Қаржы туралы жалпы үғым және оны басқарудың негіздері жайлы


Қаржы ("қолма-қол ақша", "табыс" үғымын білдіретін орта ғасырдағы латын тілінің йпапсіа сөзінен пайда болған француз-дың йпапсе сөзінен шыққан) қоғамда нақты өмір сүретін, объективті сипаты мен айрықша қоғамдық арналымы бар өндірістік қатынастарды білдіретін ақшалай қаржы ресурстары мен қорларды жасау жөне пайдалану процесіндегі экономика-лық қатынастарды қамтып көрсететін тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық категориялардың бірі болып табыла-ды. Ол натуралдық шаруашылықтан жүйелі тауар-ақша айыр-басына көшу жағдайында пайда болып, дамыды жөне мемлекеттің жөне оның ресурстарға қажеттіліктерінің дамуымен тығыз бай-ланысты болды.
Бүгінде қаржы терминін күнделікті қодданысқа енгізген ав-торды атау қиын. Бүл терминнің авторлығын 1577 жылы "Республика туралы алты кітап" деген жүмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҚАРЖЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ҮҒЫМ
ЖӘНЕ ОНЫ БАСҚАРУДЫҢ НЕГІЗДЕРІ

Қаржының мәні, функциялары және рөлі
Қаржы ұғымы, оныц мәні мен қажетгігі
Қаржы ("қолма-қол ақша", "табыс" үғымын білдіретін орта ғасырдағы
латын тілінің йпапсіа сөзінен пайда болған француз-дың йпапсе сөзінен
шыққан) қоғамда нақты өмір сүретін, объективті сипаты мен айрықша қоғамдық
арналымы бар өндірістік қатынастарды білдіретін ақшалай қаржы ресурстары
мен қорларды жасау жөне пайдалану процесіндегі экономика-лық қатынастарды
қамтып көрсететін тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық
категориялардың бірі болып табыла-ды. Ол натуралдық шаруашылықтан жүйелі
тауар-ақша айыр-басына көшу жағдайында пайда болып, дамыды жөне мемлекеттің
жөне оның ресурстарға қажеттіліктерінің дамуымен тығыз бай-ланысты болды.
Бүгінде қаржы терминін күнделікті қодданысқа енгізген ав-торды атау
қиын. Бүл терминнің авторлығын 1577 жылы "Республика туралы алты кітап"
деген жүмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржы туралы жүмыстың ("Афин республикасының кірістері туралы")
алғашқы авторы Ксенофонт (б.э.д. 430-365 жж.) болды.
Аристотельдің (б.э.д. 384-322 жж.) қаржы саласындағы көзқа-расы оның
"Афиннің мемлекеттік қүрылысы" атты жүмысында баяндалған.
Қаржының мөні, оның даму зандылықгары, тауар-ақша қаты-настарьш қамту
сферасы мен қоғамдық үдайы өндіріс процесіндегі рөлі қоғамның экономикалық
қүрылысымен, мемлекеттің табиға-тымен жөне функцияларымен айқындалады.
Түрлі қоғамдық-экономикалық формациялар қаржысының айырмашылығы
негізінен мына себептерге байланысты:
өр түрлі қоғамдық формацияға қоғамның өзіне меншікті тап-тық қүрылымы
сай келеді. Сонымен бірге қаржы үлттық табысты мемлекеттің пайдасына қайта
бөлуді үйымдастыра отырып, оны бөлудің қатынастарын есепке алады;
кез келген қоғамдық-экономикалық формацияларда қаржы билеуші тапгың
мүдцелерін қорғайтын мемлекетгің мақсаттары мен міндетгеріне бағьшады;
өндірістің жаңа әдісі шаруашылық қатынастардың жаңа жүйесін тудырады.
Мәселен, қүл иеленуші жөне феодалдық формациялар-ға натураддық қатынастар
сөйкес келсе, мемлекет табысының қальштасуы да көбінесе натуралдық сипатта
бодцы. Капиталистік шаруашылық тауар-ақша шаруашылығы болып табылады.
Тиісішпе мемлекеттің табысы да ақша нысанында қалыптасады;
егер мемлекет басқару органы ретінде қалыптасқан өндірістік
қатьшасгардың үдайы өндірісі мен ташық қүрылыстың міңдетгеріне қызмет
ететін болса, онда бүл міндеттерге қаржы да қызмет етеді.
Қүн категорияларының жүйесінде қаржы белгілі орын алады және өзінің
ішкі ерекшеліктерімен, сонымен бірге үдайы өндірістегі өзгешілік рөлімен
айшықталады. Қаржының қүндық бөлу стадия-сьшда жүмыс істейтін басқа
экономикалық категориялардан — кре-дштен, жалақыдан жөне бағадан
айтарлықтай айырмашылығы бар.
Қаржының пайда болуының бастапқы шарты ақша қатынаста-рымен
ортақтастырылған тауар өндірісі болып есептеледі.
Тауар өндірісінің негізі тауар өндірушілердің экономикалық
оқшауланушылығын шарттастыратын қоеамдық еңбек бөлінісі бо-лыптабылады.
Олардың өрқайсысы өндірістің материаддық-зат-тай факторларының
айырмашылығы, олардың өр түрлі деңгейі жағдайында өнім жасайды, ал сол
себепті тігггі үқсас тауарлар нақ-тылы және затталынған еңбекгің ер түрлі
шыЕындарымен өндіріледі. Бүл теңсіздіктің садцарынан шыгандар мен еңбек
нөтижелерін өлшеудің қажырлы еңбектің жене жүмсалынған күш-жігерге ба-
ламалы түтынудың өлшемін ескере алатын айрықша механизмнің объективті
қажеттігі туады.
Үдайы өндіріс процесінің үздіксіз жалғасып жататын белгілі өндіру,
бөлу, айырбастау және тутыну стадиялары оның қатысу-шылары арасында тауар
қатынастарының болуын айқындайды, өйшені өңдірілген өшмдер сатып алу-сатуға
жататьш тауарлар ретіңце болады: өнім оны түтынудан бүрын айырбастау және
бөлу стадия-ларынан өтеді. Сонымен бірге материалдық өндіріс қатысушыла-
рының ғана емес, қоғамдық қатынастардың барлық қатысушыла-рының
қажетгілікгері мен мүдделері қанағаттандырылуы тиіс. Осыған орай олар
мамавдандырылған еңбектің, орындалатын ҚЫзметтердің нәтижелерімен, ер түрлі
өндірілетін игіліктермен Олардың саны мен сапасына сөйкес айырбасталуы
тиіс. Тек өвдірщген еңбек өніаддері айырбасталғаңца, оларды белгілі бір
ақша-Я&й баламамен еткізгенде өндірушілердің ақшалай түсімі (табысы)
ЗКайалады. Жасалынған игіліктер мен қүндылықтарды өлшеу қун 4 Шшемі мен
жалпыга ортақ балама ретіңдегі ақшаның көмегімен Жүзеге асады. Сондықтан
материалдық және материалдық емес
игіліктер, қызметтердің өндірілген массасы - қогамдық өнімнің
-натуралдық-заттай көрінісімен бірге оның ақшалай көрінісі де бо-лады.
Қозғалыстың қүндық нысаһы натураддық-заттай нысандағы өнімнің қозғалысын
ортақтастыратын белгілі бір ақша қорларын тудырады. Басқаша айтқанда,
өнімнің өндірістен түтынуға өтуі тек тиісті ақша қорларын жасау, бөлу жөне
пайдалану арқылы болады. Осы кезде пайда болатын ақша, экономикалық
қатынастар қар-жының ұғымын қүрады. Қаржы тауар қатынастарынан тыс өмір
суре алмайды.
Қоғамдық өнімнің нақтылы іске асырылуының екі нысаны-ның болуы
қоғамдық өндірістің өрбір қатысушыларының қажеттіліктеріне сөйкес оны
түпкілікті түтынуға жеткізуге мүмкіндік береді. Бүл үшін қүндық
категориялар — ақша, бага, қаржы, еңбекақы, кредит жөне басқалары
пайдаланылады.
Қаржы ғылыми үғым ретінде қоғамдық өмірде сан алуан ны-сандарда пайда
болатын қызметтермен ассоциацияланады жөне міндетті түрде ақша
қатынастарының қозғалысымен қосарлана жүреді.
Экономикалық өмірде қаржының сыртқы көрінісі қоғамдық өндірістегі өр
түрлі қатысушылар қаражаттарының қозғалысы түрінде болып жатады. Қүбылыстар
бетіңце бүл қозғалыс ақшалай соманы шаруашылық жүргізуші субъектілердің бір-
бірімен қолма-қол ақшасыз жасасатын есеп айырысулары; негізгі капиталға
жүмса-латын амортизациялық соманы есептеу; табысты (пайданы) бөлу жөне
кәсіпорындарда, фирмаларда ішкішаруашылық арналымның қорларын қалыптастыру;
мемлекеттік бюджетгің кірістеріне салық төлемдерін аудару; қайырымдылық
қорларына қаражат төлеу; экс-портгалатын тауарлар үшін кеден баждарын төлеу
жене тағы басқа операциялар қолма-қол ақшасыз немесе қолма-қол ақшамен есеп
айырысу түрінде бір иеленушіден басқа иеленушіге беруі болып табылады.
Осының барлығында жене осыған үқсас қаржы опера-цияларында ақша
қатынастарының қозгалысы болып жатады.
"Қаржы" үғымы ақша нысаныңцағы қоғамдық өнімді бтумен байланысты
болатын экономикалық қатынастардың кең ауқымын қамгиды. Тауар-ақша
кдтынастарының жалпы қамгуывдағы сипатқа ие болып отырған нарықтық
экономика жағдайывда қаржы нақ-тылы жөне үздіксіз болып жататын ақша
айналымын — ақша аеынын бейнелеп көрсетеді.
Экономиканың жүмыс істеуінің нарық жағдайында мемлекет тауар-ақша
қатынастарын өлде қайда аз дәрежеде реттейді, негізгі реттеуіш тауарлардың,
жүмыстардың жөне қызметтер көрсетудің сүранымы мен үсьшымы болып табылады.
Қаржы — ақша қатынастарының жиынтыгы, олардың ажыра-гысыз белігі, ол
әрқашан экономикалық жүйе шеңберіндегі қоғам-дық үдайы өндірістің түрлі
субъектілері арасывдағы бүкіл ақша қатынастарын емес, тек айырықша ақша
қатынастарын білдіреді, сондықтан оның рөлі мен маңызы экономикалық
қатынастарда ақша қатынастарының қаңцай орын алатывдығына байланысты.
Жалпы қоғамдық өнім мен үлттық табысты жасау, бөлу жөне қайта бөлу
процесінде қалыптаса отырып, қаржы қоғамның түпкілікті пайдалануға
жіберілетін материадцық ресурстар бөлігінің ақшалай түлгалануы болып
табылады. Қаржының басты белгілерінің бірі - оның түлғалануының ақша нысаны
жөне ақшаның нақты-лы қозғалысымен қаржы қатынастарының бейнеленуі. Демек,
қаржы қатынастарының пайда болуы өзі жайында өрқашан ақша-ның нақтылы
қозғалысымен аңғартып отырады.
Алайда қаржы ақша қатынастарының бүкіл сферасын қам-тиды деп санау
дүрыс болмас еді. Ақша қатынастары ішінен тек олар арқылы мемлекеттің, оның
аумақтық бөлімшелерінің, сон-дай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің
жасалатын ақша қорлары бүл қатынастардың мазмүны болып табылады. Ақша
қатынастары жалпы алғанда қаржыдан кең. Қаржы тек ақша қорларының, атап
айтқанда табыстар мен қорланымдардың қоз-галысымен байланысты болатын ақша
қатынастарын ғана қам-твды. Басқа ақша қатынастары қаржы шеңберінен шығып
кетеді. Қаржы қатынастарының жиынтығына, мысалы, шығындардың барлық
түрлерін ақшалай есепке алу мен бақылау жасау, өңцірілген өнімді ақша
нысанында өлшеу, өзіндік қүнды каль-куляциялау жөне өнімнің бағасын
анықтау, ақшалай түсімді есепке алу мен сақтау, ақша айналысын реттеу жөне
басқалары кірмейді. Сауда жүйесі арқылы тауарларды сатып алу және сату
(тіпті мемлекет бөлшек сауда бағаларын реттеп отырған жағ-дайда да) кезінде
пайда болатын ақша қатынастарын да қар-жыға жатқызуға болмайды. Себебі
мемлекет бүл жерде ақша қатынастарын азаматтық-қүқықтық әдіспен реттеп
отырады. Ақша қатынастарымен бірігіп кеткен субъектілердің теңцігі (олардың
қүқықтары мен міндеттеріндегі тепе-тендік) бүл әдіске төн өзгеше нышан
болып табылады. Сонымен бірге қалыптаса-тын ақша қатынастарының өзіндік
қаржылық емес өзгешелігі болады. Кез келген ақша қатынастары қаржы
қатынастарын білдіре бермейді.
,;. Қаржының ақшадан мазмүны жағынан да, функциялары жа-іъінан да
айырмашылығы бар. Ақша-бүл ең алдымен ассоциация-Ландырылған өндірушілердің
еңбек шығындары өлшенетін жалпыға ортақ балама, ал қаржы — жалпы ішкі өнім
мен үлттық табысты бөлудің жөне қайта бөлудің экономикалық тетігі, ақша
қорларын жасау мен пайдалануға бақылау жасаудың қүралы. Ол өндіруге, бөлуге
жөне түтынуға ықпал жасайды жөне объективті сипатга болады.
Үдайы өндіріс процесінің түрлі стадияларыңда жеке экономи-калық
категориялардың қатысу дәрежесі бірдей емес.
Ақшаның нақтьшы қозғалысы үдайы өңціріс процесінің екшші жөне үшінші
стадияларывда — бөлуде жөне айырбастауда болады.
Екінші стадияда ақша нысанындағы қүнның қозғалысы тау-арлардың
қозғалысынан оқшауланады жөне оның шеттелуімен (бір иеленушілерден басқа
иеленушілерге өтуімен) немесе қүнның ер белігінің мақсатты оқшаулануымен
(бір иеленушінің шеңберіңце) сипатталады. Үшінші стадияда бөлінген қүн
(ақша нысанындағы) тауар нысанына айырбасталады. Бүл жерде қүнның өзінің
шетгетілуі болмайды. Сөйтіп, үдайы өндірістің екінші стадиясында қүнның
ақша нысанының бір жақты қозғалысының орны болады, ал үшінші стадияда
қүндардың екі жақты қозғалысы болады, оның бірі ақша нысанында, ал басқасы
тауар нысанында болады.
Үдайы өндіріс процесінің өндіру мен тутыну стадияларында мүндай
қозғалыстың болмауы олардың қаржының пайда болуы-ньщ орны еместігін
дәлелдейді. Бөлінген қүн (ақша нысанывда) тауар нысанымен айырбасталатын,
ягаи сатып алу - сату актілері жасалатын айырбастауда да қаржыға орын жоқ.
Үдайы өндіріс процесінің қүн стадиясында тек баға қүралын қажет ететін
өнбойы жасалатын айырбас операциялары болып жататындықтан, мүнда басқа
экономикалық категорияның механизмі — баға жүмыс істейді.
Қаржының іс-өрекет етуінің жиынтық қоғамдық өнімді бөлу стадиясында
асқан дережеде көрінетіндігі қаржы үшін көпшілікке танылған болып саналады.
Сонымен қаржы мен қаржы қатынаста-рының пайда болып, іс-өрекет ететін орны
ақшаның нақгылы қоз-ғалысы болатын үдайы өндіріс процесінің бөлу стадиясы
болып табылады. Мүнда жалпы қоғамдық өнімнің қүны жөне оның ма-ңызды бөлігі
— үлттық табыс алгашқы бөлу* процесіне үшырап, мақсатш арналым мен
субъектілер бойынша бөлінеді. Бүл процестің нөтижесівде қүн оны қүрайтын
микроэлементтерге — с, V, жөне
т*-ге ыдырайды: өндіріске жүмсалынған өндіріс қүралдары қүныньщ (с)
орны толтырылады, қызметкерлердің жалақысы (у) төленеді жөне қосымша өнім
(т) алынады. Қаржы қатынастары-ньщ қаржы талшығы мен басы өндіріс
сферасыңда қосымша өнімді жасау мен оны кейінгі бөлу болып табылады.Тап осы
қосымша өнім немесе қоғамньщ таза табысын (табыстарды, қорланымдарды, ақша
қорларын) қүрайтын қайта жасалынған қоғамдық өнімнің бүл бөлігі қаржы
қатынастарының мәнін және қаржы функцияла-рының бастауын қүрайды. Сөйтіп,
өндірістің алдын ала шарттасыл-ған сипаты кезінде сатылатын өнімді "с", 'V
және "т"-ге сәйкес элементтерге бөлудің үйлесімдері қалыптасады және оларға
сөйкес ақшалай табыстар мен ақша қорланымдары жасалынады. Шаруа-шылық
жүргізуші субъекгілер арасывда қүнды одан әрі бөлу және оны мақсатгы
пайдалануды нақтылаңдыру да қаржының негізінде жүзеге асырылады (1.1.
сызбаны қараңыз).
Нөтижесінде өнімнің бір бөлігі жаңа толық айналымға түседі, ал бір
бөлігі түтынылады. Сөйтіп, жалпы қоғамдық өнімнің қүны мақсатты арналымдар
мен субъектілер бойынша бөлініп, олардың өрқайсысы өндірілген өнімдегі
өзінің үлесін алуы тиіс. Қаржының қатысуынсыз қоғамдық өнімнің жеке
бөліктерге бөлінуі мүмкін емес. Қаржы қогамдық өнімді жасау мен пайдалану
арасындагы байланыстырушы буын болып табылады.
Қарастырылған процестер қаржы қатынастарының күрделі то-қайласуын,
олардың басқа экономикалық қатынастармен өзара іс-өрекетін шарттастырады
жене олардың экономиканың тиімділігіне, оның үдемелі дамуына, қоғамдық-
әлеуметгік процестерге өсерін зерделеуге ғылыми көзқарасты талап етеді.
Қоғамдық қатынастардың иерархиясында ақша қатынастары экономикалық
қатынастарға жатады, ал экономикалық қатынастар өз кезегінде қогамдық
қатынастар жүйесінің айқындаушы бөлігі — өндірістік қатынастарға кіреді
(1.2 сызбаны қараңыз). Бүдан қаржы қатынастарын өндірістік қатынастардың
бір бөлігі, яғни олар базистік әрі негізгі қатынастар болып табылады деуге
болады.
Экономикалық заңцармен анықталатын қоғамдағы өндірістік қатынастар
категориялар арқылы көрінеді. Экономикалык, катего-риялар - бүл біркелкі
экономикалық қатынастардың көрінісі, бүл Қатынастар экономикалық өмірдің
бір жағын сипаттайды және абстрактты, қорытывды түрде көрінеді; оларға
баға, қаржы, сақ-тандыру, кредит, табыс (пайда) жөне т.б. жатады.
Қаржы, экономикалық категория ретінде, экономикалық заң-дардың (қүн
заңының, сүраным мен үсыным заңының, қажетгіліктердің жоғарлау заңының,
өндірістік қатынастардың өндіргіштік күштердің сипаты мен даму деңгейіне
сөйкестік заңы-ның, уақытты үнемдеу заңының) іс-өрекетіне негізделеді.
Қатьшастардьщ иерархиялық субординациясын ескере отырып, "жалпыдан —
жекеге" қағидаты бойынша олардың*мынадай дәйекті қатарын жасауға болады:
жалпы қоғамдық қатынастар, ендірістік қатынастар, ақша қатынастары жөие
қаржы қатынастары (салық, бюджет, мемлекеттік кредит, сыртқы экономикалық
қатынастар жөне т.б.)
Әр түрлі қоғамдық-саяси қүрылымы бар осы заманғы мемле-қетгерде
қаржымен қатар басқа экономикалық категориялар да — ақша, табыс (пайда*),
өзіндік қүн жөне басқалары пайдаланылады. Олардың өрқайсысы өзінің
функцияларын (тауардың қүнын не-даесе бағасын біддіру, айналыс қүралы,
еңбек өлшемі мен түтыну өлшемін анықтау, өңцірісті ынталаңцыру,
көсіпорыңдар қызметінің нөтижелерін бағалау) орындайды, оларда қоғам
дамуындағы бүл категориялардың мөні мен маңызы көрінеді. Қаржының олардың
барлығынан өзінің айрықшалықты белгілері бойынша айырмашы-лығы бар.
Қаржыны қүндық экономикалық категориялардың бүкіл жалпы жиынтығынан
ажыратып алу үшін бүл экономикалық категорияға төн өзгеше белгілерді біліп
алған жөн. Сонымен бірге, құбылыстың мөнін, өзгешелігін бір ғана белгімен,
тіпті ол елеулі болғанның өзінде де сипаттау мүмкін емес. Қүндық
категориялардың барлығының да толып жатқан ортақ белгілері болады.
Сондықтан қайсы бір қүндық категориялардың, соның ішівде қаржының да
өзгешелігін тек бірнеше сипатгы белгілердің жиынтығы ғана кез келген қүндық
экономикалық категория-ның, соның ішінде қаржының да мағынасы мен
өзгешеліктерін ашып бере алады.
Экономикалық категория ретіндегі қаржының мазмүнын қүрайтын
қатынастардың өзгешелігі олардың көрінісінің әрқашан ақша нысаны
болатындығыңда. Қаржы өрқашан экономикалық жүйе шеңберіңдегі қоғамдық үдайы
өндірістің әр түрлі субъектілері ара-сындағы ақша жөне тек ақша
қатынастарын ғана білдіреді. Сон-дықтан қаржы қатынастарының ақшалай сипаты
- қаржының маңызды белгісі. Қаржының ақшалай сипаты оны жүзеге асыру-дың
нысанын жөне қаржының қүндық экономикалық категория-ларға тиістілігін
(жататынын) баса көрсетеді.
Ақша қаржының іс-өрекет етуінің міндетті шарты болып та-былады. Ақша
болмаса қаржының болуы мүмкін емес, өйткені қаржы ақшаға байланысты болатын
жалпы нышан. Ақша айналыс қүралының функциясын орындай отырып, капитал,
яғни үдемелі қүн немесе табыс (пайда) әкелетін қүн бола бастайды. Сөйтіп,
ол ақшаның дербес аясы ретінде, өндірістік қатынастардың бір бөлігі ретінде
қаржының пайща болуына жағдайлар жасайды.
Қаржы қатынастары өзінің негізінде бөлгіштік қатынастар болып
табылады. Қаржының арқасында экономиканың барлық қүрылымдық бөліктерінде
(материалдық өндіріс пен өндірістік емес салаларда) және шаруашылық
жүргізудің түрлі деңгейлерінде қоғамдық өнім қүнын қайта бөлудің сан алуан
процестері жүзеге асады. Бөлу процесі натуралдық-заттай ны-санда да -
өндіріс қүралдары мен түтыну предметтерінің қор-ларын жасаумен де, сондай-
ақ ақша нысанында да — еңбектің аталған өнімдерін сатып алуға арналған ақша
қорларының қоз-ғалысы арқылы да болып жатады. Қаржы қатынастарының
бөлгіштік сипаты экономикалық категория ретінде олардың айрықша белгісі
болып табылады.
Қаржы қатынастарының ақшалай сипаты мен бөлгіштік сипа-ты қаржының аса
маңызды белгілері болып табылады, бірақ оның ақтық белгілері емес, өйткені
бүл белгілер бағаға да, еңбекке ақы төлеуге де, кредитке де ортақ.
Қаржының нақтьшы жүмсауға арналған түрлі мақсатты ақша қорларының
қозгалысында көрінуі оның маңызды ерекше белгісі бо-
лып табылады. Ақша қорлары, істің шын мәніңде, қаржы қатынас-тарының
объектілері болып табылады.
Ақша-қаржы қорлары қоғамдық өңдіріс қатысушыларының барлышңца,
өңцірістік емес сферада қаржылық әдістердің кәмеггмен жасалады. Әдістер,
қаржы қатынастарыңдағы іс-қимылдың амал-дары ретінде директивалық, яени
қажетті, сөзсіз болатын, міндетті сипатты игеріп алады, мүның өзі
экономиканы реттеудің қажеттігімен және қоғамдық дамудың мақсаттарына ақша
ресурс-тарының көлемі мен оның бағыттарын алдын ала қарастыру қажеттігімен
байланысты болады.
Ақша экономикалық өмірде, өдеттегідей, баламалы, яғни тау-ар жөне ақша
нысандарывдағы қүнның тең (бірдей) қозғалысы негізінде пайдаланылады.
Баламалылық белгісі басқа экономика-лық категориялардың — бағаның,
еңбекақының, кредиггің іс-өрекетіне төн. Ақша қорларының бүкіл ақша
қаражаттарынан бөлініп түратын ерекшелігі сол, олар экономиканы басқарудың
барлық деңгейлерінде ақша нысаньшдағы қүнның бір жақты қоз-еалысының
негізінде жасалады. Кез келген қаржы операциясы осын-дай ерекшелікпен
(салықтар, табыстан (пайдадан) аударылатын ауда-рьщцар, шыгастарды
қаржыландыру, субвенциялар және т.б.), яғни баламасыздықпен сипатталады.
Салалық қаржыларда қорлардағы ақшаның ішкішаруашылықтық мақсатты
оқшаулаңуының үқсас қағидаты қолданылады.
Сөйтіп, қаржының қаралған өзгеше белгілері бүл экономика-лық
категорияны ақша қатынастарының бүкіл жиынтығынан мүлтіксіз бөліп алуға
мүмкіңцік береді, өрі қаржының өзгешелігін, ерекшелігін атап көрсетеді.
Басқа бірде - бір қүндық экономика-лық категория белгілердің жоғарьща
аталған жиынтығын иемдене алмайды. Егер белгілердің алғашқы екеуі - қаржы
қатынастары-ның ақшалай сипаты мен бөлгіштік сипаты қаржы қатынастары-ньщ
өрісін тежеп отыратын болса, қаржыга төн қор нысаны, міндетті сипаты,
біржақты төртіптегі қүн қозғалысының баламасыздық си-паты экономикалық
категория ретіндегі қаржының айрықша врекшеліктерін баса көрсетеді.
Жоғарыда айтылғандардьщ негізінде қаржыньщ қысқаша анық-тамасын
былайша түжырымдауға болады: қаржы — бүл шаруашылық жургізуші субъектілерде
және мемпекетте ақшалай табыстар мен қорланымдарды қалыптастырумен, сонымен
бірге оларды үдайы улгай-малы әндіріске, қогамның шеуметтік жвне басқа
кджеттіліктерін Қанагаттандыруга пайдаланумен байланысты жалпы кргамдық
өнімнің Кунын және улттық байлыкпың бір бөлігін бөлу және қайта бөлу
'шроцесінде пайда болатын ақша қатынастары.
Қаржының жүмыс істеуінің шарты - ақшаньщ болуы, ал қар-жыньщ пайда
болуының себебі шаруашылық жүргізуші субъектілер мен мемлекеттің
қызметінқамтамасыз ететін олардың ресурстарға қажеттілігі болып табылады.
Қаржының мөні ақша нысанывдағы қүн қозғалысынан туын-дайды. Мұвдай
қозғалыстың шарты тауар-ақша қатынастарының болуы және экономикалық
заңдардың іс-әрекеті болып табылады.
Қаржының қажеттігі объективті мөн-жайдан - тауар-ақша қатынастарының
болуынан жөне қогамдық дамудың қажеттіліктерінен туындайды. Мемлекет қаржы
ресурстарының объективті қажеттігін ескере отырып, оларды пайдаланудың өр
түрлі нысандарын жасай алады: төлемдердің әр түрлі түрлерін енгізеді немесе
күшін жояды, қаржы ресурстарының нысаңцарын өзгертеді жөне т.б. Шаруашылық
жүргізу сферасывда үнемі өзгеріп отыратын үдайыөндірістік қажетілікгерді
қамтамасыз ете отырып, қаржы өндіріс үйлесімдерін түтынудың қажеттеріне
бейімдеуге мүмкіндік беруі үшін қажет. Бүл мақсатты арналымның ақша
қорларын қалыптастыру арқылы болады. Қаржының басты арна-лымы - табыстар
мен ақшалай қорларды жасау арқылы мемлекет пен шаруашылық жүргізуші
субъектілердің қаржы ресурстарына деген қажеттіліктерін қанағаттандырып
отыру жөне бүл ресур-стардың жүмсалуына бақылау жасау. Қоғамдық
қажеттіліктердің дамуы шаруашылық жүргізуші субъектілердің қарамағында жаса-
латын ақша (қаржы) ресурстарының қүрамы мен қүрылымының өзгеруіне
жеткізеді.
Қаржы ресурстары болмаса, қаржы механизмі арқылы барлық жағдайға ықпал
етудің кең мүмкіндікгерін пайдалана алмаса, мем-лекет езінің ішкі жөне
сыртқы саясатын жүзеге асыра алмайды, езінің елеуметгік-экономикалық
бағдарламаларын, қорғаныс жөне елдің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қаржы туралы жалпы ұғым және оны басқарудың негіздері
Қаржы нарығы туралы ұғым
Қаржы рыногы туралы ұғым
Қаржы тәуекелінің нарықтық экономикадағы мәні және оны басқарудың теориялық негіздері
Темперамент туралы жалпы ұғым
Несие туралы жалпы ұғым
Мінез туралы жалпы ұғым
Ойлау туралы жалпы ұғым
Тұлға туралы жалпы ұғым
Психика туралы жалпы үғым
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь