Рыноктың мәні, атқаратын қызметі, түрлері


Қоғамдық өндіріс процесінде қоғамдық өнімнің нақтылы қозғалысы сан мыңдаған шаруашылық байланыстары арқылы жүреді. Олар кәсіпорыңдардың, салалардың, аймақтық кешендердің (территориялық комплекстердің), халық шаруашылығының экономикалық қан тамыры іспетті, осы байланыстар арқылы өндірістің "қан айналымы" жүзеге асады. Міне, қоғамдық өнімнің осы қозғалысында рынок маңызды қызмет атқарады. Әрине, оның өміршеңдігі өндірістің табиғатына, экономикалық, әлеуметтік жағдайына байланысты, дегенмен рыноктардың біраз дербестілігі бар, совдықтан да болар үдайы өндірістің барлық сатыларына, түпкі нәтижесі мен тиімділігіне айтар-лықтай әсер етеді.
Жалпы рынок мәселесі төңірегінде осы күнге дейін теориялық айтыстар толастамай келеді.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




РЫНОКТЫҢ МӘНІ, АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ, ТҮРЛЕРІ
Қоғамдық өндіріс процесінде қоғамдық өнімнің нақтылы қозғалысы сан
мыңдаған шаруашылық байланыстары арқылы жүреді. Олар кәсіпорыңдардың,
салалардың, аймақтық кешендердің (территориялық комплекстердің), халық
шаруашылығының экономикалық қан тамыры іспетті, осы байланыстар арқылы
өндірістің "қан айналымы" жүзеге асады. Міне, қоғамдық өнімнің осы
қозғалысында рынок маңызды қызмет атқарады. Әрине, оның өміршеңдігі
өндірістің табиғатына, экономикалық, әлеуметтік жағдайына байланысты,
дегенмен рыноктардың біраз дербестілігі бар, совдықтан да болар үдайы
өндірістің барлық сатыларына, түпкі нәтижесі мен тиімділігіне айтар-лықтай
әсер етеді.
Жалпы рынок мәселесі төңірегінде осы күнге дейін теориялық айтыстар
толастамай келеді. Экономикалык әдебиеттер мен зерттеулерде "рынок" деген
терминнщ мәні осы күнге дейін толық ашыла қойған жоқ. Көпшілігі рыноктық
қатынасты стихиялық күштер үстемдік ететін үйымдастырылмаған, у-шуы көп
кәдімгі базармен теңесе, ал енді біразы рынокты экономиканы барлық ауруынан
тез жазатын керемет "дәрі" деп те, немесе осы салада орын алып отырған
олқылықтар мен қайшылықтарды тез реттейтін керемет "күш" деп те дәріптеуде.
Саяси экономикалық мағынада рынокты айырбас қатынасын
бцідіретін экономикалық категория деп қарайды. Ол
экономикалық қатынастар жүйесінде үдайы өндіріс процесінің маңызды
сатысы, айырбасты сипаттай ды. Сонымен, рынок тауарлы өндірістің қүрамды
компо ненті, тауарлы өңдіріс пен айналыстын заңдарына
сүйенетін айырбас процесі. Рынок — тауар мен ақша айналысы қатынастарының
жиынтыгы.
Экономикалық дамудың объективті жағдайы рынокты және оның
категорияларын (баға, үсыныс, бәсеке, және т. б.) өмірге әкелді. Көп уақыт
бойы біздің еліміздегі басқарудың әкімшілдік-әміршілдік әдісі үстем етуі
рыноктың дамуына тежеу салды. Соңғы жылдары басқарудын экономикалық әдісіне
көшу рыноктық айырбасқа кең жол ашып отыр. Экономикалық өмірде шаруашылық
қызметін үйымдастырудың бүл әдісі "батыстық модельдер қайталау емес.
Бүрынғы социалистік елдердегі рьшоктьік катыннстардын үлгаюы шаруашылық
механизмін қурү барысындагы заңды көрініс. Мысалы, Венгрияда 1 жылдың
озінде экономикалық реформа барысында ондір. қүрал-жабдықтарына кәтерме
сауданы енгізу арқылы ры ноктың тепе-теңдігі қалыптастырылды. Әрбір өндіріс
әдісіндегі рынок меншікке байланысты өндіріс қатынастарының бүкіл жүйесінде
әрекет етеді. Біздің қогамымызда да рынок өндірістің тиімділігі мен
халықтың әлеуметтік-түрмыс дәрежесін жақсарту бағытында қызмет істей
бастады.
Соңғы уақытта, теориялық дискуссияларда рынок пен жоспар бір-біріне
орынсыз қарсы қойылып жүр. Шын мәнінде үдайы өндіріс (жоспарлы үйымдасқан
процесс) рынокты, оның икемділігн экономиканың тиімділігін арт-тыруға
пайдалануы аса маңызды мәселе. Сондықтан рынок үдайы өндірісті үйлесімді
дамытудың басты түтқасы. Экономиканы рыноктық реттеу үйымдасқан жоспарлы
шаруашылық механизмінің қүрамды бөлігі, онымен тығыз байланыста әрекет
ететінін естен шығармаған жөн.
Рыноктың атқаратын басты қызметтеріне өндіріс пен түтынудың
арақатынасын реттеу, үдайы өндірістің үйлесімділігін қамтамасыз ету жатады.
Қоғамдық қажеттіліктерді өтеу барысында халық шаруашылығы қүрылымдары,
енімнің түрлері және басқа да шаруашылық параметрі жоспарланады. Сөйтіп,
өндіріс пен түтыну процестерінің арасындағы байланыстар белгіленеді. Ал
мүндай жоспарлы бағыт-бағдарлар мен тапсырмалар алдымен рынокта, сүраныс
пен үсыныс, кәсіпорындардың келісімдері арқылы алғашқы сынақтан етеді.
Сонымен қатар, рынок белгіленген жоспарды жүзеге асыруда маңызды рол
атқарады. Өйткені ол өндірілген өнімнің оған жүмсалған еңбектің қогамдық
қажеттілігін дәлелдейді. Рыноктың тағы бір маңызды қызметі ендіріс
шығындарын азайту. Бүл қызмётшол бағаның қоғамдық қажетті еңбек шығындарын
нақты сипаттауымен байланысты атқарады. Тек бағалар рыноктық өзгерістерді
әрдайым ескеретіндей икемді болулары керек.
Кеп уақыт бойы біздің шаруашылығымыздың бүрынғы социалистік елдердегі
ситетн сәйкестілігі бүзылып, экономика тапшылық жағдайында, болып келді.
Мүны үдайы ендірістің заңдылығы деп түсінушілер де аз болган жоқ. Сөйтіп,
социализм түсында сүраныс үсыныстан әрдайым артық болуы керек деген формула
пайда болды. Рынок қүрылымы өте күрделі. Мүның ең басты буыны — өндіріс
қүрал-жабдықтары қозғалысы материалдық-техникалық жабдықтау түрінде жүзеге
асты. Материалдық-техникалық жабдықтау-орталықтан ресурстарды жоспарлы
түрде өндірушілер мен түтынушыларға бөліп отыру. Бүл басқарудың әкімшілдік-
әміршілдік түріне тән әдіс еді. Сырт қараганда материалдық-техникалық
жабдықтау сатып алу, сату арқылы жүргізіледі, бірақ бүл формалды түрде
болып келді. Рыноктың үдайы өндірістегі рөлін кетеру үшін өндірушілер мен
түтынушылар арасында тікелей коммерциялық және аралық рөл атқаратын көтерме
базалар арасындағы қатынасты кеңінен дамытуды өмір талап етті. Материалдық-
техникалық ресурстарды орталықтан бөлуден өндіріс қүрал-жабдықтарын рынок
арқылы сатуға көшу, еңбек үжымдарының өзін-өзі басқару мен экономи-калық
дербестігін күшейтіп іскерлігін керсетуге жол ашты.
Көтерме сауданың бірінші көрінісі — өндірушілер мен түтынушылардың
арасындағы келісім шарт түріндегі байланыстар. Олар өзара өнім өвдірудің
көлемдерін, оның сапасын және жабдықтау жағдайларын анықтайды. Көтер-ме
сауда шаруашылық есептегі базалар мен магазиндер арқылы да үйымдастырылады.
Өндіріс қүрал-жабдықтарын көтерме сауда арқылы сату алдын ала экономикалық
және үйымдастыру алғы шарттарын қажет етеді. Әңгіме сүраныс пен үсыныстың
арақатынасын ескертетін багалар жүйесіне, нақтылы шаруашылық есепке көшу,
дамыған инфраструктурасын жасау (қоймалар мен базалар, транспорттық қызмет
керсету және т. б.). Тек шаруашылық коммерци-ялық есепті нығайту арқылы
ресурстарды үнемдейтін экономикалық түтқаларды жасауга болады. Көтерме
caудa рыногына көшудің басты жағдайына ресурстар мен қажеттіліктің
сәйкестілігін сақтау да жатады.
Жалпы тауар айналысы ақша айналысымен тығыз байланысты. Сондықтан
өндіріс қүрал-жабдықтары рыногының дамуы, кәсіпорындардың коммерциялық
сауда қызметінің кеңеюі ақша ресурстарының қарыз қорын және багалы
ақшалардың жеке рыногының қүрылуын, олардың қозғалысының икемділігін
жарастыруды талап етеді. Сөйтіп, рыноктың қүрамывда бағалы ақшалардың
облигациялар мен акциялардың коммерциялық айналымы орын алуы мүмкін. Әзірге
бүрынғы социалистік елдерде мемлекеттік облигациялар механизмі жолға
қойылған. Венгрия мен Қытайда сонымен қатар акциялар рыногы да орың алуда.
Рыноктық дамыган форма биржалардың үйымдасуын талап етері сөзсіз.
Болашақта нақты жүйенің қалануына үлттық ақшанын төлем қабілетінің,
айналым қызметінің есуіне қарай теңгенің белгіленген курсқа сәйкес шетелдік
вальюталар еркін айырбастау рыногының да қүрылуы объективті қүбылыс.
Өндіріс қүрал-жабдықтары айналысының ерекше бір формасы, ауыл
шаруашылық өнімдерін сатып алу. Қазіргі кезеңде агроөнеркәсіптік
бірлестіктер жоспарлы сатып ал көлемін мемлекеттік заказ ретінде аудандық
агроөнеркасип бірлестіктеріне жібереді. Жекелеген шаруашылықтарга сатып алу
заказдары берілмейді, оның көлемі белгіленген баға бойынша келісім шарт
негізінде анықталады.
Үдайы өндіріс процесінде түтыну тауарлары мен қызмет көрсету рыногының
маңызы да зор. Тек осының негізінде өндірісті үлғайту мен тауарлардың
сапасын жақсарту бағдарламалары жүзеге асырылады. Осы проблеманың
маңыздылығын былай анықтауға болар еді. Егер біз рынокты алуан түрлі
тауарлармен және көрсетілетін қызмет түрлерімен молықтыра алмасақ, бөліс
қатынаста-рын жетілдіру жөнінде барлық күш-жігерлеріміздің тиімділігі
шамалы болып шығады, ал халықтың әл-ауқатын арттыру жөніндегі міңдетіміз
орындалмай қалады. Халық түтынатын тауарлар өндіру мен қызмет көрсету
саласын дамытудың кешенді бағдарламасы міне осыған бағытталуы қажет.
Қазіргі кезеңдегі түтыну тауарлары рыногының ерекше белгісі — түтынушылар
сүранысын жақсы өтеу барысында өндірушілер арасында конкурс пен жарыс
өткізу. Мүвда көтерме сауда жәрмеңкелерін жиі өткізудің маңызы зор. Әсіресе
ТМД елдерінің, аймақтардың арасында осындай жақсы тауарлар сату жа-рысын
үйымдастыру өндірушілер үшін үлкен сын болар еді. Бүл болашақта халықаралық
экономикалық қатынасқа кәсіпорындардың ез еркімен қатынасуына да үлкен әсер
етері сөзсіз.
Көптеген елдердің тауар айналымывда ауыл шаруашылыгы мен басқа
кооператив өнімдері, өздерінің қосалқы шаруашылығында өндірген өнімдерді
өткізетін рынок көрнекті орын алуда. Экономикалық реформа барысывда
колхоздар жоспардан тыс 30 процентке дейінгі жоспарлы өнімді қалаларға
апарып келісім бағалармен сатуға қүқылы.
Рынокты сапалы жақсы тауарлармен толтыру мен қызмет көрсетуді
жақсарту, біздің әлеуметтік саясатымыздың басты міндеті. Ең бастысы
реттелетін әлеуметтік рынокты дамыту, алыпсатарлармен күрестегі жеңістің
"кө-леңкелі экономиканы" жоюдың алғы шарттары.
ТМД елдерінің үлттық рыноктары бір-бірімен тығыз байланыста. Олар
дүниежүзілік рынокпен де қарым-қатынасты үлғайтуда. Бүл қатынастарды
дамытудың мате-риалдық негізі ол елдер арасындағы еңбек бөлінісін те-
реңдету, тікелей тауар айырбасы мен сату қызметтерін кеңейту. Тауар
айналысы мен рынок "сатушы мен сатып алушылардың" арасывдағы қатынастың
көріну формасы болғанымен, олар шын мәнінде өндіріс пен түтынудың, сүраныс
пен үсыныстың қайшылықтарын нақты көрсетеді.
Сүраныс пен үсыныс — халықтың тауарларға деген төлем қабілеті бар
сүранысы (сатып алу қабілеті) мен ол тауарларды үсынудың (сатуға шығарудың)
арасывдагы қатынас. Тауарды сатып өткізу процесі қалыпты жүзеге асып түруы
үшін сатуға шығарылатын тауар мен халықтың төлем қабілеті бар үсынысы сай
келуге тиіс. Алайда өмірде дәл осылай бола бермейді. Өйткені, сүраныс
қоғамның барлық қажеттерін көрсетпейді, ол тек ақша қаржысымен қамтамасыз
етілген өндіріс қүрал-жабдықтарымен түтыну заттарына деген сүранысты
қанағаттандыруды қамтиды. Сүраныс сияқты, үсыныс та елдегі өнім өндірудің
бүкіл көлемін сипаттайды. Мысалы ол тауар айналысы саласынан тыс өндірістік
және жеке түтынуға түсетін өнімдерді өндіру резервтері мен көлемін
қамтымайды. Халық түтьшатын тауарларга сүраныс пен үсыныс арасындағы
сәйкестік түтыну заттарының көлеміне, қорлану қорын үтымды пайдаланып,
өндірістің тиімділігік-арттырумен тікелей байланысты. Сүраныс пен үсыныстың
арақатынасына қогамдық өндірістің екі бөлімінің — өндіріс қүрал-жабдықтары
мен түтыну заттары өндірісінің осу қарқыны әсерлі ықпал етеді.
Сүраныс пен үсыныс тепе-теңдігіне халықтың ақшалай табысы мен еңбек
өнімділігінің өсу қарқынының арақатынасы да ықпал етеді. Осы арақатынасты
реттеуде баға да маңызды рөл атқарады. Егер, жекелеген тауарлар үсынысы
сүраныстан асып кетсе, мемлекет бөлшек сауда бағасын кемітеді, осының
салдарынан рынок сыйымдылығы артып, тауарлар тез өткізіледі. Ал егер үсыныс
сүраныстан артта қалса, мемлекет ең алдымен түтыну заттарын өндіруді
үлғайту шараларын қолданады, тек кейбір жағдайда ғана, осындай тауарларды
едәуір үлгайту мүмкіндігі болмаған сәтте мемлекет бүл тауарға деген сүраныс
пен үсынысты бір-біріне сәйкестендіру мақсатымен бағаны көтеруге мәжбүр
болады. Бірақ мүндай жагдайларда бір тауардың бөлшек сауда бағасын көтеру,
әдетте, басқа тауарлардың бағасын кемітумен то-лықтырылады. Халық түтынатын
тауарлар бойынша ры-ноктық тепе-теңдікті орнатудың және оны бірқалыпты
сақтаудың қажетті алғы шарты халықтың сүранысын үнемі зерттеп есепке алу
болып табылады. Рыноктық тепе-теңдік халық шаруашылығының үйлесімді
дамуының бір белгісі Сүраныс пен үсыныстың тепе-теңдігінің бүзылуы экономи-
каның сәйкестілігінің бүзылып, өндірістің дамуына, әлеуметтік мәселелерді
шешуді қиындатады.
Сүраныс пен үсыныстың арақатынасының бүзылуы тек багаларды осіріп
қоймайды. Үсыныстың сүраныстан өне бойы артта қалуы рыноктың қалыпты
жүмысын бүзып, экономикалық айналымды бүркемелеп, өндірістің қүрылы-мына да
осер етеді. Нәтижесінде онімді жаңартып отыру баяулап, ғылыми-техникалық
прогресс тежеліп, тауарлар-мен қызмет көрсетудің сапасы нашарлап,
экономиканың финанстық түрақтылығы бүзылады. Мүндай жағымсыз қүбылыстарға
орын бермеу үшін рынокты оның заңдары негізінде басқара отырып, оны
экономиканы реттеу механизміне енгізу керек. Жалпы сүраныс пен үсынысты
реттеу — рынокты басқарудың басты қызметі, шаруашылық ме-ханизмінің қүрамды
бөлігі. Мүндай реттеу әр түрлі әдістермен, мысалы тікелей (айталық
мемлекеттік заказдарды стратегиялық, алеуметтік маңыздылығы басым өнімдерге
беру) және жанама жолмен (бағалар, финанс-кредит түтқалары, салық, реклама
және т. б.) жүргізіледі. Соңғы уақытта рынокты реттеп, сүраныс пен үсынысты
үйлестіру мақсатымен маркетинг жүйесі енгізілуде.
Қазіргі кезеңдегі рынокты реттеудің бір ерекшелігі орталық
экономикалық органдар сүраныс пен үсыныстың макропропорцияларын реттеуді,
өз жауапкершілігіне алып отыр. Ал микропропорцияларды, яғни кейбір тауар
түрлерін қызмет көрсетуді нақтылы түтынушылар мен жабдықтаушылардың
арақатынасын реттеуге кәсіпорындар мен кәсіпкерлерге түтас алғанда
еңбекшілерге кен қүқықтар берілген.
Еңбек рыногы өндірістің тиімділігін өсіруге, ғылыми-техникалық
прогресті жеделдетуге осы негізде еңбекшілердің түрмыс дәрежесін елеулі
көтеруге көмекте-седі. Еңбек рыногы жүмыс орны мен кәсіпті (профессияны)
таңдауга, өмір салтын қалыптастыруға, адамның экономи-калық тәуелсіздігін
қамтамасыз етуге жол ашады. Еңбек рыногы асқан жауапкершілікті,
жинақылықты, тәртіпті қажет ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Еңбек рыногын реттеу, рыноктың мәні, атқаратын қызметі
Еңбек рыногын реттеу, рыноктың мәні, атқаратын қызметі туралы
Нарықтың мәні, атқаратын қызметі, түрлері мен құрылымдары
Несиенің мәні мен атқаратын қызметі
Нарықтың мәні, атқаратын қызметі, түрлері мен құрылымдары жайлы
Ақшаның мәні мен атқаратын қызметі
Ақша нарығының қалыптасуы, мәні және атқаратын қызметі
Салықтардың экономикалық мәні мен атқаратын қызметі
Салықтың атқаратын қызметі
Әлеуметтанудың атқаратын қызметі (функциясы)
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь