Алаш қозғалысының бастау көздері

XX ғасырдың басында Қазақстан Россия империясының капитализмге дейінгі өндірістік қатынастар үстем болған аграрлы-отарлық өлкесі болды. Қазақ халқының басым көпшілігі, бір жағынан, патша үкіметінің отарлау саясатының қасіретін, екінші жағынан, ауылдағы бай-шонжарлардың езгісінің ауыртпалығын көтерді. Қазақстанның экономикасы мен жер байлығына Россия алпауыттарымен қатар шетелдік капитал да қол сұға бастады.
Патша үкіметі қазақ халқының ата қонысын мемлекет меншігі деп жариялап, шұрайлы шабындық пен құнарлы егіндікті қоныс аудару қорына, орыс-қазақ әскерлерін (казачествоны) орналастыру және басқа да отарлаудан туындайтын мақсаттар үшін тартып алып отырды. Күштеп өзіне алу саясатының екі ғасырға созылған жылдарында россиялық отарлаушылар Қазақстанның 45 млн десятинаға жуық жерін, басқаша айтқанда ең құнарлы 16 проценттей бөлігіне иелік етті. 1917 жылғы екі революция қарсаңында бұл жерлерге келіп орын тепкен россиялық коныстанушылар (негізгі орыс ұлтының өкілдері) сол кездегі Қазақстанды мекендегендердің 23,1 процентін құрды.
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен оның табиғи байлығының айтарлықтай бөлігіне иелік етіп қана қойған жок, олар қазақтарды рухани жағынан да отар-лады: халықты тілінен, дінінен, ділінен біртіндеп айыру бағытында қатыгездікпен ойластырылған шараларды жүзеге асырды.
Бұл жөнінде Міржақып Дулатов 1907 жылы жа-зылған "Қазағым менің, елім менің" атты мақаласында былай деп ашына жазған еді: "... Ең алдымен қазақ халқы — Россияға тәуелді халық ... Оның ешқандай правосының жоқтығы ыза мен кек тудырады. Халықтан жиналатын салық қаражатының көп бөлігі халыққа тіпті керек емес нәрселерге жұмсалады... Өздеріңіз көз жазбай байқап отырғандай... чиновниктер, урядниктер кедей қазақтарды ұрып-соғып, малдарын тартып, ойына не келсе соны істеді...
Енді чиновниктер біздің дінімізге, атадан мұра болып келе жатқан әдеп-ғұрыптарымызға, біздің моллаларға ғана тиісті неке мәселелеріне араласа бастады, діни кітаптарды тұтқынға алды...
Енді бұл чиновниктер қазақ даласына Мыңдаған мұжықтарды жер аударып, қазақтардың суы мен шұрайлы жерлерін тартып әперуде. Чиновниктерді арқаланған олар өздеріне жайлы қазақ жерлерін еркін иемденуде... Бұлар сорлы қазақтарды ұрып-соғып, бар мүлкін тартып алып кетуде..." .
Қазақ ауылын басқаратын әкімшілік жүйе патша үкіметінің отарлау-әкімшілік аппаратымен біте қайнасып кеткен бай-шонжарлар өкілдерінің қолдарында болды.
Өлке өндірісі нашар дамыды, оның өркендеуіне патша үкіметі мен орыс буржуазиясының отарлық саясаты және қазақ ауылындағы патриархалдық-феодалдық қатынас-тардың үстем болуы күшті кедергі жасады.
Қазақстанның қисапсыз табиғи байлықтары өте баяу игерілді. Өлке
        
        АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ БАСТАУ КӨЗДЕРІ
XX ғасырдың басында Қазақстан Россия империясының капитализмге дейінгі
өндірістік қатынастар үстем ... ... ... ... ... басым көпшілігі, бір жағынан, патша үкіметінің отарлау саясатының
қасіретін, ... ... ... ... ... көтерді. Қазақстанның экономикасы мен жер байлығына Россия
алпауыттарымен қатар шетелдік капитал да қол сұға ... ... ... ... ата ... ... меншігі деп жариялап,
шұрайлы шабындық пен құнарлы егіндікті қоныс аудару қорына, орыс-қазақ
әскерлерін (казачествоны) орналастыру және ... да ... ... үшін ... алып отырды. Күштеп өзіне алу саясатының екі ғасырға
созылған жылдарында россиялық отарлаушылар Қазақстанның 45 млн ... ... ... ... ең ... 16 ... ... иелік етті.
1917 жылғы екі революция қарсаңында бұл ... ... орын ... ... ... орыс ұлтының өкілдері) сол ... ... 23,1 ... ... ... халқының жері мен оның табиғи байлығының айтарлықтай
бөлігіне иелік етіп қана ... жок, олар ... ... ... да отар-
лады: халықты тілінен, дінінен, ділінен біртіндеп айыру ... ... ... ... ... жөнінде ... ... 1907 жылы ... менің, елім ... атты ... ... деп ... еді: "... Ең ... ... ... — Россияға тәуелді халық ... ... ... ... ыза мен кек тудырады. Халықтан жиналатын салық
қаражатының көп бөлігі халыққа тіпті керек емес нәрселерге ... көз ... ... ... чиновниктер, урядниктер кедей
қазақтарды ұрып-соғып, малдарын тартып, ойына не ... соны ... ... ... ... ... мұра ... келе жатқан әдеп-
ғұрыптарымызға, біздің моллаларға ғана тиісті неке ... ... діни ... ... алды...
Енді бұл чиновниктер қазақ даласына Мыңдаған мұжықтарды жер ... суы мен ... ... ... ... ... олар ... жайлы қазақ жерлерін еркін иемденуде... Бұлар
сорлы қазақтарды ұрып-соғып, бар мүлкін тартып алып кетуде..." .
Қазақ ... ... ... жүйе ... үкіметінің отарлау-
әкімшілік аппаратымен біте қайнасып кеткен бай-шонжарлар өкілдерінің
қолдарында болды.
Өлке өндірісі ... ... оның ... патша үкіметі мен орыс
буржуазиясының отарлық саясаты және қазақ ауылындағы ... ... ... болуы күшті кедергі жасады.
Қазақстанның қисапсыз табиғи байлықтары өте баяу игерілді. ... ... ауыл ... оның ... мал ... ... ... еді. Мұнымен қатар өлкеде біршама тау-кен
рудниктері, көмір шахталары мен түсті ... ... ... ... ... ... жұмысшылары өте ауыр жағдайда өмір сүріп, еңбек
етті. Олар 12-14 сағаттық жұмыс күні үшін ... ... ... алды. Әсіресе, ешқандай кәсіптік мамандығы жоқ қазақ жұмысшыларының хал-
жағдайлары аса қиын ... ... ... ... ... ... ... метрополияның шикізат көзі мен ... ... ... ғасырдың алғашқы онжылдығында көптеген елдер, олардың ішінде Россия
да, дамудың индустриялық кезеңіне нықтап аяқ басты. ... ... ... ... ... ... ... катарында Қазақстанды
да, жаңа әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси ... ... ... ... ене ... өлкеде жекелеген
өнеркәсіп орындарының, темір жолдардың пайда ... және ... ... ... ... ... негіз болды. Пролетари-аттың қалыптасу
процесінің басталуымен ... жаңа ... ... мен ... ... ... ... кәсіпкерлердің қалыптасуы жүріп жатты.
Қазақ өлкесіндегі әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... және ... ... шиеленісуімен ерекшеленді.
Қазақстанда осы шиеленістен туындаған аграрлық және ұлт-азаттық қозғалыс ең
алдымен отаршылдыққа қарсы бағытталды.
ХХ ғасырдың бас ... ... ... қазақ қауымына тән қоғамдық
қозғалыс өз алдына буржуазиялық-демократиялық мәні бар жалпыұлттық ... ... тең ... ... мәдениетін көтеру, оқу-ағарту
ісін жетілдіру, әйел ... ... ету, ... ... ... қойды. Басқа сөзбен айтқанда бұл істің басы-қасында
болған жаңадан қалыптаса ... ... ат ... аз ғана ... ... ... сұраныстарға жауап беруге және оларды шешуге
тырысты.
Қазақ интеллигенциясын қалыптастыруда Петербург, Москва, Варшава, Қазан
университеттері мен басқа да ... оқу ... ... Сібірдің
жоғарғы және арнаулы орта білім беретін оқу орындары да айтарлықтай роль
атқарады.
Зерттеушілер Ғ.Ахмедов, ... ... ... ... ... ХІХ-ғасырдың 20-шы жылдарынан
1917 жылға дейінгі мерзімде Қазан ... 30-ға жуық ... ... XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас ксзінде ... ... жуық ... ... ... ... ... Б.Қаратаев,
Б.Құлманов, Б.Сыртанов, А.Тұрлыбаев, Ж.Досмұхамедов, М.Шоқаев, Ж.Ақбаев,
т.б. болды. Москва мен ... ... ... оқу ... ... М.Тынышбаев, т.б. қазақ жастары бітірген.
Казақ жастары ... тыс ... ... оқу ... да оқыған. Ғалым
Ахмедов жинақтаған мәліметтер бойынша 1917 жылға дейінгі ... ... ... С.Шанов, Д.Көлбаев, М.Тұрғанбаев және Ә.Машаев
деген жастар білім алған.
Толық емес ... ... 1917 ... ... ... 120-ға ... ... әр түрлі жоғарғы оқу орындарын аяқтағаны ... ... ... қазақ жастары арнайы орта білім ... оқу ... ... ... интеллигенциясы өзінің ... ... ... әр ... ... олардың қатарында ақсүйек, бай-шонжар
әулеттерінен ... да, орта ... от басы ... де, ... ... шаруалардың балалары да болды. Олардың жоғарғы және
арнаулы орта оқу орындарынан алып ... ... ... да әр ... Бұлар отарлы қазақ өлкесінің басқару аппаратында әртүрлі жұмыс
атқарған ... ... ... ... ... оқу-ағарту және мәдениет саласында еңбек еткендер және сан
жағынан басқа топтардан аз болған инженер-техник қызметкерлерден тұрды.
ХІХ-ғасырдың соңы мен ... ... ... ... ... басым көпшілігі тек қана бір кәсіби ... ... ... әмбебап мамандар ретінде қызмет етті: олар оқу-
ағарту ісімен де, ... ... ... ... ... қам-қаракетімен
де, жан-жақты шығармашылық жұмыспен де қатар айналысты. Осылардың барлығына
ортақ қасиет, ортақ ерекшелік ... ... ... ... ... араласуы болып табылады. Басқа сөзбен айтқанда, олар XX
ғасыр басындағы қазақ ... ... және ... ... ... жауап беруге атсалысты.
Олардың саяси көзқарастарының қалыптасып, қоғамдық-саяси қызметке
араласуына ... орыс ... ... ... ... ... ... жылдары Петербургтегі әскери-медициналық академияда оқыған,
кейін Алаш ... ... ... бірі ... Халел
Досмұхамедовтың саяси көзқарасының қалыптасуы мен саясат саласында ... ... оның осы ... өмір ... ... дәл ... Бұған
Халел Досмұхамедовтың 1931 жылғы қыркүйектің 14-інде ОГПУ-дің тергеушісіне
өз қолымен жазып берген мәлімдемесі дәлел бола алады. "Мен — деп ... ... ... ...... ... орыс революция-
сының қарсаңында келдім. Бұл кезде демократиялық ... оның ... ... да, жиі-жиі на-разылық білдіріп жататын. Қым-қиғаш
студенттік өмірге араласумен қатар саяси ... ... ... ... ... бағдарламаларымен таныстым... Мені және басқа
қазақ ... ... ... ... ... қанағаттандырмады.
Социал-демок-раттар тек қана ... ... ... ... шаруалар жөнінде сөйлеп жататын ... Кадеттер орыс халқының
ұлылығы жөнінде сайрап, басқа халықтар туралы жұмған аузын ... ... ... орыс емес ... ... ... ... болатын.
Сол кезде жолдастарыммен бірге митингіге кездейсоқ тап болғанымызда сонда
сөйлеген ... ... ... ) айтқан сөздерін осы ... ... ... Ол ... үкіметі орыс емес ... ... және ... қанап отыр" деп еді ...
1905-1906 жылдары мен кейбір қазақ студенттерімен бірге Орал қаласында
үгіт жұмыстарын жүргізіп, халыққа елде ... ... ... ... және ... листок" газеттерінде мақалалар жарияладым. 1906 жылы
кырдағы ауылдарды аралап жүргенімде полицияның көзіне іліктім де ... ... тиым ... ... құжат 20-шы ғасырдың басында Россия империясынын бас қалалары
Петербург пен Москвада, сол сияқты Қазақстанмен жапсарлас ... ... ... ... ... т.б. ... жоғарғы және арнаулы орта
оқу орындарында оқыған, ал кейін Алаш ... ... ... болған
қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси ... ... ... және ... ... саяси әрекеттерге араласу жолдарын
анықтауға септігін ... ... ... ... ... қазақ интеллигенциясының алғашқы легінің Халел
Досмұхамедов, ... ... ... ... ... ... ... сияқты белгілі өкілдерінің көпшілігі ғасыр ... орын ... ... хал-ахуалға сергектікпен әрі сын ... ал ... ... ... ... ... ... үлгі алу мәселесін
шешкендігін көрсетеді.
Солардың алғашқы көрінісінің бірі 1905 жылдың ... Орал ... ... ... ... М.Дулатов, Б.Қаратаев, Б.Сыртанов
сияқты қазақ зиялылары өкілдерінің "бес облыстық делегаттар съезі" аталған
бас қосуда ... ... ... лық ... партиясын құру
жөніндегі әрекеті болды. Бұл ... сол ... ... ... ... ... тарапынан да қолдау тапты.
Демек, бірінші орыс революциясы жылдарында Ә.Бөкейхановтың төңірегіне
топтасқан қазақ зиялылары ... ... ... ... ... ... патша үкіметіне оппозицияда болған кадеттер пар ... ... ... үлгі ... ... ... Бөкейхановтың 1910 жылғы жарияланған "Қырғыздар"
(қазақтар) атты әйгілі мақаласындағы ой — тұжырымдары ... ... ... 1910 жылы Петербург қаласында А.И.Косте-лянскийдің ... ... ... ... движения в современных государствах"
деген кітапқа енген болатын. ... ... ... ... — деп жазды
Ә.Бөкейханов осы еңбегінде, — саяси партиялар әлі пайда бола ... жоқ ... ... ... ... басқа шет ... ... ... да ... ... ... және ... партияларына көңіл ... ... ... ... ... арасында қалыптасып келе жатқан екі саяси бағытқа сай
екі саяси партия құрылуы мүмкі. 0ның ... ... ... деп атауға
болар, ал оның ... ... ... ... ... ... ... қырғыз (қазақ) келешегі кең ... ... ... ... деп ... ... Бірінші бағыт мұсылман
— татар партияларын үлгі тұтар, екіншісі — ... орыс ... ... ... бостандығы партиясын үлгі етпек". Осы үзіндіден анық
көрініп тұрғанындай, XX ғасырдың алғашқы он ... ... ... ... қазақтың ұлттық саяси партиясын әуел ... ... ... болған либералдық орыс буржуазиясының өздерін халық
бостандығы партиясы деп анықтаған ... ... ... құруға бсйім тұрғандығын аңғару қиын емес.
1917 жылғы қос ... ... ... ... саны ... ... әлі толық анықталған жоқ. Сол сияқты олардың қаншасы Алаш
қозғалысының бастау көздерінде тұрғанын және ... ... ... ... болған-болмағандығын айға таңба басқандай айта қою қиын.
Калай дегенде де әлеуметтік тегі әркелкі қазақ интеллигенциясының 1917
жылғы ... ... ... ... ... ... жоқ. Дей ... олардың басым көпшілігі бірінші орыс
революциясы негізінде саяси күрес аренасына шыққан либералдық-демократиялық
партиялар мен топтардың жағында ... ... сол ... ... ... ... ... россиялық мұсылмандардың саяси қызметіне де
тікелей ... ... ... ... М.Дулатов бастаған
бөлігі "Қазақ" газетін шығарып, соның төңірегіне топтасып кейін ... ... ... ... ... бастаған бөлігі "Айқап"
журналының төңірегіне топтасты. Осы екі ұлттық басылым арқылы олар халықты
оқуға, ... ... ... ... ... жүргізудің прогрессивті ... әйел ... онды ... ... патша үкіметі тарапынан жүргізіліп
отырылған отаршылдық ... ... ... ... айтарлықтай жұмыстар атқарды.
Ал Әліби Жангелдин сияқты бірен-саран ... ... ... ... ... ... тағдырын социал-демократтар қозғалысымен, ... ... ... — большевиктермен байланыстырды.
Қазақтың ұлттык-демократиялық ... ... ... ... халықты қорлайтын отарлау саясатының мәнін
әшекерлеуді және ... ... ... ... ... үшін оның
келешегіне қатер төңдіріп отырған ... ... ... ... ... ... экспансиясын тоқтатуды мақсат етті. Екіншіден, олар заң
шығарушы және ... ... ... ... кадеттер ұсынған үлгімен
әртүрлі петициялар арқылы талап-тілектер кою демонстрациялар мен шерулер
ұйымдастыру, ... ... ... ... ... ... ... өкілдерін өткізу үшін күресуді мұрат тұтты.
Сондықтан да ... ... ... ... кадеттер ұсынған
Россия қоғамын реформалау талаптарын жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... нақтылы іс-
әрекеттерге барды. Олар, атап айтқанда, ... ... ... ең
болмағанда уезде мен болыстар шеңберіндегі ... ... ... ... талап етті.
Қазақ интеллигенттерінің қоғамдық-саяси ... тағы бір ... ... орыс ... ... ісін ... қоныс аударушы
мекемелерінің қызметін тоқтату үшін саяси күрес жүргізуге арналды.
ТАРИХНАМА
XX ғасырдың ... ... ... ... "ақтандақ"
беттерінің біразы Алаш партиясы мен Алашордаға тікелей байланысты. Алаш
партиясы мен ... ... ... ... ... ... ... қозғалысы тарихы" деп те атайды.
"Алаш" немесе "Алашорда қозғалысы" — ... ... ... ... ... ... да әуел ... Алаш (Алашорда) қозғалысына
жататын жекелеген мәселелердің басын ашып, оларды нақты түрде ... ... ... ... ... ... ретіндегі Алаш, екіншіден,
мемлекеттік құрылым түріндегі Алаш ... ... осы ... атты ... ... басқаруға тиісті болған Алаштың ордасы
(Алашорда үкіметі) туралы ... ... ... айтқанда, осы нақты үш
мәселе жиынтығы Алаш ... ... ... деген ұғымды білдіреді. Алаш
(Алашорда) қозғалысы деген ұғым 20-30 ... ... және ... ... ... оқырман, әсіресе 20-30 жылдардан кейін
дүниеге келген ұрпак, Алаш туралы білмейді, ал біле ... ... ... ... ... ... қалыптасуының өзіндік себептері болды.
20-шы жылдардан бастап, әсіресе 1928-1932 жылдары орын алған бұрынғы Алаш
партиясы мен қозғалысының жетекшілеріне ... ... ... ... процестерінен кейін, бұл тақырыпты нактылы ... ... ... түрде тиым салынды. Бірінші процесстің барысында 47 адам ... ... сот ... 1930 жылы ... 35 ... ... жаза кесілді. Атап айтқанда Ахмет Байтұрсынов
бастаған 10 адам әуелде өлім жазасына бұйрылып, кейін ол үкім 10 ... ... ... ... 1932 жылғы екінші сот
процесінің ... ... ... ... ... ... ... Алаш козғалысы басшыларының екінші тобы 5 жылдық
мерзімге Россияның ... Кара ... ... ... ... ... аударылды. ОГПУ-дің осы екі үкімі құрбандарының тірі ... ... ... ... түгелге дерлік "халық жауы" деген ... ату ... ... да Алаш ... ... ... болды да, бұл тақырып ресми
түрде "жабылды". Осының салдарынан 60 жылдай ... бойы (30-шы ... 80-ші ... ... дейін) біздің ғылыми және саяси әдебиетте,
жекелеген көркем шығармаларда ... ... ... ... ... Алаш ... ... қаралайтын, оның ... ... ... ... деп жамандайтын пікірлер жазылып,
әртүрлі мінбелерден жалған сөздер ... ... ... ... және ... ... ... туралы, Алаш
автономиясы мен Алашорда үкіметінің құрылуы мен олардың ... ... ... ... ... большевиктік бағыттағы баспасөзде
1919-1920 жылдардан-ақ жариялана бастады. Осы мәселе бойынша алғашқы қалам
тартушы-лар көш ... Алаш пен ... ... ... ... Байтұрсынов пен қазақ зиялылары ... ... ... бірі ... Сейфуллин тұрды. 1919 жылы тамызда РСФСР-дың Ұлт
істері жөніндегі халық ... ... ... ... және ... атты ... ... Осы шағын көлемді
еңбегінде А.Байтұрсынов 1917 жылғы Ақпан және ... ... ... ... қарсы алуына өз бағасын беріп, Алаш ... ... оның ... ... ... ашып ... Алашорда-ның Уақытша
сібір үкіметі, Құрылтай жиналысы комитеті (Комуч) және Колчак билігімен
қандай ... ... ... өз ... ... ... ол ... қабылдауға 1917 жылы қазақ қауымы дайын емес
еді деген тұжырым жасайды. "Қазақтарға Февраль ... ... ... — деп ... ... — Октябрь социалистік
революциясы соншалықты түсініксіз көрінді. ... ... ... ... алса, екінші революцияны соншама үреймен қарсы алуға тура
келді". Мұның ... ... ... ... "Екіншісінің (Қазан
револкщиясын айтып отыр) түсініксіз ... ... ... ... ... де, таптық жіктелу де жоқ: тіпті жеке меншіктің ... ... ... ... ... ... ... пайдалану
бұйымдары оларда кауымдық дәулет болып ... ... күн ... таптық жіктелудің жоктығына және жеке меншіктік заттарда белгілі
меже болмауына байланысты қазақтар арасында олардың өзіне тән социализм мен
коммунизмнің орын алуы ... ... ... ... қоғамға деген
мұқтаждықты қажет еттірмей отыр" . ... бұл ... үшін ... ... ... большевизм идеясы ... ... ... ұлттық мүддеге негізделген жалпы қазақтың Алаш
партиясы кажет болып еді деген ойды дәлелдеуге қызмет етіп ... қиын ... Алаш ... мен ... ... ... Қазан
төңкерісі мен большевиктік билік әкелген анархияға қарсы тосқауыл ретінде
түсіндірген А.Байтұрсынов, большевиктік үстемдіктің ... ... ... баға ... ... орталық аудандарында
большевиктік қозғалыстың ... ... ... ... ... ол ... жерде зорлау, қиянат жасау және ерекше диктаторлық
өкімет билігімен катар жүргізіледі. Тоқ етерін айтқанда, ол ... ... ... ... ... емес, барып тұрған анархия
болды ... Егер бұрын патша чиновниктері аталған адамдар тобы ... ... ... ... енді мұндай әрекеттерді большевиктер —
коммунистердің атын жамылған ... тобы ... ... ... ... Алашорда үкіметінің 1918-19 жылдарда Россияның
жекелеген өңірлерінде (Еділ бойында, Сібірде) пайда болған ... мен оның ... ... қарым-қатынастарда болған-дығы
жөнінде де қысқаша мағлұматтар береді Ахмет ... ... ... және сол ... "Жизнь национальностей" апталығының 1920
жылы қарашаның 25-дегі санында Сәкен ... ... ... ... атпен "Қазақ интеллигенциясы туралы" атты мақаласы жарық көрді.
Журнал атынан берілген анықтамада: "Ақмолада шығатын "Красный ... 24 ... бен 14 ... жарияланған екі мақаланы аздаған
өзгерістермен қырғыз (казақ) интеллигенциясының революциялық қозғалыс ... ... ... ... ретінде ұсынып отырмыз. Мақалалардың
екеуін де Манап Шамиль жолдас жазған".
Демек, М.Шамильдің (Сәкен Сейфуллиннің) осы ... ... ... жарық көргеннен 21 күннен кейін, екіншісі бір ай
22 ... ... ... Ал ... ... басылымы ізін
суытпай тұрып, осы екі мақаланы ... ма ... ... ... басқан.
"Жизнь нацио-нальностей" апталығында С.Сейфуллиннің ... ... ... арасын-дағы партиялық" және "Қазакстанның кешегі
революционерлері" деген екі бөлімнен тұрады.
Автор 1905 жылдан ... ... 1912 ... ... ... ... ... теңдік пен азаттық идеялары таратыла бастағанын айта келіп,
жас қазақ интеллигенциясының дем ... ... ... және ... ... ... ... — дейді одан әрі
С.Сейфуллин, — өздері ... ... ... төңірегіне халықтың
зиялы өкілдерін топтастырып ұлттық саяси ұйым кұру ... ... ... ... ... екі ... бөлініп, басым көпшілігі —
кадеттер мен оңшыл әсерлерді ... ... ... жалпы
ұлттық партия құрып, оған "кулықпен ... Алаш" ... ат ... ... ... ... тобы ... ... болып,
солардың соңынан ерді. Алаш партиясы мен ... ... ... ... ... мен таптық тұрғыдан баға берген
С.Сейфуллин өз ойларын былай деп ... ... ... ... ... ... ерген қазақ, зиялылары) біртіндеп
бұрынғыдан әрі ... және ... ... ... ... ... оңшылдана және реакцияшылдана берді"
Өз тағдырын, сан қырлы қоғамдық және ... ... ... ... ... ... байланыстырған С.Сейфуллин бұл мақаласында
Алаш партиясы мсн ... ... ... ... қазақ халқының мақсат-
мүддесіне жат құбылыс еді деген ойдың ұшын анғартады.
Бұл ойларын С.Сейфуллин ... ... ... 1922 ... ... 1927 жылы Қызылорда қаласында жеке кітап ... ... "Тар жол, ... кешу" деп аталатын ... ... ... ... "Тар жол, ... ... С.Сейфуллин былай деп жазды: "Азын-аулақ казақтан шыққан, ұлы
өзгеріске қатысқандардың ... ... ... ... ... ... жауларына қарсы шығысқан да, күрескен дұшпандардың бірі
"Алаш" еді ... "Алаш" деген, "Алашорда" ... ... Оның ... ... ... жұрт өзі де ... ... көріп отыр"".
С.Сейфуллиннін Алашорда Қазан төңкерісі мсн аза-мат соғысы жылдарында
ұлтшылдық позицияда болып, контрреволюциялық роль ... ... ... жылы жариялаған көлемді макаласында Ә.Әйтиев жақтады.
20-шы жылдардың ... Алаш ... ... және ... ... қатысқан, кейін партия-совет органдарында ... ... ... ... ... ... ... жоқ еді.
1922 жылдың ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов пен Мұхтар Әуезов те бар) ... ... ... және ... ... ... ... басталған болатын, өйткені ... ... ... оларды "совет өкіметі мен социалистік кұрылыс ... ... ... деп бағалауын қойған жок ... ... ... 1922 ... 5 ... ... РКП(б) Орталық комитетінің
Қырғыз(қазақ ) бюросының сол жылғы 6-13 ... ... ... ... III ... ... ... Атқару комитеті мен Халық
Комиссарлар советінің құрамына ... ... ... шын ... ... тегі ... ... немесе шаруа әулетінен ... ... ... ... және олармен тығыз
байланысты болғандарды ұсынбау жөніндегі нұсқауы негіз болды.
Сондықтан да ... ... II ... ... және одан кейін
республикалық мерзімді басылымдарда Алаш қозғалысы туралы пікірталастың
өріс ... ... ... Бұл дискуссияға "Н.Ш." деген лақап есіммен
жасырылған автордың "Шығыс Киргизиядағы ... ... ... ... ... ... революциялық
қозғалыс жөнінде", А.Кенжиннің "Киргизиядағы революциялық ... деп ... ... ... ... Егер ... ... жасырынған автор Алашорда қызметіне теріс баға берсе,
бұрын Алаш ... ... ... ... ... ... ... тарихын тек қана біржақты жамандауға қарсы шықты.
"Жан-жақты деректерге сүйенбейінше, — деп жазды ... ... ... ... ... ... тарихи жағдайдың ерекшеліктеріне
сай ой елегінен өткізбейінше Алашорда туралы ... ... ... ... ғана ие ... оған "әділ баға беру үшін қазақ өлкесінің
саяси, экономика-лық жағдайы жөнінде зерттеулер ... ... ... ... қызметімен жете танысу қажет" .
Бұл ескеруге тұрарлық ... еді, ... сол ... онымен
санасатын адам болмады. Қазақ Республикасының ... ... ... ... ... бірі — ... 1925 жылдан кейін бұрынғы Алаш қозғалысында ... ... ... ... ... ... ... өнер,
баспасөз салаларында халық үшін жемісті еңбек етіп ... ... ... ... ... коммунистік партияның идеологиялық
аппараты күндіз шырақ алып ... ... ... ... айып тағу ... ... ... өзі кешірім жасаған Алаш қозғалысына қатынасулары
бағдарға алынды. Алаш ... ... ... ... ... Қазақстаннан аласталып, олардың
басым ... ... ... жау пиғылдағы және оған
қарсы ... ... ... ... айып тағыла басталды. Осы ... ... ... ... ... ... ресми тұрғыдан, ... ... ... ... науқанымен қатар жүргізілді. Бұл
"зерттеулердің" ...... ... ... ... ... ... айып тағылған казақ зиялыларының
саяси қуғын-сүргінге ... ... ... еді. 1926 жылғы 25-
30 ... ... ... ... ... ... II пленумы Қазақстан
партия ... "... ... ... ... коммуни-стерінің
арасындағы ұлтшылдық "оңшыл" және "солшыл" ... ... ... ... ... ... адамдарға Алашорданың
"контрреволюция-лық ұлтшылдық ... ... ... ... ... ... Қазақстан партия
ұйымының ... ... ... алғандардың бірі сол
кезде ... ... ... директоры болған
А.К.Бочагов еді. Ол 1971 жылы жари ... ... ... ... ... ... ... партияның сара жолы үшін жүргізілген күрес
логикасына сәйкес мен ... ... ... ... ... Мен
алдыма Алашорданың контрреволюциялық ... мәні жөнінде айтып беруді,
деректер негізінде оның ... ... ... ... ... осы пар-
тияның бағдарламалық қағидаларын талдауды мақсат етіп қойдым" . Өз ... ... ... ... ... ... ... болған тақырып жөнінде
шын-дыққа сай еңбек жаза қоюы екіталай еді. Іс ... ... ... ... ... ... ... үгіт-насихат бөлімі дайындап ... ... 1927 жылы ... көрген кіші форматты 56 ... ... ... ... ... ... ... жалпы
алғанда Алашорданы жа-мандаудан аспады, оның тарихының әртүрлі ... ... ... баға бере ... тапсырмамен дайындалған екінші еңбек 1929 жылы жарық көрген
Алашорда тарихына арналған ... ... ... Оны құрастырып, баспаға
дай-ындаған сол кезде ВКП(б) Қазақ Өлкелік ... ... ... ... ... ... да, ... редакциясын Қазақ АССР
Халық Коми-сарлар Кеңесінің төрағасы Ораз ... ... ... және оған енген құжаттарға ... ... ... ... мен ... ... тұрғысынан Алаш
қозғалысына теріс баға берілгсндігіне қарамастан, онда жарияланған деректер
арқылы оқырман Алашорда тарихының ... ... мен оның ... ... ... хабардар болды.
1933 жылғы желтоқсанда ВКП(б) Қазақ ... ... ... тарихы институтында Алашорда және Алаш партиясы тарихына ... ... Оңда ... ... ... ... тақырып
бойынша негізгі баяндаманы институт қызметкерлері С.Брайнин мен ... ... ... ... ... ... осы екі
автор 1935 жылы "Алашорда тарихы ... ... ... кітап жариялады.
Кітап "Алаш қозғалысының бастау көздері", "1916 жылғы көтерілістегі алаш
интеллигенциясының ... ... ... ... мен ... аралығында",
"Алашорда — ұлтшыл контрреволюцияның үкіметі", "Алаш қозғалысының ... ... ... ... ... ... ... көрініп тұрғандай, авторлар Алаш қозғалысының жетекшілері мен
оған қатынасқандардың ... ... орыс ... мен ... ... ... ... халқының қас жаулары деп бағалап, Алашорданы
ұлтшыл контрреволюцияның үкіметі деп анықтады. Авторлар Алаш ... оның ... ... ... ... ... көрісімен жан-жақты сынға ... Оны ... ... ... республикалык идеологиялық ... ... ... белгілі қоғам қайраткерлері болды. Кітап
жөніндегі алғашқы пікір ВКП(б) Орталық Комитетінің органы — ... өте ... ... мен ... ... ... ... тұжырымдар, Алаш пен
Алашордаға берілген баға сол кезде ... ... ... ... сай ... ... Коммунистік партияның жетекші газеті
айтылмыш басылымды қатты сынға ... ... ... жасаған тұжырым-
қағидаларға емес, кітапқа косымша берілген Алаш пен Алашорданың тарихы мен
нақтылы қызметі жөнінде ... ... ... құжаттарға шүйілді.
Кітап соңында жарияланған құжаттар тізбегі ... ... мен ... Алаш ... ... шешімдері, партия
бағдарламасының жобасы, т.с.с.) "Правда" газетіндегі сын мақалада Алашорда
идеология-сын ашық ... ... деп ... 1935 ... ... айында
"Казахстанская правда" газетінде басылған Т.Рысқұловтың мақаласы да
негізінен "Правдада" жарияланған ... ... ... ... ... саяси айып тағылған кітаптың тағдыры оп-оңай әрі тез шешілді.
ВКП(б) Қазақ Өлкелік партия ... ... 1935 ... сәуірдің
15-індегі ... ... ... ... ретінде жарияланған
құжаттар ... ... ... ... ... қызмет етті деп бағалайды. Сондықтан "Очерки
по истории ... ... ... бюро ... ... жөнінде каулы алды. Көп ... ... ... Н.Мартыненко құрастырып, ... ... ... да ... қаулы алынды . Сонымен, Алаш пен ... ... ... іс жүзінде тоқтатылды да, Алаш ... ... ... ... тиым ... 20-30 жылдардағы Алашорда
тарихына қарсы ... ... ... өз ... ... еді. 1930 және 1932 жылдардағы бұрынғы ... ... ... ... ... зиялыларының
басым ... ... сот ... ... ... ... ұзақ ... концлагерьлерге айдалды,
атылды, жер ... Одан аман ... ... жаулары",
"шетелдер пайдасына ... ... ... ... ... ... 1937-1938 жылдардағы үлкен террорда жаппай атылып,
айдалды.
Сол ... ... ... ... дейін отандык
тарихнамада Алаш қозғалысына байланысты зерттеулер ... ... ... бас кезіндегі Россиядағы қоғамдық-саяси өмірдің тарихы,
оның ішінде Алаш және Алашорда сияқты ұлт ... ... ... ... іс-әрекеті мен олардын жетекші қайраткерлерінің нақтылы
қызметі туралы ой-толғамдар кеңестік билікпен келісе алмай шет ... ... ... ... және ... ... өкілдерінің, сол сияқты шет елдерде өмір сүріп, ... ... ... еңбектерінде молынан кездеседі.
Аталған еңбектердің ішінде Мұстафа Шоқайдың зерттеліп отырған тақырыпқа
тікелей ... бар және 1917 ... ... Россиядағы, бірінші кезекте
Түркістан өлкесі мен Қазақстандағы саяси хал-ахуалды ... әрі ... ... ... "1917 ... ... ... атты еңбегі
ерекше атауға тұрады .
Мұстафа Шоқайдың бұл естеліктері 30-шы жылдардың орта ... ... ... "Жас ... ... ... олардың қазақша
нұсқасы тұңғыш рет Бекен Әбдіразақов пен Зұлқарнай Сақиев ... ... ... 1991 ... 5-7-ші сандарында жарияланған
бола-тын. Байбота Серікбайұлы Қошым-Ноғай құрастырған М.Шоқайдың жинағына
осы нұсқа көшіріліп ... ... ... 1917 ... ... революциясынан кейінгі
Түркістандағы әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси жағдай жан-жақты
көрсетілген. Әсіресе өлкедегі қосөкіметтілік, оған тән ... ... мен діни ... қоғамдық-саяси өмірге араласуы, әртүрлі
саяси ұйымдардың пайда болуы, Қоқан автономиясының құрылуы, оның ... ... ... ... мәні зор ... молынан
ұшырасады. Алаш қайраткерлерінің Батыс және Шығыс топтары ... ... ... тобы ... байланысы мен өзара
қатынасын ашып ... ... мен ... да ... ... баршылық.
АЛАШ ПАРТИЯСЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ
1917 жылдың ... ... ... ... қозғалысы
жетекшілерінің Уақытша үкіметке деген сенімі әлсіреді. Өйткені Уақытша
үкімет Қазақстанда түбірлі әлеуметтік-саяси мәселелер ... іс ... ... ... ... ... ... Өзінің мәні жөнінен
империалистік билеу мен басқару ... ... ... ... ... түрғыдан ұлт және аграрлық мәселелерді шешу ... ... та ... ... ... халықтар сияқты, қазақ халқының өзін-
өзі би-леу, Қазақстанның өз алдына ұлттық-территориялық ... ... ... ... ... ... көтереді деген үмітті
Уақытша үкімет аяқасты етті.Осыдан кейін Уақытша үкіметтегі шешуші ... ие ... ... ... ... Ә.Бөкейхановтың көзқарасы күрт
өзгерді. Мұны ... ... ... ... 1917 ... 23
желтоқсандағы 256-санында жарияланған "Мен кадет партиясынан неге шықтым?"
деген ашық хатында (хат "Сарыарқа" газетінің 1918 ... 25 ... ... ... ... басылды) жан-жақты негіздеді. Осы ... ... неге ... ... сұраққа) жауабында Ә.Бөкейханов негізгі үш
мәселеге ... ... ... ... ... жер ... болып берілсе жөн" дейді. Біздің қазақ жерді ... ... ... ... ... ... ... жылда сытырылып, жалаңаш шыға келеді.
Кадет партиясы ұлт автономиясына қарсы. Біз Алаш ұранды жұрт ... ... ... ... орыс Һәм өзге ... тарихынан көрінеді, молда хүкіметтен
ақша алса, сатылып ... ... іс аяқ асты ... ... алған
молдалар хүкіметке жетекшіл болып, еріп кетеді. Біздің қазақ-қырғыз дін
ісін көркейтетін болса, хүкімет ... ... ... оң ... Мұны ... ... от ... дейді. Кадет партиясы менің бұл пікіріме
өзгеше қарайды.
Осы үш жол айырылғаны биыл ашыққа шықты. Мен ... соң ... ... ... ... Мен мұны ... (1917 жылғы шілде — К.Н.) жалпы
қазақ съезінде айтқан едім".
Басқа сөзбен ... ... ... кадет партиясынан ат құйрығын
үзуін қазақ қауымы үшін өмірлік маңызды үш мәселе ...... ... және дін ... ... ... деп
түсіндіреді. Осы басты мәселелер мен ... ... ... ... ... ... талқылау үшін бүкілказақтық съезд шақыруды дұрыс деп
тапқанын ашық мәлімдейді. Бұл оның көзқарас ... ... ... ... өзгеріске ұшырағанын
көрсетті. Осының нәтижесінде Әлихан Бөкейхановтың кадет партиясынан ... ... енді ... ... ... мұрындық болуға тиісті ұлттық-
саяси партия ұйымдастыруға бел шеше ... ... ... тән батыл
қадам болды.
Бірінші бүкілқазақтық съезд 1917 жылғы 21-26 шілдеде Орынбор қаласында
өтті. Оған Ақмола, Семей, ... ... ... ... облыстары мен
Бөкей ордасынан, сонымен қатар Ферғана облысының қазақтар ... ... ... ... ... саны аса ... карамастан (20-дан аса адам), оның күн тәртібіне сол кездегі
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси өміріне ... бар аса ... 14 ... ... Бұл ... басым
көпшілігі 1917 жылғы ... ... ... ... ... алдын ала талқыланған болатын және олар-дың ең маңыздылары
болып саналғандары ... ... ... еді. Олар мыналар: "
1) Мемлекет билеу түрі. 2) Қазақ облыстарында авто-номия. 3) Жер ... ... ... 5) ... 6) Оқу мәселесі. 7) Сот мәселесі. 8) Дін
мәселесі. 9) Әйел мәселесі. 10) ... ... ... ... ... ... ... 11) Бүкіл Россия мұсылмандарының кеңесі
(Шура и ... 12) ... ... ... 13) Жетісу облысы-ның оқиғасы.
14) Киев шаһарында болатын бүкіл Россия ... ... ... ... оқу ... ... өкіл жіберу".
Халел Досмұхамбетовтың төрағалығымен, Ахмет Байтұрсыновтың, Әлмұхамбет
Көтібаровтың, ... ... және ... Сейітовтың хатшылығымен
өткен бірінші жалпықазақтық съезд делегаттары осы 14 ... ... ... ... ... ... жер, ... съезіне дайындық
және қазақтың саяси партиясын құру проблемаларына аударды.
Съезд қарсаңында ... ... ... ... мия туралы
әртүрлі пікірлер мен ... ... ... ... жарияланды.
Оларда автономияның негізіне нені алу керек: территорияны ма, әлде мәдени
ерекшеліктерді ме? Қазақ ... әлде ... ... ... ... ... жөн бе? Қазақтар өз бетімен тәуелсіз ел ... ма, әлде ... ... ... одақтасқан жағдайда жете ме? —
деген сұрақтар қойылды, бірақ ... бір ... ... ... А.Байтұрсынов пен М.Дулатов "автономиялы тәуелсіз қазақ
мемлекетін ... ... ... ал Ә.Бөкейханов "демократиялық,
федеративтік және ... ... ... құрамындағы"
қазақтың ұлттық-территориялық ... ... ... ... съезд қаулысында "Қазақ облыстары ... ... ... ... делінді. Сонымен, ... ... ... ... колдады. "Қазақ" газетінің 1917 жылы шілденің 31-
індегі 238 санында жарияланған ... ... ... ... бұл ... ... ұлт жігіне қарай областной автономия алуға тиіс", — деген
редакцияда берілген.
Съезд делегаттары күн тәртібіндегі жер туралы мәселені аса ұқыптылықпен
әрі ... ... Осы ... ... ... 14 ... тұратын
шешім қабылдады. Оның бастылары мынаған саяды: "қазақ халқы өзіне еншілі
жерге ... ... ... жері ... ... ... ... жер аз болғандықтан қазақ пайдасынан алынып кеткен мынандай
учаскалар қазақтың ... ... ... ... ... ... монастырский, переселенец орнықпағандар,
отрубтар... Бос учаскелерге жазылу тоқтатылсын... ... ... егер ... әлі ... болса, қазақтың өзіне қалсын ...
Айрықша ... ... ... ... ... ... ... ... Жер хақында қазақ өз ... жер ... ... ... ... съезінің болашақ депутаттарына "жер мәселесі туралы
басқа саяси партиялармен келісуді" тапсырды.
Бірінші ... ... ... жиналысына сайлау туралы
мәселені талқылап, оның депутаттығына кандидаттыққа әр облыстан ұсынылған
81 адамның тізімін ... Олар ... ... ... мен ... ... ... және Хиуа) қазақ қауымдастықтарының өкілдері
болды. Депутаттыққа кан-дидаттар ішінде бірінші қатарда қазақтың либералды-
де-мократиялық ... ... ... ... ... Бөкейханов,
Ахмет Байтұрсынов, облыс же-текшілері Әлімхан Ермеков, Халел Ғаббасов,
Жақып Ақбаев (Семей), ... ... ... ... ... ... Ахмет Бірімжанов, Сейітәзім Қадырбаев ... ... ... ... ... ... Тыныш-баев,
Ыбырайым Жайнақов, Садық Аманжолов (Жетісу), Мұстафа Шоқаев, Әзімхан
Кенесарин (Сыр-дария), ... ... ... ... ... ... Қүлманов, Уәлихан Танашев (Бөкей), Алдабек Мангелдин
(Самарқанд) т.б. болды. Бұлармен қатар Құрылтай жиналысы депутат-тығына
кандидаттар ... ... ... ... ... ... ... (Сәкен) Сейфуллин мен Мағжан Жұмабаевтың, ... ... ... пен ... ... ... ... Төреқұловтың, Семей облысынан ғалым, ... ... ... ... ... облысынан Уақытша үкіметтің Түркістан
комитетінің мүшесі Вадим Чай-киннің болғандығын ... атау ... ... ... ... пен оның ... серіктері шақырған
бүкілқазақтық съезд қазақ қауымының әртүрлі саяси көзқарастағы өкілдерін
Құрылтай ... ... ... етіп ... ... ... ... көзқарасты емес, керісінше жалпыұлттық мұратты бірінші
кезекте ұстағанын көрсетсе, екіншіден, орыс халқьның екі ... ... ... ... мүддесін Құрылтай жиналысында ... ... ... ... ... басқа мәселелер бойынша съезд қабылдаған шешімдерде де
қазақ зиялыларының ықпалы сезіліп тұр. Бұл әсіресе дін, ... ... ... ... ... ... ... айқын көрінеді. Атап
айтқанда: съезд шешімдеріне сәйкес осыған дейін көп жағдайда ... ... ... ескі сот ... ... сот") ... орнына "қазақ тұрмысына лайық айрықша сот ... ... ... ... ... оқу ... "бастапқы екі жылда оқу
баланың ана тілінде" жүргізілуі білім алудың тегін бо-луы талап ... ... ... ... тең", "күйеуге тию еркі әйелдің өзінде"
болып, "қалың ... ... ... баса ... "тұл ... ... ... деп зорлық қылу болмасын", "жеті ... ... ... қыз ... ... қатар съезд қарарларында Ақмола, Семей, Торғай, Орал облыстары
мен Закаспий облысын мекен-дейтін ... үшін жеке ... ... ... ... ... жалпықазақтық съезд өзінің күн тәртібіндегі аса маңызды
мәселелердің бірі — қазақ саяси ... құру ... ... ... жүзінде осы пар-тияны ... ... ... жиналысына
айналды. Осы мәселе жөнінде съезд қабылдаған қарарда былай делінеді: "Қазақ
халқының ез алдына саяси ... ... тиіс ... бұл ... ... съезд шораи исламға сайланған қазақ өкілдеріне тапсырды. Партияның
негізгі демократическая федератив-ная парламентарная республика ... ... ... ... соң ... ... об-ластной комитеттерінің
қарауына жібереді. Онан кейін Учредительное собраниеге жиналған ... ... ... саяси партиясының жобасы жасалғанша осы съездің қаулылары
Учредительное собраниеге ... ... ... ... ... ... ... "Алаш" деген атқа ие
болды".
Бүкілроссиялық мұсылмандар кеңесіне ... ... ... Айдархан Тұрлыбаев, Семейден Әбікей Сәтбаев, Торғайдан ... ... ... ... ... ... Танашев,
Жетісудан Базарбай Мәметов, Сыр-дариядан Мұстафа ... ... ... ... ... ... ... сияқты қазақтың
либералды-демократиялық интеллигенциясының көсемдері ... ... ... әуел ... ... ... және ... зия-
лыларының белгілі өкілдері — М.Тынышбаев, ... ... ... ... ... ... Досмұхамедов,
М.Дула-тов, т.б. кірді.
Олардың басым көпшілігі 1917 ... ... ... ... ... таптық принциптерге негізделген ... ... жоқ, ... Алаш ... ... сол ... ... қоғамы тұтас алғанда оған дайын емес еді.
Сондықтан да, олар өз күресін жалпыұлттық мүддеге ... ... ... езгіден құтқару үшін" деген ұранның астында топтастыруға ... Бұл ... ... ... ... құралы — бірінші жалпықазақтық
съезде дүниеге кел-ген Алаш партиясы болу керек деп түсінді.
Съездің күн тәртібіндегі 14 ... ... ... ... ... 1917 жылғы "Қазақ" газетінде қарашаның 21-күні жарияланған Алаш
партиясы бағдарламасы жобасында өз бейнесін тапты.
Алаш бағдарламасының жобасын талдауды ... ... ... "осы ... ... ... ... дәрежесіне көтерілді ме?" — деген сауалға
жауап беру ... деп ... ... ... беру үшін ... саяси партия дегеннің не екенін,
оның тарихи дамудың қай кезеңінде, ... ... ... оған ... ... тән ... еске ... кеткеннің артықтығы жоқ.
Әлемдік тарихтың даму тәжірибесі көрсеткендей, сая-си партиялардың
пайда ... мен ... ... ... әлеуметтік топтарға бөлінуіне
тікелей байланысты. Ең алдымен саяси партия дегеніміз таптың немесе ... бір ... ... ... және өз ... ... белсенді өкілдерін біріктіреді. Партия саяси ұйым ретінде өзінің
әлеуметтік ... ... ... ... ... оның ... ... мақсат-мүдделерін жүзеге асыру үшін күреседі. Әрбір ... ... ... ... және ... мақсаттарын айқындайтын
бағдарламасы және оның ұйымдық құрылымы мен нақтылы іс-қимылын ... ... ... ... ... бастаған
жағдайда қоғамдық ... мсн ... ... өкімет үшін күресті
өздерінің саяси ... ... ... ... Россияда саяси
партиялар XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... мен топтар-дың мақсат-
мүдделерін белсенді түрде қорғай бастады.
Россия ... ... ... ... ... ... орын алып жатқанда оның отарлық аймағы болған ... ... ... бас ... шын ... ... (классикалық түрдегі) үлттық
саяси партиялардың құрылып, дамуы үшін қажетті алғы ... бар ма еді? ... ... бір ... онды жауап беру қиын. Өйткені XIX
ғасырдың соңы мен XX ... ... ... ... ... ... ... болған аграрлы отарлы шет
аймағы болды.
Қазақ өлкесінің әлеуметтік-экономикалық және саяси ... ... және ... ... ... ... Осы
шиеленістен туындай-тын Қазақстанда орын алған аграрлық және ұлт-азаттық
қозғалыс отаршылдық пен ... ... ... бағытталды.
XX ғасырдың басынан өрістей бастаған қазақ қауымына тәй қоғамдық
қозғалыс өз алдына буржуазия-лық-демократиялық ... ... тең ... ... ... көтеру, оқу-ағарту ... әйел ... ... ету, көшпелілерді отырықшыландыру,
т.с.с. қойды. Бұл істің басы-қасында ат төбеліндей аз ғана тұңғыш қазақ зия-
лылары ... ... бір ... ... орыс револю-циясының әсерімен және
елдің орталық аудандары мен кейбір ұлт аймақтарында көптеп ... ... ... ... ... ... қазақ қауымының әлеуметтік
топтарының мүддесін белгілейтін ... ... ... және ... ... ... ... қозғалысты басқаруға
талпынды, Оның алғашқы көрінісінің бірі — 1905 ... ... ... ... ... ... өкілдерінің бес облыстық делегаттық
съезінде "Қазақ ... ... ... құру жөніндегі
әрекет еді. Мұндай әрекет 1906 ... ... ... ... да ... ... топы-рағындағы кадет партиясының бөлімшесін құру жөніндегі осы
іс-қимылдың басында кейін (1917 ж.) Алаш партиясын ... ... ... ... бірінші орыс революциясы жылдарында Әлихан
Бөкейхановтың төңірегіне топтасқан қазақ зиялылары өздерінің саяси аренаға
шыққан алғашқы ... сол ... ... ... ... ... оны ... алып отырған кадеттер партиясын өздеріне үлгі тұтты. Басқа
сөзбен айтқанда, кадет партиясына іш ... ... ... ... ... ... бір тобы XX ғасырдың басындағы
Қазакстанды ... ... ... ... ... қатынастар үстем болған қазақ қауымын дамудың ... ... жол ... ниетте болды. XX ғасырдың алғашқы ... ... пен оның ... ... ... ... ... пат-ша үкіметіне оппозицияда болған либералды орыс ... ...... ... ... ... тұрды. Сондықтан
да 1917 жылғы Ақпан револю-циясынан кейін құрылған Алаш ... ... ... ... орыс ... ... іздеген жөн.
Ал, осыдан келіп Алаш партиясы ресми түрде құрылған кезеңге дейінгі
қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... 20-шы
жылдардан бері ғылыми және саяси әдебиетте орын алып ... ... ... Алашорда айдарын тағуға бола ма? Жоқ, болмайды. Өйткені, ... ... бар да, ... ... алаш ... ... ... өкілдері бар. Екіншіден, 1917 жылғы екі ... ... ... белсенді араласқан қазақ қауымына тән қоғамдық
козғалыс бар да, 1917 ... ... 1920 ... ... ... ... бар. Біз осы екі ... біріншіден, жылнамалық межесін
анық есте сақтауымыз керек, ал екіншіден, осы екі қозғалыстың саяси ағым
ретіндегі сапалық ерекшеліктерін ... ... ... өзі ... осы екі ... та ... болды.
Осы күнгі тарихнамамызда революцияға дейінгі қазақ интеллигенциясының
саны мен әлеуметтік құрамы толық анықталған жоқ. Сол сияқты олардың ... алаш ... ... да айға ... ... айта қою ... ... басты се-бептері тарихымыздың осы сюжетінен ... ... аз ... және ... ... соңынан
бастап соңғы кезге дейін осы мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... интеллигенңиясын олардың кәсіби мамандығы
бойынша бірнеше топқа бөлуге бола-ды. Олар: отарлы ... ... ... ... жұмыстарды атқарған чиновниктер, денсаулық сақтау
мекемелерінің қызметкерлері, журналистика, оқу-ағарту және ... ... ... және сан ... басқа топтардағыдан аз болған
инженер-техник қызметкерлер.
Қазақ ... ... ... басым көпшілігі
әмбебап ... ... олар ... ... де, ... ... де, алғашқы қазақ тілінде басылымдар ... де, ... ... де ... ... ... ... олар сол ... қазақ қауымының
рухани сұраныстарына мүмкіндіктерінше ... ... ... ат ... журналын және жалпыұлттық ... ... ... ... олар ... ... көшпелі шаруаларды отырықшылдыққа
шакыруда, шаруашылықты ... ... ... тендігін насихаттауда, патша ... ... ... ... саясатқа қарсы қоғамдық пікір калыптастыруда
айтарлықтай оңды ... ... ... тегі ... ... революцияға дейінгі идеялық-саяси ... ... ... ... жоқ. ... бір бөлігі
негізінен біртіндеп "Қазақ" ... ... ... Алаш партиясының ... ... ал ... тобы М.Сералин
басқарған "Айқап" журналының төңірегіне топтасты.
Әлеуметтік-экономикалық және саяси оқиғалардың ықпалымен ... ... ... ... ... ... алғанда қоғамда ғана емес,
саяси қозғалыстар мен партиялардың өз ... ... ... арасындағы осындай жіктелісті тез-деткен факторлардын
бірі тылдың қара ... ... ... ... шақыруға
байланысты патшаның 1916 жылы маусым жарлығына көзқарас мәселесі болса,
екіншісі 1917 ... ... ... ... ... ... елде орын ... жаңа саяси хал-ахуалы еді.
Осындай жағдайда, 1917 жылы шілденің 21-26-сында Орынбор қаласында
өткен бірінші ... ... Алаш ... ... Осы ... 1917 ... бастап ол саяси ұйым ретіндс өмір сахнасынан кеткен 20-
шы жылға дейін Алаш немесе Алашорда қозғалысы ... ... ... жоқ, Алаш ... ... ... ... — бірінші съезде
партия құрылды деп жария-лау) қазақ халқы өміріндегі ... ... ... ол тұңғыш ұлттық саяси ұйым еді. Алаш 1917 ... ... ... ... ... ... анықтауға тікелей қатынасы
бар жалпыұлттық мәселелерді саяси күрестің күн тәртібіне қойып, оларды ... ... ... атқарды. Бұл ең алдымен партияңың программасының
жобасын дайындаудан, қазақ ұлттық мемлекетін құру ісіне ... ... ... ... Құрылтай жиылысына депутаттар ... ... ... ... ат ... аса айқын көрінді. Бұл әрекеттердің
барлығы 1917 жылдың екінші жартысында жасалды. 1917 жылғы ... ... Алаш ... сол ... мүмкіндіктер аясында саяси күреске белсене
араласа бас ... Бұл ... ... ... ... халқын отар лық езгіден
кұтқару мен буржуазиялық үлгідегі оның мемлекеттігіне қол ... ... ... ... Алаш ... ... көсемдері сан
ғасырлар бойы Россия империясының отары болып келген Қазақстанды ... ... ... ... ... ... мақсат-мүдделер
негізінде дербес ел етуге ұмтылды. Осы ... ... ...... әдебиетті былай қойғанда, соңғы 3-4 жылда осы тақырып
бойынша жарық көрген еңбектердің өзінде ... ... тегі ... ... ... тұжырым қалыптасқан жоқ. Зерттеулердің
бірі Алаш ұсақ буржуазияшыл партия десе, екіншісі ... ... ... ... ... деп ... ал үшіншісі Алашты
партия деуден гөрі ... ... деп ... ... ... әлеуметтік тегі туралы пікірдің осылайша болуы занды да,
өйткені оның құрамында алғашқы кезде бай, ... ... ... (төре әулетінің) өкілдерімен қатар қазақ ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі, қазақ қауымының қай ... ... ... ... ... ... ның өкілдері еді. Алаштың басты
идеологиясы ... ... ... ... ... ... да ... Қазақстанды капиталистік қатынастарға ыңғайлауға
тырысқан, негізінен ұлттық интеллигенция өкілдерінен тұратын, ... ... ... ... ... ұйым ... болады.
Бірінші жалпықазақ съезі өзінің басты назарын Қазақстанның саяси
жағдайы мен өлкенің әлеуметтік-экономикалық даму мәселелеріне ... ... ... ... ... съезі Уақытша үкіметтің ішкі және
сыртқы саясатымен тығыз байланыста ... ... ... ... іс
жүзінде Россиядағы (оның ішінде Қазақстанда да) екінші үкімет ролін атқарып
отырған және күн өткен сайын ... ... өз ... ... жұмысшы, солдат және шаруа депутаттары Советтері ... ... күн ... ... Бірінші жалпықазақ съезінің
Советтерді осылайша елемеуі, олардың келешекте елдегі буржуазиялық өкімет
билігіне ... ... ... ... ... ... ... айтсақ
түсіне алмауы, съезде құрылғандығы туралы жарияланған Алаш партиясының,
оның көсемдерінің саяси ... ... оның шын ... ... партия деңгейіне жетпегендігін көрсетті.
Сөз жоқ, бірінші жалпықазақ съезінде Алаш ... ... оның ... ... ... ... болып қалыптасуының алғашқы
және аса маңызды қадамы болды. Алайда ол өзінің бірнеше ... ... ... шын ... ... ... ретінде қалыптасып үлгермеді. Ол
құрылған 1917 жылдың шілде айында оның нағыз саяси ... тән ... ... да ... жоқ. Оның ... партиялық билеттер берілгендігі
жөнінде де архивте сенімді деректер кездеспейді. Осы күнге ... ... ... ... ... айтылып және жазылып жүрген мәліметтер тек
жорамалдар ... Мұны ... ... ... ... 1929 жылы
қарашаның 30-да берген жауабында растай түседі. Осы құжатта Міржақып
Дулатов ... ... ... ... ... ... ... болған емес.
Газет арқылы ("Қазақ" газеті, 1917, 21 қараша) жарияланған жобамен ... оны ... бәрі өзін ... ... деп санады ... ... ... ... ... ... партия болған жоқ. Тек
қана Құрылтай депутаттығына кандидаттар осы ... ... ... ... ... тарапынан жасалған әрекет болған емес. Сондықтан да Алаш
партиясы көпшілікке кең ... ... (1917 ... ... ... ... үкіметінің) көлеңкесінде қалды". ОГПУ-дің
тергеушісіне 1929 жылдың 14 шілдесінде берген жауабында Мағжан ... ... осы ... ... пікір айтады. "Алашты, — дейді Мағжан, ... ... деп ... ... Тек қана ... үкіметі болды".
Демек, Алашты саяси ұйым ретінде қоғамдық қозғалыс дәрежесінен әдеттегі
партияға ауысу (айналу) "кезеңін" бастан кешірген өтпелі ... ұйым ... жөн. ... әдеттегі саяси партияға айналу процесі 1917 жылғы
шілдеден сол жылдың соңына, яғни Алаш ... мен ... ... ... ... ... ... Оның жергілікті
комитеттері жекелеген облыстарда 1917 жылғы ... ... ... ... да ... Дей тұрсақ та, Совет өкіметінің
орнауына байланысты, 1918 жылдың көктемінің соңы — жазының ... ... ... орай Алаштың партия болып қалыптасуы аяқсыз қалды. Ал
азамат ... ... ... М.Дулатов дәл айтканындай, "Алашорданың
көлеңкесінде қалғаны" тарихи шьшдық.
"АЛАШ" ПАРТИЯСЫНЫҢ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖОБАСЫ
I
МЕМЛЕКЕТ ... ... ... республика болу.
(Демократия мағнасы мемлекетті жұрт билеу. Федера-ция мағнасы құрдас
мемлекеттер ... ... ... Һәр ... ... ... бір ... Һәр қайсысы өз тізгінін өзі алып жүреді).
Үкімет басында учредительное собрание мен Г.Дума ... ... ... ... ... Президент халықты министрлер арқылы бағу,
ол мини-стрлер учредительное собрание мен Г.Дума алдында жа-уаптар болу.
Депутаттар тегіс, тең, ... Һәм ... ... ... ... кан, дін, ... талғаусыз болады.
Законды жалғыз ғана Г.Дума шығаруы Һәм. Г.Дума хүкмет үстінен қарап, іс
тексеруі, запрос ... ... хақы да ... ... Мемлекет салығы
Г.Думада салынбау.
II
ЖЕРГІЛІКТІ БОСТАНДЫҚ
Қазақ жүрген облыстардың бәрі бір ... өз ... ... ... ... ... бір ... болуы. Реті келсе, қазақ
автономиясы сыбайлас жұрттар мен әзірге ... ... реті ... өз ... жеке ... Қайткенде де осы күнгі земстволықты ... ... ... би, ... ... ... ... ететін адамдар жұртқа пай-далы, жұрт үшін қызмет етерге көңілді
адамдар ... ... (?) ... ... ... ... таза қызметші боларлық адамдардың атын халық қалауына салады.
"Алаш" партиясы ' ғаділдікке жақ, нашарларға жолдас, жебірлерге ... ... ... ... ... жұрт ... ету ... бастайды.
III
НЕГІЗГІ ХҰКЫҚ
Россия республикасында дінге, қанға қарамай, еркек-әйел демей адам
баласы тең ... ... ... ... ... ... ... шығаруға, кітап
бастыруға — еркіншілік; хұқымет қызметшілері, иесінен рұқсатсыз, Һеш ... ... сот ... ... ... ... ... болған адам судья бар жерде 24 сағат ішінде, судьясыз ... ... ... ... ... жаба (?) судья хүкімі мен жабылуы.
Кісі хатын ашқанға айып, оқығанға жаза болуы.
IV
ДІН ІСІ
Дін ісі мемлекет ... ... ... Дін ... тең ... Дін
жоюға ерік. Кіру-шығу жағына бостандық.
Муфтилік қазақта өз алдына болуы. Неке, талақ, жаназа, балаға ат қою
сияқты істер ... ... ... дауы ... ... ҺӘМ ... жұрттың билік пен соты тұрмыс ынғайына қарай болуы. Би Һәм судья
жергілікті жұрттың тілін білу. ... ... ... тергеу — тексеруі Һәм
хүкімі жергілікті жұрттың қай көбінің тілінде ... Би Һәм ... ... түспеу. Билік Һәм сот жүзінде жұрт біткен тең ... ... ... би Һәм ... ... ... болса, олардың хүкіміне мойын сұнуы.
Айтылған ... тез ... ... Зор ... қылмыстар присяжный сотпен
қаралуы. Қазақ көп жерде сот тілі қазақ тілі болуы. Присяжныйлар ... ... ... ... ішінде билік пен сот жұрт ұйғарған ереже
жолымен ... ... ... үшін ... осы ... ... ұсталмауы. Әскерлік жасына жеткен
жастар жерінде үйретіліп, жерінде қызмет ету: әскер табына ... ... ... бөлу. Әскерлік міндетін қазақ атты милиция түрінде аткаруы.
VII
САЛЫҚ
Салық мал-ауқат, табысқа қарай байға-байша, ... ... ... ... ... ... ... жерінде за-вод — фабрика аз,
сондықтан ... ... да аз. ... ... ... ... меньшевик табының программасын жақтайды).
IX
ҒЫЛЫМ — БІЛІМ ҮЙРЕТУ
Оқу ... ... ... де болса ашық Һәм ақысыз болуы; жұртқа
жалпы оқу ... ... ... ана ... ... ... өз ... мектеп, университет ашуы; оқу жолы өз алды ... ... ... оқу ... ... мұғалімдер — профессорлар өз ара ... ... ел ... ... ашылуы.
X
ЖЕР МӘСЕЛЕСІ
Учредительное собрание негізгі закон жасағанда жер сыбағасы ... ... ... ... ... жер ... отырған жерлерден алып
орналасқанша, қазақ жеріне ауған мұжық келмеуі; бұрын алынған жер-лердің
мұжық отырмағандары қазаққа қайтуы; қазаққа ... жер ... ... кесуі; сыбаға өлшеу — норма жердің топырағы мен шаруалық түріне
қарай жасалу; ... ... жер ... ... ... Артық тұрған
жерден ел өскенде ауық-ауық сыбаға кесіліп берілу; Түркістанда жер ... су ... да ... ... қазақ үй басына иеленбей ауыл-аймақ,
туысқан табына меншіктеп алу; азара әділдік жолымен пайдалану.
Жер законінде жер сату ... ... Һәр кім өзі ... ... жер ... ... алыну. Жердің кені, астығы, байлығы қазнанікі
болып, билігі земство қолында болу.
Аса зор ... зор ... ... ... аз ағаш Һәм ... ... ... саналу.
Жоба жасаушылар:
Ғалихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып
Дулатов, ... ... ... ... ... ... 1917, 21 қараша,
сейсенбі
ҚОРЫТЫНДЫ
Алаш қозғалысы XIX ... соңы мен XX ... ... Қазақстанда
орын алған әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси және рухани-мәдени
өзгерістердің нәтижесінде өмірге ... Бұл ... ... орталық
элементі өзінің бастау көздерін 1905-1907 жылдардағы бірінші ... ... ... ... ал ... ұйым ... 1917 жылғы
жазда құрылған тұңғыш жалпы ұлттық Алаш партиясын құру үшін ... ... ... жұрт ... жетекшілері Әлихан
Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... ... ... Халел Досмұхамедов, ЖаҺанша Досмұхамедов, Өлихан Ермеков,
Жақып Ақбаев, Халел Ғаббасов, т.б. ондаған қайраткерлер 1905-1917 жылдар
аралығында қажырлы ... ... Алаш ... ... әлеуметтік табиғаты
жөнінен әртекті ұлттық-демократиялық қазақ интеллигенциясының ... ... ... ... ... атпен танылған ұлттық-демократиялық казақ
зиялыларының өтпелі кезеңдегі саяси ұйымы халық ... ... ... ... ... заман талабына сай адал атқарды.
1905 жылдан бастап осы партияны ұйымдастыру ісінің басы-қасында болған
қайраткерлер (ең алдымен Әлихан ... ... ... ... ... "кадетшілдіктен" 1917 жылғы ұлттық-демократиялық
кадеттерге де, Россиядағы басқа да саяси партияларға сыни көзбен ... ... ... басқарған қазақ зиялылары 1905 жылы кадеттер үлгісіндегі
қазақтың ұлттық саяси партиясын құруға әрекет жасағанда оның XX ... ... ... ... ... ... капиталистік
қатынастардың жаңадан ене ... ... ... ... ... болган өлкені) буржуазиялық қатынастарға
бейімдеуге жетекшілік жасайтын ұлттық-либералдық типтегі саяси ұйым ... Ал ... пен оның ... ... жылдардағы
көзқарас эволюциясы 1917 жылғы шілдеде ұлттық-демократиялық ... ... Алаш ... ұйымын (партиясын) құруға алып келді.
"Алаш" шын мәніндегі дәстүрлі ... ... ... ... іс ... ... ұйым ретінде қоғамдық қозғалыс дәрежесінен
әдеттегі партияға өту "кезеңін" ... ... ... ... ... қарамастан, қоғамдық-саяси өмірге араласа бастаған кезден
түбірлі екі ұлттық ...... ... ... ... ... және
қазақ қоғамын өркениетті елдер қатарына жеткізуді өзінс басты нысана етіп
белгіледі. Осы негізгі ... және ... ... ... ... ... ... Алаш басшылығы эволюциялық реформа
жолымен жүзеге асыруды көздеді.
1917 ... ... ... ... ... ... ... Алашорда үкіметін құру туралы және басқа шешімдері аталмыш
міндеттерді ... ... ... ... ... әрі ... ... және сол кезеңде қазақтың зиялы қауымының басқа өкілдері
жетекшілік жасаған Алаш пен ... ... ... және ... ... ... ... анықтауда ұлттық-тұтастық және ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешуде таптық
принциптер мен пролетариат диктатурасын негізге ... ... ... еді. ... да Алаш ... мен ... ... басшылығы
Қазан революциясының ұрандарын, Совет өкіметінің идеялары мен нақтылы іс-
әрекеттерін қабылдамады, ... ... ... принципті мәселеде Алаш пен Алашорда жетекшілері саяси күресте де,
совет өкіметіне ... ... ... де ... ... ... ... арасында жекелеген қоғамдық-саяси мәселелер жөнінде (мысалы,
Қазақ автономиясын жариялау мерзімі мен "Түркістандық" қазақтареа ... ... ... ... пен ... ... болды.
Осыған ұқсас жәйттер Әлихан ... ... ... ... мен ... ... баскарған оның батыс бөлімінің арасында да
орын алды.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің әр саласында олардың ... ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейхановтың
саясаткерлігі, саясат жүргізудегі "батысшылдығы" ерекше көзге түсті, Ахмет
Байтұрсыновқа ең әуелі ағартушылық-ғылымдық пен ... ... ... ұстамдылық тән болды. ... ... пен ... ... қайраткерлігінен ғалымдық, зерттеушілік қасиеттері
басым жатты. Ал Міржақып ... пен ... ... ең ... ... ... нақтылы іс-әрекеттің адамдары еді. Олар халықты
оятудың және оның ... ... ... ... аса көрнекті
шеберлері болды.
Осындай әр қырынан танылған, білімді де талантты қайраткерлер басқарған
Алашорда азамат соғысы жылдарында ... ... жау ... одақтас
болды. Нәтижесінде азамат соғысында жеңіске жеткен совет өкіметі Алаш ... ... ... ... Совет өкіметі Алаш пен Алашорданы
Казақстанның қоғамдық-саяси өмірінен аластауда ... мен ... ... ... ... ... жолын да қолданды.
Кезінде (1919, 1920 ... ... ... Алаш ... ... кешірім жасағанына қарамастан, азамат соғысынан
кейінгі 7-8 ... ... ... ... ... ... мен
өнерінің, халық шаруашылығының дамуына қомақты үлес ... ... ... ... ең ... Алаш пен ... жасаған қайраткерлер, түгелге дерлік жалған жаламен "халық жауы"
аталып, сталиндік әкімшіл-әміршіл жүйенін құрбандары болды.
Сонымен, Алаш пен ... ... ... ... ... аяктай келе, түбегейлі іс тындырдық деуіміз көңілге қонымды
болмас, өйткені, аумалы-төкпелі заманды ... ... ... мен ... ... да, сыры да ... Мұны ... болашақтың ісі.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш қозғалысының бастау көздері және Алаш партиясының бағдарламасы12 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Алаштың жолы15 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
«Алаш» партиясының бағдарламалық құжаттарындағы саяси-құқықтық идеялар15 бет
«МULTIMEDIA LED» ЖШС--жалпы сипаттамасы. Кәсіпорынның қаржылық қамтамассыз ету қызметінің әдістері, қайнар көздері және формалары38 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь