіл ... сай ... 30-
шы жылға дейін "төте жазу" деген атпен қолданылып келді. Бұл жазудың емлесі
морфолог. дәстүрлі принципке негізделген. 1940 ж. орыс ... ... ... ... мен ... ... әр кезде (1957,
1970), әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... тән ерекшеліктердің бәрін дұрыс көрсете алмауы-на байланысты
кейінгі жылдары (1993 ж. бас-тап) ... ... ... ... ... ... ... қойылып көбірек көтерілуде.
Әдеб.: Аманжолов С, Орыс алфавитіне негізделген казшдпың жаңа алфавиті мен
орфографиясы. А., 1940; ... Н., ... ... мен орфогра-фиясының
негіздері. А., 1968; Қазақ тілінің орфографиялык, сөздігі.
ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІ - қазақ тілінің әр ... ... ... мен ... ... ... мен ... (фонет., лексикол., граммат,)
олардың дамуын, өз ара байланысын, ішкі заңдылықтарын жан-жақты зерттейтін
ғылым саласы. Қазіргі қазақ тілі — саяси, ғыл., ... ... ... ... мен телевизия хабарларында қолданылып жүрген Қазақстан
Республикасының мемл. тілі. Оның қалыптасқан орфографиясы, тұрақталған
әдеби нормалары бар. Қ. т. б. ... ... ... барысында кейінгі 60-
70 жыл ішінде фонет., морфол., синтаксис салаларын былай қойғанда ішінара
диалектол., стилистика, лексик., лексикография, фонология, тіл ... ... ... бөлініп, оған пайымды зерттеулер жүргізіліп,
көптеген моногр. еңбектер жазылды. Қазақ тілінің өсуі мен дамуын Қ. т. ... ғана ... ... түркология ғылымы тұрғысынан алып қарғанда,
шығып жатқан ғыл. ... саны ... ... жаңа ... ... ... ... мамандар даярлау жағынан болсын, әлемдік
түркологияда алдыңғы қатарға шықты. Мыс, қазақ лексикофафтары түркология
тарихында түңғыш рет, ғыл. ... ... 10 ... ... сөздік
жасады. Алғаш рет - "Абай тілінің сөздігі" құрастырылды. ... ... ана ... ... орыс және қазақ тілдерінің салыстырмалы
граммат. жазды. Қазақ тілінің тарихын зерттеп жүрген ... ... ... ... этимологиялык, сөздігі" және диалектологтар шығарған
"Диалектологиялық сөздік" те сол түңғыш еңбектер қатарына жатады. ҚР ... І. К. ... ... ... ... де ... ... жарық көрген күрделі еңбектің бірі. Тіл білімінің жаңа
саласы статистика, математ., әдістерді түркология ... ... ... ... ... ... мен ... фонолабораторияларынан кейін
техниканың соңғы табыстары негізінде жабдықталған ҚР ҒА жанындағы ... - ... ... ... ... ... мәселелері Қазан төңкерістен бұрын да зерттелген-
тін. Біраз граммат. жазылды, сөздіктер құрастырылып, баспадан ... ... ... ... ... құрылысы жөнінде қысқаша мәлімет беріп, қазақша-
орысша сөздік жасаған орыс ғалымы Н. И. Ильминский еді. Оның "Материалы к
изучению ... ... (1861) ... ғыл. ... ... еңбектердің бірі
ретінде қазақ филологиясының асыл қазынасы есебінде сақталып келеді. 1875
ж. М. А. Терентьевтің, 1888 ж. В. В. Катаринскийдің, 1889 ж. Н. ... ... ... Бұл ... 1894 және 1897 ж. екі ... ... ... П. М. Мелиоранскийдің "Краткая грамматика казахо-киргизского языка"
деген еңбегін ерекше атап көрсету керек. Бұл ... ғыл. ... ... ... ... ... бұрын шыққан грамматикалардың
ішіндегі ең тәуірі. Қазақ тілінің жеке мәселелері жөнінде А. Е. ... ... А. Н. ... де ... ... бар.
Сол кезде қазақ тілінің мәселелерімен кейбір қазақ оқымыстылары да
шұғылданып, мақала, оқулық, хрестоматиялар бастырып шығара бастады. Мыс,
1879 ж. Ыбырай Алтынсариннің ... ... 1879 ж. ... к обучению киргизов русскому языку" атты кітаптары шықты. Бұдан
басқа М.Бекимовтың "Руководство к изучению кир-гизского языка" ... және ... ... мен ... ... газеті беттерінде қазақ тілі
жөнінде А. Құрманбаев, М. Малдыбаев, Сұлтанғазиннің мақалалары басылды.
Осындай зерттеулер, грамматикалармен қатар И. Букин, Н. А. Воскресенкий, ... ... Т. ... т. б. ... ... ... ... сөздіктер де жарық көрді. Алайда, Қазан төңкерісінен бұрын қазақ
тілі жүйелі түрде зерттелген емес. Көп ... ... ... ... сипатта болды. Қазақ тілі шын мәнінде жан-жақты,
жоспарлы түрде тек Кеңес дәуірінде ғана ... ... ... тіл ... ... ... саласы ретінде тек осы кезеңде туып қалыптасып, бүгін
өзінің ... ... ... ... ж. ... ... саласында өзгеше серпіліс болғаны белгілі. Бұл
жылдары оқу-ағарту ... ... ... туған мәселелер
ерекше қолға алынды. Ана тілінің мектеп пен жоғары оқу орындарында жеке пән
ретінде оқытылуына ... ... ... ... ... ... жою мақсатымен әліппе, оқу құралдарын жасау міндеті қойылды.
Бұлардан басқа бір қалыпқа түспей жүрген әліпби мен орфоф. ... ... ... әліпбиіне көшуді ескерсек, сол кездегі зиялыларға,
ағарту майданындағы қайраткерлерге қаншалықты жауапты міндет артылғанын
түсіну қиын ... ... ... мәселелерден гөрі практикалық мұқтаждық
басымырак, болып тұрған кезде қазақ ... алып ... ... ... бір топ тіл ... ... ... есептемегенде, 1861 ж. Н. И. Ильминский Қазанда
бастырған "Самоучитель русской грамоты для киргизов" атты оқулық кітабының
соңында берілген текстерді ғыл.-көпшілік ... ... ... ... ... ... ... соңғы 50 бетінде табиғат, география, тарих.
жануарлар дүниесі және басқа да ғыл. жаңалықтары туралы қысқаша ... екі ... ... ... ... берілген. Осы кезден
бастап орыс және қазақ тіліндегі мерзімді баспасөз беттерінде ғылымның
әртүрлі саласынан жазылған мақалаларды, медицина, ветеринария ... жеке ... ... Бұл ... ... - орыс тілінен аударылған аударма материалдар. Сейтсе де олар сол
дәуірдегі Қ. ә. т-нің жәй-күйін танытуда, ғыл. ... ана ... ... қаншалықты болғанын байқауда да аса қажетті нұсқалар.
Б. Әбілқасымулы
ҚаЗАҚ ӘДЕБИ ... ... ... ... ... ... алдымен қоғамдық
ой-сананың кемелденуіне, халықтың мәдени өрлеуіне, әсіресе көркем
әдебиеттің кең өріс алуына тікелей ... ... ... әдебиет тілі
таңдаулы сөз үлгілерін, жетістіктерін жинақтай отыра жалпыға ортақ тілдік
нормалардың қалыптасуына әсер етіп, әдеби тілдің негізгі тірегі ... ... ... ... ... тарихын қазақтың төл көркем
әдебиетінің бастапқы көрініс беруінен іздеу қажет. ... ... ... ... ... ... ... жөнінде әр
кез әр қилы пікір айтылды. Кейбір еңбектерде қазақ ... ... ... ... ... ... ... Әрине, қазақ халқы өз
алдына XV ғ-дың орта түсында отау тіккенімен, оның құрамына енген ру,
тайпалық одақтардың (үйсін, қаңлы, дулат, қыпшақ, ... ... ... ... тарихы тым әріде. Түркі халықтарының орхон-енисей, талас жазбалары(У-
УІІІ ғ.), ерте ортағасырлык, "Құтадгу білік" (XI ғ.), кейінгі ортағасырлық
"Мұхаббатнама" (XIVғ.) тәрізді ... ... ... Ерте ... ... тіл мен ... тілінің өзара байланысын көрсететін М. Қашқаридың
"Диван лұғат ит-түрік" (XI ғ.), "Кодекс Куманикус" (ХІІІ ғ.), ... ғ.) ... ... де бар. Бұл ... ... өзге де ... ... қазак, халқының құрамына енген ру, тайпалардың да қатысы
болғандығы даусыз. Сондықтан аталған көне түркі, орта түркі дәуірлеріне
қатысты жазба үлгілердің ... тілі ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ... ... ... ... ... ... маңызы айрықша. Осы
тұрғыдан алғанда оларды қазақ тіліне, қазак; әдебиетіне қатысы бар үлгілер
деуге болады. ... ... ... ... ... тілде жасалған төл
тума деп тануға болмайды. Қазақ халқының өз алдына дербес отау тігіп, халық
болып қалыптаса ... кезі - XV ғ. ... оның ... ... ... ... ... сауатты адамдар болмады деудің қисыны
келмейді. Сол кездегі шағатай аталған немесе ортаазиялық түркі тілі қазақ
қоғамының әр ... ... ... етуде үлкен роль атқарғаны белгілі. Бірақ
бұл жазба әдеби тіл де қазақтың халықтық тіліне негізделген төл ... ... ... ... ортақ тіл болатын. Осы аталған ортаазиялық түркі
әдеби тіліне тән жазба ... ... ... жағынан да, тілдік
ерекшеліктері жағынан да қазақ тіліне жақыны — Қадырғали Жалайыридың
"Жамиғат тауариғы" (XVI ғ.) мен ... ... ... ... (XVII
ғ.). Ал бүдан кейінгі кезендердегі қазақ хандарымен сұлтандарының сырт
елдермен, өзара жа-зысқан қатынас қағаздары мен хаттарында (XVIII ғ.) ... ... ... ... сипат ала бастады. Қазақ қауымында
қолданылған жазба әдеби тіл кептеген зерттеулерде кітаби тіл, ал ... (Б. ... ескі ... әдеби тілі деп аталады. Аталған
тіл бергі дәуірге жақындаған сайын бірте-бірте ... XIX ... ... ... ... ... жаңа ... әдеби тілмен астасып
кетті. Халықтық негіздегі жаңа жазба ... ... ... ... ... ... ... алғашқы кезде (XIX ғ-дың екінші
жартысы) кене жазба тілдің лексика-граммат. түлғалары мен синтаксистік
құрылымдарын едәуір пайдаланды. Сондай-ақ мұсылманша оқыған кейбір арқындар
да өз ... ... ... ... ... ... отырып, жазба
тіл нормаларына иек артты. Бірақ бұл процесс узаққа созылмады. Қазан
төңкерісінен кейін жалпы халықтық тілдегі ... көне ... ... ... ... ... шығарды.
1930-50 ж. қазақ әдебиетінің тарихы XIX ғ-дың екінші жартысынан басталады
деген көзқарас қалыптасып, одан кейінгі жылдары әдебиет ... XVIII ... ... яғни ... ... бастау идеясы басым болды. Ал
1960-80 ж. ХУ-ХУІІІ ғ-лар аралығында өмір сүрген тарихта аты мәлім ақын-
жыраулардың мұралары жинақталып, жарияланып, жүйелі зерттеу ... ... ... ... ... ХУ-ХУІІІ ғ-лардағы жыраулар
мен ақындар творчествосы бірбірімен сабақтасып жатқан, желісі үзілмеген
профессионал әдебиет деген дұрыс ... ... ... тіл ... ... да ... ғ. ақын-жыраулар шығармаларының тілін
қазақ әдеби тілінің алғашқы үлгілері ретінде тану бағыты үстемдік алды.
Қазіргі, қазақ әдеби ... ... XV ... ... ... ... ... Ол көздө (ХҮ ғ.) қазақ ру-тайпаларының халық болып біріге
бастауы, бір орталыққа бағынған қазақ хандығының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілінің әуелде
бастау алған негізгі қайнар көздері - жалпы халықтық тіл мен аса бай
фольклор тілі болды. Әдеби тілдің ... ... тілі ... дамуында
поэзия тіл үлгілерінің ролі ерекше. Сол кездегі көркем поэзияның көрнекті
өкілдері - жыраулар мен ақындар ... ... ... жүйелерді, сөз
асылдарын өз шығармаларына таңдап, талғап енгізу арқылы ауыз әдеби тіл
нормаларын қалыптастыра түсті. ХУ-ХҮІІІ ғ. ауыз әдеби тілінің құрылымдық
жүйесінде тағы бір ... ... ... ... түрі ... ... ... заңдарын жүргізудегі, қоғамдык, мәні бар
мәселелерді шешудегі атақты билердің шешендік сөз – то ... ... ... сөз ... мен фразеологиялық тіркестер молынан
қолданыла, сомдала келіп, әдеби тілдің саралана түсуіне жағдай ... тіл ... ... ... ... сөз
шеберлерінің шығармаларындағы тілдік материалдар, яғни олардың халықтық
тілдің молбайлығын қаншалықты дәрежеде игеруі, оларды жаңа ... ... тіл ... ... тіл мүдесіне жарату тәрізді
жайттар тірек болады. Осы түрғыдан алғанда, қазақ әдеби тілінің тарихын
терт кезеңге ... ... ... 1) ... ғ-д ы ң а р а с ы ... а м т и д ы. Асан ... ... Шалгез, Доспамбет, Жиембет т. б.
жыраулардың толғаулары, ел арасына ауызша тараған шежірелер,
шешендік сөз немесе билер сезі осы кезеңдегі әдеби ... ... ... ... өз дәуіріне тән лексика-граммат. Ерекшеліктерді біршама
сақтап қалған. Мәселен, Шәлгездегі "сындырау ... ... ... ... түлкі өтер" сияқты сөз тіркестері мен "сақалына сары ... ... қара ... ... ... ... суреттер, Қазтуғандағы
"Буыршынның бұта шайнар ауызы, бидайдықтың көл жайқаған жалғызы" сынды
теңеу образдар уақыт өзгерісіне төтеп ... ... ... ... Сол ... ... ару үл, ком су, алаңжүртсияқты фразеологизмдер мен
байрак, адырна, жезайыр, шора аға (басшы), азамат (жасақ) тәрізді әскери
лексика бұл ... ... ... жиі ... ... ғ-дағы ауызша
әдеби тілдің лексик. қүрамы негізінен жалпыхалықтық тілдің есебінен толы-
ғып, молайып отырды. Дегенмен, әдеби тіл ... діни ... ... кағба, шаһид, ғазрейіл, бәйтолла тәрізді араб тілі сөздерінің
болғандығын байқаймыз, бірақ олардың саны ... ... ... ... тым аз. Сол ... ... ... мысалы ретінде шығыс
септігінің дың/дің түрінде келуін ("Бұл кеткендін қайт-пассың") ілік
септігініңым//мтүлғасында (бізім, менім), етістіктің өткен шақ мағынасы ғай-
гей формасында ("қалға ... жау ... ме?") ... ... жақ ... ... ... болады. 2) Ә д е б и т і л-д і ң ... а н XIX ғ-д ың ... ... ... ... ... ... жатады. Әдеби тілдің лексик. қүрамында бурынғы
кезеңдегі жаугершілік тақырыптан гөрі ... ... салт ... лексик. топтар актив жүмсалады. Семіз жарау байда бар, куйрығы
бітеу қой-да бар (Бүхар); Көз болып қой - бүзауға шамаң келсе, біреуге
тамақ үшін ... (Шал) т. т. ... ... негізі ақыл-өсиет
айту, адамзат, қоғам туралы толғ-ану болғандықтан, әділдік, адамдық,
жарлылық тәрізді дерексіз үғымды білдіретін атаулар мен ... ... ... ... молырақ кездеоеді. XVIII ғ. және оған дейінгі ... ... ... ... ендігі жерде ақындар әлеум. үнге ие бола
бастайды, олардың тақырыбы қуаныш, реніш ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезенде бел ала бастаған
ақындық дәстүр поэзияның тақырып ... ... ... әдеттегі номинатив
мағынасында жүмсау өріс алды. Кірме сөздердің көбі араб, парсы және ... ... 3) XIX ... ... ... Бұл ... қазақтың жазба
әдеби тілі халықтың мәдени өмірінде кең қолданыс тапты. Әдеби тілдің
нормалану процесін танытатын үлгі нүсқалардың түрлері көбейді. Бұл
кезендегі өдеби тіл ... ... ... жағынан азаматтық, діни функ-
циясы жағынан көркем әдебиет және оқу-білімге, іс ... ... ... ... ... ... тіл функциянальдық стильдерге тарамдала
бастады. XIX ғ-дың екінші жартысы қазақтың ұлттық әдеби тілі үшін күрес
кезеңі болды. Яғни, ұлттық әдеби ... ... ... ... ... ме, әлде жал-пыхалықтық ауыз әдеби тілі негізінде ме де-ген)
даму. бағытын айқындау қажет болады. Міне, осы ... ... ... үлы
ағар-тушысы Ыбырай Алтынсарин, Абай ҚұнанбаевУ әрпі ерін-еріндік ағымды
(проточный) дауыссыз у өрпін,
немесе екінші компоненті — у, ал біріншісі ұ немесе ү. Үу және ... ... ... белгілейді. И әрпі ый және іп
дыбыстарының дифтонгоидтық тіркестерін береді.
1.5.0. Қазақ ұлтының қалыптасу кезеңінде (ХУғ.) Қ.т. күнделікті қарым-
қатынас аясына, сонымен бірге ... ... ... ... Жазба тілдің релін ғасырлар бойы Орта Азия мен Қазақстан
территориясында өмір сүрген ортаазиялық түркілер өдеби тілі атқарды. Ақы-
рында қазақ әдеби тілінің ... бір ... ... ... ... және түркілердің қалыптаскдн тілдік канондарын сақтауынан,
екінші жағынан, сөйлеу тілінің лексикалық жөне грамматикалық элементтерін
қалыптасып келе жатқан әдеби тіл ... ... ... ... тартудан деп
сипатталды. Ресми іс-қағаздарын жазуда, хат жазысуда, көркем едебиетте,
тарихи шығармаларда пайдаланылған бұл кезеңнің тілі (XVI —XIX ғғ. ортасы)
ескі қазақ жазба ... тілі ... атқа ие ... XIX ғасырдың екінші
жартысынан бастап к^айнар көзінде ғұлама ... мен ... ... пен ... ... тұрған қазіргі казақ әдеби тілінің тарихы
басталады.
1.6.0. Туыстас түркі (қырғыз, өзбек, түрікмен, башқүрт, ... ... ... ... ... ... монғол, араб, иран, қытай т.б.) тілдермен ұзақ
уақыт қарым-қатынаста болуына қарамай, Қ.т.-не осы тілдердің ... ... ол ... ... ... ... ... және синтаксистік деңгейлерде көрінді. Жазбаша дәстурдің
ықпалымен Қ.т.-де араб, парсы және орыс тілдеріне (х,һ,ф,в,ц,ч,)тән
жекелеген фонемалар, сонымен бірге оларға тән буын ... (рас, ... ... ... т.б.) бейімделді. Кейбір сезжасам жұрнақтары,
соның ішінде араб және ... ... ... мен ... ... ... төл сөзінен болған негізге жалғана отырып, жаңа сөз
жасауға қатысады: -қар/-кер, -ғарАгер ... ... -қаш, ... ... -паз ... аспаз); -қор (жемқор (малға қатысты),
ызақор); -нама/-наме (жарнама, жылнама); -хана (баспахана, аурухаяа); -бей
(бейтаныс, бейқүі). Екі, үш, төрт және одан да көп ... ... ... ... модельдерін калькалау әдісімен сөз жасаудың едәуір
белсенділігі артты (негізінен ғылыми терминология саласында): жабайы орман
мысығьг, адам тәрізді ... ... ... ... жалпылама себепті
байланыс.
2.0.0. Лингвистикалық сипаттама.
Фонологиялық мәліметтер.
К,.т.-де 9 дауысты:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
4-сынып «Қазақ тілі» оқулығының құрылымы мен құрылысы24 бет
Алаш» идеясы және халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы4 бет
Бастауыш сыныптарда оқушыларға қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқыту33 бет
Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тілін дамыта оқыту әдістемесі119 бет
Мархабат томановтың қазақ тілін оқыту әдістемесіне арналған еңбектерінің әдістемеде алатын орны34 бет
Мемлекеттік тілді (қазақ тілін) қашықтан оқыту10 бет
Қазіргі қазақ тіліндегі сыпайы қарым-қатынастың вербалды және бейвербальды амалдары және олардың зерттелу жайы59 бет
Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь