Есім және етіегік компонентті зоофразеологизмдер


Фразеологизмдерді саралап бөлуде, олардың жан-жақтылығымен айқындауда тек лексика-семантикалық талдаумен шектелу жеткіліксіз болар еді. Фразеологизмдердің түрлерін қарастырғанда структуралық-грамматикалық ерекшеліктерін де еске алу қажет. Ендігі біздің мақсатымыз түрлі грамматикалық өзгерістердің қайсылары морфологиялық вариашқа жатқызуға болатыньш ажыратып алу.
Қазақ тілі жалғамалы тілдер қатарына жататындықтан сөздердің морфологиялық варианттарының болуы занды. Жалғамалы тіддер тобында, әсіресе морфологаялық варианттар айқын аңғарылады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




18

I. 3 Есім және етіегік компонентті зоофразеологизмдер

Фразеологизмдерді саралап бөлуде, олардың жан-жақтылығымен айқындауда
тек лексика-семантикалық талдаумен шектелу жеткіліксіз болар еді.
Фразеологизмдердің түрлерін қарастырғанда структуралық-грамматикалық
ерекшеліктерін де еске алу қажет. Ендігі біздің мақсатымыз түрлі
грамматикалық өзгерістердің қайсылары морфологиялық вариашқа жатқызуға
болатыньш ажыратып алу.
Қазақ тілі жалғамалы тілдер қатарына жататындықтан сөздердің
морфологиялық варианттарының болуы занды. Жалғамалы тіддер тобында, әсіресе
морфологаялық варианттар айқын аңғарылады.
Сонымен қатар, морфологиялық өзгеріске сөздің семантика-стилистикалық,
фонетикалық, морфологиялық қүрылысы, кейбір сөздердің синтаксистік
қолдануының әсері де бар. Септік, жіктік, тәуелдік, көптік жалғауларынының
түрлері, етістіктің семантикалық және форма жағынан қүбылулары т.б. Осы
сияқты фразеологизмдердің қүрылысьш өзгертумен қатар қүбылыстарын
морфологиялық варианттарға жатқызуға болмайды. Сонымен бірге фразеологизмді
басқа сөздермен байланыстыру мақсатымен соңғы компонентте туатын
өзгерістерді де морфологиялық варианттарға қосуға болмайды. Тек осы
түрғыдан қарағанда ғана морфологиялық варианттардың жай өзгерістерден ара
жігін ажыратуға болады.
Зоофразеологиялық единицаның лекСикалық единицалармен арақатынасы
олардың қай сөз табына қатысты екендігіне байлщріеяг. Түрақты тіркестерге
тән ортақ қасиет бүлардың қүрамындаім сөздер дараланбай мағьшалық
түтастығы мен

і

19

бірлігіне бағынышты, әрі тэуелді болады да бір сөздің орнына жүреді.
Фразеологизмдердің қай сөз табына қатыстығын анықтау үшін, негізгі
сөзбен жалпы тіркестен фразлеологиялық мағьшаны салыстыра отырып шешуді
талап етеді. І.Кеңесбаев фразеологизмдерді сөз таптарьша қарай
классификациялау (бөлу) ең негізгі мәселелердің бірі дей келіп, мынаны
ескертеді: "Ңқц тіркестердің ішінде мызғымастай больш қалыптасқан сөз
таптары бар деп,үзілді-кесілді түжырым жасауға болмайды. Олар: зат есім,
етістік үстеу т. б. сөз таптарымен тең мағыналы емес. Себебі
фразеологизмдердің түлғасы мен семантикасы жеке сөз табына пара-пар
келмейді .Белгілі сөз табьшың қызметіне жуықтайтын ғана фразлеологизмдер
бар, ал фразалық түйдек болса, ол белгілі сөз табына қызметінен мүлдем
алшақ жатады
Сөйтіп зоофразеологизмдерді сөз табына жатқызу мәселесінде біріншіден,
компоненттер қүрамының беретін мағьшасында екіншіден, морфологиялық
табиғатына, үшіншіден синтаксистік қызметіне қарап, шартты түрде
топтастыруға болады.
Фразеологизмдерді сөз табына топтастыру жайлы жазылған еңбектерде
көбінесе бірізділік аңғарылады Мәселен І.Г.Сайфуллин фразеологиялық
түлғаларды сөз табына қатысты етіп көбінесе төрт топқа бөледі:
1. Есімді фразеологизмдер;
2. Етістікті фразеологизмдер;
3. Үстеу фразеологизмдер;
*
4. Одағай фразеологизмдер;
Қазақ тіліндегі фразеологизмдерді қай сөз табьша топтастыру туралы
пікірлерді Ә.Қайдаров, Р.Жайсақова мен Ә.Болғанбаевтың
20

еңбектерін үшыратамыз. Ә.Қайдаров. Р.Жайсақова фразеологиялық түлғаларды
сөз табына:
1. Есімді;
2. Етістікті;
3. Одағай;
4. Адвербиальды түрі.
5. Сөйлеу штампы түріндегі фразеологизмдер деп бөледі.
Ә.Болғанбаев-қазақ тіліндегі фразеологизмдерді сөз табьша қатыстылығы
жағьгаан төрт топқа бөледі.
Фразеологизмдердің қүрамындағы сөздердің сез табына қатысы деген
мағына ете күрделі. Қазақ тіліндегі фразеологиялық тіркестерді түтас
жинақтап қайсысы қай сөз табына жатады деп есептеу мүмкін емес.
Фразеологизмдерді лексика-семантикалық мағыналық тақырыптық жағьшан
саралау, жіктеу, морфологиялық жағынан қарағанда икемге келеді. Ал түрақты
тіркес түлғаларын белгілі бір сөз табы деп айту қиын, алайда негізгі сөз
табына орайлас келіп, сәйлемдегі бір мүшенің қызметін атқарады. Қайсысының
қай сөз табына қатыстылығы тек шартты түрде семантикалық қүрлымына қарай,
ішкі мағынаны түтастығына және сөйлемдегі атқаратын қызметіне қарап мына
төмендегідей межелеуге болады.
1. Етістік мағыналы фразеологизмдер;
2. Есім мағыналы фразеологизмдер;
3. Үстеу мағыналы фразеологизмдер;
4. Одағай түлғалы фразеологизмдер;
5. Әр тарапты (модаль) сөздерден жасалған фразеологизмдер;
6 Сөйлеу дағдысына (речевой пггамп) қолданылатын
фразеологизмдер {1,23-26}.
Zl

Есімді зоофразеологизмдер яғни екеу не үшеу, немесе одан да көп
есімдердің тіркесуі арқылы жасалады (зат есім + зат есім, сын есім, және
т.б)
Зоофразеологизмдердің компоненттері қандай грамматикалық
категориялардан түратындығына және олар қандай жүйелілікпен жалғандығьша
қарай оларды былай бөлуге болады.
а) Зат есім мен зат есім тіркесуі арқылы жасалған
зоофразеологизмдер. Мысалы: "Қоян жүрек" - қоян сияқты
қорқақ." Қуе~д-^—тытептайжөк&т:&
б) Сын есім мен зат есім тірқесуі арқылы жасалған
зоофразеологизмдер. Мысалы:"Ақ көбелек" - аңқылдақ , аңқау, ақ
сүңқар - ер,күшті.
Етістікті зоофразеологизмдер, яғни зат есім етістіктің тіркесуі арқылы
жасалған зоофразеологизмдер яғни зат есім мен етістіктің,, тіркесуі арқылы
жасалған зоофразеологизмдер. Мысалы: "Аюдай ақырды - қатты аиқалау, қатты
жылау.
Қазақ тілінде етістікті зоофразеологизмдердің көбі фразеологиялық
қордың мобильді бөлігін көрсетеді.
Есімді зоофразеологизмдер негізінен екі салаға бөлінеді:
1. Затгық мағыналы (субстантивтенген) зоофразеологизмдер.
2. Сындық мағьшалы (адьективтенген) зоофразеологизмдер. Зат есімдердің
ішінде затты немесе заттық үғымды әдетгегіше
атаумен қатар, сол аталған сын сипат жағынан қандай екендігін қоса-қабат
білдіре атайтын, олардың кейбір өзіндік сипатын нақтылай түсіп, әсерлеу не
бейнелеу жолымен сезім түрде эмоциялық-экспрессті рең беретін тіркестер
бар. Олар затгық мағынада жүмсалатын зоофразеологиялық тіркестер. Затгық
мағынадағы ФТ - лардың семантикасында сындық маіынада үшыраса берді.
Сондықтан оларды сөйлемдегі атқаратын қызметіне
22

қарай анықтау керек. Мәселен, сын есімнің семантикалық мағынасы оның
морфологиялық ерекшеліктерінен де, синтаксистік қызметгерінен де сараланып
отырады. Сындық мағыналы зоофразеологизмдер мағына жағынан заттың сынын,
белгісін білдіретін сөздер болғандықтан сөйлемде көбінесе анықтауьпп мүше
болып қызмет атқарады. Сындық мағыналы және затгық мағыналы
зоофразеологизмдердің қүрамы үқсас болып келген жағдайда (зат есім + зат
есім) тек синтаксистік қызметіне қарап қана ажыратылады. Мысалы:
Жылқыға байланысты: Алалы жылқы, ақтылы қой, ат шаптырым, бедеу ат,
қүр ат, ордалы қүлан, түс ат, шыны түлпар, жарау ат, ат төбеліндей.
Қойға байланысты: \*х&&* Егіз қозыдай, қой көзді, қой мойынды,
қоралы қ§й, қошқар, , түмсық, тел қозыдай, тойған қозыдай, шар қой,
қойдан қоңыр, ай мүйізді қошқар, ту қой.
Ит атаулыға байланысты: Ит мінез, ит өлім ит өмір, ит пен мысықтай көп
ит , үй күшік, ит қорлық, нәсілсіз ит.
Түйе атаулыға байланысты: Түйе кекірік, түйенің басы,түйе тайлы,
түймедейі түйедей, түйедей қүрдас.
Қоянға байланысты : Қоян жүрек: -A-aw^ourv ^г&сіц 3) компонентгі
жылқыға байланысты:
Атқа жеңіл қүдаша , аттың жалы, түйенің қоны, жыландай жарау ат, жылқы
мінезді адам.
Қойға байланысты:
ь
23

Қой басындай ділдог, қой басындай қорғасын, ай мүйізді қошқар:
Ит атауға байланысты :
Ит қор адам, ит пен қүстың арқасында, ит пен мысықтай:
Түйе атауға байланысты:
Жаман түйенің жабуындай, түйе жасы жіңішке, түйе тауық адам.
Қоян атауға байланысты:
Қоянның жымындай жол, бетегесі шоңқайған қояндай. Қазақ тілінде
фразеологизмдердің сөз табына қатыстығы жағынан ең көбі етістік
фразеологизмдер. Түрақты етістікті сөз тіркестері өзінің семантика
грамматикалық табиғатында жалаң және күрделі деп бөлінеді.
Етістік категориясындағы түрақты тіркестерге іс-қимыл, әрекет, жай-
күйді білдіретін сын есіммен етістіктен қүралған тіркестер жатады. Етістік
тобына жататын зоофразеологизмдер семантикасы жағынан алуан түрлі болып
келеді.
Жалаң етістікті зоофразеологизмдер: 2) компонентті зоофразеологизмдер
1. Жылқыға байланысты: ат байлады, ат басына күн туды, жылқыға салды,
жылқыға түсті, ат әтті.
2. Қойға байланысты: қойдай шулатты, қойдай қырды, қойдай шулады. 3. Итке
байланысты: иттей болды, ит қосты, итше таласады.

3) компонентті зоофразеологизмдер
1. Жылқыға байланысты: ат басына соқты ,ат басын бүрды, атқа
қамшы басты, ат түяғы тимеген, аТ басын тартпады, ат ізІн
24

қүрғатады, ат ізін салмады, жүйрік аттай айқасады, ат қүлағында ойнау.
2. Қойға байланысты: ала қозыдай бөлінді, қоздаған қозыдай
манырады, қозыдай маңырап табысты, қозы қүйрық қылды.
3. Итке байланысты: ит жеккенге айдатты, ит жемеді қырылды, ит
жыны келді, ит қорлығын көрсепі, ит-қүс жолдас болды, ит
сілікпесін шығарды, ит түмсығы батпайтьш, ит қырын жүгірді,
үйреншік иттей жүмсады, ит өлген жер.
4. Түйеге байланысты: түйе тайды ойнады, сөзі түйеден
түскендей, түйе бас қылды.
4. компонентгі зоофразеологизмдер:
1. Жылқыға байланысты: ат басьша күн туды, ат аяғы жетер жер,
көшке берген тайынды ал, ат үстінен үйытқы алған.
2. Қойға байланысты: қасқыр шапқан қойдай бодды, қой ауызнан
шөп алмайды, қойға келген ешкідей болды, қой үстіне бозторғай
жүмыртқалайды.
3. Итке байланысты: ит басына іркіт төгідді, ит көйлекті бүрын тоздырған,
ит терісін басына қаптады, жақсы ит өлігін көрсетпейді, ,,* қызғанғанын
қызыл итке бүйырсын, сенен аяғанды ит жесін, ит қүсқа жем болды, қызыл итке
жем болу.
4. Түйеге байланысты: ақ түйенің қарны жарылды, түйе үстіне ит қақты.

5компоненттізоофразеолошзмдер:^ ^j^,^ oUoc.
1. Қойға байланысты: кәрі қойдың жасындай жасы қалды.
2. Итке байланысты ит аяқтан сары су ішкізу.
3. Қоянға байланысты бір оқпен екі қоянды ату.
4. 25

Күрделі етістікті зоофразеологизмдер.
Жылқыға байланысты: ат арыды, тон тозды, ат мінгізіп, тон кигізді, жүйрік
ат шаппаса да қырындайды, жьілқыдаіг жусатып, қойдай өргізді, ат қүйрығы
кесіп кету.
Қойға байланысты қозыдай болып өсті.
Итке байланысты ит жүгіртіп, қүс салды, іші ит жалағандай болды, іші ит
жыртқандай болды, ішінде ит өліп жатыр, ит басынан қыл шықпай қалмайды, ит
қылып алу;

4. Түйеге байланысты түйеден түскендей қып айттц, түйе өркендетіп жатыр;
5. Қоянға байланысты; Жерден жеті қоян тапқандай қуаңды, қоянды қамыс
өлтіреді, ерді намыс өлтіреді;
6. 26

II. Қазақ тіліндегі зоофразеологизмдердің

семантика - стилистикалық ерекшеліктері

II. 1. Адамның психологиялық жай-күйін білдіретін

зоофразеологизмдер

Осы уақытқа дейін қазақ тіл біліміндегі фразеологиялық
тіркестерді стильдік қызметіне қарай топтау жөніндегі
айқындалмаған жайтгар, көркем шығарма тіліндегі түрақты тіркестерді
стшіистикалық топтарға бөлуге қиындық туғызады. Дегенмен А.Е.Ефимов пен
Н.М.ПІанскийдің еңбектеріне сүйене отырьш, жазушы туындыларындағы
қолданылған фразеологиялық тіркестерді төмендегідей стилистикалық топтарға
бөлуге болады.
1. Ауызекі сөйлеу тілі фразеологиясы.
2. Қарапайым фразеология.
3. Фольклорлық фразеология.
4. Кітаби — жазба фразеологиясы.

1. Ауызекі сейлеу тілі фразеологиясы Ауызекі сөйлеу тіліне жататын
фразеологизмдерге: а) Мал шаруашылығына байланысты фразеологизмдер: Жазушы
кәркем шығармасында төрт түлік малдың жағымды не жағымсыз қасиетін екінші
бір заттың қасиетіне балаудан барып шыққан фразеологизмдер кеп-ақ.
Бүл тіркестер жазушы туындысында қисынды жерінде қиюласуы арқылы
тілдік суреттеу қүралының бірі болып келеді.
Мысалы: Тьш-тыныш, қойдан қоңыр Жүмабайдың ішіне от тастады, "көсеу
қара". Артынан қарағанда, екеуі егіз қозыдай, бойы да, дене сымбаты тең.
Осындағы қойдан қоңыр тіркесі адам бейнесінің бір қырьш аңғартса, егіз
қозьвдай тіркесі сырт пішінді суреттейді.
Төрт түлік маддың толып жатқан қасиеттерін суреттейтін фразеологизмдер
де жазушы туындысында аз емес.
Мысалы: Мәке, бөкен желіс, жүйткіген шабыс деп қоймайсыз. Тайғақ жолда
тайпалған жорға артын боратып, алдын жеддетіп, сынапша ағып келеді.
Оқтаудай боп сүлымен жараған текше қара кер табаны жарылған жорға. Осы
сөйлемдердегі бөкен желіс, тайпалған жорға, табаны жарылған жорға
тізбектері арқылы жылқы малының қасиеті әсерлі суреттеледі.

2. Қарапайым фразеология

Әдеби тіл нормасына сай келмейтін жай дөрекі сөздерді қарапайым лексика
дейміз.
1. Аузынан ақ ит кіріп, көк ит шығады — аузына келгеннін балағаттау.
2. Ей, көк ит, бермен шық! Көк ит - озбыр мағынасында.

3. Фольклорлық фразеология

Фольклордан халқымыздың басынан кешірген тарихи кезенді баяндайтын ірі
жанр лиро-эпостан бастап, үсақ жанрға жататын жаңылтпаш, жүмбақ; ой түйіні
афоризмдер, мақал-мәтелдер; түрлі көңіл-күйін білдіретін қара өлең, қайым
өлеңдер; өмір сабағы, жазылмаған хат, басылмаған кітап есебікде болған
үлгілі терме, өнегелі терме, өнегелі толғаулар, тағы басқаларды да
кездестіреміз.
Бүның бәрі қазақ ауыз әдебиетінің және оның материалдық көрінісі тілдің
де байлығын көрсетеді.
2*

Мысалы: Түйені терімен, биені жүгімен жүтса да тоймайтындар.
Тойғанға тоқты еті де топырақ.
"Басына түрымтайдың бақыт қонса, самүрық қызмет етер панасында", - деді
Малқар {4, 44-51}. -
Психологогтар сезім мен эмоцияны екі түрлі ерекшелік ретінде
қарастырады. Ал қодданыс ыңғайында бүл екі сөз көбінесе синоним ретінде
жүретіні бар. Бірақ ғылыми түрғыда екеуі екі басқа, өрі бірін-бірі
толықтырып отыратын психикалық жайттар. Сезім адамның қажеттеріне сыртқы
дүние заттары мен қүбылыстарының сәйкес келу, келмеу нәтежиесінде пайда
болатын үнамды, үнамсыз жағдайда туатын реңктер. Эмоцияның ең қарапайым
түріне-қанағаттанбау түрлері жатса, ең күрделі түріне -қуаныш, қайғы,
қорқу, үрейлену, ашулану т.б сияқты сезімдер жатады. Біздің талдайын деп
отырғаыымыз екінші, яғни эмоцияның күрделі түрлеріне қатысты жасалған
зоофразеологизмдердің мағыналас қатарлары. Бүл ретте айта кететін жайт,
эмоцияның осы түрлерін сипаттайтын тіркестер қүрамына негіз болған тірек
мағына, доминант сөздер және образдылықтың шарықтау шегі айтуға, талдауға
түрарлық. Сезім жағдайы үнемі антонимдік бірлікте болатынын ескерту керек.
Мысалы: күлу — жылау, ренжу -қуану - қорқу т.б {3,66}.
Мағыналас қатарлардың доминатын тірек мағына ретінде жеке сөздермен
бейнелесек, онда, эмоцияның күрделі түрлерінде көнілдену шошу, қорқу,ренжу,
қайғыру,қамығу(ренжу),қуану, басы қату, жылау, күлу, ашулану, сияҚты
түрлері жатады. Психологтардың айту бойынша жағымды, жағымсыз эмоциялардың
спецификалық ерекшеліктері оларды Ё&рама- қарсылығында, сезім
қайшылықтарының кейбір бірлі^терінде болйп табылады {5,7-8}.
29

Тіл — тілдегі лексика арқылы адамзат өмірінің мән -мағынасы, ішкі
болмысы, сыртқы жай- күйі толық қамтылса, зоофразеологизмдер арқылы тек
кейбір сезімдік жақтары мен эмоциялық қырлары немесе "айналадағы көрінісі"
ғана ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сын есім компонентті фразеологизмдер
Сан есім
Есім хан
Сын есім
Зат есім
Есім салған ескі жол
Есім хан туралы
Сын есім түсінігі
Сын есім және оны мектепте оқыту
Қытай тіліндегі сан есім
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь