Абайтану ілімінің қалыптасу тарихы

Жоспар

I.Кіріспе.

II.Негізгі бөлім.
1.Абай танудың алғашқы кезеңі.
2.Абайтану ілімінің қалыптасу тарихы.
3.Абай өлеңдерінің төңкеріске дейінгі жариялануы.

III.Қорытынды.
Кіріспе.
Қазақ әдебиетінің ұлы классигі Абай шығармалары революцияға дейінгі дәуірде-ақ әр түрлі бағыт-бағдарда пікірлер айтылып, там-тұмдап болса да зерттеу нысанасына іліне бастады. Бұл іспеттес әрекеттер ресми баспасөздер мек кейбір ғылыми жинақтарда, архивтік деректер көзі мен кейіннен табылған қолжазба нұсқаларда белгі берді. XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ елінің қоғамдық ойы мен дүниетанымның шын мәніндегі энциклопедиясына айналған Абай шығармалары жайлы әр түрлі бағдар таныта айтылған пікірлер де көбейе түсті. Мұнда Абайдың жеке басы мен әдеби мұрасын танып бағалауда өткен дәуірдің саяси-әлеуметтік жағдайына байланысты қоғамдық санадағы айла-шарғысы мол пікір таласының әр қилы лептері де сезіледі.
Халық мұңын жырлаған Абай поэзиясын революцияға дейін-ақ қазақ даласына әсері мол аса күшті рухани құбылысқа айналып та үлгерді. Туған халқының көкейтесті арманы мен мұңын жырлаған Абай өлендеріндегі гуманистік, ағартушылық сарындар сол түста-ақ халық санасын баурап, көкірек көзін ашуға бастады. Абай шығармалары баспасөз бен қолжазба көшірмелер арқылы көбінесе ауызша әр қилы жолдармен таралып жатты. Ал кейбір өлендері әнмен таралып, авторы беймәлім халықтық репертуарға айналып кеткенін орыс ориенталистері атап көрсетті де. Сол кезде-ақ ақынның жеке басын тану мен бағалаудан туған елеулі пікір таласы болып өткенін кейбір деректер көзі айғақтайды. Абайды, тіпті, әкесі Құнанбайды танып бағалаудың өзі де әр түрлі танымдар тұрғысында болуы сол тұстағы саяси-әлеуметтік өмір болмысына тікелей байланысты болатын.
Абай ержетіп, ел ісіне араласқан дәуірде де рушылдық идеологияның үстемдік етуі қазақ қоғамының таптық сана-сының оянып, қоғамдық ой-пікірдің жандануына тосқауыл жасады. Ал қазақ қоғамының үстем табы мен отаршыл үкімет күні өткен рулық идеологаяны өздерінің мүддесі үшін қылауын түсірмей сақтауға тырысты. Абайды және оның әдеби мұрасын дұрыс танып бағалауға рушылдық ой-сананың да белгілі дәрежеде зардабы тимей қоймады. Мұндай таным, әсіресе, рушылдық салт-сананың жыршысы болған тобықты руының ақыны Қуанышбай шығармаларында анығырақ байқалды. Ол Абайдың халық мүддесі үшін жүргізген идеялық күресін рушылдық салт-сана тұрғысынан бағалап, Абайды мүдденің бірден-бір күрескері ретінде танытып:
Абайдың әр білімі елден астпы,
Әр жерде-ақ сіздің елмен к,арсыласты.
Имансыз ит болмасаң өзің куә,
Талай тантық найманның көңілін басты.
Абайдан құтыларлық ебің бар ма,
Сендердің көмек болар кебің бар ма?
Балқыбек, Бақанаста съез болса,
Аттанған айып бермей күнің бар ма,
—дейді.
Яғни Абайдың Балқыбек пен Бақанаста болып өткен төтенше съездерде әділеттікті жақтап, елдің атқамінер жуандарымен күресін найман руына қарсы рулық тартыстың тұрғысынан қарайды. Ал шынында: «Көктума, Қарамола, Балқыбек съездерінде Абай әділетті үкім айтып, қалың халық бұқарасының мүддесін қорғайды» , Абай халық мүддесін, қорғауы себепті, оған Мұқыр сайлауында ескіліктің содырлы топтары қол жұмсайды. Мұндай ар ұялар сұмдық қылмысты әрекеттің бар сыры соңыра архивтен табылған Абайдың сенатқа жазған өтініш хатында толық ашылып, әшкереленіп отыр. Мұндай қаскөй әрекет халық арына қатты батып, Абайды ең алдымен тобықтылар емес, қайта Қуанышбайлар тобы тұқыртып отырған керейлер мен наймандар жақтап шығуында көп нәрсенің сыры жатыр. Яғни бұл оқиғалар қазақтың қалың елі Абайды өз мүддесін қорғаушысы ретінде ертерек танып, бағалай алғанын аңғартады.
Мұқыр сайлауында Абайды қара күштің қорлауына берген тобықты руының атқамінер-жуандары еді.
Бұл әрекетті рушыл ақын Қуанышбай:
Рас, Абайға біздің ел қылар қастык,
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. Алматы, 1948
2.Абай Қүнанбайүлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 18-6.
3.ӘуезовМ.Уақыт және әдебиет. Алматы,1962, 371-бет.
4.Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 17-6.
5. Абайдың революцияға дейінгі басылған өлеңдері жайлы. «Жұлдыз»,
1963, № 5, 147—153-6.
6.Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959, 6, 187-6.
7.Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай
позиясының тілі. Алматы, 1960.
8.Әуезов М. Абай Қүнанбаев.-Қазақ әдебиетінің тарихы.
Алматы, 2 том. 1961.
        
        Жоспар
I.Кіріспе.
II.Негізгі бөлім.
1.Абай танудың алғашқы кезеңі.
2.Абайтану ілімінің қалыптасу тарихы.
3.Абай өлеңдерінің төңкеріске дейінгі жариялануы.
III.Қорытынды.
Кіріспе.
Қазақ әдебиетінің ұлы классигі Абай шығармалары революцияға ... ... әр ... ... ... ... там-тұмдап болса да зерттеу
нысанасына іліне бастады. Бұл ... ... ... ... мек
кейбір ғылыми жинақтарда, архивтік деректер көзі мен ... ... ... ... ... XIX ... ... жартысындағы қазақ
елінің қоғамдық ойы мен дүниетанымның шын мәніндегі энциклопедиясына
айналған Абай ... ... әр ... бағдар таныта айтылған пікірлер де
көбейе түсті. Мұнда Абайдың жеке басы мен ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдайына байланысты қоғамдық санадағы айла-
шарғысы мол пікір таласының әр қилы лептері де сезіледі.
Халық мұңын жырлаған Абай поэзиясын ... ... ... ... мол аса күшті рухани құбылысқа айналып та үлгерді. Туған халқының
көкейтесті ... мен ... ... Абай ... ... сарындар сол түста-ақ халық санасын баурап, көкірек көзін ... Абай ... ... бен ... көшірмелер арқылы
көбінесе ауызша әр қилы жолдармен таралып жатты. Ал кейбір өлендері әнмен
таралып, ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетті де. Сол кезде-ақ ақынның жеке басын тану ... ... ... ... ... болып өткенін кейбір деректер көзі
айғақтайды. Абайды, ... ... ... ... ... өзі де әр
түрлі танымдар тұрғысында болуы сол тұстағы саяси-әлеуметтік өмір ... ... ... ... ел ... ... ... де рушылдық идеологияның
үстемдік етуі қазақ қоғамының таптық ... ... ... ... тосқауыл жасады. Ал қазақ қоғамының үстем табы мен ... күні ... ... идеологаяны өздерінің мүддесі үшін қылауын түсірмей
сақтауға тырысты. Абайды және оның әдеби мұрасын дұрыс ... ... ... да ... ... зардабы тимей қоймады. Мұндай
таным, әсіресе, рушылдық салт-сананың жыршысы болған тобықты руының ақыны
Қуанышбай ... ... ... Ол ... ... ... ... идеялық күресін рушылдық салт-сана тұрғысынан бағалап, ... ... ... ... танытып:
Абайдың әр білімі елден астпы,
Әр жерде-ақ сіздің елмен ... ит ... өзің ... ... ... ... ... құтыларлық ебің бар ма,
Сендердің көмек болар кебің бар ма?
Балқыбек, Бақанаста съез болса,
Аттанған айып ... ... бар ... ... ... пен ... ... өткен төтенше съездерде
әділеттікті жақтап, елдің атқамінер ... ... ... ... ... ... ... қарайды. Ал шынында: «Көктума, ... ... Абай ... үкім ... ... ... бұқарасының
мүддесін қорғайды» , Абай халық мүддесін, қорғауы себепті, оған Мұқыр
сайлауында ... ... ... қол ... ... ар ұялар сұмдық
қылмысты әрекеттің бар сыры соңыра архивтен табылған Абайдың сенатқа жазған
өтініш ... ... ... ... ... Мұндай қаскөй әрекет халық
арына қатты батып, Абайды ең алдымен тобықтылар ... ... ... тұқыртып отырған керейлер мен наймандар жақтап шығуында көп ... ... Яғни бұл ... ... ... елі ... өз ... ретінде ертерек танып, бағалай алғанын аңғартады.
Мұқыр сайлауында Абайды қара күштің ... ... ... руының
атқамінер-жуандары еді.
Бұл әрекетті рушыл ақын Қуанышбай:
Рас, Абайға біздің ел ... ... оның түбі ... ... ... оңа ма түбі оңбаған,
Талассақ мәртебеге біз таластық,—
— деп ол оқиғаға рушылдық сана тұрғысынан келіп, Абайдың ... ... ... Осы ... ... Қуанышбай ақын Құнанбайды
жұртқа дәріптей, мадақтай отырып, оның дінді ... мен ... ... ... ... еді деп ... ... елден озған біздің қажы,
Молда алып, дін үйретті қысы-жазы,—
— деп дін ... ... ... Немесе сол мақтаулы қажының
парадан, зорлықтан жиған малын:
Мың-мыңнан ауыл басы жылқы өреді,
Малы жүр Қүнекемнің жерге сыймай.
Уақ, керей, ... ... ... ... жері ... дец өмір бойы өз ... ... тұрғысынан көршілес рулармен жер үшін
қырқысып өткен зорлықшыл әрекетін өз ... ... ... ... Абайды да құнанбайшылдықты белсене іске асырушы ретінде көрсетіп:
Баласы ... ... не ... ... ... ... ... кесіп,
Мың-мыңнан айып алды топ бас сайын,—
— деп ... ... ... бұрмалауға барады. Қуанышбайға
Құнанбайдың кертартпа әрекетін өзінше ... деп ... ... ... ... ... Құнанбайды Қуанышбай сияқты Шортанбай ақын да
бағалап:
Дүғай сәлем айтамын
Тобықтыда Құнанбай,
Осы дәулет ... ... ... құр ...
— деп аға ... ... ... дін мен ескі ... ... ... ... осы теріс таным, жалған бағалауға сол түста қарама-
қарсы халықтық бағытты Шөже ақын ... ... ... әкім ретінде танығат Шөже ақын:
Болыпты бір ақсақ, таз және соқыр,
Құранды мысық сопы молда оқыр.
Болғанда ақсақ — ... ...... ... ... ... ... әрекетін халықтық тұрғыдан аяусыз әшкерелеп, әділ бағасын
береді. Қазақ қауымының ... ... ... ... ... ... әрі халықтық тұрғыдан бағалау әрекеті орын алған. Мұны Жетісу мен
Арқада көп таралған, авторы ... ... ... деген дастан мен атақты
«Біржан-Сара» айтысынан да көреміз.
Абайдың әлеуметтік бетін бүркемелейтін рулық салт-санаға қарама-қарсы шын
мәніндегі халықтық көзқарас Олжабай мен ... ... ... ... өткен
оқиғаны реалистікпен баяндайтын «Бипаның сөзі» атты дастанда айрықша
байқалады. ... ... ... үшін күре-суші халық қызы Бипаның
атынан ... баға ... Бипа — ... ... ... шыққан
момын шаруа қызы ретінде суреттелген. Қорлық пен зорлыққа ұшырағанда, оның
үміт етері мен сүйенері — Абай ... ... ... ... ... ... ... Бипа Абайды әділеттің қорғаушысы, бүкіл қазақ
елінің ортақ данышпаны ретінде таниды:
Абайға әділетті жетті ... ... ... бір ... ескі ... ... ... құтқарушы, әділеттің жақтаушысы Абай ғана
деп біледі.
Рушыл ақын Қуанышбай: «Абайдың әр ... ... ... деп оны ... ... ... ... дәріптесе, дастанның кейіпкері Бипа қыз:
Абайке, арызымды айттым сізге,
Данышпан даңқы шыққан бұл үш жүзге,-
деп Абайды бүкіл қазақ халқының құрметіне ие ... дана ... ... ... Абай ... ... күні ... дәстүріне қарсы күресуші әрі
махаббат тендігінің, қорғаушысы ретінде суреттеледі. ... ... де: ... ауыз Абай ... әділ сөзді
Жүреміз үлгі қылып жас пен кәрі,
Таласқан тар кезеңде бәйге әперген,
Абайды неге ұмытсын әйел табы,—
деп, Абайдың әйел ... ат ... ... ... ... ... ... пен жаңалық жаршысы, қазақ елінің ойшыл данасы ретінде таниды. ... де бұл ... ... ... ... шындық М. Әуезовтың «Абай
жолы» эпопеясының сюжеттік ... ... ... боп ... сөз болған ақындар мен кейбір шығармалар ертеден ел ішінде
ауызша таралып ... ... ... ... Ал Абай ... ... өз
басы мен әдеби мұрасы жайлы баспасөз бетіңде де пікірлер айтыла бастағанын
1898 жылы басылған «Қисса Біржан сал мен Сара ... ... ... ... ... ... кітаптан да көреміз. Мұнда айтылған
пікірдің салмағы— Абайдың пікірлес болған ән ... ... ... ... ... ... ... халқына мәшһүр болған «Біржан —
Сара» айтысында сөз болып, бағалауында жатыр.
Біржан — шын ... Абай ... мен ... халық арасында
таратушы өнер саңлағы. ¥лы ақынмен замандас ... ... ... ... осы ... ... танып бағалауы сол кездегі ... ... ... жоқ ... ... әйгілей түседі.
Ал Қуанышбай ақын Абайдың әлеуметтік бетін бүркемелеп, оны рулық мүдде
тұрғысынан ... ... ... жапа ... деп,
Жіберген жер аударып залымдардьі,
деп дұрыс тануы, ұлы ақынның әлеуметтік бетін халықты тұрғыдан ... ... алды ... ... еді ... ақындық өнерін бағалау да
Біржаннан басталады десе болғандай ... ... өз ... ойшыл,
құдіретті сөз өнерінің иесі ретінде танығандықтан:
Абайдай ... адам ... ... түпсіз дария көзің жетпес,—
дейді.
Абай заманында-ақ ақынның өз басы мен ... ... ... ... ... қарама-қарсы пікірлер күндердің күнінде дүбірлі талас-тартыстың
нышаны болатынынан белгі беріп жатқандай сезіледі.
Абайдың ... ... тану ... ақын шығармаларының баспасөзде біршама
жариялануы елеулі мәні бар құбылысқа айналды. Бұл әрекеттер өткендегі ресми
баспасөз орны мен ішінара ақын өлендерін баспасөз; ... ... ... адамдардың Абай мұрасын қатысы мен сол ... ... ... жайы ... еді ... ... ... та бе ре
алады. Абай мұрасының ... ... ... М. ... «Абайды
танудың басы, алғашқы адымдар революциядан бұрын басталған... Абайдың өмірі
мен ортасын еңбектерінің әр ... ... ... мәлімдеп отырған
үлкенді-кішілі танытқыш сөздерді де еске алуымыз керек», — деген пікіріне
сай Абай ... ... ... ... өлендері мен ол туралы
азын-аулақ деректердің ақын мұрасын таныту мен бағалауда елеулі мәні
барлығы ... сөз ... ... етеді.
Көлемі шағын болғанымен,Абай мұрасының революцияға ... ... ... ... ұғым ... ... ... бірі — «Дала
уәлаяты» газеті.
Газеттің Абай мұрасына қарым-қатысы тереңірек үңіле қарауды талап етеді.
Патша әкімдері мен ... ... ... қатысы, аз болса да,
газет бетінде басылған кейбір деректер мен ... ... ... Абай шығармаларының сол тұстағы қазақ даласында бірден-бір баспа
орны болып ... ... ... ... ... ... себебі де жай
ғана нәрсе болмаса керек. Үңіле ... оның ... ... жатқандай
сезіледі.
Абайдың «Дала уәлаятында» жарияланған «Жаз», «Болыс болдым, мінеки» деген
екі өлеңінің тағдыры да ... Бұл ... ... бір ... атынан жарияланса да, жұртшылық оны Абай өлеңі деп ... сол ... ... ... ... атынан
жарияланса да, бұл өлендер газет тарапынан редакцияланған екі ... ... ... ... ... нұқсан келтірген. Яғни суреттеліп отырған
саяси-әлеуметтік шындыққа сыншылдық көзбен ... Абай ... ... ... ... өлең жолдары редакция ... ... ... ... ... Абай ... ... таңбасы
өткірлене түскен жерлерін оқушы назарынан тасалауға ... ... ... ашығырақ көрінеді.
Мысалы, Абайдағы:
Күйішілерім сөз айтса,
Бас изеймін шыбындап,—
деген жолдарда образды түрде берілген ... ... ... сезіледі. Ал осы өлең жолдарын газет:
Күштілерге ұшырасуға
Кайраты жок, болған соң,
Бата алмайды шыбындап,—
деп өз танымына қарай жұмсартып, «өңдейді». Сол сияқты ... ... ... ... қымыз берсін деп («Жаз»),
немесе
Оңашада оязға
Мақтамаймын елімді.
Өз еліме айтамын,
Бергемін жок, деп белімді,—
деген әлеуметтік сарында ... өлең ... ... ... ... жай ... ... Абай өлендерінің бағыты газет танымына қайшы
келуден ... ... жайт деп ... ... ... ... демократиялық-ағартушылық жолды ұстаған Абай поэзиясының рухы,
ондағы халықтық сарындар қайшы келді. Атақты «Сегіз аяқта»:
Өтірік, ұрлық,
Үкімет зорлық,
Кұрысын көзің ашылмас,—
деп ... ... ... ... жазуы, немесе «Үшінші», «Жиырма
бесінші» сөзінде ұзақ жылдық отаршыл ойдың жемісінен ... ... ... деген іштей идеялық қарсылық ашық байқалады емес пе?
«Біраз сөз ... түбі ... ... туралы» (1899 ж.) деген ғылыми
негіздегі тарихи мақаласының жазылу себебі де «Түркістан уәлаяты» мен ... ... о ... ... ... ... ... танымдағы
мақалаларға қарама-қарсы жазылған еңбек екеніне көзіміз жете ... ... ... мақаланы Абай өз кезінде қазақ қауымында көп сөз ... ... ... ... ... тыс, ... жат ойға ... пікірдің
өріс алуына байлаңысты жазған сияқты. Себебі Абайдың осы ... ... ... ... ... ... ... газеттері сөз еткен бірнеше
мақалалардың жалпы сарыны осыны ... ... ... ... ... ... сөз» ... мақала мен Әбдірахманов Ахунның
«Қазақтардың асыл ... ... ... хикаяты» деген мақаласының
жариялануы, ел арасында қолжазба түрінде немесе ... ... ... ... кең насихатталуы да дәлел. Абай осы деректерде өріс
алып отырған ағымы теріс пікірлерді нақтылы тарихи деректер ... ... ... ... ... Газет уағыздауындағы қазақтың қайдан
шыққандығын, яғни қазақтың түбі арабтан, пайғамбар қауымынан ... ... ... ... Абай ... ... өз ... «Біздің
қазақтың ықыласы атасын арабтан шықты дегенді, яки бәни Исрайлдан шықты
дегенді ұнатқандай. Онысы, әрине, тауарихтан ... ... сол ... ... Ислам діні бұрынғы ата-бабаларды ұмыттырып, ... ... һәм ... жағы ... ... қалғандықтан болған
іс»,— деп тұжырымдайды. Бұл пікір Абайда жай ... ... ... ... ... көптеген тарихи мәліметтерге сүйене отырып айтылғаны мысал
ретінде келтірген нақтылы декектерден аңғарылды. Абайдың осы пікірінен соң
бұл лақаланың кімдерге ... да ашық ... тұр. ... ... ... ... уәлаяты» газетінде жарияланған Ескендір туралы
деректің бағытынан бөлекше жатуы да ескермейтін жайт емес.
Абайға ... ... ... ... тұсында өз өлеңдерінің «Дала
уәлаятында» бұрмалану жағдайы еріксіз секем алдырған. Абайдың өз өлеңдерін
өз тұсында ... ... ... ... ... газет «Дала уәлаятында»
бастырудаң қол үздірген себептің төркіні де осында ... ... ... ... Белослюдовтың: «Абай көзі тірісінде ... ... оның өз ... ... шектен тыс ықылассыздығы
болды. Ол шығармаларын баспасөз бетінде бастырмады, сол ... ... өзі ... соң ... қана ... халқына танылды»,— деп арнайы атап
өтетіні бар. Енді бір ... Абай көзі ... сөз ... ... де ... ... деген мәлімет те беріледі. Абай ... ... ... ... да, ... етіп ... өз творчествосында ұстанған ... ... ... мен сол ... ... ... деген кітаптар тілінің түгелдей
шұбарланып, рухының бұзылып шығу ... де ... ... көп ... ... Әрі ... бұл тұста әдеби тілдің тазалығы үшін ... шағы ... ... ... қап ... ... ... шығармаларының өмірлік құдіретіне кәміл сеніп, халықтың ой санасынан
терең орын алып ... ... де бұл іске оны онша ... ... Абай ... ... ... аударма өлең мен сол туралы әннің қазақ
сахарасында мол таралып, ... ... ... еніп кеткенін өз
көздерімен көріп таңданғандардың сөзі де ... ... ... ... көшірмелер арқылы немесе ауызша жатқа айту арқылы
таралып жатты. Абай өлеңдерінің революцияға дейін халыққа танылу жайы ... еді ... ... да сенімді де дәлелді жауап беретін нақтылы
деректер көзін шынында да ... ... ... ... осы күнге дейін Абайдың көзі тірісінде жарияланған өлеңі деп «Дала
уәлаяты» газетінде басылған:
1) «Семей уезі. Шыңғыс ... ... ... ... ... Көпбейіт деген жерге қонып жатқандағы түрі»,
2. «1888 жылғы май ... ... ... ... Семей облысы мен Жетісу
облысының, төтенше сьезі болғанда бір уездің ел билеушілерінің ... ... ... ... ... ... екі ... мен Шайхисламұлы
Жүсіпбек қожаның өз атынан иемденіп бастырған «Жігіттер, ойын арзан, күлкі
қымбат» деген Абай ... ғана атап ... ... ... ... жарияланған тағы да екі өлеңінін барлығын кейіннен ... ... отыр . Бұл екі ... де тағдыры Шайхисламұлы Жүсіпбек
жариялаған Абай өлеңінің тағдырына ... ... өзі ... ... етпей жүргенде, ақынның көзі тірісінде ... ... ... ... блан ... (1897 жылы ... қиссасында
кездесетін «Сынағандағы аттың сыны» («Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ»).
«Бүркітші» («Қансонарда бүркітші шығады аңға») деген атпен Абайдың ... ... ... ... аударарлық құбылыс. Бұл өлеңдер тағдыры
кейбір текстологиялық ауытқулардың ... ... ... ... ... ... ... аты-жөні берілмейді, тек қиссаның соңында:
Ажалға сабыр болса ықтияр,
Шығарамыз мұнан соң қисса «Бақтияр»,
Құдай берсе талай кітап шықса керек,
Қисса ... ... тағы ... ... беретіні бар. Келешекте «Бақтияр»», «Үш қыз» деген қиссалар
жазатыны жайында дерек беріп, осы себепті: «Атымызды бүл ... ... ... Осы ... ... ... ... қиссасы 1916
жылы Уфа қаласындағы «Шарқ баспасында» басылған ... ... Бұл ... бастырушы Бектұрған Сиқымбайұлы өлең езуші — ... ақын ... блан ... ... қыз бен ... жұмбақ айтысына құрылған.
Айтыстың негізгі тақырыбы — дін мәселесі. Бұл қисса да осы рухта ... ... — дін ... ... ... ... ... күнделікті тұрмыстан алып, оралымды шешен тілмен суреттеледі:
— Тағы да мен ... ... ... ... ... ... ... отыр үйдің сайрап,
Дарияның құрағы бар тұрған саулап,
Жел тисе жанып ... ... ... жұмбақтаса, оны:
— Болғанда ақылың — дария, кеудең — дүлдүл,
Басында сайрап тұрған тілің ... ... ... құрақтары—
Адамның қатты шыққан ашуы дүр,—
деп шешеді.
Бұл жұмбақ та қисса шығарушы ақындық емес, ел аузында айтылып ... ... ... Қисса авторы діншілдік идеяны жұмбақ
айтыстың түрін пайдалану арқылы өткізуге тырысқан. Айтыстың ... ... ... жігітке қосылады да, жігіттің ендігі арманы бір жүйрік
ат пен қыран құс екендігін айтады. ... ... ... ... тура ... ... жайын,—
деп, алғыр құс пен жүйрік аттың сипатын жоғарыда аты аталған Абайдың ... ... ... ... ... бұл ... Абай атынан
берілмейді, қисса авторы өз ... қып ... осы ... ... оқы, сөз ... ... көзі ... ұлы ақын өлендерін баспасөзде өз атынан
бастырып жіберген. Мүмкін ол кезде мұндай ... ... ... деп ұғынбайтын да шығар.
Қиссадағы Абай өлеңінде кездесетін өзгерістер, өлең ... орны мен ... жиі ... ... ... ... өлең жолдарының Қосылуы сияқты құбылыстар мұнда жиі ұшырасады.
Мысалы Абайда
Аяңы тұмақты алшы кигізгендей,
Кісіні бол-бол қағып ... ... ... тұмақы кигізгендей,
Шадыландырып жігітті күлгізгендей,—
болып, өлеңнің бірінші жолында бір сөз өзгерсе, екінші жолы түгелдей
өзгеріске ұшыраған. ... Абай ... ... ... ... ... да ... «Сынағандағы аттың сыны» деген
өлеңіндегі:
Қордан ақ, ... қара ... ... сайын жарау болса.
Сат десе мың тілдаға сатпас едім.
Кимайтын досым келіп қаламаса, —
деген бір шумақ өлең ... ... ... ... ... ... мен үйлесімсіз ұйқасынан да ... тұр. ... ... ... ... ... деген атпен берілген өлеңде
жоғарыдағы өлең ... ... мен ... ... ... бүл өлең 28 жол ... ... 52 жол боп молыға түскен. Қисса
авторы ... . ... ... ... қара, түлкі қызыл,
Ұқсайды қаса сұлу шомылғанға,—
деген өлең жолындағы көркемдіктің қуаты мол ақындық сөз өрнектеріне «өңдеу»
жасап, жаңа жолдар қосқаны мына өлең ... ашық ... ... ... ... ... ... жігіт қосылғанға
Аппақ бет, жалаңаш ет, құмырсқа бел
Бауырыңа кіріп кетер к,ымтағанда.
Ақыл, көрік, мінезі бірдей болса,
Бозбаланың арманы жоқ жалғанда.
Кадірі ... ... көп ... біле ... көп бақпасаң.
Калмай ма көңіліңізде айтқан сезім,
Бір ұстап әр сөзімді салмақтасаң ,—
деген өлең ... ... ... Абай өлеңіндегі танымалы жолдары
екені талассыз болғанымен, барлық өлең жолдары қисса авторының тарапынан
өзгеріске ... жай ... ... тұр. ... Абай «Әр сөзін бір
ойланып салмақтасаң»,— деп, тәуелді ... ... ... ... ... «Бір ... әр сөзімді салмақтасаң»,— деп, тәуелді жалғаудың
бірінші жағымен сөйлеп, ақын өлеңін өз ... ... мен ... тұр. ... авторы кейде Абайдың сөз өрнегіне дарынсыз еліктейтіні
де бар. Мысалы:
Канатын қара бүркіт жаюшы еді,
Түлкіні көрген жерден қағушы еді.
Болғанда ...... ... — бүркіт,
Астында жұмарланып қалушы еді
Түлкінің тұмсығына кез келгенде,
Алдырмай жер басарын қайтушы еді,
өлең жолдарында қисса авторы, ... Абай ... ... ... ... ... ... өрнектемек болған. Бұл жайт автордың өз
атынан жариялап отырған Абай ... өз ... ... ... ... көрсете түскен.
Оқушыны қызықтырып, ойландыратын нәрсе — 1897 жылы Қазанда басылған Абай
өлеңдері қисса авторының қолына ... ... ... ... екен деген
сұрақ.
Қисса авторы Абайдың басқа өлеңдерінен де ... ... ... бірен-
саран орын алған Абайдың кейбір өлең ... ... ... ... ... Бірақ Абай өлеңдері үйлесімін бүзып өзінше
омбылап жүруіне, өлең ... ... ... сөздердің өзгеріске
молырақ ұшырағанына қарасақ Абайдың жоғарыдағы екі өлеңі қисса авторының
қолына ел аузында біреуден-біреуге өтуі ... ... ... ... ... ат, ... ... қүштар елі арасында Абайдың
бұл екі өлеңі жатқа айтылып, кең ... ... ... ... ... етене боп бірге жасасып, оның бар қасиетін қалтқысыз таныған халық
ақыны Абайдың атқа берген сыны ... ... ... ... ... ... сынынан анағұрлым көркем, барынша тұрмыс шындығына, ... ... де ... өлең 1897 жылы ... басылуы Абайдың ақындық даңқының ертеден-ақ
шырқау алысқа жайылып, шығармалары ауызша, әрі қолжазба, ... ... ... ... бірге, көзі тірісінде-ақ бұрмаланып («Дала
уәлаяты», 1889, № 7,9,12), ... ... ... (Бектұрған
Сиқымбайұлы мен Жанұзақ ақынның Шайхисламүлы Жүсіпбек қожаның), ... ... ақын ... ... ... ... аянышты халде болғандығын айғақтайды.
Абайдың Бектұрған жариялаған екі өлеңінің тағдырына ұқсас ... ... ... ... ... ... бір топ Абай ... Зейнелғабидең ибн-Әміре әл-Жауһари әл-Омскауидің 1909 жылы Уфа
қаласындағы «Шарх баспасында» басылған «Насихат-Қазақия» ... ... мен 1909 жылы ... ... ... ... ... жинағынан да көреміз. Мысалы, «Сұлу қызда» басылған 20 жол ... ... ақ ... кең ... ... арқасында өрген
бұрым», «Жігіттер, ойын арзан, ... ... ... үш ... ... Абай өлендері Зейнелғабиден қолына түпнұсқасың сақтап қолжазба арқылы
жетпей, ел ... ... өту ... ... кей ... тек
сарыны ғана жеткенге ұқсайды. Бектұрған Сиқымбайұлының қолына Абай ... ... ... ... ... ... өз ... енгізсе, Зейнелғабиден жариялаған Абай өлеңдері ел ... ... ... ... бірсыпыра өзгерістерге ұшыраған.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ ... және Абай ... ... ... ... ... жинақ. Қызылорда, 1933, 18-6.
3.ӘуезовМ.Уақыт және әдебиет. Алматы,1962, 371-бет.
4.Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 17-6.
5. Абайдың революцияға ... ... ... ... ... № 5, 147—153-6.
6.Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959, 6, 187-6.
7.Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және ... ... ... 1960.
8.Әуезов М. Абай Қүнанбаев.-Қазақ әдебиетінің тарихы.
Алматы, 2 том. 1961.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпкерлік және кәсіпкерлік капитал42 бет
Мемлекеттің жалпы түсінігі, мәні, белгілері17 бет
Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі93 бет
Сөйлеу әрекеті онтогенезі: лексикалық мағынаның шығуы мен дамуы162 бет
Торайғыров сұлтанмахмұт4 бет
Қазақстан Республикасындағы сайлау технологияларының даму ерекшеліктері117 бет
Қазақстан Республикасындағы қаржы нарығының қалыптасуы,және қызмет атқару механизмдері48 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстандағы кеңестік мәдениет ошақтарының қалыптасуы78 бет
Қытайтану (синология) жайлы61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь