Есім және етіегік компонентті зоофразеологизмдер

Фразеологизмдерді саралап бөлуде, олардың жан-жақтылығымен айқындауда тек лексика-семантикалық талдаумен шектелу жеткіліксіз болар еді. Фразеологизмдердің түрлерін қарастырғанда структуралық-грамматикалық ерекшеліктерін де еске алу қажет. Ендігі біздің мақсатымыз түрлі грамматикалық өзгерістердің қайсылары морфологиялық вариашқа жатқызуға болатыньш ажыратып алу.
Қазақ тілі жалғамалы тілдер қатарына жататындықтан сөздердің морфологиялық варианттарының болуы занды. Жалғамалы тіддер тобында, әсіресе морфологаялық варианттар айқын аңғарылады.
        
        18
I. 3 Есім және етіегік компонентті зоофразеологизмдер
Фразеологизмдерді саралап ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз болар еді.
Фразеологизмдердің түрлерін ... ... де еске алу ... ... ... мақсатымыз түрлі
грамматикалық өзгерістердің қайсылары морфологиялық вариашқа жатқызуға
болатыньш ажыратып ... тілі ... ... ... ... ... варианттарының болуы занды. Жалғамалы тіддер тобында, әсіресе
морфологаялық варианттар айқын аңғарылады.
Сонымен қатар, морфологиялық өзгеріске сөздің семантика-стилистикалық,
фонетикалық, морфологиялық ... ... ... ... ... де бар. Септік, жіктік, тәуелдік, көптік жалғауларынының
түрлері, етістіктің семантикалық және форма жағынан қүбылулары т.б. ... ... ... ... ... ... варианттарға жатқызуға болмайды. Сонымен бірге фразеологизмді
басқа сөздермен ... ... ... ... ... де ... варианттарға қосуға болмайды. Тек осы
түрғыдан қарағанда ғана морфологиялық варианттардың жай өзгерістерден ... ... ... ... ... ... арақатынасы
олардың қай сөз табына қатысты екендігіне байлщріеяг. Түрақты ... ... ... ... ... ... дараланбай мағьшалық
түтастығы мен
і
19
бірлігіне бағынышты, әрі ... ... да бір ... ... ... қай сөз ... қатыстығын анықтау үшін, негізгі
сөзбен жалпы тіркестен фразлеологиялық мағьшаны салыстыра отырып шешуді
талап ... ... ... сөз ... қарай
классификациялау (бөлу) ең негізгі ... бірі дей ... ... "Ңқц ... ... ... ... қалыптасқан сөз
таптары бар деп,үзілді-кесілді түжырым жасауға болмайды. Олар: зат есім,
етістік үстеу т. б. сөз ... тең ... ... ... түлғасы мен семантикасы жеке сөз ... ... ... сөз ... ... ... ғана ... ал фразалық түйдек болса, ол белгілі сөз ... ... ... жатады
Сөйтіп зоофразеологизмдерді сөз табына жатқызу мәселесінде біріншіден,
компоненттер қүрамының ... ... ... ... үшіншіден синтаксистік ... ... ... түрде
топтастыруға болады.
Фразеологизмдерді сөз табына топтастыру жайлы жазылған еңбектерде
көбінесе бірізділік ... ... ... ... сөз табына қатысты етіп көбінесе төрт топқа бөледі:
1. Есімді фразеологизмдер;
2. Етістікті ... ... ... ... ... ... ... қай сөз табьша топтастыру туралы
пікірлерді Ә.Қайдаров, Р.Жайсақова мен Ә.Болғанбаевтың
20
еңбектерін үшыратамыз. ... ... ... ... ... ... ... Одағай;
4. Адвербиальды түрі.
5. Сөйлеу штампы түріндегі фразеологизмдер деп бөледі.
Ә.Болғанбаев-қазақ тіліндегі фразеологизмдерді сөз табьша қатыстылығы
жағьгаан төрт ... ... ... ... сез ... қатысы деген
мағына ете күрделі. Қазақ ... ... ... ... ... қай сөз табына ... деп ... ... емес.
Фразеологизмдерді лексика-семантикалық мағыналық тақырыптық ... ... ... ... ... ... келеді. Ал түрақты
тіркес түлғаларын белгілі бір сөз табы деп айту қиын, алайда негізгі сөз
табына ... ... ... бір ... қызметін атқарады. Қайсысының
қай сөз табына қатыстылығы тек шартты түрде ... ... ... ... түтастығына және сөйлемдегі атқаратын қызметіне қарап мына
төмендегідей межелеуге ... ... ... ... Есім ... ... Үстеу мағыналы фразеологизмдер;
4. Одағай түлғалы фразеологизмдер;
5. Әр ... ... ... ... ... ... ... (речевой пггамп) қолданылатын
фразеологизмдер {1,23-26}.
Zl
Есімді зоофразеологизмдер яғни екеу не ... ... одан да ... тіркесуі арқылы жасалады (зат есім + зат есім, сын есім, және
т.б)
Зоофразеологизмдердің ... ... ... ... және олар ... жүйелілікпен жалғандығьша
қарай оларды былай бөлуге болады.
а) Зат есім мен зат есім ... ... ... ... "Қоян жүрек" - қоян сияқты
қорқақ." Қуе~«д-^—тытептайжөк&т:&
б) Сын есім мен зат есім ... ... ... ... ... - аңқылдақ , аңқау, ақ
сүңқар - ер,күшті.
Етістікті зоофразеологизмдер, яғни зат есім етістіктің тіркесуі арқылы
жасалған зоофразеологизмдер яғни зат есім мен ... ... ... ... Мысалы: "Аюдай ақырды - қатты аиқалау, қатты
жылау.
Қазақ тілінде ... ... көбі ... ... ... көрсетеді.
Есімді зоофразеологизмдер негізінен екі салаға бөлінеді:
1. Затгық ... ... ... ... ... (адьективтенген) зоофразеологизмдер. Зат есімдердің
ішінде затты немесе заттық үғымды әдетгегіше
атаумен ... сол ... сын ... жағынан қандай екендігін қоса-қабат
білдіре атайтын, олардың кейбір өзіндік сипатын ... ... ... не
бейнелеу жолымен сезім түрде эмоциялық-экспрессті рең беретін тіркестер
бар. Олар затгық ... ... ... ... Затгық
мағынадағы ФТ - лардың семантикасында сындық маіынада үшыраса берді.
Сондықтан ... ... ... қызметіне
22
қарай анықтау керек. Мәселен, сын есімнің семантикалық мағынасы оның
морфологиялық ерекшеліктерінен де, ... ... де ... ... мағыналы зоофразеологизмдер мағына жағынан заттың сынын,
белгісін білдіретін сөздер болғандықтан сөйлемде көбінесе ... ... ... ... ... ... және затгық мағыналы
зоофразеологизмдердің қүрамы үқсас болып келген жағдайда (зат есім + ... тек ... ... ... қана ажыратылады. Мысалы:
Жылқыға байланысты: Алалы жылқы, ақтылы қой, ат шаптырым, бедеу ат,
қүр ат, ордалы қүлан, түс ат, шыны ... ... ат, ат ... ... \*х&&* Егіз ... қой ... қой ... қ§й, қошқар, , түмсық, тел қозыдай, тойған қозыдай, шар қой,
қойдан қоңыр, ай ... ... ту ... ... ... Ит мінез, ит өлім ит өмір, ит пен мысықтай ... , үй ... ит ... нәсілсіз ит.
Түйе атаулыға байланысты: Түйе кекірік, түйенің басы,түйе тайлы,
түймедейі түйедей, түйедей ... ... : Қоян ... ... ... 3) ... байланысты:
Атқа жеңіл қүдаша , аттың жалы, түйенің қоны, жыландай жарау ат, жылқы
мінезді ... ... ... ... қой ... ... ай мүйізді қошқар:
Ит атауға байланысты :
Ит қор адам, ит пен қүстың арқасында, ит пен ... ... ... түйенің жабуындай, түйе жасы жіңішке, түйе тауық адам.
Қоян ... ... ... жол, ... ... ... Қазақ тілінде
фразеологизмдердің сөз ... ... ... ең көбі ... ... ... сөз тіркестері өзінің семантика
грамматикалық табиғатында жалаң және күрделі деп ... ... ... тіркестерге іс-қимыл, әрекет, жай-
күйді білдіретін сын есіммен етістіктен қүралған тіркестер ... ... ... ... семантикасы жағынан алуан түрлі болып
келеді.
Жалаң етістікті зоофразеологизмдер: 2) ... ... ... ... ат ... ат басына күн туды, жылқыға салды,
жылқыға түсті, ат әтті.
2. Қойға байланысты: қойдай шулатты, қойдай ... ... ... 3. Итке
байланысты: иттей болды, ит қосты, итше таласады.
3) компонентті зоофразеологизмдер
1. Жылқыға байланысты: ат ... ... ,ат ... ... атқа
қамшы басты, ат түяғы тимеген, аТ басын тартпады, ат ... ат ізін ... ... аттай айқасады, ат қүлағында ойнау.
2. Қойға байланысты: ала қозыдай бөлінді, қоздаған қозыдай
манырады, қозыдай маңырап ... қозы ... ... Итке байланысты: ит жеккенге айдатты, ит ... ... ... ... ит ... көрсепі, ит-қүс жолдас болды, ит
сілікпесін шығарды, ит түмсығы батпайтьш, ит қырын жүгірді,
үйреншік иттей жүмсады, ит өлген жер.
4. ... ... түйе ... ... сөзі ... түйе бас ... ... зоофразеологизмдер:
1. Жылқыға байланысты: ат басьша күн туды, ат аяғы жетер жер,
көшке берген тайынды ал, ат үстінен ... ... ... ... ... шапқан қойдай бодды, қой ауызнан
шөп алмайды, қойға келген ешкідей болды, қой үстіне бозторғай
жүмыртқалайды.
3. Итке байланысты: ит басына іркіт төгідді, ит ... ... ... терісін басына қаптады, жақсы ит өлігін көрсетпейді, ,,* ... итке ... ... ... ит жесін, ит қүсқа жем болды, қызыл итке
жем болу.
4. Түйеге байланысты: ақ түйенің қарны жарылды, түйе үстіне ит ... ^j^,^ ... ... ... кәрі ... ... жасы қалды.
2. Итке байланысты ит аяқтан сары су ішкізу.
3. Қоянға байланысты бір оқпен екі қоянды ату.
4. 25
Күрделі етістікті зоофразеологизмдер.
Жылқыға ... ат ... тон ... ат ... тон ... ... шаппаса да қырындайды, жьілқыдаіг жусатып, қойдай өргізді, ат қүйрығы
кесіп кету.
Қойға байланысты қозыдай ... ... ... ит ... қүс салды, іші ит жалағандай болды, іші ... ... ... ит өліп ... ит ... қыл ... қалмайды, ит
қылып алу;
4. Түйеге байланысты түйеден түскендей қып айттц, түйе өркендетіп ... ... ... ... жеті қоян ... қуаңды, қоянды қамыс
өлтіреді, ерді намыс өлтіреді;
6. 26
II. Қазақ ... ... - ... ерекшеліктері
II. 1. Адамның психологиялық жай-күйін білдіретін
зоофразеологизмдер
Осы уақытқа дейін қазақ тіл ... ... ... ... ... ... жөніндегі
айқындалмаған жайтгар, ... ... ... ... ... топтарға бөлуге қиындық туғызады. Дегенмен А.Е.Ефимов пен
Н.М.ПІанскийдің ... ... ... ... ... ... тіркестерді төмендегідей стилистикалық топтарға
бөлуге болады.
1. Ауызекі сөйлеу тілі фразеологиясы.
2. Қарапайым фразеология.
3. Фольклорлық фразеология.
4. Кітаби — ... ... ... сейлеу тілі фразеологиясы Ауызекі сөйлеу тіліне жататын
фразеологизмдерге: а) Мал шаруашылығына байланысты фразеологизмдер: Жазушы
кәркем шығармасында төрт түлік малдың ... не ... ... ... ... ... ... барып шыққан фразеологизмдер кеп-ақ.
Бүл ... ... ... ... ... қиюласуы арқылы
тілдік суреттеу қүралының бірі болып келеді.
Мысалы: Тьш-тыныш, қойдан қоңыр Жүмабайдың ішіне от ... ... ... ... екеуі егіз қозыдай, бойы да, дене сымбаты тең.
Осындағы қойдан қоңыр тіркесі адам ... бір ... ... ... ... сырт ... ... түлік маддың толып жатқан қасиеттерін суреттейтін фразеологизмдер
де ... ... аз ... ... ... ... ... шабыс деп қоймайсыз. Тайғақ жолда
тайпалған жорға артын боратып, алдын жеддетіп, ... ағып ... боп ... ... текше қара кер табаны жарылған жорға. Осы
сөйлемдердегі ... ... ... ... ... ... ... арқылы жылқы малының қасиеті әсерлі суреттеледі.
2. Қарапайым фразеология
Әдеби тіл нормасына сай келмейтін жай дөрекі сөздерді қарапайым ... ... ақ ит ... көк ит ...... келгеннін балағаттау.
2. Ей, көк ит, бермен шық! Көк ит - ... ... ... ... халқымыздың басынан кешірген тарихи кезенді баяндайтын ірі
жанр лиро-эпостан бастап, үсақ жанрға жататын ... ... ой ... ... ... ... ... қара өлең, қайым
өлеңдер; өмір сабағы, ... хат, ... ... есебікде болған
үлгілі терме, өнегелі терме, өнегелі толғаулар, тағы ... ... бәрі ... ауыз ... және оның ... ... ... байлығын көрсетеді.
2*
Мысалы: Түйені терімен, биені жүгімен жүтса да тоймайтындар.
Тойғанға тоқты еті де топырақ.
"Басына ... ... ... ... ... етер ... - деді
Малқар {4, 44-51}. -
Психологогтар сезім мен ... екі ... ... ... Ал ... ыңғайында бүл екі сөз көбінесе синоним ретінде
жүретіні бар. Бірақ ғылыми түрғыда ... екі ... өрі ... ... ... жайттар. Сезім адамның қажеттеріне сыртқы
дүние ... мен ... ... келу, келмеу нәтежиесінде пайда
болатын үнамды, үнамсыз жағдайда туатын реңктер. Эмоцияның ең ... ... ... ең ... ... ... ... үрейлену, ашулану т.б сияқты сезімдер жатады. Біздің талдайын деп
отырғаыымыз екінші, яғни эмоцияның ... ... ... ... мағыналас қатарлары. Бүл ретте айта кететін жайт,
эмоцияның осы түрлерін сипаттайтын тіркестер қүрамына негіз ... ... ... ... және образдылықтың шарықтау шегі айтуға, ... ... ... ... ... бірлікте болатынын ескерту керек.
Мысалы: күлу — жылау, ренжу -қуану - қорқу т.б {3,66}.
Мағыналас қатарлардың доминатын тірек мағына ... жеке ... ... ... ... түрлерінде көнілдену шошу, қорқу,ренжу,
қайғыру,қамығу(ренжу),қуану, басы қату, жылау, ... ... ... ... ... айту ... ... жағымсыз эмоциялардың
спецификалық ерекшеліктері оларды Ё&рама- ... ... ... ... ... ... {5,7-8}.
29
Тіл — тілдегі лексика арқылы адамзат өмірінің мән ... ... ... жай- күйі ... қамтылса, зоофразеологизмдер арқылы тек
кейбір сезімдік жақтары мен эмоциялық ... ... ... көрінісі"
ғана сипатталды, яғни екінпгі "келбеті" екінші номинациясы шығады
Зоофразеологизмдер — эмоционалды-* - «* экспрессивтік ... ... ... ... ... күйін, сезім жағдайын ерекше
образдылықпен жеткізуде ... ... ... қүрал.
Зоофразеологизмдерде кездесетін адамға қатысты әр түрлі эмоцшшық бояулы
тіркестер ең алдымен қуаныш, реніш, ... көру ... ... ... ... түрлері,сапалық анықтаулар т.б түрақты тіркестер тобы-
қазақ тілінің осындай тіл қуатының молдығы.
Қазақ ... ... ... адамның көңіл - күйіне, бір сәттік психологиялық жағдайына
байланысты ... ... ... ... өте көп. ... психологиялық сәт, жағдай дегеніміз тікелей эмоцияға қатысты нәрсе.
Адамның көңіл күйі қашанда өзгермелі. Дүниеде түрақты ешнәрсе жоқ. ... ... ... ... өтіп ... ... психолоиясында,
санасында, жан дүниесінде елестер үдайы ... өз ісін ... ... ... ... сыртқы шығаруга үлкен шабытпен айтылатын серпер сөз
керек. Ол әр адамның айналасындағы басьш ... ... ... өрісіне қарай түрліше айтылып, жеткізілді. Біреу жай ғана әсермен
қалса, енді бірі делебесі қозып ... ... ... ... бәрі ... эмоциялық экспрессиямен астасқан түрақты тіркестер тобынан
көрініс табады. Мәселен ... ... ... де екі ... ... зшғдай.
4 30
Қазақтардың өмірінде мал шаруашылығының Мәңі зор. Мал өсірудегі, оны
күтудегі, малды көлік ретінде пайдалавудағы, ... ... өнім ... ... бола ... көп ғасырлық тәжірибе тілде де өз көрінісін
тапты.
Қазақ зоофразеологиясындағы тағы бір ... ол ... ... ... психологиялық жағдайына байланысты туған зоофразеологизмдерді өз
ішінен бөліп қарастыруға болады. Олар ... ... ... ... ... яғни ... жағымды, жағымсыз қимыл әрекеттеріне т.б.
сатыдағы психологиялық жағдай.
Зоофразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... жыны келу;
Қояншығы үстау;
Оқ жыландай ысқыру;
Ашулану психологиялық процесс ретінде алдымен адамның бет-пішінінің
өзгеруінен басталады. ... ... ... ... оның ... бет
жүзінен аңғарылады. Келтірілген мысалдарды бет, көз, танау, тамыр, тіпті
беттің өзгеруі (қанын ішіне тарту) бәріне ортақ үйытқы ... ... ... ашулануға байланысты туған зоофразеологизмдердің біразы
суреттеу, сипаттауға арналса, қалған ... ... ... ... ... ... кейінгі үрсу, үру
деген үғым ... ... ... ... ... ... бетер қалындап, кілең экспрессияға, онда да ... ... ... ... соғу ... негізделген зоофразеологизмдер:
31
Ит аяқтан сары су ішкізу;
Ит қорлық көрсету;
Ит сілікпесін шығару;
Ит талағандай қылу;
Көк ала қойдай ... ... ... ... ... "ашулану" үғымына қатысты
қолданылған мағыналас түрақты тіркестер тобынынң , ... ... боп ... ... ... ... ... басқа мағыналы
түрақты тіркестермен нақтылана түседі.
Жыны келіп ашуланған ... арғы ... үрсу яғни ... ... ... ... жатады. Демек қисын бойынша ... ... ... ... ... ... айғағы. Бүл сәттердегі
Жер-көккс сыйғызбайтын боп боқтау, терісін ... ... қуып шығу ... тіл өрнектермен, суретті сөз тіркестерімен баяндалады. Әрине
бүлардың барлығы зоофразеологизмдерді қолданудағы авторлардың стильдік әдіс-
тәсілдерді ... ... ... ... ... жоғары зоофразеологиздердің мағыналас қатарлар
қүрамының тым көп болу себебінің өзі сол ... ... ... ... жан ... ... стресс сияқты психологиялық жай-
күйлердің қандай қыры мен сыры ... ... ... ... күмәнді.
Әр адамда түйсік бар, оның есінде әртүрлі елестер үзіліссіз сақталады,
әр адамды үдайы белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... түрақты тіркестер тобы молынан жасалады. Мысалы:
күлуге қарағандаржылау лексемасына
і
32
қатысты жасалған зоофразеологиялық ... саны көп. ... ... гөрі ... ... ... ... әсер етеді. Бүл жайт психолог
айтқандай "үзіліссіз есте сақталып, әркез тебірентумен" болады. ... ... ... ... ... сөйлеуші тындаушысына осындай
ерекше сезіМ күйін образды экспрессивті етіп жеткізуге тырысады {3,72}.
Қорқу эмоциясы кезінде ... ... ... ... алайық.
Қорыққан адамның қасы тартылып, түсі бозарады, қозғалыстары ... ... ... ... дірілдеп қалшылдауы, шашы үрпиіп, шарасынан көзі
шығып, ... ... үні ... аузы ... ... өзгереді,
беті шіміркеніп, бүкіл денесі қалтырап, ... тер ... ... ... түрі - ... ... -үрейі үшу. Бүл психологтардың
анықтамасы. Ал енді осы анықтаманың ... ... ... ... ... қаншама мәнерлі қозғалыс болса, соншама, тіпті ... көп, ... ... ... ... бір жай-күйдің бірнеше
мағыналы түсінігі болуы ... ... ... салғандай шыңғыру - айқайлау.
Күрделі эмоциямен қоса, қарапайым түрлеріне де қатысты, ... ... ... да ... ... ... ... көрінеді. Шошу, қобалжу, қорықпау, беті қызару, түсінбеу (бір
нәрсені), ғашықтық, өкпелеу, мазақтау, ... ант су ішу, ... ... ... сасқалақтау, өшігу, ыңғайсыздану, рахаттану
«
сезімі, өкіну.
Мысалы: Мазақтау әрекетіне ... ... ... ... ... Ант — су ішу ... Сенен аяғанды ит жесін.
Қорықпау. Шыбын шаңдан қүрлы көрмеу.
II. 2. Адамның нақты іс- ... ... ... ... ... даму жолы оның белгілі бір әрекетпен айналысуына
байланысты нарқы әрекет барысында нақты әрекет ... Адам ... ... ... ... ... өмірлік қажеттері мәжбүр етеді.
Бүл түста көрінетін қимыл әрекеттері адамдарға қарым-қатынас түрғысынан
қатты ... ... ... бейнелейтін қатар тізбектер сан-
алуан. Мысалы: өктемдік, озбырлық мағыналарындағы қатар саны тым ... ... ... образдылық пен метафоралы қолданыс мотивацияның реалды
әсерінің адам болмысындағы сақталу үлгісін көрсетеді. ... қүс ... ит ... ... ... басына сырық ойнату сияқты ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Мысалы: ат тонын ала қашу — мойындамау, бірдеңеден қашу; ит аяқтан сары ... - ... үру, ... ит ... ... - уру, ... ... көк
шыбын үймелету - үру, согу, төбелесу; қырғи тигендей болу - ... уру, ... согу ... мағыналарда қолданылып түр. Бүл
тәрізді түрақты тіркестер өзінің үйытқы болатын ... ... ... ... қасиетке ие болады. Бірінің жетегіндегі жеке
сөздер, өзінің о бастағы ... ... ... Ал ... ауыс ... ... еркінсу, басыну әрекеттерінде берілген зоофразеолагизмдер: балақтағы
бит басқа өрмелеу, қақпақыл қылып ойнау, ит талағандай қылу.
Адам өзінің өмірлік ... өтеу үшін ... ... ... ... ... өз ортасына танылады, қалыптасады.
Басынан түрлі қиын кез ... ... та ... Бүл да ... ... негіз болады. Қазақ тілінде мағыналас зоофразеологизмдер
қатары, мысалы: қиын ... ... ... ... бейнелейді: Ат
басьша күн туу, ер етігімен су кешу, ... су ... ... ... ... бір-біріне қамқор болу, жанашыр болу әдетте адамдар арасында
ежелден келе жатқан ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... - қанатының астына алу, қыздай қорып оң
жағына қондыру — сая болу, ішке тарту т.б.
1. Қашу. (біреуден, бірдеңеден), Ат ... ала ... Жек көре ... ... Жыландай жиырылу.
3. Жүгіру. Қүстай үіпу - жылдамдық.
4. Жылау. Боз інгендей ботадай боздау - жылау. 5.Қорықпау. Шыбын шаққан
қүрлы көрмеу (елемеу).
6. ... ... ... ... ... мен іс-әрекеті).
Оқ жыландай ысқыру. Қояншығы үстау, ит арқасы қүрысу, ит
жыны келу.
7. ... ... ... ... ... Босқа әурелену (біреу үшін, бірдеңеге). Ит әуреге түсу ( түсіру), итін
шығару.
II. 3. Адамньщ физикалық қалпьш бейнелейтін
зоофразеологизмдер
Сезім ... ... ... адам ... әркез түрақты,
қайталана бермейтін ... ... Олай ... ... адамдар шетінен
өктем, озбыр немесе мейірбан, жомарт бола ... ... ... бір ... күтуіміз мүмкін. Ал адамның биологиялық, физикалық
әрекеттері үнемі қайталанып отыратындықтан, қалыпты жағдайда айналасында
қабылданып, стереотип ... өтіп ... ... ... ... ... ... физикалық
қалпын бейнелеуде ақырын жүру, щөлдеу, терлеу, жүгіру, қозғалмау, үйықтау,
үйықтамау, шаршау, тынығу, тоңу, ... ... өлім ... ... ... сезім әрекеттеріндегідей жағымды, жағымсыз деп ... ... ... физикалық қалыптары адамның жақсысына да, жаманына
да тән қасиеттер. Бүл қасиеттер ешбір ... ... бәрі тек ... ... әрі ... болатын қүбылыстар. Осылардың бойынан
мағыналас қатарлар арасынан көзге қомақтылау көрінген, ... ... тиек ... ... ... ... ... тақырыбына қатысты жасалған
эвфемистік, кей ретте дисфемистік ... ... ... ... жою, көр қүшу, өңменінен үзу т.б.) {3.73}.
Өлім-жітімге байланысты мағыналас зоофразеологизмдердің тілімізде
сақталған ... ... ... жағы жалпы боғанымен, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
зоофразеологизмдер әртүрлі жағдайда қолданылады.
Қазақ өлім бар жерде қаза бар деп ... ... ақ ... да, ... ... болатын қаза бар. Бір мақаладағы жалпы үғым
осындай лексика- семантикалық реңктермен екі түрлі түсінікпен ... ... ... түрақты фразеологиялық тіркестер қатары сонша
мол, әрі ... ... де сан ... ... ... ... ... түрлері түтастай фразеологизмдердің мағыналық топтарын жасауға
негіз болады. Мәселен:
Өлім-жітім туралы зоофразеологизмдер.
Ит-қүсқа жем болу. Ит ... Ит қор - ... ... жеп, ... ... ... жапа шеккен адам.
Жүгіру (жылдамдық).
Ат шаптырым- қашықтық өлшемі ретінде айтылады.
Атқа қамшы басты - ... ... ... ... ауыс мағынада
айтылады. Бүл жерде тікелей үғымды ... түр: атты ... ... ... ... көз ... ... Қүстай үшу.
D^e JhWJ, ^bIPbIH' баяУ ... ... ... сөз ... сщ>ы өте тереңде жатыр. Олардың алғашқы
және кейінгі мағыналық түрлері бар. Бүған қоса олар
қанша сөзден қүралған тіркестер болса да, ... бір ... ... сөзге
келіп саяды. Көптеген түрақты сөз тіркестері бір мағынаны білдіреді.
Кейбір зерттеулерге сүйенсек, ... ... ... ... қатарына жатқызуға болады. Кейбір жағдайда бүл сөз тіркестері
мақал-мәтелдердің қүрамына еніп, олардың ажырамас ... ... де ... Мысалы: таяқ жеу - түйенің үлкені ... ... ... ... кейбір семантика-грамматикалық ерекшеліктерін атамай
кетпеуге болмайды. Оларда ... ... ... ... ... келеді де, ой ... ... және ... өздерінің жасалу тәсілінде тілдің ішкі заңдылықтарына
сүйенеді. Сонымен қатар түрақты сөз ... де, ... ... ... ... ... қолданылады.
Жоғарыда аталған талдама-топтастырулардың барлығы
семантикаға негізделген. Демек, зоофразеологизмдерді ... ... ... байланыстардың
көмескіленуі. әлсіреуі немесе жойылып кетуі зоофразеологиялык ... ... ... тек ... ... қарастыру
оның табиғатын ашуда, тереңірек түсінуде жеткіліксіз болуы
мүмкін. Сондықтан оны қүрылымдық-формалдық ыңғайда
қарастырудың срекше мәні бар. . ... то .. р ... біз ... ... келдік.
Зоофразеологизмдер адамның қатынасын, мінезін, қасиетін көрсете
ад^Ййі және уақытты, үзақтықты, жағдайды, күйді образды ... ... ... ... . ;, ;,

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сын есім компонентті фразеологизмдер36 бет
Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты103 бет
Фразеологизмдердің зерттелуі49 бет
"Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс."3 бет
Қазақ ономапоэтикасы: сатиралық-юморлық кейіпкер аттары46 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Ағылшын тіліндегі есімдік және олардың атқаратын қызметтері24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь