Жай сөйлемнің күрделену жолдары

«Күрделенген сөйлемдер» деген атау бұрын тілімізде болғанымен де, осы ұғымды қамтитын сөйлемдер әр түрлі синтаксистік категориялардың қарамағынан орын алып еді. Олар өздерінің атқарып отырған функциясына орай, сөйлемдегі басқа сөздермен қарым-қатынасына қарай сол жердегі мәніне байланысты аталып қалыптасты. Кейбір күрделенген сөйлемдердің ішінен өз алдына жеке бір «сөйлемдер» бөлініп шығып жатады. Мұндай сөйлемдер оқшаулана атылғанымен, олардың бойында субьект-предикаттық қатынас болмайды. Сондықтан да олар әдеттегідей дербес сөйлемдер мағынасында түсінілмейді. Бұлар тек субьектінің түрліше көзқарастары мен сезімдерін не болмаса саралау бғытында айтылады. Осыған орай мұндай мәндегілер сөйлемнің негізін құрамай, тек онда көмекшілік қызметте жұмсалады. Сөйлем құрылысынан көмекшілік мәніндегі сөз топтарын алып тастасақ, жалпы ой мазмұны, сөйлем іргесі бұзылмайды.
        
        Жай сөйлемнің күрделену жолдары
«Күрделенген сөйлемдер» деген атау бұрын тілімізде болғанымен де, осы
ұғымды қамтитын сөйлемдер әр түрлі синтаксистік категориялардың ... алып еді. Олар ... ... ... ... орай, сөйлемдегі
басқа сөздермен қарым-қатынасына қарай сол ... ... ... ... ... ... ... ішінен өз алдына жеке бір
«сөйлемдер» ... ... ... ... сөйлемдер оқшаулана атылғанымен,
олардың бойында субьект-предикаттық қатынас болмайды. Сондықтан да олар
әдеттегідей ... ... ... ... ... ... ... көзқарастары мен сезімдерін не болмаса саралау бғытында
айтылады. Осыған орай мұндай мәндегілер сөйлемнің негізін құрамай, тек ... ... ... ... ... көмекшілік мәніндегі сөз
топтарын алып тастасақ, жалпы ой мазмұны, сөйлем іргесі бұзылмайды. Мысалы:
...Әйгерімнің де «күнім» деп айтқан ... анық өз ... ... ... бар еді (М.Әуезов). Мұндағы курсивпен терілген оғашаланған
айқындауышты мүшелерді айтпасақ та, ... өз ... өз ... сақтай
алады: Әйгерімнің де «күнім» деп айтқан сөзінде... илану бар ед. ... ой да ... ... тіл білімінде ертеден танылды. Алайда, бұл
сөйлемдер біздің түсінігімізден басқаша, басқа синтаксистік категориялардың
аясында ... ... ... ... ... осы ... ... түрліше көзқарастар Н.И.Греч, А.Х.Востоков,
Ф.И.Буслаевтардың еңбектрінде сөз бола бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... сөйлемнің қатарынан қарап,
соның қысқарған бір түрі деп көрсетеді.
Соңғы кездерде проф. А.Г.Руднев күрделенген сөйлемдерді өз ... ... ... ... танып, арнайы зерттейді. Автор
оңашаланған мүшелер, бірыңғай мүшелер, қаратпа және ... ... ... ... қосып бір жерге жинақтайды да, оларды күрделенген сөйлем
синтксисінің негізгі обьектісі етіп алады.
Жай ... ... ... күрделеніп келетініне, ... ... ... ... ... ... болғандығын акад.
В.В.Виноградов те ескерген.
Күрделенген сөйлемдердің табиғатына соңғы кездерде тюркологияда да
арнайы ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің құрамында тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелерден басқа
оңашаланған мүшелер немесе ... ... ... бірі ... айтады. Автор оңашаланған сөйлем мүшелерінің қатарына
синтаксистік оралымдарды да жатқызады.
Проф. ... ... ... жай сөйлем синтаксисін зерттеу
барысында оның құрамында ... ... ... ... айтады. Автордың синтаксистік ... деп ...... ... ... ... қарай түскен шаңғышылар колхоз
клубының алдына тоқтады.
Күрделенген сөйлемдер деп отырған синтаксистік ... ... ... ... ... өз ... ... үйірлі мүшелі
сөйлемдер деп атаған болатын.
Біраз жылдардан бері сабақтас құрмалас сөйлем ... ... ... тіл ... ... ... жекеше топтастырып, оны
арнайы қарастырудың қажеттігіне біздің әбден көзіміз жетті. ... ... ... ... мен ... ... ара қатынасы
жақындасып, бір-бірімен астарласып жатады. Тілдк құбылыстардың ... жете ... де, ... ... ... сабақтас
сөйлем проблемасы даулы мәселелерден арыла ... ... ... ... бірі осы ... ... табиғаты мен грамматикалық
сипатын өз алдына талдап, ... ... ... ... ... көсемше т.б. синтаксистік оралымдармен ... ... ... құрмалас сөйлемдерден ажырата білуде ... ... ... сөйлемдер мен сабақтас құрмалас сөйлемдер екеуі ... ... ... ... екі ... ... ... күрдленген сөйлемдерді өз алдына жекеше топтау аса қажет-
ақ. Өйткені бұлар - ... жай ... ... ... екі ... ... синтаксистік категория. Күрделенген сөйлемдердің мұндай
ерекшелігі олардың өздеріне тән ... ... ... ... ... Мәселен, мына тәріздес сөйлемдерді бір грамматикалық
категорияның аясында қарастыруға ... ... ... өз ... ... ... конструкцияларға ие болуларымен жай ... ... ... ... ... ... ... бойынан әрі
жай, әрі құрмалас сөйлемдерге тән болып келетін кейбір заңдылықтарды да
кездестіреміз. Күрделенген ... де, жай ... бір ... ... негізіне құрылса, алоның ... ... ... ... құрмаластың модельдерімен де астарласып жатады.
Мұндай ұқсастық тек сырттай жай ұқсастық ... Тап ... ... сөйлемдер мен сабақтас құрмаластың бір-бірінен ажырасар шегі
олардың ... ... ... предикаттық қатынастың болу,
болмауымен айқындалады.
Қазақ тілінің ... ... ... тілдердегі тәріздес,
коммуникативтік қызметі мен ... ... ... ... ... ... ішінара сөйлем мүшелері жағынан біркелкі болып
қайталанса, енді ... ... ... ... ... түрліше көзқарастары білінеді. Енді бірде сөйлемнің негізгі желісі
түрлі жақтардан сипатталып, қосымша ... ... ... ... да ... ... ... мазмұны жағынан да күрделі
ой туғызады. ... ... ... ... және ... жағынан ажыратылады. Мына сөйлемдердің құрылысына назар
аударсақ:
1. Бұл ... ... бұл ... егінді жырту, жию, соғуда
болсын, канал не арық қазуда болсын, ... ... ... мінез-
құлқымен көпшілікке жағуда болсын Айбаршадан алға ұстарлары жоқ. 2. ... ... ... бір ... ... мен ... өлеңдердің біреуін
қолына түсіріп алады да, мінезі ақатал ағасының қолына ... 3. Жас ... ... ... сол бір ... ... ма еді деп, мен оған да ... қарадым (Ә.Нұршайықов). 4. Магазиннің
тұсынан өте бергенде, терезеден жайнап тұрған нәрсені көрді (Б.Майлин).
Біз ... ... да ... ... деп қараймыз. Сонда
бұлардың қайсыбіреулері әдеттегідй жайылма ... не ... ... ... ... ... Саралай айтатын ... ... ... ... әрі қыстырма сөз тіркестері, әрі бірыңғай
сөйлем мүшелері бар да, екіншісінде екі ... әрі ... ... Ал ... және ... ... ... көсемше,
есімшелі оралымдар орын алған. Міне, күрделенген сөйлемдер өзара осындай
ішікі құрылыстарының әр алуан болып келуімен сараланып ... ... ... ... ... сөйлемдерді жалпы екі үлкен топқа жіктейміз:
I. Айқындауыштық қосалқы сөйлемдер.
II. Синтаксистік оралымды сөйлемдер.
Алғашқысына оңашаланған айқындауышты, ... ... ... ... ... ... да, ... көсемше, есімше, шартты рай
тұлғалы және ... ... ... ... ... ... біз
синтаксистік оралымы бар ... ... ... ... қараймыз.
Тіліміздегі кейбір сөзйдер бір-бірінен айқындап, анықтап отыратыны
сияқты кей ... ... ... ... да мазмұны жағынан өзін
дәлелдей, нақтылай түсуді қажет етіп ... ... ... ... ... көзқарасын білдірсе, мұндай қасиет көп жағдайларда бас
мүшелер мен тұрлаусыз ... өз ... сыя ... ... ... ... ... мүшелі сөздер немесе сөйлемдер қабатастырыла
айтылып, негізгі хабарланған ойдың мазмұнын әр түрлі ... ... ... ... ... ... да күрделенеді, ой білдіру мазмұны
да күрделене ... Бұл ... ... ... ... ... ... мен түрліше оқшау сөйлемдер. Сонымен қатар бірыңғай
мүшелі сөздер де күрделенген сөйлемдердің басты элементтерінің бірі ... Осы ... ... ... сөйлем ішінде бірге, қосақтала
айтылып, ой ... ... одан ... ... ашып ... ... ... құрылыстағы сөйлемді кейде тіпті қосалқы күрделенген сөйлемдер
деп те ... ... ... деп ...... ... жайттарды дәлелдей де анықтай түсуде де, ... ... ... ... екінші дәрежедегі ... ... ... сөйлем мәнінде жұмсалса, енді қайсыберулері оған жете
алмайды. Қайсысы ... да ... ... ... ретінде жұмсалады.
Осылайша жұмсалған конструкциялардың сөйлем ... ... ... ... ... дәлдей түсу болып табылады. Оңашаланған айқындауыш,
қыстырма, қыстырынды және ... ... ... ... ... деп ... сөйлемдердің кейбіреулері кейде сабақтас
құрмаласқа да ұқсап жатады.
Қазақ ... ... ... өзі үш ... ... ... айқындауыш және оңашаланған ... ... ... сай ... ... тығыз байланысты
келді. Айқындалатын сөзді не ... ... ... сөз, негізгі сөз
тіркестері деп қарап, айқындаушы ... ... ... топ ... ... оңашаланған айқындауышты сөйлемдер дегеніміз белгілі бір сөйлем
мүшесін түрлі жақтардан айқындап дәлдей түсу жағдайында қалыптасып ... орай да ... ... не ... ... ... ... айқындайтын сөзден кейін жұмсалады. Оңашаланған сөйлемдер ... ... ... ... ... кейбір түркі тілдерінің
әдебиеттерінде де сөз болады. Мәселен осы жайды ... ... ... ... ... ... ... Без, йәйләүгә килеп еткәс, аттарзы тұғарып, һалқын алдырырға була,
ағас күләгәһенә бәйләп күйзык ... Тау ... ... ... ... ... тау араһына
ашарға тарала башланылар (М.Ғ.)
Автор осы сөйлемдердің ... ... ...... ... деп ... ... кейбр түрлері тілімізде бұрыннан да болды.
Әйтсе де оның ... етек ... ... бір ... жиі ... бастауы,
М.Б.Балақаев айтқандай, соңғы жылдардың жемесімен, орыс ... ... ... ... ... айқындауыштар сабақтас құрмаластың құрылысын еске
түсіреді әсіресе оның мына тәріздес түрлерін айтамыз: «Полкан, ит те болса,
өзінен кіші ... ... ... ... ... ... ... осы сөйлемдегі ит те болса сөзі аз алдына ... ... ... иесі ... не ... ... ... жұмсалған. Бұлайша жұмсалуда ол сөйлемдік ұрылысқада ие болған,
алайда бұл жердегі сөйлем – жеке өз ... ... ... ... айқындау
барысына байланысты айтылған тәуелді ... ... ... ... ... ... шығып жатады, алайда олар бағыныңқы
болып танылмай, айқындауыштық мәнінде көрінеді.
А.Жапаров оңашаланған мүшелерді өз ... ... сай ... ... деп ... Оңашаланған айқындауыштың негізгі қызметі
өзінен бұрынғы сөйлем мүшесінің мән-жайн ... соны ... ... ... орай ... мүшелер оңашадан айтылады да, өз алдына
интонациялық жікке ие ... Ал ... ... сөйлемнің барлық
мүшесі де болып келе береді. Осындай ... ... ... сөйлемдерді өзара саралағанда, олардың қолданысы ... ... ... қолданылған оңашаланған мүшелер. Мұның өзінде
оңашаланған мүшелер бір ... ... ... Бірде оңашаланған
мүшелер айқындайтын бастауыш сөзмен үйлесе айтылып, сол қимыл иесінің
сапалық ... әр ... ... ... ... енді ... оның амалдық,
қимылдық жағдайын көрсетіп тұрады. Кей уақытта оңашаланған айқындауыштар өз
бастауышының салыстырмасы ретінде де ... Бұл ... мына ... анық ... сапалық қасиетін айқындау: Жас ет, ... ... ... да, ... тағы да ... дәм бітіріп нәр берді. Бірақ
осындай шат шадыман думанның тап ортасында боларлық кісі ... ... ... ол әлі ... (М.Әуезов). Үстінде жасыл плащ, басында
қызыл орамал – үйден кеткендегі киімі - әлде не ... еді? ... осы ... ... өзінен бұрынғы бастауыш сөздерінің мазмұнын
түрлі жақтарда айқындап, оның бойындағы қасиеттерді саралай көрсетіп тұр.
Ал мына төмендегі сөйлемдерде ... ... ... ... амалдық, қимылдық қасиетін білідіре жұмсаған. Мұндайда оңашаланған
мүшелер баяндауыш сөзінің тиянақсыз формасымен аяқталады да, ... ... еске ... ... бұл ... ... конструкция
бастауыш сөзіне тікелей байланысты айтылып, соның ... ... ... ... ... білдіріп тұрады. Осыған орай ол айқындауыш мәнде
жұмсалып, сөйлем ... ... ... ... ... ... түрлерін бағыныңқы сөйлемдерден ажыратып отыруымыз керек.
Бастауыштың ... ... ... ... мұндай оңашаланған
айқындауышты сөйлемдер мына тәріздес болып ... ... ... осы қыстау маңын қысы-жазы жесе де, Бөктер ... ... ... Барлық жастар, саят қызығына қызумен берілсе де,
Абайдың ендігі ақындық бұйрығын ынталай тосты. ... ... қай ... да, ... түссе, алтынасыл қазынадай (М.Әуезов).
Осы тәріздес сөйлемдердегі оңашаланған ... ... ... ... олар ... белгілі болып тұрады: Барлық жастар, саят
қызығына ... ... ... ... ... ... ... ынталай
тосты.
Енді бірде оңашаланған айқындауыштар өз ... ... Бұл ... ... ... айқындалатын сөзді екінші жағынан
алып көрсетеді: Жаралыларды кешегі киім ... ...... ... ... ... әйелі Рәш, Теңге, Бәтима, Күмісбас, Ива және ... ... ... ... еді (М.Жұмағұлов).
Оңашаланған айқындауыш кейде өз субьектсіндегі іс-әрекетің ... ... ... де ... тұрады: Жастарды күттірген той,
Абайлар келген соң, ... ... ... (М.Әуезов).
Айқындауыштар кейде толық сөйлем ретінде де оңашаланып келеді. Мұндайда
олар қыстырынды сөйлем құрылысымен ... ... ... жақындасып
жатады. Сондықтан бұларды да ... ... ... жөн. ... сөйлемдер жалпы оқиға барысына қосақтала айтылса, айқындауыштар
негізгі бір сөйлем ... ... ... ... Ал ... ... ... айқвндау функциясына әкеп соғады. Оңашаланған айқындауыш
сөйлемдердің құрылысы төмендегіше болып ... ... ... ... ... мүшелер. Кейде
оңашаланған сөйлем мүшелері баяндауышқа ... ... да, ... ... ... ... ... да олар көбінесе жеке өз алдына
сөйлем ... ... ... – Шу ... ... ... (Қазір Мойынқұм совхозы орналасқан жер).
3. Толықтауышты айқындай қолданылған оңашаланған ... ... ... негізгі сөйлемдегі толықтауыштың мән-жайын ашуда онымен
іргелес болып та, алшақ келіп те өз ... ... ... ... ... ... обьектісімен көбінесе тұлғалас болып,
бірыңғай ізде ... Бұл ... ... ... республика басшыларының
әрқайсысын да көргім ... ... ... ... ... Сейфуллинді
көргімкеледі... («Қызыл сұңқар»).
Толықтауыш сөздерді алшақтау немесе алшақ келіп айқындайтын оңашаланған
сөйлемдеріміз мынадай: Жоламанның ойы: ең алдымен қоржынды Қара Бура, ... ... ... ... үш жүз сарбазымен айқаспақ (оның жүзі
ортадағы сай бойында), содан кейін екі жақ әбден қалжырады-ау деген ... ... ... атты екі жүз ... ... ... ... Анықтауышты ақындай қолданылатын оңашаланған мүшелер. Сөйлемнің
осындай түрін әдеби ... аз ... ... ... отыруы тіліміздің стильдік заңдылығына өте сирек құбылыс болса
керек.Дегенмен де ол оқта-ткте болса да ... ... ... ... ... ... шық, дәм тат» деп ... біліп, есік жақтан кеткісі
кеп самуыр құйып отырған жас келіншектің жанына, тері ... тізе ... ... ... ... ... мүшелер. Мұндай
оңашаланған мүшелер тілімізде ... ... ... оңашалануы әсіресе айқындалатын сөздердің мезгіл, мекен
пысықтауыш түрлерінде жиі ... ... ... ... өзінен
бұрынғы пысықтауыштардың мезгіл мәндегі үстеу сөздерінің бірімен ... ... ... ... ... ... әдеби тілімізде әр
алуан. Мезгілдік жайға байланысты оңашаланған мүшелер өзінің ... ... ... ... та, әр ... құрылыста да жұмсала береді.
Қайсысында болса де ... ... ... ... ұғымы екінші
жағынан дәлденіп ашылып отырады. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... Мезгілдік ұғымға
байланысты айқындайтын сөздердің қосарлана жұмсалуы ... ... ... жатады. Ал айқындалатын пысықтауыш
сөздер жалпы ... ... ... ... өзі ... ... ... сараланып отырады. Мәселен, бір мезгілдік оңашаланған мүшелер
пысықтауыштардың қазіргі енмесе жуық маңдағы мезгіл ... ... енді ...... ... ... ... ұғымдардың мезгіл
мөлшерін айқындай қолданылады.
Оңашаланған айқындауыш мүшелер ... ... жуық ... ... ... ... ашу ... болады. Мұндайда пысықтауыштар
қазір осы кезде, сол ... ... т.б. ... ... ... ... Мысалы: Қазір, Құнанбай алдында, жастан бергі дағдысы бойынша
үндемей отырғанымен, бұл – ерен ... ... адам ... ... енді бір ... ай, жыл мезгіліне
байланысты пысықтауыш сөздердің мазмұнын ашу ыңғайында ... ... ... өзі жетектеле айтылатын негізгі тірек сөзге байланысты оқиғаның қашан,
қай мезгілде орындалатынын саралай көрсетеді. ... күз, ауыл ... ... ... мен Нарғыз бір мәселеде қатты керкілдесе қалды
(С:Мұқанов).
Оңашаланған айқындауыштардың енді бір тобы өзі ... ... ... ... ... ... бейімделеді. Мұның өзі сол қатыс
пысықтауыштардың мекендік мәнде жұмсалуымен тығыз байланысты. Айқындауыш
сөздердің оңашалана ... ... өзі ... ... ... ... ... айқындалатын сөздің мәні айқындаушы сөздерге негізгі
өзек болады. Менің туған өлкем Солтүстік Қазақстанда, оның ... ... ... дәл «ақ ... ... бір ... сәуле барын бұл арада
айтпай кетуге болмайды.
Оңашаланған айқындауыштар айқындалатын ... ... ... ... Бұл ... ... ... бір обьект айқындаушы сөз
болады да, сол обьектінің одан әрі ... ... ... түсуі –
айқындауышты сөздердің тобын құрады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... да, олар
оқшаулана, оңашалана айтылады. Айқындауыш сөздердің бұлайша оңашалануын
жалпы сөйлем мазмұныннан ... ... ... ... да баяндалған
оқиға желісінің мазмұнын аша түсуде, сөйлем мазмұнын күрделендіруде өзіндік
роль ... ... ... ... ... түрлі жақтардан
айқындау, осы арқылы оның мазмұнына қосымша түсінік бере кету ... ой ... одан ... ... ... ... басқа сөздермен әр уақытта да ... ... да ... ... бір ... мүшесінің түрлі жақтардан нақтылануы,
дәлелдене түсуі көбінесе мағыналық ... ... ... ... ... саралануы әдеби тіліміздің жетілуі, ... ... ... ... икемділігі, көркемділік оралымдары
неғұрлым мол болған сайын, оңашаланған мүшелердің қолдану ... ... ... ... мүшелерді өз орнымен дұрыс қолдана білу – стильдік
заңдылықтарымызды да байыта түседі. Өйткені стильдік құбылыстың бір ұшы ... ... ... ... ... ... жеке ... сөз тіркестері
кейде тіпті жеке сөйлемдер де болып келеді. Мұндайда әсіресе соңғы түріне
баса назар ... ... ... ... ... конструкциялардың біріне қыстырма сөздерді де
жатқызамыз, өйткені қыстырмалы ... ... ... ... ... қарай айтылып, айтушы адамның түрліше көзқарасын, ықылыс-тілегін
білдіріп тұрады. Осындай мәндік қызметіне орай ... ... ... ... ... ойға айқындауыштық қосалқы болады. Сөйлемдегі
негізгі ойға ... өз ... ... сол ... ... ... ... қыла түседі. Осыдан барып, сөйлемнің
ішінен тағы да бір сөйлем бөлініп жатқандай ... ... ... ... ... ... ... білдіруші ғана. Тіліміздегі «оқшау
сөздер» деп аталатын категорияда ... ... ... ... болмайды
деп күні бүгінге дейін айтып келсек, бұл тұжырымның бір ... ... ... тіл ... ... ... ... де, басқа тәуелді сөйлемдер тәріздес, құрылысы
жағынан ... ... ... ... компоненттеімен жақындасып
келеді. Қыстырма сөйлемдерді құрылысы жағынан сабақтас құрмаласқа ұқсас
болып келетіндері әсіресе ... рай ... ... ... ... Мұндайда шартты рай тұлғалы сөз қыстырма сөйлемді аяқтап, негізгі
сөйлеммен жалғастырып тұрады. – Мейлің, әзір ... ... ... өлеңдеріңнен айт, соңыра қиссаларыңның бірін айтарсың деді, - Бименде
(С.Сейфуллин).
Бұл сөйлемнің құрылысында екі қыстырма қатарынан қолданып тұр: ... ... сөз де, ... ... ... Осы ... бірігуі
арқылы сөйлем бейтараптылық мәнге ие болған. Мұндай мән осы сөйлемде әрбір
қыстырманы жеке айтсақ та ... ... ... әр ... ... қатынаста жұмсалады.
Бұған негіз болатын себетің бірі сөйлем ішінде қыстырма сөздер не болмаса
модаль сөздердің ... ... ... ... ... ... ... көптеген мағыналық белгіні білдіре алады. Оларды
бір жерге жинақтап, дәл саралап беру де ... ... ... ... модальдық қатынастарына қарай төмендегіше жіктеуге болады.
1. Қыстырма сөйлемдер алдыңғы ... ... ... бір ... ... «Бір ізділік» дегеніміз – алдыңғы сөйлемде айтылған
ой екінші сөйлемдегі қыстырмада қайталанады. Демек, ... ... ... алдыңғы сөйлемдегі ой желісінің ... ... ... орай ... ... ... бір ... мүшесі
екіншісінде қыстырма сөз не қыстырма сөйлем болып қолданылады. Мұндай
қыстырма сөйлемдер көбінесе ... рай ... ... ... Ән ... ба, Гүлия? – дейді. Гүлия бауды ызып отырған бойымен :
- Қазір ән ... әуре ... не ... Салғыш болсаң, кешке,
еркектер жиналып отырған сал. Қазір әнді тыңдайтын кісі жоқ ... ... Енді бір ... ... ... ... не ... біреудің өзіндік
ой-пікірін, бір нәрсе жайындағы көзқарасын аңғартып тұрады. ... ... ... ... ... жолдары түрліше болады.
a) Қыстырма сөйлемдер ... рай ... ... ... ... ... олардың құрамындағы бір сөз көбінесе екі ... ... Оның ...... ... ...
сөйлемнің баяндауышы болады. – Ей, батыр-ау, алсам, мен қызды
еркімен ... ... ... ... ... ... ... айтайын
сөздерімен аяқталады да, айтушының бір нәрсеге көзі жетіңкіреп
тұрғандығын, өз ... ... ... ... ... ... ... Троицкий қаласынан Баймағанбет
большевиктерге тілектес болып қайтқан.
c) Қыстырма сөйлемдегі негізгі тірек сөз байқауынша сөзі болады ... өз ... ... білініп тұрады. Шоқанның да бала
жастан байқауынша, Бутковский орыс армиясының ... ... Енді бір ... ... негізгі сөйлемде баяндалған
оқиғажелісінің болу себебін, амал-тәсілін білдіру ыңғайында ... ... ... сөйлемдердің құрылысы төмендегіше болады.
a) Қыстырма сөйлемдердегі ұйымдастыру байланысты сөзі негізгі ұйытқы
болады. Мұндайда ол қимыл есімді сөздерді меңгере ... ... ... ... ... ... сөзі де елеулі
қызмет атқарады.
Сонымен қыстырма сөйлем негізгі сөйлеммен мағыналық бірлікт айтылып,
кейінгінің ... ... әр ... ... ... ... отырады.
Мұның өзі қыстырманың негізгі сөйлемнен «оқшауланбай», қайта оның ... ... ... ... дәлелдейді.
Қыстырынды сөйлемдер деп отырғанымыз – қыстырма сөйлемдердің ерекше бір
түрі. Осындай сөйлемдер ... ... ... өз ... жеке ... аясында қарастырылған болатын. Тек 1967 жылы жарық ... ... тілі ... синтаксис бөлімінде сөз еткелі
отырған конструкция «ескертпе ... деп ... өз ... ... сөз ... еді. ... осы түрі ... да өз алдына жеке
қарастыруды қажет етеді. Өйткені ьұл сөйлемдердің әдеттегі қыстырмалардан
елеулі ... бар. Ол ... ... ... ... ... ... желісіне байланысты айтушы адамның түрліне ... ... ... ... ... ал ... сөйлемдер сол тұтас
сөйлемге не болмаса сондағы кейбір жеке сөздерге қосымша түсінік, ... кету ... ... ... сөйлем – негізгі сөйлемдегі
ойдың жанама түсініктемесі. Мысалы: Оның айтылған ... ... ... ... көмекші жәрдем алатын сияқтымыз. Мұндағы сөйлемдер
негізгі сөйлемдермен синтаксистік ... ... ... байланыстың өзара бірлік қарамағына түскен.
Айқындауышты сөйлемдер анықтауыштың бір түрі ... ... ... да осы тәріздес. Бұл жай осы екі
сөйлемнің ... ... ... болу ... аңғартқандай.
Сөйтіп, қыстырма сөйлемдер де тіліміздің грамматикалық құрылысынан орын
алып, күрделенген сөйлемнің бір түрі ретінде ... ... ... өз ... жеке ... зерттелмегендіктен де, олардың грамматикалық
жаратылысы мен құрылымдық сипаттары саралана ашылмаған-ды
Қазақ тіліндегі қыстырынды сөйлемдер құрылысы жағынан алуан түрлі ... Ең ... олар ... ... ... ... ... екі түрлі
топқа ажыратылады. Бір қыстырынды ... ... ... ... да, өз алдына жақшаға алынады. ... да ... ... ... сөйлемдерді бірден-ақ ажыратуға болады. Бұлар қолданылу
орны жағынан көбінесе сөйлмнің ... ... ... ... да ... Алғашқы қар түседі (аңқиған үйде бала-шаға жаурай бастаған), қойшы
басшыларға ... тағы ... ... деп ... түңіледі
(Д.Досжанов).
Ал енді қыстырынды сөйлемдердің негізгі ... ... ... ... ... ... ... жалғаса тұтаса
айтылған ыңғайда болады. Осыған орай олар негізгі ... үтір ... ... ... ... алғашқыдай алшақ түрде болмай,
жымдасқан, өзара қабыса айтылу ыңғайында келеді: Қазір ол «революция» былай
тұрсын, ... ... ... ... ... ... ... жалпы екі үлкен топқа жіктеледі.
I. Алдын ала ескертпелі қыстырынды сөйлемдер. Бұл түрге қыстырынды
сөйлемдердің негізгі ... ... ... ... ... түрі ... конструкция негізгі сөйлемнен бұрын айтылады. Демек, ескертпелі
мән хабарланатын ойдан бұрын алдын-ала жұмсалып, ... ... ... кету ... ... ... қыстырынды сөйлемдердегі ескертпелік
мәннің өзі әр түрлі реңкте жұмсалады, ... орай ... ... да ... ... ... Осы жайларды өзара ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері төмендегідей
болады.
1. Бір қыстырынды сөйлемдер негізгі айтылатын ... ... ... етіп ... ... ескертпелік «өзгені
айтпағанның өзінде» тәріздес мәнде келеді де, осыған лайық ... ... ... ... ... ... Мысалы: Оларды былай
қойғанда, Европа континентінің батысына талақтай жабысқан ... ... ғана ... бар ... ше?... ... Енді бір ... ... негізгі сөйлемдегі оқиға желісіне
жаңа бір ой бастауға мүмкіндік туғызады. Осы ретке орай олар ... ... ... енді ... ... ... бара тұрсын, бара
берсін құрылысында жұмсалады. Олар ... бара ... біз ... ... ... кім екенін баяндай тұрайық. (С.Мұқанов).
3. Қыстырынды сөйлемдердегі ескертпелік мән ... ... ... қашы ... ... ... Мұндай сөйлемдер кейбір сыртқы
құрылыстары жағынан сабақтас құрмаластың заңдылықтарымен де ... ... ... ... ... ... ... Негізгі сөйлемдегі
оқиға желісіне қарама-қайшы ескерту жасау ... ... ... ... әр ... ... келеді.
a) Қыстырынды сөйлем қарамастан көмекші сөзбен аяқталады. Ол барыс
септігіндегі есім не ... ... ... ... ... Ол ... салмақтығына қарамай, ағып тұрған
ертегіші (С.Мұқанов).
b) Қыстырынды сөйлемдердегі негізгі тірек сөз ... ... ... ... ... ол есімше, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... оқиға, әрекеттің мазмұн желесі ... ... ... ... түгіл сөзі мақсатты келер шақ формасындағы сөзбен
не болмаса есіммен тіркесе ... ... ... ... тұрсын сөздері қолдаылғанда ... ... ... ... мән ... Соңын ала ескертпелі қыстырынды сөйлемдер. Сөйлемнің бұл түріне,
қыстырынды конструкциялардың негізгі сөйлемнен алшақ ... жолы ... ... ... мұнда ең алдымен негізгі сөйлемнің ... да, ... ... сондағы бір түйінге байланысты ескерту жасау
ретінде қосымша түсінік беріле кетеді. Мұндай ... ... өз ... ... болып келеді де, негізгі сөйлемнің соңын ала орналасады,
оқшаулық қасиетіне сай ... ... ... ... ... осы
түрі сонымен қатар сөйлем ортасында да қолданылады.
1. Бір қыстырынды сөйлемдер ... ... ... оқиға барысына
қосымша ретінде жол-жөнекей ескерту жасай ... ... ... ... ... ... айқыедау, бір жайға байланысты анықтама бере
кету қасиетіне негізделеді. Ұлық алдына барған ... өз ... ... айта ... (ал ... ... сөйлескенде де бір түрлі айызы қанбай,
шала құмар боп), ... ... ... Қыстырынды сөйлемдердің енді бір түрі негізгі сөйлемде хабарланған
оқиға, ... ... ... ... ... бере ... Мұндай
түсініктеме сөйлемнің мазмұнына не болмаса ондағы жеке сөздерге ... ... ... телеграмм беріп, Айжанды орнынан босатуға санкция
алған ба қалай (мұны ... ашып ... ... қазір Ақбасов тергеуші
емес (Х.Есенжанов),
3. Енді бір қыстырынды контрукциялар негізгі сөйлемде ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі қыстырынды сөйлемдер өздерінің құрылысы мен
мәндік ерекшеліктеріне қарай жалпы екі үлкен ... ... ... ... ... ... және соңын ала ескертпелі қыстырынды
сөйлемдер. Қайсысы болса да ... ... ... ... ... түсінік не болмаса айқындық кіргізу мақсатында ескерту жасап
отырады. Мұндай ... ... ... ... бір ... болмаса да, мағыналық жағынан өзара тығыз ... ... ... ... негізгі ой желісімен ара қатынасы әр түрлі
мағыналық реңкте өрбіп отырады. Мұның өзі ... ... ... бір байланыс түріне негізделетінін айқындай түссе керек.
Сөйлем хабарланған бірыңғай қимылдардың бір грамматикалық бастауыштың
төңірегіне жинақталуы сабақтас ... ... ... ... ... мүшелі түрін аңғартады. Осы тектес сөйлемдердің
табиғатын тани ... ... ... ... негіз
шешуші критерийге алынбай, көбінесе баяндауыш сөздеренің қолданысы есепке
алынады. Талдап отырған сөйлеміміздегі хабарланған ... ... бір ... төңірегіне жинақталып, оның алуан түрлі қимылдық сипаты өзара
саралай ... ... ... ... ... ... боламыз.
Сөйлемнің қай мүшелері болса да бірыңғай түрде жұмсала береді. Алайда
осылардың ішінен ... ... ... ... ... кетуінде әсіресе бірыңғай баяндауышты түрі икем ... ... ... ... ... тиянақсыз формада
жұмсалғанда, олар сабақтас құрмаластың ... ... ... ... ... ... сөәлемдер синтаксистік оралымдар
арқылы жасалады. Бірыңғай мүшелі синтаксистік оралымдармен берілгенде,
олардың баяндауыштары ... ... ... рай ... ... ... ... бір субьектіге тән негізгі және көмекші әрекеттерді бір
сөйлем бойында ... ... ... ... әрекетті білдіретін
көсемше әр түрлі мәндегі сөздерді өзіне бағындыра отырып, ... ... ... ие ... оралымды қалыптастырады.
Оралым құрамындағы көсемше екі түрлі қызмет атқарады. Біріншіден,
есімд, ... ... ... бағындырып, ұйымдастырушы тірек сөз орнында
тұрса, екіншіден, ... ... ... ... негізгі бөлімге
бағындырып, байланыстырушы болып тұрады. Сөйлемде оралым құрамындағы сөздер
көсемше – ұйытқы сөздіңсемантикасы басым көрінетін лексика – ... ... ... ... негізгі бөліммен пысықтауыштық қатынаста
тұрады. Оралымның әр түрлі пысықтауыштық ... ... ... ... етістік семантикасымен байланысты.
Көсемше оралым – айтылған ойды образды түрде ... дәл беру ... ... ... ... бөліп, айқындай түсу ... ... ... ... оралымды сөйлемді жасауда оның басқа фомаларына
қарағанда –п тұлғалы түрі ... ... ... да өте жиі ... ... ... әр ... мағынада жұмсалады. –п формантты
көсемше көбінесе амал ретінде жұмсалып, ... ... ... Ертеңгі күні он шақты кісі жолдас ертіп, Абай Қарамолаға аттанбақ.
Амал мәнді көсемшелі ... деп ... ... ... ... ... мін ... деп, Жанбота дала жұмысын тасқаяқтай қағыстырып
келеді (Мұстафин).
Оралымдар негізгі сөйлемдердің аралығындағы ... ... ... ... тұтасымен тұрып соңғы бөлекте ... ... ... ... ... ... ... білдіре жұмсалады.
-а, -е тұлғалы көсемше оралымдар. Оралымды жинақтаушы ... ... ... де ... ішіндегі басқа сөздермен қарым-қатынасына қарай
әр түрлі мағыналық белгілерде ... ... Бұл ... олар ... ... ... ... тіркесе жұмсалады.
-й тұлғалы көсемше болымсыз –ма жұрнағы арқылы ... ... де ... ... тұлғалы көсемше оралым. Осындай тұлғалы көсемше оралымды қайыра
отырып, сөйлемдегі ойдың ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
IT технологиялар. оның PR-дағы орны3 бет
Аударма және өркениет30 бет
Бейіндік оқыту5 бет
Жасуша биологиясы9 бет
Жаңажол мұнай газ өңдеу кешенінің №4 зауытының басты компрессорлық станциясының автоматтандырылуын жобалау21 бет
Кен орын ауданынын геологиялық зерттеу және игеру тарихы25 бет
Кристаллдағы жүйелер. Жобалау және дамыту106 бет
Ламарктың эволюциялық концепциясы5 бет
Органикалық дүниенің даму тарихы6 бет
Паскаль тілінің алғашқы түсініктері33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь