Есімдік түрлері

Жыраулар поэзиясы қазақ әдеби тілінде «алтын дәуір» атанғаны жоғарыда айтылды. Сондықтан бұл кезеңнің мұраларына тілдік талдау жасауда еш кедергіге кездеспейміз. Ауызекі сөйлеу тілі, жалпы халықтық тіл, әрине, әрбір айтылар, насихатталар жағдайдың діңгегі екендігі сөзсіз.
Жыраулар поэзиясында, оның ішінде шешендік-дидактикалық толғау өлеңдерде жеке сөздердің, тұлғалардың, құрылымдардың қайталанып келуі тәрізді стильдік амалдар жиі қолданылған, соның нәтижесінде құрылымдық – синтаксистік параллельдер молынан орын алады. Бұлар – сол кезеңдегі көркем сөз иелерінің шығармашылығына тән тәсілдер.
        
        Есімдік түрлері
Жыраулар поэзиясы қазақ әдеби тілінде «алтын дәуір» ... ... ... бұл ... ... тілдік талдау жасауда ... ... ... ... ... ... халықтық тіл, әрине,
әрбір айтылар, насихатталар жағдайдың діңгегі ... ... ... оның ... шешендік-дидактикалық толғау
өлеңдерде жеке сөздердің, тұлғалардың, құрылымдардың ... ... ... ... жиі қолданылған, соның нәтижесінде құрылымдық –
синтаксистік параллельдер молынан орын алады. ... – сол ... ... ... шығармашылығына тән тәсілдер. Мысалы, Асанқайғы «Тақырлауға
қонған қаз-тырна» деп басталатын өлең-толғауын әрбір екінші ... ... ... ол ... қайталау арқылы құрады:
Тақырлауға қонған қаз-тырна
Таң маңында ұшар ол.
Тауық неше шақырса,
Таң болжалдан атар ол.
Қызыл изен, боз жусан
Сарыарқаға ... ... ... кейін көп қолданысқа түсіп, сөз өрнектерін құраған
екі дәрежелі сөздер ... ... ... ... ... Бұқар жыраудың
бір толғауы:
Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек.
Бұл үйректей болыңыз,
Судан суға шүйгумен,
Көлден көлге ... - деп ... Осы бір ... ... бұл ... 4 рет ... 4 рет ... тың экспрессивтік бояу
жасаған. Сонымен бірге субстантивтік күйді нұсқап ... ... ... ... бұл ... қалайдан сескеніп,
Сөзімді қойма тыңдамай - деген шумақ Үмбетей жыраудан
алынған. Бұл қалай тіркесі сілтеу есімдігі мен ... ... ... ... ... Мұнда таза атрибутивтік күйде жұмсалған. Сонымен
бұл сілтеу ... еш ... ... ... ... ... әрі ... жоғары болғандығын көреміз.
Сол сілтеу есімдігі со, сол (со – ол), үшбу түріңде және субстантивтік
түрлену жүйесіне еніп қолданылуы (сонан, ... ... ... ... ... ... со ... аңын шалар ма? - деп Шалкиіз жырау толғайды. Мұндағы со сілтеу
есімдігі бастапқы ... ... ... ... алыстағыны нұсқау
мағынасында қолданылған. Сілтеу есімдігінің ... ... ... ... Бұқар жырауда:
Жұмсасаң бала тіл алмай,
Қатының қарсы шауып ұялмай,
Әр нешік күнің сол ... (6, 94) - ... ... барып түрлену жүйесіне түскен сол сілтеу есімдігі
тәуелденіп, септелгенде соңғы л ... ... тілі ... сай ... ... ... жыраудың «Барша жемге даң болдың. Ұмыттың ба
соны, Абылай!» деген өлеңінде соны ... ... ... ... байқауға болды.
Осы сілтеу есімдігі:
Құлың көп сені өлтірер,
Осыны Асан ... неге ... (6, 74) - деп ... ... өлең
жолдарында осыны, мұны сілтеу есімдіктері бар. ... ... ... тәуелдік жалғауын қабылдаған.
Әне, міне сілтеу да бөлек басылуы керек есімдіктері де қолданылып,
өзіндік мәнге, қызметке ие болғандары да ... ... ... әне жалт ... мына ... ал ант ... (6, 78) - деген Үмбетей жыраудың «Жауқашарға»
деп аталатын жырында әне, мына ... ... ... ... ... ... күйіндегі дара қолданыс болып табылады. Міне ... ... ... ... ... ... мүшелерімен
грамматикалық байланысқа түспей, қыстырма сөз ретінде қолданылатыны бар.
Оны ... ... ... болады.
Түссеңдер, міне, қара лашық,
Түспесендер - жолың ашық!
Талданып отырған кезеңдегі поэзия ауызша айтылып, тыңдауға бейімделіп
тұрғандықтан, тыңдаушының ... ... ... өлең ... құбылтып
отыруды немесе өзге де мақсаттарды көздей келтірілетін сілтеу есімдіктері
де кездеседі. Кейде тіпті ... буын ... ... ... ... ... ... қыстырылып айтылады:
Менен қалған мынау Еділ жұрт
(Қазтуған).
Соқса бір жілік сындырған
(Шалкиіз).
Сілтеу есімдігі Абайдың поэзиясында нақтылық пен ... ... ... ... ... ... жерде-ақ мен сені.
Осы екен ғой - сол дедім (13, 310).
Сілтеу ... дара ... ғана ... ... қазақ тіліндегі
қолданысқа айналған заттық ұғымда ... ... ... те, сөз ... ... де ... одан ... адам еді.
Бәрі де кісі-ақ еді қасасықты.
Мұнда одан соңғы сілтеу бағыт-бағдарына ... ... ... Және ... ... ... қосылып есімді тіркес жасалған.
Ондай түпсіз сөзге ерме.
Сізге айтамын, қаупім - бұл.
Бұл сілтеу есімдігінің өлең ... ... ... қаупінің
нақты нұсқауы - бұл, яғни құбылысты көзбен көрсету, атау мағынасында тұр.
...Осы күнде, осы елде дәнеме жоқ,
Мейір қанып, мәз ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Сілтеу
есімдіктерінің бұдан басқа әне, міне ... де ... ... ... ... ... қолданыстағы есімдіктердің қазіргі
қазақ тіліндегі есімдіктердің, ... ... ... ... ... көз жеткіздік.
Сұрау есімдігіне кім? не? қашан? қандай? қанша? қай? деген секілді
есімдіктерді ... ... ... ... сұрау есімдіктері бар,
бірақ олар белгілі ... ... ... ... ... жасалады. Сұрау есімдіктерінің қазіргі тұлғалары тарихи
тұрғыдан құралған. Көне ... ... ... ... сан ... мол,
тұлғалық жағынан әрқилы болмаған. Орхон - Енисей жазбаларда сұрау мәнінде
қолданылатын сөздер саны ... ... Оның сан ... ... жағынан әр қилы бола бастауы кейінгі дәуірде, алғашқы түбірдің
күрделеніп, ұялас туынды түбірдің молаюымен ... ... ... ... ... не біріккен, не түбір мен қосымшаның кірігуі арқылы
қалыптасуы ... ... ... ... негіз болған қай (қан), кім,
не, түбірлері о бастан есім ... (19-217) – ... ... ... тілінің тарихи грамматикасы» деген еңбегінде береді. Ондай жорамалға
әлгі түбірдің кейінгі барысында есім ... ... ... жасауы ғана емес,
түбірдің қолданысы да ... бола ... ... қай ... ... ... қай ... қай нәрсе, қай бір адам т.б. Қай түбірінің
- атрибуттық ыңғайда қолданылуы екі ... ... ... ... есім ... ... ... тап осы қолданыс бұл түбірдің
қатыстық мәнін көрсетеді. Сонда қай ... о ... ... ... ... мән берген. Нақ осындай ерекшелікті не, кім сөздері ... ... ... Не ... не іс және кім де кім ... ... ... да атрибуттық қызметте жұмсалып, қатыстық мән береді. VIII-IX ғасыр
жазбаларында не сұраулық мәніндегіден гөрі қатыстық мәнді ... ... ... ... ... не және қай ... ... айқын жіктелмегендігі байқалады. Салыстырып қарасақ: не ... ... (қай ... қай жерде).
Қай түбірі қазіргі қазақ тіліндегі қайда, қайдан, қанша, қашан,
қандай, қаны (кәні), қалай ... ... ... негіз болған. Егер
осы түбірлерді байқап қарасақ, бірде байырғы түбір мен қосымшаның ... ... ... ... екі ... ... ... Бірақ
барлығының ортақ түбірі – қай (қан) болады. Әрине, кейбір сөздер құрамына
қарай, бастапқы түбір қай ... қа деп те ... ... ... ... болып, қа-лай екені анық. Алайда қазақ тілінде қалай ... ... ... ... де ... сөз ... мен қайтіп есімдіктерінің мәнін былай қойғанда, ортақ түбірге
негізделгендігі де күмән туғызбайды. «Күлтегін» жыры ... ... ... ... елеті қаны? Кімке іліг қозғанурмен – тір ерміс» (25,58).
Елім енді қайда? Кімге елдік жасаймын десті.
Қайда мен қаны ... ... ... яғни беріліп тұрған
мағынасы бірдей. «Оғлы қаңын тег қылың мазуқ ерінч» (25, 57). Ұлы ... ...... есімдігі қазіргі қазақ тіліндегі қандай деген
сұраулық есімдігі қызметіндегі сөз ... ... ... қай (қан) ... ... ... шығатын қорытынды: қандай және қайда сұрау
есімдіктері бір ғана түбірдің екі түрлі фонетикалық ... ... ... сөздер. Ал не сұрау есімдігінің Орхон-Енисей жазбаларында
қолданысына қарап, негізгі, о ... ... не ғана емес нең ... ... Мысалы: «Нең йылсығ будунқа олурмадым» (не болмаса
бай халыққа отырмадым). Нең ... ... ... ... тіркесіп, әрі
сұраулық, әрі қатыстық мән-мағына үстеп тұр. Не есімдігі ескі ... де ... ... ... ... мәнді тіркестер жасаған.
Орхон–Енисей жазба ескерткіштерінен соң қарастыратынымыз – одан
кейінгі кезеңдегі ... ... ... Алдымен ХІІ ғасыр поэзиясының
сұраулық мәндегі есім сөздерінің қазіргі қазақ ... сөз ... дәл ... ... ... «318. Уа, дариға, ути ғумырын,
қане тағат» (22, 152) – ... қане осы ... еш ... ... Сол ... «9. ... көрсең көңили сының мархам болғыл».
Мұнда қайда сұрау есімдігі де ... ... осы ... «Диуани
Хикметтегі» тілдік өзгерістерді кездестіреміз. «571. Ата-ана, ... ... ... қыл» - Ата-ана, қарындас, қайда кетті, ойлап көр. ... ... ... сөз ... Ал енді осы қаян ... ... ... ... ... ... ... мәнді сөз Яссауидің шығармасында
былайша кездеседі: «1770. Кимни курса қул болған, ғашқуа булбул болған».
Кімді ... құл ... ... ... ... Не ... ... негізінде
түбірден өрбіген сұрау мәнді есімдіктер - не, ни, нечук, неча, ... ... ... ... «728. Ни иуз ... ... барғум мана» (22, 158-44).
Не бетіммен хазіретке барам, міне.
2. «232. Ия, дослар, нечук жабап айғум ... ... не деп ... ... міне (22, 138).
Нечук сұрау есімдігінің беретін мағынасы не, қандай деген сияқты мәндегі
сөз. Қазіргі қазақ тілінде ... ... бар. Оны біз ... тіл
ерекшелігінен көреміз. Мысалы: -Халің нешік? Нечук түрлену жүйесіне түсіп,
бірде тәуелденіп, нечук түбір күйін сақтап ... Руз ... ... ... ... күні қалайсың деп халін сұрар (22, 184).
Нечиксин – ... ... ... ... ... жалғауының ІІІ жақ
–син, - сен формасын қабылдайды. Сонымен қатар не мен ни ... ... ... яғни ... ... жүргенін байқаймыз. Неше есімдігі
(не-ше) не түбіріне –ше жұрнағының қосылуы арқылы ... ... ... ХІІ ... ... болып саналатын «Диуани хикмет» кітабында нича,
неча ... ... Неча ... иуриб халыққа иол кургузгай.
Неше жылдар жүріп халыққа жол көргізбей.
1285. ... ... ... ... айтсам да естуші жоқ, білген қане. (22, 158).
Құйрығы жоқ, жалы ... ... күн ... жоқ, қолы ... ... күн ...... жыр жолынан бастау алатын
алтын дәуір – жыраулар ... ... ... де ... ... қайталаулар, параллельдер және риторикалық сұрақ қою
жолымен өлең құрау тән. Не пайда, не білсін, несі кем, ... ... ... ретінде жұмсалатын стильдік ерекшеліктері жиі кездеседі.
Қайталама ... ... ма, ме ... ... мен үшін ... ... Риториканы жасайтын грамматикалық тәсілдерден сұрау есімдіктері
жиі ... ... ... қом ... ... болмаған?
(Шалкиіз).
Айналайын Ақ Жайық,
Ат салмай өтер күн қайда?
(Доспамбет).
Арғымағың жамандап,
Тұлпар қайдан табарсың?
(Асанқайғы).
Асанқайғының:
Көлден жүрген қоңыр қаз,
Қыр қадірін не білсін - ... ... не ... ... ... ... ... қайталана қолданылған.
Қазтуғанда: Азаулының Аймедет Ер Доспамбет ағаның
Хан ұлына несі жоқ,
Би ұлынан несі кем! -
Бұл өлең жолдарында несі жоқ, несі кем ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі сұрақтан тұрады. Жыраулар
риторикалық сұрақ қою арқылы соған өздері жауап беруге ... ... хан ... неге ... - ... жыр ... не сұрау есімдігінің
барыс септігінің - ге формасын қабылдау ... ... ... ... ... ... ... тәрізді немене сұраулық мәндегі сөздің жыраулар ... жиі ... ... ... байқаймыз:
Алыстан қызыл көрінсе,
Манат емей, немене?!
Көтеріліп ұшқан құс,
Қанат емей немене?!
Екі ... бас ... емей ... ... ... ... соң - ... жолдарда немене сөзінің қызметі басым,
экспрессивтік бояуы қалың.
Бұл қайталаулар белгілі бір ... ... ... ... осы ... арқылы автор аналогияға барады, ал «аналогия – жыраулар
шығармашылығының басты белгісі», екінші, көркемдік параллельдер ... да осы ... ... тілі үшін ... қажетті амал.
«Параллельдер арқылы ұқсастық, не ... ... ... ... бір ... ... екпін түсіреді (мысалы,
манат... немене, қанат... немене).
Осы немене сұрау ... ... ... ғалым М.Томанов былай дейді:
«Көне түрік жыраулар тілінде кеңірек ... ... не ... ... ... ... сұрау есімдігінің жасалуына өзек болады. Бұл топқа
немене, неге, неше тәрізді сөздер жатады. Бұлар не-ме-не, ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы -ме
сұраулық шылау неме сөзі қалыптасып, заттық ұғым ... ... ... ... үшін ... рет не ... (19, ... басқа қанша, қайтейін, қайсібірін деген сұраулық ... ... ... жыраудың:
Қайратым қанша қайтса да,
Мұныңа, ханым, шыдаман, - деген жырында немесе
Бұқар жыраудың:
Қайсыбірін айтайын,
Айта берсем сөздер көп, - ... ... ... ... айтайын,
Батырларша жорықта
Өлмедім оқтан, қайтейін?! - деген ... ... ... ... ... ішкі ... жай-күйді суреттеуде жиі кездеседі.
Сұрау есімдігі Абай поэзиясында әсем ... ... ой ... үшін ... ... ... Көп жырларында сұрау есімдігі негізгі
түбір күйінде ... ... ... түбірден жасалған кім сұрау
есімдігін Абайдың өлең жолдарынан кездестіреміз. Мысалы:
Кім екен деп келіп ем түйе ... ғой ... ... ... ... ... кім берер,
Жанбай жатып сөнсеңіз
Бірінші кім сұрау есімдігі екен көмекші ... ... ... кім ... ... субстантивтеніп жұмсалып тұр.
Осы оқумен намаздың,
Қай жерінде сауап бар?! (13, 64) - ... өлең ... қай ... ... ... ... ... тіркесіп қолданылған. Сонымен
қатар сұрау есімдіктері қосарлану, қайталану, бірігу арқылы да ... ... ... ... ой оралымына қарай үлкен қызмет
атқарады. Мысалы: қайтіп надан ... ... ... ... қайда
барып оңайын, неғылсын бір қартайған қу ... ... ... енуге,
қандай жан сөз болып сыналмай жүр ... өлең ... ... ... ... ... көтеріп тұр.
Қазақ тілінде өздік есімдігіне жалғыз ғана өз сөзі жатады. Бұл есімдік
көбінесе өзім, өзің, өзіңіз, ... ... ... ... ... ... ... тәуелдеулі түрде қолданылады. Өздік есімдігінің ... ... ... екі ... ... бар. ... ... қабаттасып та, қабаттаспай да қолданылады. Өздік есімдік
тәуелділіктің қай жағында тұрса, қабаттасатын ... ... де сол ... ... тәуелдеулі өздік есімдігі сөйлемде бастауыш болса, жақ
жағынан жіктік жалғауы тікелей өзіне бағындырады. ... ... ... ... ... қай ... ... байланысты. Өздік
есімдігінің көнеленген кейбір жалаң және қосарлы түрі ... ... ... ... ... сын есім ... ... Өзі-өз
болғалы, өз-өзімен тіркестері ... ... ... өз сөзінің
мағынасы зат есім мағынасына ... Өз сөзі даму ... ... ... есімдік есебінде қалыптасумен бірге, басқа да сөздерге негіз
болған. Қазіргі қазақ тіліндегі өзек (өз-ек), өзге ... ... ... ... ... сөздер, осы сияқты тағы басқа сөздер, өз түбірінен
тараған.
Жыраулар поэзиясында да ... ... ... және ... көрінеді. Өздік есімдігінің тәуелдену, септелу арқылы түрлену
жүйесіне түсіп, заттық ұғымда қолданылуы жиі ... ... ... хан жоқтай,
Елеуреп неге сөйлейсің? - деген жыр жолдарында өз-ің-нен яғни тәуелдік
жалғауының II жақ формасынан соң шығыс ... -нен ... ... ... ... ... ... өздік есімдігі былайша
кездеседі:
Жат жерлерге бармай өзін танытпай,
Өзден болмай, би болмай,
Атаның батыр туған ұлына,
Ойда ... ұсар ... ... ... өзін ... тәуелдік жалғауынан соң табыс
септігінің көрсеткішін қабылдап, ... ... ... өзден
есімдігі атрибуттық қызметте қолданылған.
Өздік есімдігі Абай шығармаларында да түбір күйінде де, морфологиялық-
синтаксистік тәсілдер арқылы тұлғаларда да жиі ... ... ... өз ... ІІ ... көп ... өзің білсең де, әлі-ақ өзің танасың
Өзіңнің қара ... ... өмір ... есімдігінің негізгі түбірі өз сөзі Абайда зат есім ... ... ... Бұл ... ... «Өз сөзі даму ... жалғаудың ІІІ жағында ... ... ... ... да ... ... ... (19, 220) - дейді. Осы пікірді негізге
ала отырып өз-ге сөзі осы ... ... ... ... Ғалым А.Ысқақов
«Қазіргі қазақ тілі» деген еңбегінде: ... ... ... және ... көне түрі ... категорияға көшкен, мысалы: өзге,
өзгеше дегендер сын есім категориясына ауысқан» (21, 218) - ... ... бір ... ... ... қосарланып та, жалаң
күйінде де қатар қолданылатынын көреміз:
Өртенесің, жанасың,
Өз-өзіңнен бейнетке.
Өз басыңды саласың...
Жалпылау есімдігіне бәрі, барлық, барша, бар, ... ... ... сөздер ғана жатады. Жалпылау есімдігі деп мағына жағынан кем ... не онан көп ... мен ... жинақтай атау үшін ... ... ... ... ... бәрі ... атау ... ұғымды білдіреді де, басқалары атау формада атрибуттық ... ... ... ұғым ... ... ... есімдіктері
тәуелденсе, субстантивтеніп заттық ұғымды білдіреді. Жалпылау есімдігінің
бар, бүкіл, күллі ... ... ... ... сөз ... ... барлық, барша сөздері морфологиялық тәсіл арқылы ... ... ... бұл сөз де ... бар ... ... негізінде пайда болған. Бар, барлық, барша есімдіктеріне
тәуелдік жалғауы оңаша және ортақ түрінде де ... ... де, ... бүтін есімдіктеріне ешқашан жалғанбайды. Жіктік жалғауы да жалпылау
есімдігінің ... ... ... есімдігінің ішінде ... ... ... ... ... ... ... қатарына
жатқызамыз.
Жыраулар поэзиясында да жалпылау есімдігі қолданыс тапқан. ... ... ... мына бір жыр ... ... әлемге даң болдың.
Ұмыттың ба соны, Абылай!
«Бір жаманмен дос болсаң,
Күндердің күні болғанда
Жүмле ғаламға күлкі етер» (6, 44-77).
Мұндағы «жүмле» сөзі жалпылық атау ... ... ... ... II ... ... тіл негізін қалаған Абайдың
поэтикасыңда да жалпылау есімдігі субстантивтік, атрибуттық ... ... ... сидаң жігіт елде көп-ақ,
Бәрі де шаруаға келеді олақ,
Сырын ... ... жоқ, ... ... өнері - қу борбай, сымсып шолақ!» - деген бір шумақ өлеңде бәрі,
бар деген жинақтау ... бар ... ... ... Сол ... ... барша, барлық т.б. жалпылау есімдігі кездеседі. Түрлену жүйесі
арқылы септік, көптік, тәуелдік жалғауларының әр ... ... ... тілдегі заңдылықтар ... ... ... ... шығу тегі ... ... ... есімдігі сан есім «бір» сөзінен пайда болған. Бастапқыда бір ғана зат
не ... ... ... ... сөзі ... ... мақсатына қарай
өзінің бірлік ұғымының үстіне ол заттың сапалық жағынан көрсеткішінің
белгісіз болу ... ... ... ... ... Кейіннен бұл
белгісіздік мағынасы сапалық ұғымға қарағанда ... ... ... ... мән ... болу ... көшсе керек» (7, 55).
Кей сөздердің шығу тегі туралы белгілі бір пікір кесіп айту ... ... қай ... ... ... түскен бір түрі емес пе екен
деген ой келеді.
Белгісіздік ... көне ... ... ... ... Тек ұғым ... сөздердің тіркесі, сөйлем түрінде ... ... ... белгісіздік есімдігінің екі түрі
қолданысқа енген. Әр түбіріне ... ... ким, ... ... арқылы белгісіздік мәнді категория жасалған деп ... һар ... дүр ... ... (22, ... әрқайсысы алып боп тұрады.
Ғариб, факир, иетимларын һар ким сурар (22, ... ... ... ... ... ... екі ... әр белгісіздік есімдігінің алдына ... ... ... және ... ... тіркесуі арқылы қазіргі
тілдегі белгісіздік ... ... ... пайда болған. Әр
белгісіздік есімдігі түбір тұлға күйінде де ... уа ... уа һар ... ... (22, ... ... әр мехнатқа салғыл.
Белгісіздік есімдігін де ХҮ-ХҮІІІ ғасыр жыраулар поэзиясынан да
кездестіреміз. ... ... ... ... ... ... жазда жайласаң.
Бірін қыста қыстасаң
Ал қолынды маларсың.
Алтын менен күміске! (6, 23).
Бұл жолдардағы «бірін» сөзі әрі ... әрі ... ... ... ... Тәуелденіп барып септеліп, атауыштық қызметте
жұмсалып тұр. Үмбетейде де бір түбірі арқылы жасалған белгісіздік ... бір жылы ... ... қырғанда, немесе
Бірі көнбей біріне,
Садыр кетті бөлініп (6, 78-79).
Жыраулар поэзиясында ... ... ... жиі де ... ... Бұл ... түрі Абай шығармасында да кездеседі.
Әр, әрқайда, әркім, кейбір, кейбіреу, бір, ... ... ... ... ... жиі ... ... үйден шыққанша,
Кейбіреу қояр көңіл ұққанша.
Бетім барда бетіме кім шыдар деп,
Кімі пандау келеді, кімі ... (13, ... ... ... ... ... кезеңінде поэзиядан
үлкен орын алғандығын білдік. Поэзия жанрында белгісіздік есімдігінің рөлі
зор екенін басып айта ... ... - ... ... ерте ... ... келе
жатқандығына қарамай, түп негізі есімдіктен өзге категорияға тән сөздерден
пайда ... анық ... ... ... ... пайда болу себебі және
даму жүйелеріне көңіл бөлу дағдысы ... ... ... ... ... тілдерінің тікелей қарым-
қатынасы нәтижесінде ... ... ... жиі ... ... бірі - парсы тілінен ауысқан «еш» сөзі. Парсы тілінің өзінде
болымсыз мәнде қолданылған (7, 56).
2. Түк сөзі адамның, малдың т.б. тірі ... ... ... ... уақ ... ... ... білдіреді. Түк сөзі - өзге
түркі ... осы ... ... Дым сөзі не ... деп, не су деп ... ... болып,
белгілі бір заттың болар-болмас қана ... ... ... ... сөзі ... пайда болған (7, 57).
Міне, осы түк пен дым сөздері сөйлеу қажетіне сай қолдану ... ... тән ... ... ... нәтижесінде есімдік сөздер
мағынасына ие болған. Негізгі лексикалық мағынасынан айырылып, тиянақсыз
мағынасынан ешнәрсеге, ... ... ... ... есімдіктер
дәрежесіне ауысқан.
Дәнеңе сөзі дә және неңе тұлғаларынан құралған. «Күлтегін жырында»
болымсыз есімдігі нең түрінде ғана ... ... йір ... ... ... нең ... йоқ (25, ... жерінде отырып керуен жіберсең, еш мұңың жоқ.
2. Нең ... ... ... (25, ... ... бай ... отырмадым!
Келтірілген мысалдардағы нең сөзі болымсыздық ... ... ... Осы ... ... ... ... да
кездестіреміз.
Яссауидің шығармасында һеч, һеш, нима, дим, шинемага ... ... ... ... ... һеч нима йоқ ... қолға.
Жалбарынсам дәнеңе жоқ жайған қолда.
2. Бу дуниада һеш кулмаин иурдим мана (22, 167).
Бұл дүниеде еш күлместен жүрдім міне.
Бұл мысалдардағы һеч, ... һеш ... ... ... ... ... ... түрлену жүйесіне түсіп,
субстантивтік және атрибуттық қызметте жұмсалғаны көрінеді.
Еділ бол да, Жайық бол,
Ешкімменен ұрыспа.
Жалғызбын деп шошымай,
Еш малшыға ... (6, ... ... ... ... дәнеңе деген болымсыздық мәндегі сөздерді
Абайдың да поэзиясынан да кездестіреміз.
Мысалы: Ешкім тимей өзіне,
Ағайынға қастанып (13, 430).
немесе: ... да ... ... аман ... жоқ ... (13, 363) ... ... еш түбірі негізінде заттық ұғымдағы болымсыздық есімдігін
көреміз. Ал атрибуттық ... ... ... мына бір ... ... ... Онегиннің ешбір бағы,
Өтіп кетті дүниенің отты шағы.
Сол секілді дым, түк сөздері Абай поэзиясыңда сындық ұғымда ... ... ... ... ... де ... бізге бір өлімнен
Басқа түк жоқ арнаған.
Өлімнің суық дым сиқы,
Жылы денем түк сезбес (13, 345-367).
Бұл сөздердің ... ... ... ... ... өрбіген
түрлері кездеспейді. Бірақ тіркесуі арқылы жасалған болымсыздық мағына
көрінеді.
Болымсыздық есімдігінің Абай ... да ... жиі ... қолданылғанын байқаймыз.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі есімдік және олардың атқаратын қызметтері24 бет
Ағылшын-қазақ тілдеріндегі есімдіктер және орын алмастырушы сөздер61 бет
Есімдік8 бет
Есімдік туралы8 бет
Есімдіктер25 бет
Есімдіктердің мағыналық топтары51 бет
Есімдіктердің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы27 бет
Қазақ тілі сабағында есімдіктерді оқыту әдістері33 бет
Қытай тіліндегі сұраулы есімдіктердің қайталануы.2 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь