Қала мен ауыл-село социологиясы


Адамдардың бүкіл қоғамдық өмірі мен іс-әрекеттері белгілі бір әлеуметтік-территориялық қауымдастықтар - жеке адам өмірінің басты формасы мен шарты. Адамзат қауымдастықтарының ру-тайпалық, халықтық, ұлттық және таптық сияқты тарихи формаларының бәрәнің негізгі бір белгісі әлеуметтік-территориялық бірлестік болып келеді, өйткені ол қауымдастықтардағы адамдардың экономикалық, әлеуметтік-саяси, тарихи және рухани-идеологаялық қарым-қатнастары белгілі бір мекенжайларда, географиялық ортада ғана іске асады. Сондықтан адамдардың түрліше мекенжайларының қоғамдық мәнін ашып көрсетудің маңызыі зор.
Тарихи мәліметтерге қарағанда, адамдардың алғашқы тұрақты мекенжайлары егіншліктің шығуымен байланысты болған көрінеді, ал одан бұрынғы аң аулаушылық, мал өсірушлік шаруашылықтарымен, т.б. айналысқан кезде көшіп-қоңып жүруге байланысты тұрақты мекенжай болмаған. Ірі мекенжай ретінде қала сауда-саттық және қолөнер кәсіптерінің шығуына байланысты пайда болды.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




XII. ҚАЛА МЕН АУЫЛ-СЕЛО СОЦИОЛОГИЯСЫ

1. Қала ттен ауыл-село - адамзат мекенжайының тарихи түрлері.
2. Урбанизация дәуіріндегі қала мен ауыл-селонын даму ерекшеліктері.
3. Қазіргі заманғы ауыл-селоның әлеуметтік-экономикалық және мәдени
проблемалары.
4. Қала иен ауыл-селоның және табиғаттың қарым-қатынасын үйлестіру —
қазіргі әлеуметтік-экономикалық проблема.

* * *

Адамдардың бүкіл қоғамдық өмірі мен іс-әрекеттері белгілі бір
әлеуметтік-территориялық қауымдастықтар - жеке адам өмірінің басты формасы
мен шарты. Адамзат қауымдастықтарының ру-тайпалық, халықтық, ұлттық және
таптық сияқты тарихи формаларының бәрәнің негізгі бір белгісі әлеуметтік-
территориялық бірлестік болып келеді, өйткені ол қауымдастықтардағы
адамдардың экономикалық, әлеуметтік-саяси, тарихи және рухани-идеологаялық
қарым-қатнастары белгілі бір мекенжайларда, географиялық ортада ғана іске
асады. Сондықтан адамдардың түрліше мекенжайларының қоғамдық мәнін ашып
көрсетудің маңызыі зор.
Тарихи мәліметтерге қарағанда, адамдардың алғашқы тұрақты мекенжайлары
егіншліктің шығуымен байланысты болған көрінеді, ал одан бұрынғы аң
аулаушылық, мал өсірушлік шаруашылықтарымен, т.б. айналысқан кезде көшіп-
қоңып жүруге байланысты тұрақты мекенжай болмаған. Ірі мекенжай ретінде
қала сауда-саттық және қолөнер кәсіптерінің шығуына байланысты пайда болды.
Демек, адамзаттың өз мекенжайларын тіршілік қажеттеріне қарай орналастыруын
табиғи-тарихи заңдылық процесінің нәтижесі деп қарастыру қажет: алғашқы
кездерде мекенжайлардың сипаты мен орналасуы табиғи-географиялық
жағдайлармен анықталған болса, ал уақыт озған сайын әлеуметтік-экономикалық
факторлармен анықталатын болды. Мекенжай адамның тұрақты өмір сүру орнына
айналған сайын оның бұл мекенжайымен екі арадағы тәуелділік механизмі де:
жұмыс, жанұя, денсаулық, т.б. жағдайлары да күшейе түсті, ал қоғам дамыған
сайын бұл тірршілік механизмдерінің тәуелділік байланысының кейбіреулері
нығая түссе, енді біреулері әлсіреді.
Қазіргі қоғамда мекенжайлардың жоғарыда айтқан негізгі екі түрінен
(қала мен ауыл-селодан) басқа түрлері де пайда болды. Атап аштқанда, қала
мен ауыл-селодан басқа тағы да қала типтес селолар (поселкалар), қала
маңындағы ауыл-селолар дегендер пайда болды. Бұлар өнеркәсіптің дамуының
салдары болып табылады. Кейде ондай ауыл-селоларды қаладан айыру қиынға
соғады, өткені олардағы әлеуметтік тұрмыс жағдайлары өте ұқсас болып
келеді. Дегенмен олардың арасында адамдардың тұрмыстық қажеттеріне және
объективтік сақсат-мүдделеріне байланысты елеулі айырмашылықтар бар екенін
көреміз.
Олардың арасындағы айырмашылықтар ең алдындағы әлеуметтік-
экономикалықұ факторларға байланысты. О баста қаланың ауыл-селодан
бөлінуінің өзі өндірістік іс-әрекетке байланысты болды. Ауыл шаруашылығына
қарағанда өнеркәсіптік еңбектің табиғатпен байланысы өзгеше. Ауыл селода
мекенжай үшін табиғат жағдайларының әсері басым болса, ал өнеркәсіптік
еңбек үшін табиғат тікелей еңбек объектісі болмайды. Өнеркәсіптік еңбек
базары бар жерде ғана іске аса алады. Қала адамзат дамуының табиғаттан
тәуелділігін жеңудің формасы, қоғам жасаған элемент болып табылады.
Қаланың салынуы меншік формасының эволюциясына байланысты;
қызметкердің өндіріс құрал-жабдықтарымен байланысының сапа жағынан жаңа
формалары пайда болады, яғни жұмыс істеуіш меншік йесі — қолөнерші
дуниеге келеді. Сөйтіп меншіктің түрлі формасы өндірістің өзінің де және
соған сәйкес адам мекенжайлар факторы болып табылады.

Қаланың ауыл-селодан бөліну процесі сондай-ақ еңбектің материалдық
және рухани түрлеріне (ақыл-ой және дене еңбектеріне) бөлінуінен де
байланысты болды. Демек, қала негізінен таптық қоғамның шығуымен байланысты
пайда болды деуге болады: ертедегі дүниеде қала сауда мен колөнердің
орталығы болса, орта ғасырлар тұсында қалалар әрі қарай дами түсті -
европалық қалаларда өндіріс дамып, түрлі елдер арасындағы сауда
қатынастарының орталығына айналды. Жаңа Дәуірде (XIX ғ. дейін) қалалар
сауда орталығы болумен қатар өкімет билігінің символы ретінде пайда болып
дамыды, озат қоғамдық идеялардың орталығына айналды. XIX ғ. аяғы мен XX ғ.
басында өнеркәсіп пен қатынас жолдарының дамуы қалалар мен қала
тұрғындарының санының күрт өсуіне себепші болды. XX ғасырда қалалар бүкіл
қоғамның еңбек ұғымдары мен мекемелердің, жалпы тұрғын халықтың
мүдделерінің түйдектеле ұштасқан әлеуметтік-территориялық мекенжайына
айналды: Сондықтан ХХ ғасырды қалалық мекенжайлардың жаппай пайда болу
ғасыры деп атауға да болады. Қалалардың дамуының тағы бір манызды факторы
ғылым мен мәдениеттің, транспорттың, тұрмыстық қажеттіліктердің, т.б. өріс
алуы болып табылады.
Қала мен ауыл-селоның баршаға бірдей ұғымы жоқ. Мәселен, географтар
қаланың көшелері, үлкен биік үйлері т.б. бар, қолдан салынған үлкен
мекенжай деп анықтаса, тарихшылар қаланы медениеттің (цивилизацияның)
орталығы деп түсінеді, ал саясатшылар қала саяси басшылық орталығы деп
анықтайды, экономистер қала экономикалық қарым-қатынастардың делдалы
дейді,т.с.с.
Қала мен селоның анықтамасының алуан түрлілігіне байланысты олардың
бір-бірінен айырмашылығын бірнеше белгілері бойынша анықтауға әрекет
жасалды. Ол белгілер - лигнгвистикалық (тілдік), статистикалық тарихи,
құқықтық, архитектоникалық (құрылыстық), т.б. белгілері.
Бұл ұғымдардың сондай-ақ социологиялық та айырмашылықтары бар.
Бұлардың айырмашылығын анықтағанда қала мен ауыл-село күрделі әлеуметтік
кұрылым екенін естен шығармау қажет. Атап айтқанда, қаламен ауыл-село
мекенжай ретінде адамды қоғам өміріне үйрету, адамды әлеуттендіру ортасы
болып табылады, өйткені адам белгілі бір әлеуметтік сапаларды сол жерде
қалыптастырады, мекенжайдың кез келген типі адам тіршілігінің тікелей
жүзеге асу ортасы. Осы тұрғыдан алғанда, мекенжайдың әлеуметіік функциясы
(қызметі) қоғамның біртұтас әлеуметтік системасының көрінісі болып
табылады.
Сонымен, қала не ауыл-село адамның өмір тіршілігі іске асатын тікелей
орта ретінде, кең мағынада алғанда, жеке адамның, тұрғын халықтың
әлеуметтік даму процесін жүзеге асырушы мекенжайлар болып табылады. Жеке
кәсіпорынға қарағанда, мекенжай адам өмірінің барлық салаларын - қоғамдық,
мәдени өмір салаларын, оқу-білімді, тұрмысты, т.б. іске асыратын тіршілік
ортасы болып табылады.

2. Қазіргі заманғы қала мен ауыл-селоның әлеуметтік құрылымы мен
атқаратын қызметік зерттегенде міндетті түрде ескеретін бір жағдай - ол
мекенжайлардың урбанизация деп аталатын процеске ұшырағандығы. Урбанизация
(латынша urbanus – қалалық деген сөзден шыққан французша urbanisation деген
сөз) қалалардың қоғам өміріндегі, дамуындағы рөлініңғ тарихи арту (өсу)
процесін білдіреді. Қазіргі кездегі негізгі мекенжайлар ретінде қала мен
ауыл-селоның айырмашылығы ең алдымен материалдық өндірістің формасымен,
экономикалық өмір ерекшеліктерімен анықталатынын жоғарыда атап
көрсеткенбіз. Қала қазірде де өнеркәсіп пен сауда-саттык орталығы, осыларға
байланысты өнеркәсіптік жұмыс орындарының шоғырланған жері, ал ауыл-село –
шаруашылық өндірісінің (егіншілік пен ауылшаруашылығының) жері.
Алайда, материалдық өндірістің формасы қала мен ауыл-селоның тек
негізгі, басты айырмышылығы ғана. Іс жүзінде олардың басқа да толып жатқан
айырмашылықтары бар - олар мәдени, оқу-білім дәрежесіндегі, тұрмыстық
жағдайларындағы, күнделікті мінез-құлқы мен ойлау, сөйлеу сипатындағы
әлеуметтік-кәсіптік және демографиялық айырмашылықтармен анықталады.
Мәселен, қалада тұрғын үй мәселесінде толып жатқан қиындықтар кездеседі,
жұмыссыздық, қылмыскерлік, нашақорлық, т.б. көп. Ал селода жағдай өзгешелеу
– онда тұрғын үй мәселесі жөнддеу, нашақорлық, қылмыскерлік аздау, ондағы
жанұялық, көршілік т.б. қатынастар да өзгешелеу.
Урбанизация процесі ХІХ ғ. бастап күшейе түсті де мұның өзі тұрғын
халықтың қалаларда шоғырлануын тудырды, ал бұл қалаларда өнеркәсіптің, ауыл
шаруашылығының өркендеуі нәтижесінде, қатынас транспорты мен байланыс
кұралдарының меддицина мен оқу-білімнің т.б. дамуының арқасында мүмкін
болды. Урбанизация процесі барлық елдерді, әсіресе индустриялық жағынан
дамыған елдерді қамтыды. Урбанизация кезінде тек өнеркәсіптің дамуы ғана
емес, сондай-ақ, ғылыми-техникалық, шикізатты өңдеудің, мәдениеттің т.б.
дамуы да қалалардың өсуінің факторына айналды. Мысалы, 1978 жылы АҚШ-та
қала халқының саны бүкіл тұрғын халықтың 73,5%, ФРГ-да 92,9%, Ұлыбританияда
76,3%, Францияда 68,3%, Италрияда 66,9% болды. Ал КСРО-да қала халқы 1926
жылдан 1978 жылға дейін 6,5 есе өсіп, 26,3 млн-нан 171,7 млн-ға жетті –
1982 жылдың басына, қарай оның мөлшері 64%-ке жетті (Философский
энциклопедический словарь, М., 1983г.)
Қалалардың дамуы капиталистік қоғамның түрліше материалдық және рухани
өндіріс формалары мен түрлерінің шоғырлану және бірігу процестерінің
объективтік қажеттігінен, өндірістің, ғылым мен мәдениеттің түрліше
салаларының арасындағы байланыстардың күшеюінен туатын әлеуметтік құбылыс.
Бұл прецесс ірі қалаларда, өндіріс орталықтарында, әсіресе тез жүреді,
өйткені оларда әлеуметтік-саяси экономикалық және ғылыми-техникалық
факторлар арасындағы өзара байланыстар, түрлі халықтардың арасындағы
дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар байланысы тез іске асады.
Урбанизация процесіне тән бір белгі – жаңа қалалардың көбеюі. Бұл
продесс біздің елге де тек құбылыс. Совет өкіметі жылдарында (1989 жылға
дейін) 1481 жаңа қалалар пайда болыпты. Сол жылдардың Қазақстанда да
бірнеше ондаған жас қалалар пайда болды. Урбанизация дәуірінде қалалар тек
сан жағынан ғана өспейді – олар көлемі жағынан үлкейіп, ірілене түседі,
өйткені жоғарыда келтірілген экономикалық саяси-әлеуметтік және мәдени-
тұрмыстық факторлар ірі қалалар мен орталықтарда жасалады. Сол себепті де
XX ғасырда миллионер қалалардың саны Жер жүзінде 170-тен асақан.
Қала мен ауыл-село социологиясын зерттегенде қалалық мекенжайдың
көлемін білудің маңызы зор. Қалалық мекенжайларды анықтап, сипаттама беру
екі негізде (екі белгі бойынша) жүргізіледі: а) бұл мекенжайдың тұрғын
халқының саны; ә) тұрған халықтың кәсіптеріне қарай бөлінуі (жұмысшылардың,
қызметкерлердің және олардың отбасы мүшелерінің кәсіптік проценті).
Социолог У.М. Ысқақов осы белгілер бойынша Қазақстан қалаларын үш
топқа бөлген - үлкен, орташа, кіші қалаларға бөледі. Қазақстан қалаларының
18-21,9%-ті тұрғын халқы 100 мыңнан асатын ірі қалаларға жатады. Бұл
қалаларда республиканың қалалық тұрғын халқының 56%-ті шоғырланған. Бұл
топқа облыс орталықтарымен қатар Рудный, Теміртау сияқты өндіріс, мәдени
орталықтары кіреді. Бұл топта көп салалы өнеркәсібі бар Алматы, Қарағанды,
Шымкент, Павлодар, Өскемен сияқты қалалар бар.
Орташа топқа жататын қалалар көп емес, Бұл топка р^^
.щ^^ликашщбарлыққіалаларыньщ 12,1%-ізқ^аіЗіш: Юкэла кі^еди Оларда
республиканың қала тұрғындарының 10%-тен а- тамы тұрады. Орташа топқа
жататын Жезқаған, 1.4-лдықорған, Кентау, Балқаш, Зыряновск және т.б. решу
бликада пайдалы қазба байлықтарды өңдейтін өнеркөсіп отуга лықтары болып
табылады. Республиісаның ісіпгі және үсақ н шалары республиканың барлық
қалаларының үштен бірін, ж?іш 35,3%-ін күрады - оларда барлық қала
тұрғындарының 11,7%-ті өмір сүреді. Бұлар шахтерлер (Абай, Ленгір), тау-кен
үмысіпылары қалалары (Жаңатас, Жетіғара, Лисаковск және т.б.), мүнай, хшлия
ауыл шаруашылық енімдерін өңдеу г зсшорындары бар қалалар тұрғын халқының
саны жағынан і. дзаіхстан қала лары былай бөлінеді: халқы миллионнан астам
-1,300 мыңнан 500 мыңға дейін - 5; 200 мыңнан - 300 мьщзра ічтшн - 6; 100
мыңңан 200 мыңға дейін-9; 50 мыңнан 100 мыща лей-н-11 (Жүмасүлтанов Т.
Казахстан сегодня", - Алматы,
Баеқэ л^ерлврдегіс^шк^ыІ^заКе-лінда даурбанизацияцроцеа к.з л?:мек
селодан 6\сіа да мекежкайлардық қүрылуынаөкеп -.оқтът. Олар: қала
маңындігы іюселкалар, жұмысшы : :осс: ;сялары, қала тшттес посе таалар
т.б. Селодан қалаға өту оүл мекенжаітардінегізіие:: ^гп\ш:сшылаі)тұрады.
Ауыл- лл ^;аншыкканбұлж\Тіі!іыспіы.т-дрі:^
көсшорыядарда жұмыс істегенімен. бірақ мәдени-туд-ійі**
жзтдайларыбойшштауьмч)елотүріъшдарк түксаскел$п.- • -_' Урбанизаішяның өсуі
тек жаңа қалалардың көтеп болуының ғана себепшісі емес екен. Ол сонд.
мекекжайлардың қала-село деп аталатын жеке нүктіП түрлерінен агломерация
деп аталатын жаңа түрлеріне бЙргЙг себепшісі болды. Бұл ооңғы аса ірі қала
мен оның төщраг. бірнеше ұсақ қалалардын, жумысшы поселкалаВД*.і£
шекарасының косылып кетуінен туатын мекенжай бол^г табылады. Мрадай
мекенжайлар бүгін таңда мегаполис д&й-Ш.-аталады. Мысалы,
Алматыныайналасындағымекетасайлатій қоса бір мегаполис деуге балады.
Жекекяталарменагломерацижш.рдыңөмір індежалгіыл:о);й жеке-дара
ироблемалар бар. Олар үшін жалпы проблемала і &"-табжи орта мен қоғамдық
ортаны үйлесгіру, көшіл келупгіжрдіп сщісіп кетуі, қазіргі заманға
сәйкесбаспа үрылъістарһіп өркендету, адамдардың күнделікті тұрмысы мен
карі.'М* к&тына(ьмдұрысүжшдастырут.т.жатадь^ Соныменқата.рл;ко-дара ерекше
проблемалар да бар. Ірі қалалар үідін, мэсяліріі, өндірістік және мәдени-
тұрмыстық проблемаларды өзар;ч үйлестіру проблема болса, кіші қалаларда
еңбек ресурстарыіг' тиімді пайдалану, тұрғын үй мәселелорін және коммуна
лді 'К қызмет көроетуді жаксарсу т.т. проблемалары бар.
ЖаңажаскгілшйрдадаЖтзздыіробл^алара земес^Олаі^оі.і
іүрақтыліамянкадрларменкаішатсъззет упроблемасыбіръчцй орында деуге болады,
ал бұл цроблема ол кэланың тұріындарьят бааганамен, мәдени кызмет көрсету
мекемелерімен, ьсүвделіг.-1 ч т¥ришгск£жеттерімент.б.
камтамасьиегукиындьпсгарыментып.і:) байланысты. Сол себепті көптеген жас
қалаларда тұру епгі қалаларға караіанда алдекайда колайсыз болып келеді, ал
мүиыі і бөрінің салдары маман кадрлардыңтұрактамай, көішп-кощпг^.
миграцияга бейім тұратыны.

3. Ауыл-селоның өзіне тән негізгі қызметі - адамзаттыд ііршілігі үтпін
кажет азьщ-түлік өндірш, қогамды асырау екенлігі,' ауыл гпаруашылыгынсыз
өндірісгщ басқа салаларының жүмыа -ісгеуі мүмкін еместігі ежелден белгілі.
Бұл мждетті ойдағыдай' аткару үшін егідіңауып
шаруашь]лыпшажарашітеіріпхэриясь иі дүрыс игерііт, азык-түлік ендіруде
ауыл-село мекенжаіілсіря.л^ тиімці орналасггырын, дамытудыңмаңызы ерекііге
зор. ^"азіогі кезде, мәселен, ауьш шаруатылызъш фермерлік жолт ідгіруді
дігрыс шеіщг үшш сжан іолзкег көрсететін төміржол, аятожол. әуе жолы ж
\тіелерш, т,б. дурыс орналастыру ка:ет.
ЙІгййй:ігг8¥5г:х-в8дшйш, сонғы 100 жыл шайа.сында ауыд-село ка ла
үипіі дозорлық кызмет аткарьш келеді, г^т кңл2 зіьп;
яумл-селоға бергеііінен гөрі одан алғаны кеп болып келеді. Мүның
басіъг себебі тұргындардың селодан қа лаға кешуі ұдайы орын альш келеді
Окыту, төрбиелеу, көсііггік даярлық беру ісіне ісетеіін каржыны негізінен
ауыя-село көтереді, ал қалаііа ауыскан адамдардың өнімді еңбегінің пайдасын
негізінен қала көріп келедіі
Бішміздің ауыл-сено шаруасының бүгін тандағы тіршілшнің тарихы сшау 20-
30 жылдардан басгаладьь Сол жылдары басталган ауыл шаруасын жаштай
коллективтендірудщ оң нәтижесімен бірге теріс жактары да болды: бір
жағынан, көшпелі елді отырыкшылыққа айналдырып, тұракты ауыл-село
мекенжайларын ұйымдастыру материалдық және рухани мәдениетті дамьпуға
жағдай жасаса, ейншісі, асыра сілтеу болмасын, аша тұяк калмасын деген
бүрмаланған ұранмен жүргізілген жаппай коллективтёндіру, миллиондаған казак
шаруаларының аттан кырылуынаі шетелдергё кашуына өкеп соктырған
кол.пекткіБтендіру, соідйОлогтардың зерттеулерійде айкаймен
коллективтендіру дёгеи атауга ие болды. Коллективтендірудің алғашқы
жылдарьгада ауыл-село шаруасыньщсанасын,
жерге,ксхлхозмешпігіведегенкөккарас ын, катынасын езгерту үіпін көп жұмыс
жүргізудід нөтижесінде колхозшылар мен совхоз жұмысшылары Отан соғысы
жылдарында жвне соның алдында яган аякюй еңбек етуге уйрене бастады — осы
аса қиын кезеңде майдан мен елді ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қала мен аул - село - адамзат мекенжайының тарихи түрлері
Тілдік санадағы ауыл/қала ұғымдары
Құқық социологиясы
Жастар социологиясы
Тартыс социологиясы мен психологиясы
Еңбек социологиясы
Отбасы социологиясы
Ғылым социологиясы
Қала және ауыл тұрғындарын ауыз сумен қамтамасыз ету
Білім беру социологиясы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь