Әл-Фараби- ғалым-энциклопедист

Кіріспе
1.Әл.Фараби. ғалым.энциклопедист
2.Махмуд Кашғари «Диуани лұғат әт.түрік»
3. Жүсіп Баласағұн «Құтадғу біліг» («Құтты білік»)
4. Ұлы ғұламалардың философиялық көзқарастары, ерекшеліктері және тарихи маңызы
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Тарихты білмей тұрып қазіргінің қадіріне жету, болашақты болжау қиын дейтін ғылымның өз қағидасы бар. Өміріміздің даму барысын дүрыс түсініп, ғылымның бүгіні мен ертеңін танып, бағдарлап отыруда ғылым тарихы маңызды орын алады. Расында адамзаттың жинақталған материалдық байлықтары қандай ұшан теңіз болса, оның рухани байлығының қоры да сондай көп. Бұлардың бәрі — баршаға бірдей ортақ қазына. Сол мәдени мұраны талдап, іріктей білу, оны қастерлеп бағалай білу, халыққа жеткізу — кейінгі ұрпақтың абыройлы міндеті.
Осы кездегі өркені өскен сан салалы ғылым мен мәдениетті жасауға талай елдің, талай үрпақтың таңдаулы өкілдері қатысты. Орта ғасырларда адамзат білімінің молайып, ақыл-парасатының жетілуіне орасан зор еңбек сіңірген ғұламаларының бірі — казак, топырағынан шыққан данышпан перзент Әбунасыр Фараби (870-950) болды.
1. «Көне түріктер тарихы» Келімбетов
2. Қазақстан тарихы, І том.
3. «Көне түріктер» Л.Н. Гумилев
4. Қазақ энциклопедиясы, І том.
5. Байпаков К.М. По следам древних городов Казахстана. Алматы. 1990.
6. Қоңыратбаев Ә. Қазақ халқының этногенезі. Ақиқат. 1992.
7. Аманжолов К.Р. Түркі халықтарының тарихы. 1-том. Алматы. «Білім». 2002.
8. Қазақ СССР тарихы.Бес томдық.1-том. Алматы. «Наука». 1977.
9. Кобжов. Әл-Фараби, Алматы, 1971.
10. Әл-Фара6и. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы, 1975.
        
        Жоспар:
Кіріспе
1.Әл-Фараби- ғалым-энциклопедист
2.Махмуд Кашғари «Диуани лұғат әт-түрік»
3. Жүсіп Баласағұн «Құтадғу біліг» ... ... Ұлы ... ... көзқарастары, ерекшеліктері және тарихи
маңызы
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Тарихты білмей тұрып қазіргінің қадіріне жету, болашақты болжау қиын
дейтін ғылымның өз ... бар. ... даму ... ... ... ... мен ... танып, бағдарлап отыруда ғылым тарихы маңызды
орын алады. Расында адамзаттың жинақталған материалдық байлықтары қандай
ұшан теңіз болса, оның рухани ... қоры да ... көп. ... ... ... ... ортақ қазына. Сол мәдени мұраны талдап, іріктей білу, оны
қастерлеп бағалай білу, халыққа жеткізу — кейінгі ұрпақтың абыройлы
міндеті.
Осы кездегі ... ... сан ... ғылым мен мәдениетті жасауға талай
елдің, талай үрпақтың таңдаулы өкілдері ... Орта ... ... ... ... ... орасан зор еңбек сіңірген
ғұламаларының бірі — казак, топырағынан ... ... ... ... (870-950) болды.
Фараби және оның шәкірттерінің ғылым мен мәдениетті дамытудағы орнын
анықтау, ғылыми мұраларын мұқият зерттеу өте ... ... ... ... ... өте ... аңғарған сияқты. Сондықтан да болу
керек, дүние жүзінің әр түрлі халықтарынан шыққан оқымыстылар Фараби
мұраларын мың жыл бойы зерттеп келеді.
Менің бұл ... ... ... ... мақсатым, қолда бар
материалдарға, мағлұматтарға сүйене отырып, ұлы ... ... ... қол ... ... мұраларының кейбір қырларын көпшілікке
түсінікті түрде таныту болып отыр.
Қарахан мемлекеті тұсында көшпелі түркілердің отырықшылық
өмірге
бейімделу ... ... қала ... өркендеді.Мемлекетте
мұсылман
дінін қабылдауға байланысты көне түрік руна жазуының орнына араб
жазуы
келді.Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік», ... ... ... ... атты ... ... тілінде өмірге келді.
Әбу Насыр әл-Фараби ғалым-энциклопедист
(870—950)
Әбу Насыр әл-Фараби — Шығыстың ұлы ойшылы, әмбебап-ғалым, ... ... ... ... ... ... ілкі ортағасырлық
білім-ғылымның барлық салаларының негізін ... ... мол ... сол үшін оны көзі ... ... ... ... екінші ұстаз) атады. Тәжік академигі Б. Рафуровтың мағлұматтары
бойынша ... ... саны екі ... жуық деп ... ... ... жүзінің көптеген тілдеріне (араб, парсы, еврей, латын,
ағылшын, неміс, француз, испан, орыс, ... ... т. б.) ... ... ... ... ... жетті.
Тәрбие мен білім, педагогика мен психология, этика мен әдістеменің
теориялық және ... ... ... ... ... ... құрамдас, оның дүниетанымының ажырамас бөлігі болып
табылады. Әлемнің, негізгі тұтқасы — адам. Егер оның ... ... ... жетілсе, ол дұрыс өсіп-өркендей алады. Қажетті дағдылар мен
жақсы мінез-құлық адамды бақытқа кенелтеді. Жаман мінез-құлық — бұл ... ... ... пен ақыл-ой парасаты — адамның ... ... ... ... ... ғана ... Адамның өсіп-
жетілуінде Фараби дағды мен әдетке елеулі орын береді, бұлар тәлімгердің
ғибратты сөзі мен ... ісі ... ... ... ... әдіс,
тәсіл (мақтау, бетіне басып ұялту, көзін жеткізу, көндіру, тағы басқалары)
тәрбиешіден асқан имандылық, ізетті талап ... ... ... ғана ол
шәкірттерден шыншылдықты, сыпайылықты, әділдікті ... ете ... ... ... ұстаздың өзі де ие, болуга тиіс. Ізгі, әділетті қаланың
басшысы мен ұстаз екеуі бірдей дәрежеде ... ... ... ал кала
басшысы шаһардың бүкіл ... ... ... ... ... ... ... өзінің бойына он екі тума табиғи қасиетті, алты жүре
дарыған қасиетті меңгерген дана ... ... — тіл ... ... беру
арқылы, үйрету жолымен, ал тәрбиелеу — сарамандық жұмыс пен ... ... ... ... ... ... пен бақытқа кенелтеді,
дүниені танып-біле отырып, адам оның ... мен ... ... әр алуан ... ... ... ... ... қасиеттердің қалыптасуына қажырлы
еңбек, оқыту, тәрбие берумен қатар өзін-өзі тәрбиелеу, күшті ... ... ... ... ... ... ... («Ақыл-ой туралы»,
«Жан туралы», «Темперамент туралы», «Түс көру туралы сөз», «Жанның мәні
туралы», «Ақыл-ой және ... «Жас ... ... ... ... ... ... кітап» тағы басқалар) авторы ретінде де
танылды. Ол араб тілі. халықтар ... жан ... ... ... ... ... психологиялық терминдер жасады. Өкінішке қарай,
оның еңбектерінің көбі бізге жеткен ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... мәлім болып, ғылыми және мәдени мұралары ғасырлар
бойы ардақталып, ... өтіп келе ... ... ... аса көп ... Тарих жазбасында, халықтың рухани қазынасында
айтулылардың айтулысы, жүйріктердің жүйрігі ғана мәңгілік. Мың жылдан ... өтсе де, аты ... ... ... ... мезгілдің
катыгез сынынан мүдірмей өткен, сол адамзат ұлдарының, тарих перзенттерінің
бірі Әбу ... ... Ол да осы ... ... ... ... ... кесті". Қаратаудың тасына секірді. Сырдың суын ішті. Арыстың суын
кешті, Қызыл-құмның аптабына күйді.
Фарабидің өмірі жөнінен ... ... ... ... ... ... ... Фарабидің толық аты-жөні — Әбунасыр ... ... ибн ... ибн Тархан әл-Фараби, яғни өз аты ... ... оның ... Ұзлағ, арғы атасы Тархан. Туған жері ... ... ... ... ... деп атап ... ... барып ол
Әбунасыр Фараби, яғни Фарабтан шыққан Әбунасыр атанған. Кейде оны жай ... деп те ... ... ... ... деректерге қарағанда оның
әкесі сол тұста көшпеліліктен отырықшылыққа ауысқан ... ... ... ... басы екен. Бір нұсқада Фарабидің руы қаңлы-қыпшақ деп
көрсетілген. Бұл шындыққа жақын келетін сияқты. "Тархан" ... ... екі ... ... ... ... жағынан, ежелден Сыр, Отырар
бойын жайлаған ... де ... ... ... ... ... қаңлы
тайпасында "Тархан" (кейде "Дархан деп те ... атты ру ... ... ... ... ... ... "Қанды-қыпшақтардың атақтыларының есімі" деп
жазады. Демек "қанды" мен ... ... ... да ... қазіргі
қазақ ұлтын құрған байырғы рулардың бірі қаңлы-қыпшақтан шыққан деп айтуға
толық негіз ... ... өте ерте ... ... ... ол ... қаласы
Отырарда алады, одан соң Хорасанға барады. Кейінірек білімін онан ... ... араб ... ... ... кетеді. Ғылым-
білімге өте құмартқан зерек Әбунасыр ... бола ... ... ... алудан тайсалмайды. Мәселен, тәуіптік өнер (медицина) мен логиканы
христиан оқымыстысы Юханна ибн Хайланнан, ал жаратылыстану ... ... ... ... аудармашы Әбу Башар Маттадан (ол да христиан) үйренеді.
Бір нұсқада Фараби осы шәкірт шағында ... ... ... ибн ... араласып, оған логиканы үйретіп, одан астрономияны үйренген деп
айтылған. Фараби түркі, араб, парсы, грек және ... ... ... білген.
Кейбір деректер бойынша тіпті ол 70 тіл білген деп те ... Бұл ... ... ... ... көбінесе өз бетінше меңгеріп, аса зор ... ... мол ... ... ... Ол, әсіресе, грек ғылымы мен
философиясын, ең әуелі Аристотельдің бай мұрасын игеруді қолға алған. ... аса ... ... пен ... ... Бір аңыз бойынша, ол
Аристотельдің "Жан туралы" дейтін еңбегін жүз рет, ... ... ... екі жүз рет ... ... ... ... жұртқа мәлім оқымысты болып, дүние жүзінің ұстазы
деген дәрежеге көтерілді. Ол ... ... ... істейді, кейіннен
Дамаскіде, сонан кейін Алеппода (Сирия) әмірі Сайф әд-Дауланың қарамағында
болады. Фараби өз бетінше ғылыммен үзбей ... ... ... бір
әңгіме бойынша ол Дамаскіде жүрген ... ... кала ... бау-
бақшада қарауылдық қызмет атқарып, күндіз тапқан ақшасына сатып алған шырақ
жарығымен түнімен ғылыми жұмыспен шұғылданады ... ... өте ... кісі ... ... киініп, ырду-дырдудан барынша аулақ жүруге
тырысқан.
Фараби өлерінің алдында Египетке барып қайткан. Ол бұрынырақ өз отаны —
Түркістанға да ... ... ... бойынша сол тұстағы Бұхардың әмірі
Мансұр ибн ... ... ... ... тәлім" (Ат-Таһлім ас-сани) атты
еңбек ... ... ... ... ... осы оқиғаға байланысты алған
дейді. Фараби хиджра есебі бойынша 339 жылы раджаб айында (бізше 950 ... аяғы ... 951 ... ... ... ... қайтыс болады.
Тарихшы ибн Халлаканның айтуынша, Дамаскінің "Баб ас-сағир" (Кіші дарбаза)
зиратына қойылған көрінеді.
Фараби Аристотельдің, әл-Киндидің ізін қуып ... мен ... ... ... ... ... аса ірі ... жетеді. Ол
ғылымның түрлі салалары бойынша 150-ге ... ... ... жазған
Фараби, әсіресе, философия ғылымын көп зерттеген. Оның философиялық
еңбектерінің басым ... грек ... ... ... ... арналған. Фараби Аристотельдің "Категориялар",
"Метафизика". "Герменевтика", ... ... ... және екінші
"Аналитика" т.б. бірсыпыра философиялық және ... ... ... ... ... ... зейін қоюында үлкен мән бар.
Аристотель дүниені материалистік тұрғыдан дұрыс түсіндіруші, жан-жақты
білім ... ... ... Ал орта ғасырларда кейде түсінбегендіктен, кейде
түрлі діни ... ... ... ... құнды-құнды
материалистік идеялары бұрмаланып, шатастырылып жіберілген. Тіпті араб
Шығысында кейбір грек идеалистерінің ... ... ... ... ... ... ... ондай бықсықтан тазалап,
аршып өз ... ... ... ... ... да
неоплатонизмнің, исламдағы суфизмнің біраз әсері байқалғанмен ол бүл
міндетті тамаша ... ... ... ... және ... үшін де, ... ... үшін де жасаған ғылыми еңбектерінін бірі осы. ... ... ... оны "Ал ... ...... ұстаз деп атаған.
"Бірінші ұстаз" — "ал муаллим ал ... деп олар ... ... ... ... ... 11 ғасырда өмір сүріп, еңбек еткен филолог, ... ... ... зерттеуші ғалым, белгілі саяхатшы. Ол «Диуани
Лұғат-ат-түрік» атты еңбек жазып, өз ... ... ... ... ... жасады. Автор түсіндірме сөздікке ежелгі ауыз әдебиеті
үлгілерінен, өзі өмір сүрген орта ... ... ... ... ... түрлі тақырыптағы өлең-жырлар, ертегі-аңыздар, қанатты
сөздер, т.б. көркем сөз үлгілерін енгізді.
Сөйтіп, алғашқы ... ... ... ... ... бейнелейтні ауыз әдебиетінің ғажайып үлгілері бізге Махмұд
Қашғаридың еңбегі арқылы жетті.
Махмұд ибн-ул Хұсайын ибн Мұхаммаділ ... орта ... ... бірі ... ... қаласында туылған. Балалық шағы осы
маңайдағы Үбіл және Әзіл деп ... ... ... Ұлы ғалымның
Қашғари деп аталып кетуінің себебі – оның ... ... бір ... ... ... ғалым алғашта Баласағұн, Қашқар қалаларында, ал кейінірек,
өсе келе Самарқан, Бұқара, Нишапур, Мерф және Бағдат шаһарларында ... ... ... мен араб-парсы тілдеріндегі шығыстың ... ... ... Оның ерекше зейін қойып, ұзақ жылдар бойы
зерттеген ...... ... түрлі ру-тайпалардың тіл-ерешеліктері,
әдет-ғұрып, салт-санасы, ауыз әдебиет ... ... ... ... ... ... қазіргі түркі халықтарының бәріне ортақ
мұра.
Жүсіп Хас Хабыж Баласағун ( 1020 - ... ... ... ... Хас ... ... ( 1020 - ?) – Орта Азияның белгілі ақыны.
Туған жері – Жетісу жеріндегі Баласағун қаласы. Бұрын бұл ... «Күз ... ... ... де ... ... кісі болған. Қараханидтер мемлекетінің
астанасы Баласағун қаласында хан сарайында өлең айтып, күй шерткен. ... бұл іске ... да ... ... әкесімен бірге хан сарайында қызмет
еткен. Осында жүріп қоғамдық және жаратылыстану ғылымдарынан білім алады.
Жүсіптің ақын ретін де, ... ... де атын ... ...... ... білік» атты дидактикалық поэмасы. Бұл байырғы түркі
тілінде жазылған, түркі ... ... ... қазынасы. Көптеген
зерттеушілер бұл ... ... ... басқару, әскери – іс жөніндегі
философиялық трактат деп жүр. ... да, бұл ... ... ... ... – бүтін бір тарихи кезеңнің мінез – құлқын бойына ... ... ... әлеуметтік бітімі қанық, моральдық – этикалық, ... ... ... ... ... ... бүгінгі тілімізге, ой – толғамымызға
төркіндес, етене жақын орамдарды көргенде, қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... сөздердің,
билердің орағытып, ой тастайтын кең тынысты толғамдарының дәстүрлі бірлігі
«мен мұндалап» тұрады.
Жүсіп Баласағұн «Құтты ... 1069 – 1070 ... ... ... он ... айдың ішінде Қашқар қаласында бастап, он сегіз
айдың ішінде Қашқар қаласында аяқтаған. Қоғамдық - әлеуметтік мәні ... ...... ... ... бұл ... ... сол кездегі билеушісі Табғаш Арслан хан ... ... ... қоса оның арғы ... ... ... ... ... ... күй шығарған. Хан оның бұл еңбегін жоғары бағалап, оған
«Хас Хабыж» ... атақ ... ... ... аты – жөні ... - ... мәнісі де осында. «Хас Хажыб» - араб сөзі, ханның
ең жақын, ең сенімді кеңесшісі деген ... ... ... ... ... ... ... көптеген рубаилары да
боған. Мысалы, Наманган қолжазбаларының ішінен оның 600 жолдан ... ... ... да ... қөркемдігі жоғары, философиялық
толғамдары терең.
«Құтадғу біліг» ... ... Хас ... ...... өрлеу дәурінің аса көрнекті ақыны,
есімі күлкі Шығыс елдеріне мәшһур болған данышпан – ... ... ... ... және ... ... Баласағұн есімі кезінде Шығыс пен Батыс елдеріне орта ғасырдың
атақты ғалымы, ... ... ... ... ... ... (медицина), фэлэкият (астрономия), нужум (острология), ... тіл ... ... т.б. ... ... жете ... ретінде жақсы мәлім болған.
Әйтсе де Жүсіп Баласағұнның есімін әлемге ... ... ... ... ... қалдырған бірден – бір әдеби ...... ... ... ... туралы мәлімет мүлдем аз сақталған. ... ... ... жөнінде бірен – саран деректер осы шығармаға бірі
қара сөзбен, екіншісі өлеңмен жазылған алғы сөздерінде бар. Бірақ бұл ... ... өзі ... кейінірек дастанды көшірушілердің бірі жазған
болса керек.
Ақын Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» дастанын хижра ... ... ... яғни ... жыл ... ... ... 1070 жылы жазып бітірген. Бұл
жөнінде автордың өзі дастанда (6495 және 6623 – ... екі ... Бұл ... ... он ... айда ... бітіргенін автор
шығарманың мәтіндерінде өзі айтады. Жүсіп Хас Хажыб бұл ... жасы ... ... ... ... Ақын өзі ... айта келіп: «Елуге де кеп
қалдық. Бір кезде қара қарға едік, ... ... ... (364 – ... ... ... осы ... көп, ұзақ жылдар бойы зерттеген
ғалымдардың есебі бойынша, Жүсіп Баласағұн өз ... ... елу ... ... бітірген. Демек, ақын 1070 жылы ол «Құтты білік» жазып болып,
сол жылы оны «хандардың ханына» тарту еткенін жоғарыда айттық. Бұл ... ... ... хан ... ұлы хас хажиб «бас кеңесшіміз» немесе «ұлы
уәзір» (патша сарайындағы ... ... ... атақ ... Бұл туралы
ақын:
Хандар ханы Табгаш Қара Богра –
Падишахтың құзырында ... даңқ ... ... ... мен ... ... ... деп атақ берді тағыда,
Мұны сеніп жақын тұтты жанына.
Сол мәні үшін жұрт құрметпен қарады,
Аты: Жүсіп Хас Хажыб деп ... ... ... (44, ... ... ... ... адам «ұлы хас хажыб» болып істеуі мүмкін
деген сауал қойып, оған өзі ...... ... айтады. Ұлы Хас Хажыб -
әмірші - патшаның көрер көзі, есітері құлағы, ол мемлекет заңдары мен ... әдет – ... ... ... ... ... Сондай – ақ ұлы
уәзір – қазына ісін басқарушы адамға, сарайда қызмет ... хат ... ... ... атынан әмір береді, елшілерді қабылдап, шығарып
салып отырады, ... ... ... ... ... сәйкес өтуін
қадағалайды әрі кедейлер мен жетім – ... ... ... ... яғни ... Қара Богра ханға жеткізіп отыруы тиіс. Бұған қарап,
Жүсіп Баласағұнның патша сарайында ... ... ғана ... ... ... ақын ... білекте» өзіне өте жақсы
таныс мәселелерді мейлінше терең біліп барып жазғанын да ... өз ... ... ... ... ... ... айта
келіп, былай дейді:
Әрәбчә, тәжікчә китәбләр укуш,
Бізініңг ... бу ... ... тәжікше кітаптар көп,
Ал бұл – біздің тілімізге тұңғыш даналық ... ... деп ақын ... тілін айтып отырғаны мәлім. Сондай – ақ
бұл дастанға қара ... ... ... ... тілі ... ... пікір бар: «Шығыс елдерінде, бүкіл Түркістан халықтарында
түркі сөздерімен бограхан тілінде ... ... ... ... жоқ. ... Богра хан әулиеті Қарахан мемлекетінде билік жүргізген дәуірде кеңінен
тараған жазба - ... тіл ... ... ... деп те ... ... білік» дастанының тілін қазіргі түркі тілдерінің қайсы
тобына жатқызуға болады деген сауал туады. Бұл ... ... ... әр ... пікір айтылып келеді. Мәселен, С.Е.Малов «Құтты білік»
көне ұйғыр тілінде жазылған десе, ...... ... ... ... ... ... қарап, бұл шығарма қарлұқ – қыпшақ
тілінде жазылған деген қортынды жасайды.
Ал біздің ойымзша, ... ... ... де ... ... өз ... ... Қашқардан бастап, сонау Амурдарияға дейінгі ұлан – ... ... ... өзіне қаратқан Қарахан мемлекетінде өмір ... ... ... ... ... ... әдеби тілде жазғаны даусыз.
Оның үстіне есімі күллі әлемге ... ... ... В.В.Бартольдтың:
«Қарахан елінің азаматтары өздерін ұйғыр тілі болған ... ... ... ... ... Хас Хажыб Баласағұнның «Құтты білік» дастанының бүгінгі күнге дейін
сақталып жеткен үш нұсқасы бар. Біріншісі – Вена ... оны ... ... те ... Бұл ... қазір Венаның Корольдік кітапханасында сақтаулы
тұр. Сол үшін оны Вена ... ... Ал дәл осы ... 1439 жылы Герат
шаһарында көшірілген екен. Оны
ұйғыр әрпімен көшірген адамның есімі – Хас Қара ... – Каир ... Бұл ... араб ... көшірілген, Оны
Каирдағы бір кітапхананың сирек кездесетін қолжазбалар қорынан 1896 ... ... ... ... ... орыс ... ... Петербург Ғылым
академиясының Азия музейі үшін Каир нұсқасының бір ... ... ... бұл ... ... ... академиясы Шығыстану институтының Санкт –
Петербург ... ... ...... ... Оны 1913 жылы ... ... шаһарынан тапқан еді. «Құтты білік» дастанының араб ... ең ... ... осы ... Өзбекстан Республикасы Ғылым
академиясының Әбу Райхан әл – ... ... ... ... келеді.
Өзбек ғалымы Каюм Каримов Наманган нұсқасы бойынша ұзақ жылдар бойы
зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сөйтіп, 1971жылы ... ... әрпі ... ... оны ... ... бірге жеке кітап етіп басып
шығарады.
Әрине, жоғарыда ... үш ... ... ... яғни ... қолжазбаның өзіндік артықшылықтары ... бар. ... ... үш нұсқаны да өзара салыстыра зерттеп,
«Құтты біліктің» ғылымға негізделген ... ... ... шығу үшін ... сіңірді. «Құтты білік» дастаны жөнінде тұңғыш рет ... ... ... оның ... бір ... 1823 жылы ... ... бастырып
шығарған француз ғалымы Жауберт Амадес болды. Бұл істі кейінірек венгер
ғалымы Герман Вамбери ... ... Ол ... ... ... ... тілінде аударды, оған түсінік беретіндей сөздік
жасады. Соның бәрін қосып, 1870 жылы ... ... жеке ... ... де мұның бәрі алдағы үлкен жұмыстардың бастамасы ғана еді. «Құтты
білікті» кең көлемде зерттеу, оны ... ... ... жасау саласында
келелі істер тындырған академик В.В.Радлов болды. В.В.Родлов бұл шығарманы
зерттеу, аудару, баспаға әзерлеу істерімен жиырма жыл бойы (1890 – 1910 ... ... ... тарауын неміс тіліне аударып, баспасөзде
шетінен жариялай бастады. Алайда осы ... ... ... ... ... келген Каир қолжазбасының табылуына байланысты, В.В.Радлов шығарманы
неміс тіліне ... және ... етіп ... жұмыстарын уақытша тоқтатып
қойды. Өйткені алдымен Каир ... ... ... ... ... ... білік» дастанын әдебиеттану, тіл білімі, тарих ғылымы тұрғысынан
зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... мол үлес қосқаны белгілі. «Құтты ... ... ... ... ауыз әдебиетінің кәусар ... ... Сол ... ақын ... ... қыруар мол мүмкіндіктерін
(көріктеу құралдарын, мақал – мәтелдерін, қанатты ... ... ... т.б.) ... ... ... ұштастыра білді.
Дастанның басты қаһармандарының есімі Күнтуды, Айтолды деп аталуы да
халықтың ежелгі ...... ... ... келеді. Ислам діні
тарағанға дейін түркі ... ... ... айға ... ... ... ... көне дәуірде өмірге келген ауыз әебиеті
туындыларында жиі ұшырайды. ... ... ... – ақын ... ... сан қилы жетістіктерін зор шеберлікпен пайдаланған.
«Құтты білікті» оқып отырып, автордың Шығыс классикалық поэзиясының
таңдаулы ... ... ұлы ... ... ... ... ... одан үлгі - өнеге алғанын аңғару қиын емес.
Мәселен, Жүсіп Баласағұн жырдағы әрбір сөздің мағынасын құбылтып, ойнатып
пайдалануды, ... ... ... ажарлап, айшықтап беруді ұлы
ұстазына үйренген секілді.
«Құтты білік» дастанының ... ... ... ... ... ... ... сияқты көрікті құралдарын зор шеберлікпен, бірлікпен
пайдаланып отырады. Сондықтан ... сан қилы адам ... ... ... ... күйі ... айқын, әсерлі шыққан.
Ақын табиғаттың кейбір сиқырлы ... жан - ... ... адам ... – құлқына ұқсата отырып, қаһарманның ... ... ... ... – ақ ол ... тән қасиеттерді табиғат
көріністеріне теңеу ... ... ... ... ... өзен ... ... жандандырып, құбылтып, адамның өзіне ... ... ... ол зор ... шабытпен, өз қаһармандарының ішкі
жан дүниесіне терең поэтикалық барлау жасау арқылы суреттейді. ... ... ... ... ... ... өлең жолдарынан мысал
келтірейік:
Қара жер ағып кетіп, жұпар шашты,
Безенбек болып дүние көркін ашты.
Қаһарлы қысты қуды ... ... жас ... ... ... ... жасыл тонын жамылды,
Безеніп: көк, жасыл, сары тағынды.
Қаз, үйрек, шіл, ... ... биік – ... ... ұшып, қайсыбірі қонады,
Бірі ойнаса, бірі суға қонады.
Ақын ... ... ... осылайша жырлай отырып, көктемнің жер
бетін тегіс әлем – жәлем киіндіру үшін ... ... ... ... мезі ... ... әп – сәтте қуып шыққанын, кең жазира даланың қызыл –
жасыл гүлге оранғанын, аспандағы бұлттар от шашып ... ... ... нәр ... ... ... сөз зергері ретінде шеберлікпен суреттейді.
Жүсіп Баласағұн ойшыл ақын ... ... ... халықтардың тағдырын
табиғаттың осындай көктемгі жандану, ояну, қайта ... ... ... ... ... ... автор ен даланы дүркілтірген, жандандырған, безендірген бұл
көктемгі өзгерістер – түркі елінің қайта оянуы деген пікір айтпақ ... ... ... ... ... ... деп ... түрімен жазылған. Орта ғасырдың аса көрнекті ақыны, ғажайып сөз
зергері, энциклопедист – ... ... ... ... ... Хас
Хажыб Баласағұнның «Құтты білік» дастанының әдеби, тарихи, ғылыми ... ... ... ... бертін келе қазақ халқының этностық құрамына
енген ру – тайпалардың ежелгі дәурлегі тұрмыс – тіршілігін, әдет – ... ... ... т.б. ... білу үшін аса ... ... болып табылады. Жүсіп Баласағұнның өмірі ... ... ... аз
сақталған. Ол жөнінде бірен саран деректер осы шығармаға бірі қара сөзбен,
екіншісі өлеңмен жазылған алғы сөздерінде ... ... өз ... мен ақындық қызметі жайындағы кейбір
деректерді «Құтты білік» ... ... 3 ... ... ... Үстірт
ғана әңгіме етеді. Осы шығарманы ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... өз ... ... 54 жасында жазып
бітірген. Демек, ақын 1015-1016 жылдары туылған деп шамалаймыз. Ал ... ол ... ... ... болып, сол жылы оны «хандардың ханына» тарту
етті. Бұл ... риза ... ... хан ақынға ұлы хас хажиб ... ... «ұлы ... деген жоғары атақ берді.
Ұлы ғұламалардың философиялық көзқарастары, ерекшеліктері және ... ... ... ... ... орта ғасырлардағы Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі мәдениет,
философиялық және ғылыми ой-пікірлердің даму нәтижесі ... ... ... ... ... мен ... ... саяси-әлеуметтік және экономикалық жағдайларда калыптасты.
Ұзаққа созылған жаулаушылық саясаты ... ... жаңа ... ... ... тек қана ... елдерді, территорияларды қосып қана қоймай
мемлекеттік дін дәрежесіне ... ... ... ... әртүрлі
мәдениеттерді қосып жаңа қоспа ... ... ... ... ... ... ... даму — таптық және діни ... ... ... ... ... мен ... ... идеологиялык тайталасы, күресі жағдайында жүрді. Бұл ең әуелі
кертартпа жөне ілгерішіл күштер арасында, Араб халифаты мүддесін ... ... дін ... мен ... ... ... ... еркіндігінің жоғын жоктаушылар арасындағы күрес болды, Мұндай жағдай
философияда айқын боп қалды.
Араб философиясында Фарабиге дейін ... ... мен ... ... ... VIII ғ. бас ... пайда болған мутакаллимдер қуаттады.
Олар құдайдың мәнісі, ... ... сыры ... ... ... ... алды, табиғи заңдылық және таби-ғаттағы себептілік
принциптеріне ... ... ... ... ... ... тек бір ... еркімен болады, қүдайдың кұдіретінсіз "адамның
жалғыз шашы түспейді" ... ... ... ... Алайда араб
халифатында, мемлекетінде ғылымның өркендеуі басқаша ... бой ... әкеп ... Олар сайып келгенде, мұсылмандық
қатып қалған қағидаларға (догматтарға) қарсы бағыттап, ... ... етек ... ... ... ... ... бағытты жактаушылар мутазилиттер, яғни дәстүрлі ... ... еді. Олар ... ... шындыққа жетуде кұдайдың
алдын ала сызып-пішіп қойған жолы емес, одан басқа ақыл, парасат ... алу жөн деп ... ... ... сол заманда философия мен
ғылымды дамытуда үлкен ... ... ... жағынан мутазилиттер
Аристотельдің құдай туралы идеясына карсы шығып дүниенің мәңгілігін, ... ... ... ... жоққа шығарды. Мутазилиттердің имамы,
жетекшісі атақты әл-Ашари болды.
Араб философиясындағы жетекші бағыт перипатетизм, яғни ... ... да ... өзекті мәселелер түрғысында Құран ... ... ... олар бұл ... ... тігісін
жатқызып, бітістіру үшін Алланың айтқаны да, ... мен ... да ... сай ... ... ... бағышталған, екіншісі
тандаулы адамдарға. даналарға арналған арнайы, шектеулі шындық, Міне осылай
екі шындық ілімі, теориясы ... Бұл ... ... ... ... атқарды.
Араб аристотелизмінің негізін салушылар қатарында әл-Кинди, Фараби, Ибн
Сина т.б. жатады. ... ... ... ... ... ... шығысындағы ілгерішіл қоғамдык-саяси ой-пікірдің нағыз
көш бастаушысы Фараби болды.
Фарабидің өз еңбектерінде ... бар деп ... ... ... ... ... дүниені бар етуші, қозғалысқа ... ... ... — "алғашқы түрткі" қана, одан кейін табиғат (материя) өз
бетімен, өз зандылығымен кұдайға ... даму ... ... ... ... Бұл, ... мутакаллимдердің "жақсылық та құдайдан, жамандықта
құдайдан" деген қағидасына мүлдем қайшы. Кертартпа дін басшылары мен ... ... ... ... осы сиякты "күпірліктері", кателері
үшін Әбунасырды қудалаған кездері ... ... ... ... оған әр жақтан, әр түрлі ... ... ... ол туралы түрліше балама қорытындылар ... деп ... Оның ... ... ... ... ... бір дәуірмен байланысты қарағанда ғана ерекшеліктері мен
сонылығын дұрыс түсінуге болады. Ол ... ... ... ... қалыптаса қойған жоқ болатын. Сондыктан орта ... ... ... ... ... дәріптейтін діни-тео-логиялық сипат алды.
Демек, Фарабидің философиялық ...... ... бір ... ... ... басшылыққа алған идеалистік ілім. Фарабидің данышпандығы мен
білімпаздығы, әрине, бұл идеализмге өзгеше түр бермей қала ... ... ... ... карағанда, Фарабидің философиялық жүйесінде
маңызы кейінірек барып біліне, ... ... ... ... ... ... көп, олар ... заманғы терминология бойынша айтсақ,
материалистік нышанды немесе ... мен ... ... ... ... ... жүйесі ортағасырлар философиядағы барлық
проблемаларды қамтиды деп айтсақ артық болмайды. ... ... ... ... және оның ... туралы мәселе, адамның тану әрекеті —
проблемасы, логика ... ақыл және оның ... ... ... ... ... этика, эстетика мәселелері, натурфилософия
және ғылымдар методологиясы, проблемалары, т.б.
Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... этикалық –
философиялық мәселелерінің бірі – қанағат, ынсап мәселесі болып табылады.
Ақын «қанағат» ұғымын ... ... ... ... ел
басқарған әкімдердің бәрін қанағатшыл, ынсапты болуға шақырады.
Қазақ ақын – жыраулары жаңа қоғамдық – ... ... адам ...
құлқының бір көрінісі болып табылатын қанағат сезімін ... ... ... ... ... ... етіп ... Баласағұн бәйіттері мен қазақ ақын – жырауларының жыр –
толғауларына ортақ болып ... тағы бір ... – адам ... жас
шамасы, өмір белестері, жастық шақ пен кәріліктің алмасуы, өмір ... ... ... мен ... деуге болады. Ақын адам ... ... ... ашына айтып, әсіресе жастық шақтың, жігіттік
дәуренінің отты күндерін қадірлей алмағанына қатты өкінеді.
Жүсіп ... осы ... ... адам ... ... ... шақтың қызықтары мен кәріліктің қиындықтары жайлы ой –
толғандары қазақ ақын – жырауларының ... ... ... ... ... сол ... қайталанып келеді. Соның өзінде, Жүсіп
Баласағұн жырларындағы этикалық – дидактикалық ... ой – ... ... жаңа қоғамдық – тарихи жағдайға бейім келетіндей
етіп жетілдіріле түскен.
Жүсіп Баласағұн «Құтты ... ... ... ...... ... – қиындығы жайлы терең ойлы моральдық – этикалық тұжырымдар жасайды
әрі өзі ойын ... ... ... ... ... «жастығымда бойым оқтай, көңілім садақтай» еді дей келіп, қартайғанда
«кісенсіз – ақ жүре алмай қалдым» деп ... ... ... ... ... айтылатын ақыл –
парасат, оқу – білім, бала тәрбиесі, адамдардың өзара қарым – қатынасындағы
ізеттілік, тілге сақ болу ... ... ... ел басқаратын
әкімдерге қажетті ізгі қасиеттер, тағы басқалар жайындағы ... ... ... пікір – тұжырымдар ... ақын ... ... ... ... жалғасын тапты.
Мен жұмысымда Фарабидің ғылыми жетістіктерін баяндауда осы жоспарды
басшылыққа ... ... ... бар ... қарағанда ұлы бабамыздың
ғылымға белгілі (зерттелген-зерттелмегенін ... 70-ке ... ... көрінеді. Олардың толық немесе үзінді түрінде кезінде КСРО халықтары
тілдеріне ... ... Олар ... ... ... ... ... тізбегі", "Ізгі кала тұрғындарының
көзқарастары туралы кітап", "Мәселелердің ... ... ... ... ... мен терісі туралы", "Вакуум туралы" трактат, "Музыканың
ұлы кітабы" (кіріспесі ... ... ... ... ... және
бесінші кітаптарына түсініктеме".
Сонымен, көне түркілердің ежелгі шынайы тарихын жылнама шежіре емес,
сол дәуірдің өзіне тән поэзиялық дәстүрімен жазылған ... ... ... ... әдебиеттер:
1. «Көне түріктер тарихы» Келімбетов
2. Қазақстан тарихы, І том.
3. «Көне түріктер» Л.Н. Гумилев
4. Қазақ ... І ... ... К.М. По ... ... ... Казахстана. Алматы. 1990.
6. Қоңыратбаев Ә. Қазақ халқының этногенезі. Ақиқат. 1992.
7. Аманжолов К.Р. ... ... ... ... ... «Білім».
2002.
8. Қазақ СССР тарихы.Бес томдық.1-том. Алматы. «Наука». ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы, 1975.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі халықтарының философиясына жалпы түсініктеме8 бет
Шығыс ғылымы және мәдениеті7 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой-пікірлері (Әбу-Насыр Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари)9 бет
5в050700 «Менеджмент» мамандығы 1-курс студенттері үшін іс-тәжірибеден өту туралы есебі12 бет
VI-VIII ғасырдағы ұлы ғұламалар5 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
«Арабтардың философы» - әл – Кинди9 бет
Абай үшкілі12 бет
Алматы қаласының физикалық-географиялық орны13 бет
Аль-фараби және педагогика3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь