Қала мен ауыл-село социологиясы

Адамдардың бүкіл қоғамдық өмірі мен іс-әрекеттері белгілі бір әлеуметтік-территориялық қауымдастықтар - жеке адам өмірінің басты формасы мен шарты. Адамзат қауымдастықтарының ру-тайпалық, халықтық, ұлттық және таптық сияқты тарихи формаларының бәрәнің негізгі бір белгісі әлеуметтік-территориялық бірлестік болып келеді, өйткені ол қауымдастықтардағы адамдардың экономикалық, әлеуметтік-саяси, тарихи және рухани-идеологаялық қарым-қатнастары белгілі бір мекенжайларда, географиялық ортада ғана іске асады. Сондықтан адамдардың түрліше мекенжайларының қоғамдық мәнін ашып көрсетудің маңызыі зор.
Тарихи мәліметтерге қарағанда, адамдардың алғашқы тұрақты мекенжайлары егіншліктің шығуымен байланысты болған көрінеді, ал одан бұрынғы аң аулаушылық, мал өсірушлік шаруашылықтарымен, т.б. айналысқан кезде көшіп-қоңып жүруге байланысты тұрақты мекенжай болмаған. Ірі мекенжай ретінде қала сауда-саттық және қолөнер кәсіптерінің шығуына байланысты пайда болды.
        
        XII. ҚАЛА МЕН АУЫЛ-СЕЛО СОЦИОЛОГИЯСЫ
1. Қала ттен ауыл-село - адамзат мекенжайының тарихи түрлері.
2. ... ... қала мен ... даму ... ... ... ауыл-селоның әлеуметтік-экономикалық және мәдени
проблемалары.
4. Қала иен ауыл-селоның және ... ... ... ... ... ... * *
Адамдардың бүкіл қоғамдық өмірі мен іс-әрекеттері ... ... ... - жеке адам өмірінің басты формасы
мен шарты. Адамзат қауымдастықтарының ру-тайпалық, халықтық, ... ... ... тарихи формаларының бәрәнің негізгі бір белгісі әлеуметтік-
территориялық ... ... ... ... ол ... ... әлеуметтік-саяси, тарихи және рухани-идеологаялық
қарым-қатнастары белгілі бір мекенжайларда, географиялық ортада ғана ... ... ... ... мекенжайларының қоғамдық мәнін ашып
көрсетудің маңызыі зор.
Тарихи мәліметтерге қарағанда, адамдардың алғашқы ... ... ... ... ... көрінеді, ал одан бұрынғы аң
аулаушылық, мал ... ... т.б. ... ... көшіп-
қоңып жүруге байланысты тұрақты мекенжай болмаған. Ірі ... ... ... және ... ... шығуына байланысты пайда болды.
Демек, адамзаттың өз мекенжайларын тіршілік қажеттеріне қарай орналастыруын
табиғи-тарихи ... ... ... деп ... ... ... ... сипаты мен орналасуы табиғи-географиялық
жағдайлармен анықталған болса, ал уақыт озған ... ... ... ... ... ... тұрақты өмір сүру орнына
айналған сайын оның бұл мекенжайымен екі арадағы тәуелділік механизмі де:
жұмыс, ... ... т.б. ... да күшейе түсті, ал қоғам дамыған
сайын бұл тірршілік механизмдерінің тәуелділік байланысының ... ... енді ... ... қоғамда мекенжайлардың жоғарыда айтқан негізгі екі түрінен
(қала мен ауыл-селодан) басқа ... де ... ... Атап ... ... ауыл-селодан басқа тағы да қала типтес ... ... ... ... ... пайда болды. Бұлар өнеркәсіптің дамуының
салдары ... ... ... ... ... ... айыру қиынға
соғады, өткені олардағы әлеуметтік тұрмыс жағдайлары өте ұқсас ... ... ... ... адамдардың тұрмыстық қажеттеріне және
объективтік сақсат-мүдделеріне байланысты елеулі айырмашылықтар бар екенін
көреміз.
Олардың ... ... ең ... ... ... ... О ... қаланың ауыл-селодан
бөлінуінің өзі өндірістік іс-әрекетке байланысты болды. Ауыл шаруашылығына
қарағанда өнеркәсіптік еңбектің табиғатпен ... ... Ауыл ... үшін табиғат жағдайларының әсері басым болса, ал өнеркәсіптік
еңбек үшін табиғат тікелей ... ... ... ... ... бар ... ғана іске аса ... Қала адамзат дамуының ... ... ... ... жасаған «элемент» болып табылады.
Қаланың салынуы меншік формасының эволюциясына ... ... ... ... сапа жағынан жаңа
формалары пайда болады, яғни ... ... ... ... — қолөнерші
дуниеге келеді. Сөйтіп меншіктің ... ... ... ... де ... сәйкес адам ... ... ... ... ... бөліну процесі сондай-ақ еңбектің материалдық
және рухани түрлеріне (ақыл-ой және дене ... ... ... ... ... қала негізінен таптық қоғамның шығуымен байланысты
пайда болды деуге ... ... ... қала сауда мен колөнердің
орталығы болса, орта ... ... ... әрі ... дами ... ... қалаларда өндіріс дамып, түрлі елдер арасындағы ... ... ... Жаңа ... (XIX ғ. ... ... орталығы болумен қатар өкімет билігінің символы ретінде пайда болып
дамыды, озат қоғамдық идеялардың орталығына айналды. XIX ғ. аяғы мен XX ... ... пен ... ... дамуы қалалар мен қала
тұрғындарының санының күрт өсуіне себепші болды. XX ... ... ... ... ... мен ... ... тұрғын халықтың
мүдделерінің түйдектеле ұштасқан әлеуметтік-территориялық мекенжайына
айналды: ... ХХ ... ... ... жаппай пайда болу
ғасыры деп атауға да болады. Қалалардың дамуының тағы бір ... ... мен ... ... ... ... т.б. өріс
алуы болып табылады.
Қала мен ауыл-селоның баршаға ... ... жоқ. ... ... ... ... биік үйлері т.б. бар, қолдан ... ... деп ... ... ... медениеттің (цивилизацияның)
орталығы деп түсінеді, ал саясатшылар қала саяси ... ... ... ... қала ... қарым-қатынастардың делдалы
дейді,т.с.с.
Қала мен селоның анықтамасының алуан түрлілігіне байланысты ... ... ... ... бойынша анықтауға әрекет
жасалды. Ол ... - ... ... ... тарихи,
құқықтық, архитектоникалық (құрылыстық), т.б. белгілері.
Бұл ұғымдардың сондай-ақ социологиялық та ... ... ... ... қала мен ... ... әлеуметтік
кұрылым екенін естен шығармау қажет. Атап айтқанда, қаламен ауыл-село
мекенжай ... ... ... ... ... адамды әлеуттендіру ортасы
болып табылады, өйткені адам белгілі бір әлеуметтік сапаларды сол ... ... кез ... типі адам ... ... асу ортасы. Осы тұрғыдан алғанда, мекенжайдың ... ... ... ... ... ... көрінісі болып
табылады.
Сонымен, қала не ауыл-село адамның өмір тіршілігі іске асатын тікелей
орта ретінде, кең ... ... жеке ... ... ... даму ... ... асырушы мекенжайлар болып табылады. Жеке
кәсіпорынға қарағанда, мекенжай адам өмірінің барлық салаларын - ... өмір ... ... ... т.б. іске ... ... ... табылады.
2. Қазіргі заманғы қала мен ... ... ... ... ... ... ... түрде ескеретін бір жағдай - ол
мекенжайлардың урбанизация деп аталатын процеске ... ... urbanus – ... ... сөзден шыққан французша urbanisation деген
сөз) қалалардың қоғам өміріндегі, дамуындағы рөлініңғ тарихи арту ... ... ... ... ... ... ... қала мен
ауыл-селоның айырмашылығы ең алдымен материалдық өндірістің формасымен,
экономикалық өмір ... ... ... ... Қала қазірде де өнеркәсіп пен сауда-саттык орталығы, осыларға
байланысты өнеркәсіптік жұмыс орындарының шоғырланған жері, ал ауыл-село ... ... ... пен ... ... ... ... формасы қала мен ауыл-селоның тек
негізгі, басты айырмышылығы ғана. Іс ... ... ... да ... ... бар - олар мәдени, оқу-білім дәрежесіндегі, тұрмыстық
жағдайларындағы, күнделікті мінез-құлқы мен ... ... ... және ... ... анықталады.
Мәселен, қалада тұрғын үй мәселесінде толып жатқан қиындықтар кездеседі,
жұмыссыздық, ... ... т.б. көп. Ал ... ... өзгешелеу
– онда тұрғын үй мәселесі жөнддеу, нашақорлық, қылмыскерлік аздау, ондағы
жанұялық, көршілік т.б. ... да ... ... ХІХ ғ. ... күшейе түсті де мұның өзі тұрғын
халықтың қалаларда шоғырлануын тудырды, ал бұл ... ... ... ... ... ... ... мен байланыс
кұралдарының меддицина мен ... т.б. ... ... ... ... ... ... елдерді, әсіресе индустриялық ... ... ... ... кезінде тек өнеркәсіптің дамуы ғана
емес, сондай-ақ, ғылыми-техникалық, шикізатты өңдеудің, ... ... да ... ... ... ... ... 1978 жылы АҚШ-та
қала халқының саны бүкіл тұрғын халықтың 73,5%, ФРГ-да 92,9%, Ұлыбританияда
76,3%, Францияда 68,3%, ... 66,9% ... Ал ... қала ... ... 1978 ... ... 6,5 есе өсіп, 26,3 млн-нан 171,7 ... ... ... ... ... қарай оның мөлшері 64%-ке жетті («Философский
энциклопедический словарь», М., 1983г.)
Қалалардың ... ... ... түрліше материалдық және рухани
өндіріс формалары мен түрлерінің шоғырлану және бірігу ... ... ... ... мен ... ... ... байланыстардың күшеюінен туатын әлеуметтік құбылыс.
Бұл прецесс ірі қалаларда, өндіріс ... ... тез ... оларда әлеуметтік-саяси экономикалық және ... ... ... байланыстар, түрлі халықтардың арасындағы
дәстүрлер мен ... ... тез іске ... процесіне тән бір белгі – жаңа қалалардың көбеюі. Бұл
продесс біздің елге де тек ... ... ... ... (1989 жылға
дейін) 1481 жаңа қалалар ... ... Сол ... ... ... ... жас ... пайда болды. Урбанизация дәуірінде қалалар тек
сан жағынан ғана ... – олар ... ... ... ... ... жоғарыда келтірілген экономикалық саяси-әлеуметтік және мәдени-
тұрмыстық факторлар ірі қалалар мен орталықтарда жасалады. Сол ... ... ... ... ... саны Жер ... 170-тен асақан.
Қала мен ауыл-село социологиясын зерттегенде қалалық мекенжайдың
көлемін білудің маңызы зор. ... ... ... сипаттама беру
екі негізде (екі белгі бойынша) жүргізіледі: а) бұл мекенжайдың тұрғын
халқының ... ә) ... ... ... қарай бөлінуі (жұмысшылардың,
қызметкерлердің және олардың отбасы мүшелерінің кәсіптік проценті).
Социолог У.М. Ысқақов осы белгілер бойынша ... ... ... ... - үлкен, орташа, кіші қалаларға бөледі. Қазақстан қалаларының
18-21,9%-ті тұрғын халқы 100 мыңнан ... ірі ... ... ... республиканың қалалық тұрғын халқының 56%-ті шоғырланған. Бұл
топқа облыс ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Бұл топта көп салалы өнеркәсібі бар Алматы, Қарағанды,
Шымкент, Павлодар, Өскемен сияқты қалалар бар.
Орташа топқа ... ... көп ... Бұл ... р^^
.щ^^ликаш»щбарлыққіалаларыньщ 12,1%-ізқ^аіЗіш: ... ... ... қала ... ... а- тамы ... Орташа топқа
жататын Жезқаған,» 1.4-лдықорған, Кентау, Балқаш, Зыряновск және т.б. решу
бликада пайдалы қазба байлықтарды өңдейтін ... ... ... ... Республиісаның ісіпгі және үсақ н шалары ... ... ... ... ж?іш 35,3%-ін күрады - оларда барлық қала
тұрғындарының 11,7%-ті өмір сүреді. ... ... ... ... ... қалалары (Жаңатас, Жетіғара, Лисаковск және т.б.), мүнай, хшлия
ауыл шаруашылық енімдерін өңдеу г зсшорындары бар қалалар» тұрғын халқының
саны ... і. ... қала лары ... ... ... миллионнан астам
-1,300 мыңнан 500 мыңға дейін - 5; 200 мыңнан - 300 мьщзра ічтшн - 6; ... 200 ... ... 50 мыңнан 100 мыща лей-н-11 (Жүмасүлтанов ... ... - ... ... ... к.з л?п\ш:сшылаі)тұрады.
Ауыл- лл ^;аншыкканбұлж\Тіі!іыспіы.т-др>і:^
көсшорыядарда жұмыс істегенімен. ... ... • -_' ... ... жаңа ... ... ... ғана себепшісі емес екен. Ол сонд.
мекекжайлардың қала-село деп аталатын жеке «нүктіП түрлерінен ... ... жаңа ... ... ... ... Бұл ооңғы аса ірі қала
мен оның төщраг. бірнеше ұсақ ... ... ... ... ... ... ... бол^г табылады. ... ... ... ... ... ... қоса бір ... деуге балады.
Жекекяталарменагломерацижш.рдыңөміріндежалгіыл:о);й жеке-дара
ироблемалар бар. Олар үшін ... ... і ... орта мен ... ... көшіл келупгіж/рдіп сщісіп ... ... ... ... ... ... күнделікті тұрмысы мен
карі.'М* к&тына(ьмдұрысүжшдастырут.т.жатадь^Соныменқата.рл«;ко-дара ... да бар. Ірі ... ... ... өндірістік және мәдени-
тұрмыстық проблемаларды өзар;ч ... ... ... кіші ... ... тиімді пайдалану, тұрғын үй мәселелорін және коммуна
лді >'К қызмет көроетуді ... т.т. ... ... ... ... болады,
ал бұл цроблема ол кэланың тұріындарьят бааганамен, мәдени кызмет көрсету
мекемелерімен, ... ч ... ... Сол ... ... ... тұру епгі қалаларға караіанда алдекайда колайсыз болып келеді, ал
мүиыі і бөрінің салдары ... ... ... бейім тұратыны.
3. Ауыл-селоның өзіне тән негізгі қызметі - адамзаттыд ііршілігі үтпін
кажет азьщ-түлік өндірш, қогамды асырау екенлігі,' ауыл ... ... ... ... ... ... еместігі ежелден белгілі.
Бұл ... ... ... үшін ... дүрыс игерііт, азык-түлік ендіруде
ауыл-село мекенжаіілсіря.л^ тиімці орналасггырын, дамытудыңмаңызы ерекііге
зор. ^"азіогі ... ... ауьш ... ... жолт ... ... үшш сжан іолзкег көрсететін төміржол, аятожол. әуе жолы ... т,б. ... ... ... сонғы 100 жыл шайа.сында ауыд-село ка ла
үипіі дозорлық кызмет аткарьш келеді, г^т кңл2 ... ... гөрі одан ... кеп ... келеді. Мүның
басіъг себебі тұргындардың селодан қа лаға кешуі ұдайы орын альш келеді
Окыту, төрбиелеу, ... ... беру ... ісетеіін каржыны негізінен
ауыя-село көтереді, ал қалаііа ауыскан адамдардың ... ... ... қала ... келедіі
Бішміздің ауыл-сено шаруасының бүгін тандағы тіршілшнің тарихы сшау 20-
30 жылдардан басгаладьь Сол ... ... ауыл ... ... оң нәтижесімен бірге теріс жактары да болды: ... ... елді ... ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениетті дамьпуға
жағдай жасаса, ейншісі, «асыра сілтеу болмасын, аша тұяк ... ... ... ... ... ... миллиондаған казак
шаруаларының аттан кырылуынаі шетелдергё кашуына өкеп ... ... ... ... ... ... ие ... Коллективтендірудің алғашқы
жылдарьгада ... ... ... езгерту үіпін көп жұмыс
жүргізудід нөтижесінде колхозшылар мен ... ... Отан ... жвне ... алдында яган аякюй еңбек етуге уйрене бастады — ... қиын ... ... мен елді ... неіізінен солардың жанкифлық
енбеіі болды. Алавда сетысган ... 50-60 ... ... коллжггівтік мешгйк пен енбекке деген ынтасы
біртіндеп елеірей бастада/«ауырдың ... ... ... ... ... ... шаруа колхоз жрйысывн ад Ісям деп карамай,
бригадирдщ «нарядын», тапсырмасын орындауға ғана ... адам ... ... шаруашылықтың негізгі субъектісінің (тұлгасынын) енбекке
дегенбүлышасызкатынасыныңсебебі 50-60 ... ... ... ... ... ... «айңайламай
коллективтеядіру» (тихая кол.чектизизация) деп атаган бұл өзгеріс МТС-тарды
жою, елді жаішай «жүгерілендіру» ... ... ... нөтижесінде
шаруашылықтарды ірілендіру, бір жерге шогырландыру, колхоздарды совхоздарга
айналдыру, сөйтш болгішіъі жоғ;меілх-гоіхшлардыжшын,зрімекшскайларға
гапііру ... ... ... Туып ... мекенінен айрылкш,
амалсыз көигкея ... т ... ... ... ... ... асайііілымдар, бау-бакдіалар боскапды. Кетібір жерлерде а>ъіл-село
тұрғындарынын; мал үстау, үй мэ ез>і егісгік
егу іігудделері ... көп этаж ды ... ... шаруал£*|?Ді
соларға көпгіру практикасы орын алды - бұл негізшен соійс^ орталықтары мен
бөлЪдше орталықтары саяалған ... посе ... ... ... ... жааЩй совхоздарға айналдырып, колхоз шаруасын с

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Білім беру социологиясы14 бет
Білім және қоғам16 бет
Дін жайлы жалпы түсінік7 бет
Дін социологиясының қалыптасуы мен дамуы19 бет
Еңбек социологиясы16 бет
Жеке тұлғаның даму психологиясы4 бет
Мәдениет әлеуметтануы19 бет
Отбасы жас ұрпақты әлеуметтендіру институты ретінде185 бет
Отбасы туралы жалпы ұғым. Отбасы социологиясы12 бет
Социология ( оқу құралы )501 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь