Қаржы туралы жалпы үғым және оны басқарудың негіздері жайлы

Қаржы ("қолма-қол ақша", "табыс" үғымын білдіретін орта ғасырдағы латын тілінің йпапсіа сөзінен пайда болған француз-дың йпапсе сөзінен шыққан) қоғамда нақты өмір сүретін, объективті сипаты мен айрықша қоғамдық арналымы бар өндірістік қатынастарды білдіретін ақшалай қаржы ресурстары мен қорларды жасау жөне пайдалану процесіндегі экономика-лық қатынастарды қамтып көрсететін тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық категориялардың бірі болып табыла-ды. Ол натуралдық шаруашылықтан жүйелі тауар-ақша айыр-басына көшу жағдайында пайда болып, дамыды жөне мемлекеттің жөне оның ресурстарға қажеттіліктерінің дамуымен тығыз бай-ланысты болды.
Бүгінде қаржы терминін күнделікті қодданысқа енгізген ав-торды атау қиын. Бүл терминнің авторлығын 1577 жылы "Республика туралы алты кітап" деген жүмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
        
        ҚАРЖЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ҮҒЫМ
ЖӘНЕ ОНЫ БАСҚАРУДЫҢ НЕГІЗДЕРІ
Қаржының мәні, функциялары және ... ... оныц мәні мен ... ... ... ... ... білдіретін орта ғасырдағы
латын тілінің ... ... ... болған француз-дың йпапсе сөзінен
шыққан) қоғамда нақты өмір сүретін, объективті сипаты мен айрықша ... бар ... ... ... ... ... ... қорларды жасау жөне пайдалану процесіндегі ... ... ... ... ... аса маңызды экономикалық
категориялардың бірі болып табыла-ды. Ол ... ... ... айыр-басына көшу жағдайында пайда болып, дамыды жөне мемлекеттің
жөне оның ... ... ... ... ... болды.
Бүгінде қаржы терминін күнделікті қодданысқа енгізген ав-торды ... Бүл ... ... 1577 жылы ... туралы алты кітап"
деген жүмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржы туралы ... ... ... ... ... ... Ксенофонт (б.э.д. 430-365 жж.) болды.
Аристотельдің (б.э.д. 384-322 жж.) ... ... ... ... ... ... атты жүмысында баяндалған.
Қаржының мөні, оның даму зандылықгары, тауар-ақша қаты-настарьш қамту
сферасы мен қоғамдық үдайы өндіріс процесіндегі рөлі қоғамның ... ... ... жөне ... айқындалады.
Түрлі қоғамдық-экономикалық формациялар қаржысының айырмашылығы
негізінен мына себептерге байланысты:
өр ... ... ... ... ... ... ... қүрылымы
сай келеді. Сонымен бірге қаржы үлттық ... ... ... қайта
бөлуді үйымдастыра отырып, оны бөлудің қатынастарын есепке ... ... ... формацияларда қаржы билеуші тапгың
мүдцелерін қорғайтын мемлекетгің мақсаттары мен міндетгеріне бағьшады;
өндірістің жаңа әдісі шаруашылық қатынастардың жаңа жүйесін ... қүл ... жөне ... ... ... ... келсе, мемлекет табысының қальштасуы да көбінесе натуралдық сипатта
бодцы. ... ... ... ... ... ... мемлекеттің табысы да ақша нысанында қалыптасады;
егер ... ... ... ... ... ... үдайы өндірісі мен ташық қүрылыстың міңдетгеріне қызмет
ететін болса, онда бүл міндеттерге ... да ... ... ... ... ... ... орын алады және өзінің
ішкі ерекшеліктерімен, сонымен бірге үдайы ... ... ... ... ... бөлу ... жүмыс істейтін басқа
экономикалық ...... ... жөне ... ... бар.
Қаржының пайда болуының бастапқы шарты ақша қатынаста-рымен
ортақтастырылған тауар ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
оқшауланушылығын шарттастыратын қоеамдық еңбек бөлінісі ... ... ... ... факторларының
айырмашылығы, олардың өр түрлі деңгейі жағдайында өнім ... ал ... ... ... ... ... және затталынған еңбекгің ер түрлі
шыЕындарымен өндіріледі. Бүл теңсіздіктің ... ... мен ... өлшеудің қажырлы еңбектің жене жүмсалынған күш-жігерге ба-
ламалы түтынудың өлшемін ескере ... ... ... ... ... ... процесінің үздіксіз жалғасып жататын белгілі ... ... және ... ... оның ... арасында тауар
қатынастарының болуын айқындайды, өйшені өңдірілген өшмдер ... ... ... ... ... өнім оны түтынудан бүрын айырбастау және
бөлу ... ... ... ... материалдық өндіріс қатысушыла-
рының ғана ... ... ... барлық қатысушыла-рының
қажетгілікгері мен мүдделері қанағаттандырылуы ... ... орай ... ... ... ... нәтижелерімен, ер түрлі
өндірілетін игіліктермен Олардың саны мен сапасына сөйкес айырбасталуы
тиіс. Тек ... ... ... айырбасталғаңца, оларды белгілі бір
ақша-Я&й баламамен еткізгенде өндірушілердің ақшалай ... ... ... игіліктер мен қүндылықтарды өлшеу қун 4 Шшемі ... ... ... ... ... ... ... асады. Сондықтан
материалдық және материалдық емес
игіліктер, қызметтердің өндірілген массасы - ... ... ... ... оның ... көрінісі де бо-лады.
Қозғалыстың қүндық нысаһы натураддық-заттай нысандағы өнімнің қозғалысын
ортақтастыратын ... бір ақша ... ... ... ... ... түтынуға өтуі тек тиісті ақша қорларын жасау, бөлу жөне
пайдалану арқылы болады. Осы кезде ... ... ... экономикалық
қатынастар қар-жының ұғымын қүрады. Қаржы ... ... тыс ... ... ... ... іске асырылуының екі нысаны-ның болуы
қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... жеткізуге мүмкіндік береді. Бүл үшін ...... ... қаржы, еңбекақы, кредит жөне басқалары
пайдаланылады.
Қаржы ғылыми үғым ретінде қоғамдық өмірде сан ... ... ... қызметтермен ассоциацияланады жөне ... ... ... ... ... жүреді.
Экономикалық өмірде қаржының сыртқы көрінісі қоғамдық өндірістегі ... ... ... ... түрінде болып жатады. Қүбылыстар
бетіңце бүл қозғалыс ақшалай соманы шаруашылық жүргізуші субъектілердің бір-
бірімен қолма-қол ақшасыз ... есеп ... ... ... ... ... есептеу; табысты (пайданы) бөлу жөне
кәсіпорындарда, фирмаларда ішкішаруашылық арналымның қорларын қалыптастыру;
мемлекеттік бюджетгің ... ... ... ... ... қаражат төлеу; экс-портгалатын тауарлар үшін кеден баждарын төлеу
жене тағы ... ... ... ... немесе қолма-қол ақшамен есеп
айырысу түрінде бір иеленушіден ... ... ... ... ... барлығында жене осыған үқсас қаржы опера-цияларында ақша
қатынастарының ... ... ... ... ақша ... ... ... бтумен байланысты
болатын экономикалық қатынастардың кең ... ... ... ... қамгуывдағы сипатқа ие болып отырған нарықтық
экономика жағдайывда қаржы ... жөне ... ... ... ... — ақша ... ... көрсетеді.
Экономиканың жүмыс істеуінің нарық жағдайында мемлекет тауар-ақша
қатынастарын өлде қайда аз дәрежеде реттейді, негізгі реттеуіш ... жөне ... ... ... мен ... болып табылады.
Қаржы — ақша қатынастарының жиынтыгы, олардың ажыра-гысыз белігі, ол
әрқашан экономикалық жүйе ... ... ... ... ... ... бүкіл ақша қатынастарын емес, тек ... ... ... ... оның рөлі мен ... ... ақша ... қаңцай орын алатывдығына байланысты.
Жалпы қоғамдық өнім мен үлттық табысты жасау, бөлу жөне қайта бөлу
процесінде қалыптаса ... ... ... түпкілікті пайдалануға
жіберілетін материадцық ресурстар бөлігінің ақшалай түлгалануы ... ... ... ... бірі - оның ... ақша нысаны
жөне ақшаның нақты-лы қозғалысымен қаржы қатынастарының бейнеленуі. Демек,
қаржы қатынастарының пайда ... өзі ... ... ... ... ... отырады.
Алайда қаржы ақша қатынастарының бүкіл сферасын қам-тиды деп санау
дүрыс болмас еді. Ақша қатынастары ішінен тек олар ... ... ... бөлімшелерінің, сон-дай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің
жасалатын ақша қорлары бүл қатынастардың ... ... ... ... ... ... қаржыдан кең. Қаржы тек ақша қорларының, атап
айтқанда табыстар мен қорланымдардың қоз-галысымен ... ... ... ғана ... ... ақша ... ... шеңберінен шығып
кетеді. Қаржы қатынастарының жиынтығына, мысалы, ... ... ... ... алу мен бақылау ... ... ... ақша
нысанында өлшеу, өзіндік қүнды каль-куляциялау жөне өнімнің бағасын
анықтау, ақшалай ... ... алу мен ... ақша ... ... ... кірмейді. Сауда жүйесі арқылы тауарларды сатып алу және ... ... ... ... ... ... ... жағ-дайда да) кезінде
пайда болатын ақша қатынастарын да қар-жыға жатқызуға ... ... бүл ... ақша ... ... әдіспен реттеп
отырады. Ақша қатынастарымен бірігіп кеткен субъектілердің ... ... мен ... ... бүл әдіске төн өзгеше нышан
болып табылады. Сонымен бірге қалыптаса-тын ақша ... ... емес ... ... Кез ... ақша ... ... білдіре бермейді.
,;. Қаржының ақшадан мазмүны жағынан да, функциялары жа-іъінан ... бар. ... ең ... ... ... ... ... жалпыға ортақ балама, ал қаржы — жалпы ішкі өнім
мен үлттық табысты бөлудің жөне ... ... ... ... ... ... мен ... бақылау жасаудың қүралы. Ол өндіруге, бөлуге
жөне түтынуға ықпал жасайды жөне объективті сипатга ... ... ... түрлі стадияларыңда жеке экономи-калық
категориялардың қатысу дәрежесі бірдей емес.
Ақшаның нақтьшы қозғалысы үдайы өңціріс ... ... жөне ...... жөне айырбастауда болады.
Екінші стадияда ақша нысанындағы қүнның қозғалысы тау-арлардың
қозғалысынан оқшауланады жөне оның ... (бір ... ... ... ... ... ер белігінің мақсатты оқшаулануымен
(бір иеленушінің шеңберіңце) сипатталады. ... ... ... ... ... ... нысанына айырбасталады. Бүл жерде қүнның өзінің
шетгетілуі болмайды. ... ... ... ... ... ... ... бір жақты қозғалысының орны болады, ал үшінші стадияда
қүндардың екі жақты қозғалысы болады, оның бірі ақша ... ал ... ... ... ... ... өндіру мен тутыну стадияларында мүндай
қозғалыстың болмауы олардың ... ... ... орны ... ... қүн ... ... тауар нысанымен айырбасталатын,
ягаи сатып алу - сату актілері жасалатын айырбастауда да қаржыға орын жоқ.
Үдайы өндіріс ... қүн ... тек баға ... ... ... ... айырбас операциялары болып жататындықтан, ... ... ... ... — баға ... ... іс-өрекет етуінің жиынтық қоғамдық өнімді бөлу стадиясында
асқан дережеде көрінетіндігі қаржы үшін ... ... ... ... қаржы мен қаржы қатынаста-рының пайда болып, іс-өрекет ететін орны
ақшаның нақгылы қоз-ғалысы болатын үдайы өндіріс ... бөлу ... ... ... ... қоғамдық өнімнің қүны жөне оның ма-ңызды бөлігі
— үлттық табыс алгашқы ... ... ... ... ... мен
субъектілер бойынша бөлінеді. Бүл процестің ... қүн оны ... — с, V, ... ыдырайды: өндіріске жүмсалынған өндіріс қүралдары қүныньщ (с)
орны толтырылады, қызметкерлердің жалақысы (у) төленеді жөне қосымша ... ... ... ... ... талшығы мен басы өндіріс
сферасыңда қосымша өнімді жасау мен оны ... бөлу ... ... ... өнім немесе қоғамньщ таза табысын (табыстарды, қорланымдарды, ... ... ... ... ... ... бүл бөлігі қаржы
қатынастарының мәнін және қаржы функцияла-рының ... ... ... ... ала ... ... кезінде сатылатын өнімді "с", 'V
және "т"-ге сәйкес элементтерге ... ... ... және ... ... табыстар мен ақша қорланымдары ... ... ... арасывда қүнды одан әрі бөлу және оны ... ... да ... ... ... асырылады (1.1.
сызбаны қараңыз).
Нөтижесінде өнімнің бір бөлігі жаңа толық айналымға түседі, ал бір
бөлігі түтынылады. ... ... ... ... қүны ... ... ... бойынша бөлініп, олардың өрқайсысы ... ... ... алуы ... Қаржының қатысуынсыз қоғамдық өнімнің ... ... ... ... ... ... өнімді жасау мен пайдалану
арасындагы байланыстырушы буын болып табылады.
Қарастырылған процестер қаржы қатынастарының күрделі то-қайласуын,
олардың ... ... ... ... ... ... ... экономиканың тиімділігіне, оның үдемелі дамуына, қоғамдық-
әлеуметгік ... ... ... ... ... ... етеді.
Қоғамдық қатынастардың иерархиясында ақша қатынастары экономикалық
қатынастарға жатады, ал ... ... өз ... ... ... айқындаушы бөлігі — өндірістік қатынастарға кіреді
(1.2 сызбаны қараңыз). Бүдан ... ... ... қатынастардың
бір бөлігі, яғни олар базистік әрі негізгі қатынастар болып табылады деуге
болады.
Экономикалық заңцармен анықталатын ... ... ... арқылы көрінеді. Экономикалык, катего-риялар - бүл ... ... ... бүл Қатынастар экономикалық өмірдің
бір жағын сипаттайды және ... ... ... ... ... ... сақ-тандыру, кредит, табыс (пайда) жөне т.б. жатады.
Қаржы, ... ... ... ... ... ... ... мен үсыным заңының, қажетгіліктердің жоғарлау ... ... ... ... сипаты мен даму ... ... ... үнемдеу заңының) іс-өрекетіне негізделеді.
Қатьшастардьщ иерархиялық субординациясын ескере отырып, "жалпыдан —
жекеге" қағидаты бойынша олардың*мынадай дәйекті ... ... ... ... ... ... ... ақша қатынастары жөие
қаржы қатынастары (салық, бюджет, мемлекеттік кредит, ... ... жөне ... түрлі қоғамдық-саяси қүрылымы бар осы ... ... ... ... ... ... да — ... табыс (пайда*),
өзіндік қүн жөне ... ... ... ... ... ... ... не-даесе бағасын біддіру, айналыс қүралы,
еңбек өлшемі мен түтыну ... ... ... ... ... ... бағалау) орындайды, оларда ... бүл ... мөні мен ... көрінеді. Қаржының олардың
барлығынан өзінің айрықшалықты ... ... ... ... ... ... ... бүкіл жалпы жиынтығынан
ажыратып алу үшін бүл экономикалық категорияға төн өзгеше белгілерді біліп
алған жөн. ... ... ... мөнін, өзгешелігін бір ғана белгімен,
тіпті ол елеулі болғанның ... де ... ... ... Қүндық
категориялардың барлығының да ... ... ... белгілері болады.
Сондықтан қайсы бір қүндық категориялардың, соның ... ... ... тек ... сипатгы белгілердің жиынтығы ғана кез келген қүндық
экономикалық категория-ның, соның ішінде ... да ... ... ашып бере ... категория ретіндегі қаржының ... ... ... ... ... ... ақша нысаны
болатындығыңда. Қаржы ... ... жүйе ... қоғамдық үдайы
өндірістің әр түрлі субъектілері ара-сындағы ақша жөне тек ... ғана ... ... ... ... ақшалай сипаты
- қаржының маңызды белгісі. Қаржының ақшалай сипаты оны ... ... жөне ... ... ... ... тиістілігін
(жататынын) баса көрсетеді.
Ақша қаржының іс-өрекет етуінің міндетті шарты болып та-былады. Ақша
болмаса қаржының болуы ... ... ... ... ... ... болатын
жалпы нышан. Ақша айналыс қүралының функциясын орындай отырып, капитал,
яғни үдемелі қүн немесе табыс (пайда) ... қүн бола ... ... ... дербес аясы ретінде, өндірістік қатынастардың бір бөлігі ретінде
қаржының пайща болуына жағдайлар жасайды.
Қаржы қатынастары ... ... ... ... ... ... ... экономиканың барлық қүрылымдық бөліктерінде
(материалдық өндіріс пен өндірістік емес салаларда) және ... ... ... қоғамдық өнім қүнын қайта бөлудің сан алуан
процестері ... ... Бөлу ... ... ны-санда да -
өндіріс қүралдары мен түтыну предметтерінің қор-ларын жасаумен де, сондай-
ақ ақша нысанында да — ... ... ... ... ... ... ақша
қорларының қоз-ғалысы арқылы да ... ... ... қатынастарының
бөлгіштік сипаты экономикалық категория ретінде олардың айрықша белгісі
болып табылады.
Қаржы қатынастарының ақшалай сипаты мен ... ... ... ... ... ... табылады, бірақ оның ақтық белгілері емес, өйткені
бүл белгілер бағаға да, еңбекке ақы төлеуге де, кредитке де ортақ.
Қаржының ... ... ... ... мақсатты ақша қорларының
қозгалысында көрінуі оның маңызды ерекше белгісі бо-
лып табылады. Ақша ... ... шын ... ... ... болып табылады.
Ақша-қаржы қорлары қоғамдық өңдіріс ... ... емес ... ... ... ... ... Әдістер,
қаржы қатынастарыңдағы іс-қимылдың амал-дары ... ... ... сөзсіз болатын, міндетті сипатты игеріп алады, ... ... ... қажеттігімен және қоғамдық дамудың мақсаттарына ... ... мен оның ... ... ала қарастыру қажеттігімен
байланысты болады.
Ақша экономикалық өмірде, өдеттегідей, баламалы, яғни ... жөне ... ... тең ... қозғалысы негізінде пайдаланылады.
Баламалылық белгісі басқа экономика-лық категориялардың — ... ... ... төн. Ақша қорларының бүкіл ақша
қаражаттарынан бөлініп түратын ... сол, олар ... ... ... ақша нысаньшдағы қүнның бір жақты қоз-еалысының
негізінде ... Кез ... ... ... осын-дай ерекшелікпен
(салықтар, табыстан (пайдадан) аударылатын ауда-рьщцар, ... ... және т.б.), яғни ... ... ... қорлардағы ақшаның ішкішаруашылықтық мақсатты
оқшаулаңуының үқсас қағидаты қолданылады.
Сөйтіп, қаржының ... ... ... бүл ... ақша ... бүкіл жиынтығынан мүлтіксіз бөліп ... ... өрі ... ... ... атап ... бірде - бір қүндық ... ... ... ... ... ... алмайды. Егер белгілердің алғашқы екеуі - қаржы
қатынастары-ның ақшалай сипаты мен ... ... ... қатынастары-ньщ
өрісін тежеп отыратын болса, қаржыга төн қор нысаны, міндетті сипаты,
біржақты ... қүн ... ... ... экономикалық
категория ретіндегі қаржының айрықша врекшеліктерін баса көрсетеді.
Жоғарыда айтылғандардьщ негізінде қаржыньщ қысқаша анық-тамасын
былайша ... ... ... — бүл ... ... ... мемпекетте ақшалай табыстар мен қорланымдарды қалыптастырумен, сонымен
бірге оларды үдайы улгай-малы әндіріске, қогамның шеуметтік жвне ... ... ... ... ... ... ... және улттық байлык/пың бір бөлігін бөлу және ... ... ... болатын ақша қатынастары.
Қаржының жүмыс істеуінің шарты - ақшаньщ болуы, ал қар-жыньщ пайда
болуының себебі ... ... ... мен ... ... олардың ресурстарға қажеттілігі болып табылады.
Қаржының мөні ақша нысанывдағы қүн ... ... ... ... ... ... болуы және экономикалық
заңдардың іс-әрекеті ... ... ... ... ... - ... қатынастарының
болуынан жөне қогамдық дамудың қажеттіліктерінен туындайды. Мемлекет ... ... ... ... ... ... ... өр
түрлі нысандарын жасай алады: төлемдердің әр түрлі түрлерін ... ... ... ... ... ... өзгертеді жөне т.б. Шаруашылық
жүргізу сферасывда үнемі өзгеріп отыратын үдайыөндірістік ... ете ... ... өндіріс үйлесімдерін түтынудың қажеттеріне
бейімдеуге мүмкіндік беруі үшін қажет. Бүл ... ... ... қалыптастыру арқылы болады. Қаржының басты арна-лымы - табыстар
мен ақшалай қорларды жасау арқылы ... пен ... ... қаржы ресурстарына деген қажеттіліктерін қанағаттандырып
отыру жөне бүл ресур-стардың ... ... ... ... ... ... ... субъектілердің қарамағында жаса-
латын ақша (қаржы) ресурстарының қүрамы мен ... ... ... ... қаржы механизмі арқылы барлық жағдайға ықпал
етудің кең мүмкіндікгерін пайдалана алмаса, ... ... ішкі ... саясатын жүзеге асыра алмайды, езінің елеуметгік-экономикалық
бағдарламаларын, қорғаныс жөне елдің ... ... ... алмайды.
Мемлекет, дөстүрлі функциялардан басқа, шаруашылық процестерді реттеу
жөнівде едәуір экономикалық функцияларды орыңдайды, ... ... ... ... ... ... жоғары —
мемлекеттік бюджет арқылы қазір жалпы ішкі өнімнің 20 ... ... ... ... ... 10 ... (Қазақстан бой-ынша) бөлінеді.
Мемлекет қаржысының ... ... жөне ... ... ... ауқымы реттелінеді, басқа қоғамдық ... ... ... ... ... жеке және
қоғамдық толық айналымын қамтамасыз ету, экономиканың салалық және аумақтық
қүрылымын реттеу, ... ... ... ... басқа қоғамдық қажеттіліктерді қанағатгандыру мүмкін емес.
Елде жергілікгі мөні бар міндеттерді шешуге ... ... ... дамуы да тиісті қаржымен қамта-і/Ліасыз ... ... ... ... талап етеді.
Сондықтан өтпелі кезевде шаруашылық жүргізудің төменгі буындары мен
аймақтарға ерекше көңіл аударылып, ... ... ... қалыптастыруда
үлкен қүқық пен дербестік беріліп отыр.
Мемлекеттік сектордың қызметімен байланысты қаржы қаты-настары елеулі
дәрежеде ... ... ... ... деп аталынатывдарды —
мемлекет қаржыландыратын жөне бірлесіп түтынылатын материалдық, сонымен
бірге материалдық емес ... ... мен ... ... ... бөлуді қам-тамасыз етуге бағытталған. ... ... мен ... ... ... жол ... мемлекетгік биліктің,
басқа-рудың, қүқықтық төртіпті қорғаудың, қорғаныстың, ... ... ... мен ... ... ... ... қорғау,
білім беру жөне денсаулық сақтау (кепілдемелі деңгейде) жатады.
Қаржының функциялары және рөлі
Қаржының мөні, іс-өрекет механизмі жөне рөлі оньщ ... ... ... мөнін толық ашу оның үғымы мен қажетгігін ғана
емес, сонымен бірге қаржыньщ ... ... яғни оның ... да ... етеді.
Қаржыға қатысты функцш осы экономикалық категорияға төн қызмет тобын,
мөннің іс-қимылдагы көрінісін, сапаның өзіне төн ... ... ... ... ... ... қоғамдық арналымы
қамгып көрсетіледі, оның экономикалық табиғаты ашылады.
Қаржы басқа тым ... ...... ... айрықшалықты
экономикалық категория болып табылатьш-дықган және бүл ... ... ... ... ... ... ... оның
қоғамдық, саяси жөне экономикалық өмірдің ... ... ... ... ... қаржы функциясы туралы мөселе ғалым-теоретиктер ... осы ... ... ... ... уақытта қаржының бөлгіштік жене үдайыөндірістік төрізді екі
түжырымдамасы танылып отыр. ... ... ... ... ... ... ... — ақша нысанындағы қоғамдық өнімнің
қүнын бөлу ... ... ... ... ... ... оның ... етуінің ерекшелігін көрсетеді деп санайды. Бүл түжы-рымдамаға сейкес
қаржы екі фунщия орындайды: бөлу жөне ... ... ... сферасы ретіңце қаржының мөні ... ... ... ... ... көрінеді. Тап осы функция арқылы
қаржының қоғамдық арналымы — ша-руашылық жүргізудің ербір субъекгісін ... ... ... ақша ... нысанында пайдаланылатын қаржы
ресурста-рымен қамгамасыз ету жүзеге асырылады.
Жалпы қоғамдық өнімнің қүны (оның ақша ... ... ... ақша
нысанында түлғаланатын үлттық байлықтың бір бөлігі ... ... ... . ... ... ... ... арналымның қорлары қалыптасатын үдайы өндірістік
процестің қатысушылары болып табылатын заңи жөне жеке ... ... ... меке-мелер, азаматтар) қаржылық бөлуде
субъектілер болып келеді.
Қаржының көмегімен ... ... ... ... ...... өндірісте, айналыс және түты-ну сфераларында
өтеді. Бөлудің қаржылық өдістері ... ... ... ... ... жергілікті деңгейлерді қамтиды. Қаржылық бөлініске
бөлінудің өр түрлі түрлерін — ішкішаруашылық, ішкісалалық, ... ... ... ... төн.
Бшу функцшсы қаржы қүралдарын қоғамдық жалпы өнім мен оның аса ...... ... совдай-ақ үлттық байлықтың бір ... ... ... ... ... сату ... ... бөлу жөне қайта бөлу процесіңде пайдаланған кезде көрінеді. Бүл
функ-цияны қаржы өнімді ... бөле ... ... ... емес, қаржы
тек жасалған өнімді бөлуді ғана ... ... ... деп ... ... деп ... ... өнімнің нату-ралдық-затгай қүрамын бөлу ақша
қорларын бөлу арқылы жасала-ды. Мемлекет, көсіпорын, фирма және ... ақша ... ... мен қорланымдарды) бөлуге сөйкес жасалған
натуралдық өнім де бөлінеді.
Қаржының бөлгіштік ... ... оның ... ... өнімді, үлттық табысты жөне таза табысты і&алумен жене қайта
бөлумен байланысты ... ... ... ... ... қалыптастырудан; ақша Қорларын жасаудан туындайды.
Қоғамдық өнімді бөлу алғашқы жөне ... ... ... бөлу ... бәлу ... жиынтық қоғамдық өнімнің жалпы &., Көлемінен
орнын ... ... қоры ... ... мен ... ... тасталады жөне жаңа-дан жасалған қүн — үлттық табысты
бөлудің ... ... ... ... (шаруашылық жүргізуші
субъектілердің) жене халықтың алғашқы табыстары қалыптасады, олар бөлудің
жөне ... ... ... ... ... бүл ... ... қаржы атқарады. Қоғамдық өнім мен үлттық табысты алғашқы бөлу кезінде
қаржы еңбекке ақы төлеу жөне баға ... ... ... ... ... бөлу салалық, сондай-ақ аумақтық түрғыдағы шару-ашылйқ жүргізуші
субъектілер бойынша қоғамдық өнімді мүшеле^дің сан ... ... ... ... ... - ... нысандағы өнімді түпкілікті түтынуды
қам-тамасыз ету үшін үдайы өндіріс қатысушыларының ақшаға де-ген әр ... ... ... Бүл ... ... ... ... шы-ғыстары есебінен қалыптасады жөне үлттық табыс
қорлану қоры мен ... ... ие ... ... ... ... ... үшін немесе материалдық сфера капиталы-нан, өлеуметтік
инфрақүрылымның ... емес ... ... ... ... ... ... резервтер мен сақтық ... ... ... ... қорын бүкіл халықтың оның үдайы толықтырылуы ... ... ... ... ... мекемелерін
үстауға, ғылымға, мәдениетке, ... ... ... ... ... көмегімен үлттық табысты бөлу жөне қайта бөлу екі әдіспен жүзеге
асырылады:
қаржылық - бюджеттік ... Ол ... ... ... ... қаражаттарды қайтарусыз төртіппен бергенде қодцанылады;
несиелік - банктік өдіс. Ол уақытша бос қаржы ресурстарын ... ... ... ... ... ... ... бөлудің процесі мемлекет белгілеген ...... ... ... аударымдардың
және т.б. көмегімен жүзеге асыры-
луы мүмкін.
Үлттық табысты қаржы ... ... ... ... мақ-саттары
мыналар болып табылады:
өндірістік емес саланы қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету; бүл салада
үлтгық табыс жасалмайтыны белгілі;
елдің жеке экономикалық аймақтары арасында ... ... ... ресурстарын маңызы зор прогрессивті салалардың ай-ырықша дамуын
қамтамасыз ететін басым түрде салааралық бөлу;
қаржы ресурстарын үтымды түрде сала ... ... ол ... ... және ... жүмса-лымдардың қүбылмалы тиімділігімен
ынталаңцырылып отырады.
Сөйтіп, үлттық табысты қаржы көмегімен бөлу жөне ... бөлу ... ... фирманың материал және ақша ресурстарының ... ... ... ... ... ... ... бөлу жөне қайта бөлу процесіне қатысуы бірдей
емес. Алғашқы бөлу кезінде, жоғарыда атап ... ... ... категориялармен — баға-мен, еңбекақымен өзара іс-қимыл
жасайды. Қаржыны қолдану-дың негізгі сферасы — ... ... ... ол тектес
экономикалық категориямен — кредитпен өзара іс-қимыл жасайды. Қаржының
бөлгіштік функциясы аумақаралық, ... ... ... қамтиды. Аумақаралық жоне сала-аралық ... бәлу ... ... ... ... бүл кезде ақша қаражаттары шаруашылық
жүргізуші субъектілердің ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық бірліктер мен
салаларға беріледі. Қайта бөлудің бүл түрлерінің ... ... ... ... қол ... бүл ... ... салалардағы өндірістің дамуы үшін, сондай-ақ артта қалған
аймақтарда экономика мен өлеуметтік-түрмыстық ... ... ... ... ... ... ... жше ішкішаруашылықтық кдйта
бөлу сферасы экономиканы қайта қүрудың барысында ша-руашылық жүргізуші
субъектісінің ... ... ... қажет ететін (заң бойынша
мемлекетке ... ... ... ... есеп пен ... ... ... байланысты біртівдеп тарылып келеді.
Демек, қаржы бөлгіштік функция арқылы ақшалай табыстар-ды қалыптастьфу
жөне қаражатгарды жүмсау жолымен мемлекеттің, ... ... ... қамтып көрсететін белгілі бір ... ... ... бөлгіштік функция арқылы бөлу
категориясы ретінде Қаржының мәні ашылады, ақша нысанындағы ... ... ... оның қүрамды элементтерінің қозғалысымен байла-; нысты болатын
экономикалық қатынастар айшықталады жөне сатьш алу-сату арқылы натурадцық-
затгай нысаңдағы ... ... ... үшін ... ... қоғамдық өндірістің барлық қатысушыла-рының нақтылы
еңбек үлесі мен қоғамдық өндіріске ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Қаржы үлттық табыс қүрамындағы бастапқы табыстарды да, түпкілікгі
табыстарды да қалыптастыру мен пайдалануды ... ... ... бөлгіштік функциясының жақтаушылары бөлу арқылы қаржы үдайы
өндірістің басқа ... - ... ... ... ... ... деп жорамалдай-ды. Мысалы, қаржы өндіріске ... ... ... арқылы санмен есер етеді: бүл қорлардың көлемін
өзгерте отырып, өндіріске қалаған бағытта ықпал ... ... не ... ... ... жолымен экономиканың жеке қүрылымдық бөлімшелерінің
дамуын тез-детуге болады, не бүл өсудің ... ... ... ... егер ... ... көлемін өндірістің белгілі бір сапалық
көрсеткіштерінің: еңбек өнімділігінің, ре-сурстарды үнемдеудің, ... және т.б. ... ... өндіріске сапалық әсер
етуге жету-ге болады. Қаржы көмегімен үдайы ендірістің басқа сатылары-на да
осылайша өсер етуге ... ... ... ... ... қаржының үдайы
өндірістің барлық процестерімен бай-ланысы жөне бүл категорияның ... ... ... әсер етуі бақыланып отырылады.
Қаржының бөлгіштік функциясы түжырывдамасының ... осал ... ... ... тап осы ... ... ... көрсетуі тиіс деген қағида болып табылады.
Қарастырылып отырған функ-ция ... ... ... экономикалық
категорияларға да — бағаға да, еңбекақыға да, кредитке де тен.
Ұдайы өндірістік тужырымдамасының жақтаушылары ... - бір ... ... ... үдайы өндірістің категория-сы деп санайды, ... ... ... ... ... стадиялары бір-бірімен тыгаз
байланысқан;
қаржы ... ... ... ... - ... өндіріске,
айналыс пен түтыну сферасына ене отырып, үдайы өндірістің бір стадиясына
ғана ... ... ... бүл процеске қызмет көрсетеді;
қаржы қоғамдық ... ... ... стадияларын-да
пайдаланылатын бақылаудың өмбебапты қүралы болып табыла-ды.
Қаржының табигатын ақшаның қозғалысында ... ... ... ... ... түжырымдамасы бұл табиғатты
ақша нысанын-дагықун қозгалысында анықтайды. Мүндай үстанымда қаржының ... ... ... ... түжырымдамасы жақтаушыларының қаржы-ның мөнін осылай
кеңінен үғынуына сөйкес олар қаржыға мына функцияларды ... ... ... мен ... ... ақшалай табыстар мен қорларды пайдалану;
3) бақылау функциясы.
Қаржы көмегімен мемлекет өзінің ... ... ... ... қоғамдық жиынтық өнім қүнынының бір бөлігін алады. ... ... ... ... — ақша ... (табыстарды) жасау
арқылы жүзеге асады, бүл езінің нақты түрдегі практикалық көрінісін, ең
адцымен, мемлекеттің ... ... ... ... ... ... сан ... ақша қорлары — орталықтандырылған (мемлекеттік бюд-жет),
орталықгандырылмаган (аймақтық және жергілікгі деңгейдегі), мақсатгы қорлар
жөне т.б. жасалады.
Бүл ақша ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады, оның заттық мазмү-ны негізінен мемлекетгің
шығыстары саясатын жүргізгенде көрінеді. Ақша ... ... ... бөлу ... мемлекеттік аппаратты үстауға, қоғамдық
өндірістің үтымды әрі тиімді қүрылымын жасап, қолдауға, материадцық жағынан
аз ... ... ... ... жөне ... ... бөлу процесі ақша қорларын қалыптастыру және пайдала-ну түрінде
жүзеге асады. Қоғамдық өнімді ақша қорларын ... және ... бөлу ... ... пайда болуына себепші болады.
Коммерциялық есеп пен маркетинг операцияларын жүзеге асыруға
байланысты ... ... ... ... ... ... өкілдері мойындайды. Қаржының бұл функциясы экономикалық
категория ретіндегі қаржыға тән ... жөне ... не ... не ... бір Мезгілде жүзеге асады. Бақьшау функциясы мазмүнының ... ... ... қаржы саясатын жүргізетін қаржы органдары
қызметінің барысында іске асады.
Бақылау функциясы қаржының ... ... ... ... ... өнімді, үлттық табысты жене таза табысты тиісті ... ... ... жөне ... ... жүмсауға бақылау жасаудан
көрінеді. Егер қаржының мәні, табиғаты жене мазмүны, бір жағынан, жиынтық
қоғамдық өнімнің, ең ... таза ... бір ... ... ... ақша ... ... және материалдық өндіріс процесінде
үлғаймалы үдайы өндіріске ... жөне ... ... ... ақша ... ... ... болса, қаржының
бақылау функциясы да тиісті түрде ... ... ... ... де, ... ... ақша ресурстарының
орталықтавдырылған қорын қалыптастыру және пайдалану процесіне де қызмет
етеді. Қаржының екі ... ... ... мен ... ... ... ... бақылауда — жалпы ішкі өнімді тиісті
қорларға бөлуге жөне оларды мақсатты ... ... ... ... ... ... ... түрде қаржы ресурстарының қоз-ғалысы арқылы
жиынтық қоғамдық өнімді бөлумен және қайта ... ... ... процестерді бейнелейді. Сонымен бірге нақты нысавдағы қаржы
ресурстарының қозғалы-сы жиынтық қоғамдық ... ... бөлу ... тарапынан бақылау жасаудың негізі болып таылады. Мүндай ... ... ... ... ... ... мүмкін емес.
Қаржының бақылау функциясының экономикалық мағынасы көсіпорынның,
фирманың шаруашылық - ... ... ... бақылау жүргізу. Бүл
бақылау материал, ... жөне ақша ... ... өрі тиімсіз
пайдалануды анықтап қана қой-май, сонымен бірге көсіпорындарда, фирмаларда
өндіріс рентабелділігін ... ... ... ... емес
шығындарды болдырмауға мүмкіндік береді.
Қаржы мөселесі жөніңцегі заңнамалардың ... ... ... банк алдындағы қаржылық міңдетгемелердщ, совдай-ақ
шаруашылық жүргізуші субъектілердің есептесу және ... ... ... дер кезіңде жөне толық ... ... ... аса ... міндеттерінің бірі болып табылады.
Қаржының бақылау функциясын жүзеге асырудың нысаны ... ... ... ... ... ... ... субъекгілердің қаржы-шаруашы-
лық қызметінің түрлі жақтарын ... ... ... көрсететін
түсім-ақша, табыс (пайда), рентабелділік, өтінімділік, айналымдылық, төлем
қабілеттілігі, қор ... және ... ... ... көрсетілген
қаржылық көрсеткіштер арқылы белгіленген нормалар мен нормативтерді
қолдануды, макродеңгей-де де, ... де ... ... мен ... бақылауға болады.
Ұдайы өндіріс процесіндегі қаржының бақылау функциясы-ның рөлі қаржшық
тәртіп арқылы жүзеге асуымен және оның жай-күйімен, ... ... ... ... қаржылық міндеттемелердің орындалуымен
байланысты бо-луы мүмкін.
Қаржылық тәртіп оны ... ... ... ... парызды сақтауға негізделген.
Қаржының бақылау функциясы қаржы органдарының сан қырлы қызметі арқылы
жүзеге асырылады. ... ... мен ... ... ... ... ... жоспарлау процесінде, бюджет жүйесінің кіріс және шығыс
бөлігінің атқарылуы кезінде жүзеге асырады.
Нарықтық қатынастардың ... ... ... ... ... бақылаудың нысандары мен әдістері айтарлықтай өзгерді.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... Оны фирмалардың, көсшорындардың,
бірлестіктердің, министрлікгер мен ведомство-лардың қаржы ... ... бөлу ... ... ... ... ... барысына: өнімді
шығару мен өткізудің ауқымына, өзіндік қүн мен рентабелділікке, еңбекке ақы
төлеуге ... ... ... ... ... бүл түрі ... жүйелі арттырып отыруға бағытталған;
қаржылық-бюджеттік бақылау. Ол кәсіпорындар табысының (пайдасының) ... ... ... алу арқылы, сон-дай-ақ кәсіпорындар мен
қүрылыстарды қаржыландыру ... ... ... ... ... жүйесі
белгіленген төлемдердің „бюджетке дер кезінде түсуін, ... ... ... ... қүрылыс қарқынының орындалуына Шрай
берілуін бақылайды;
Хі, кредиттік-банктік бақылау. Ол фирмалар мен көсіпорывдарды ~*
риелеу ... ... Бүл ... ... ... ... несие
берудің мезгілдігі, қайтарымдшыгы, ақылыгы. Бақылаудың бүл түрі банк арқылы
өтетін ақшалай есептесуцің (өнім, жұмыс, қызметгер ... ... ... ... ... ... өйдірістің бөлу стадиясының қүралы бола отырып,
үдайы ... ... ... ықпал ете алады. ... ... ... екі ... ... ... ... өндірістің барлық стадияларына (өндіру, бөлу,
айырбастау, түтыну) ықпал етеді.
2. Қаржының экономикалық процестерінің катализаторы бо-луға ... бар (бүл ... ... ... Бөлу ... ... сфера болып табылатын материалдық өндіріс сферасывда басталады,
өйткені ол ... ... мен ... өсер ... ... ... ... екі түрлі ықпал жасайды: а) сан жағыңан,
бүл бөлгіштік процестің үйлесімдерімен сипа-
талады;
ә) сапа жағынан, бүл қаржының шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... тиімді ара қатысын белгілеуде, үдайы
өндірістің затгық жөне қүндық элемештерінің тепе-тендігіне жетуде, өндіріс
тиімділігін арттыруда маңызды рөл атқарады.
Қаржының ... рөлі мына ... ... ... ... ... ... көсіпорындардың,
фирмалардың өндірістік қызметі тиімділігінің өсуіне жағдай жасайды;
кірістер мен ... ... ... ... ... ... ... коммерциялық есебін ны-ғайтып, дамытады;
қаржы ақша қорларын бөлу және қайта бөлу арқылы эконо-микалық өсудің
ара ... ... ... ... ... ... жене түтыну қорларының ... ... ... ... ... ... экономикада меншікгің сан алуан нысандары-ның және
шаруашылық жүргізу ... ... ... ... ... қаржы оңтайлы үлтгық ... ара ... ... ... рөл ... олардың көмегімен экономикалық жөне
өлеуметгікдамудыңиндикативтік ... ... ... ... қол ... ... түтқаларын жоспарлы пайдалану қоғамдық
үдайы өңдіріске қаржының ынталандырғыш рөлін күшейтуге ... ... ... ... ... ... ... жағдай
жасайды.
Қаржы көмегімен жететін нөтижелерді бағалауға жалпы тесілдеме қаржының
рөлін 3 бағытта атқаруға мүмкіндік жасайды:
1) ... ... ... ... ... ... көздерімен
қамтамасыз ету түрғысынан;
2) қаржыны қоғамдық өндірістің қүндық қүрылымын реттеу үшін пайдалану
түрғысынан;
3) қаржының өлеуметтік - ... ... ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттік басқарудың нысандары мен тәсілдерінің ұғымы, және түрлері25 бет
Қаржы туралы жалпы ұғым және оны басқарудың негіздері11 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
«Мемлекеттік қызметтегі мемлекеттік саясат»96 бет
ААҚ «Гедеон Рихтер» компаниясының тарихы мен дамуы24 бет
Авторлық құқық. Сабақтас құқық туралы жалпы түсінік28 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
Азаматтық құқықтарды қорғау19 бет
Азаматтық құқықтың обьектілері29 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь