Қазақстан түркі дәуірінде туралы ақпарат

VІ-Х ғасырларда Қазақстан жеріндегі алғашқы феодалдық мемлексттер Көне жене Батыс түрік қағанаттары еді. Біздің заманымыздың 1 мың жылдығындағы Орталық Азия жерін мекендеген тайпалар одақтарының тарихы бұлармен өзара тығыз байланыста болды. V ғасырға қарай Солтүстік Моңғолиядан Орта Азиядағы Әмудария өзенінің бойына дейін созылған кен байтақ жердің бәрін тирек (телэ) деген жалпы атпен бірнеше тайпалар мекен еткен. Солардың бірі түрік тайпасы. Түрік деген ат алғаш рет 542-ші жылы аталады. Қытайдьң солтүстік батысында орналасқан Вэй князьдігіне түріктер (туцюе) жыл сайын шабуыл жасап, ойрандап отырғандығы жөнінде айтылады. Қытайлар түріктерді сюнну-ғұндар деп атаған.
546-шы жылы тирек (телэ) тайпалары Монғолияның оңтүстік және орталық аудандарын мекендеген аварларға (жуань-жуань) қарсы жорық жасайды. Осы кезде күтпеген жерден түріктердің қағаны Тумынның (Бумын деп те атаған) басқаруымен тирек (телэ) әскерлеріне шабуыл жасап, быт-шытын шығарып жеңіп, 50 мың әскерін тұтқынға алады. Осыдан кейін түріктер күшейіп, енді аварларға (жуань-жуань) карсы шығып, авар қағаны үйінің ханшасын Тумынге әйелдікке беруді талап етеді. Авардың қағаны өзіне бұрын тәуелді болып келген түріктердің елшісін үйінен қуып шығады.
        
        Қазақстан түркі дәуірінде (VІ-ХІІ ғғ..)
Көне түрік, Батыс түрік жөне Түргеш қағанаттары.
VІ-Х ғасырларда Қазақстан жеріндегі ... ... ... ... Батыс түрік қағанаттары еді. Біздің заманымыздың 1 мың ... Азия ... ... тайпалар одақтарының тарихы бұлармен өзара
тығыз байланыста болды. V ғасырға ... ... ... Орта ... ... ... ... созылған кен байтақ жердің ... ... ... ... ... ... тайпалар мекен еткен. Солардың бірі түрік
тайпасы. Түрік деген ат ... рет 542-ші жылы ... ... ... орналасқан Вэй князьдігіне түріктер (туцюе) жыл сайын шабуыл
жасап, ойрандап ... ... ... ... ... сюнну-
ғұндар деп атаған.
546-шы жылы тирек (телэ) тайпалары ... ... және ... мекендеген аварларға (жуань-жуань) қарсы жорық жасайды. ... ... ... ... ... ... ... деп те атаған)
басқаруымен тирек (телэ) әскерлеріне ... ... ... шығарып жеңіп,
50 мың әскерін ... ... ... ... түріктер күшейіп, енді
аварларға (жуань-жуань) карсы ... авар ... ... ... Тумынге
әйелдікке беруді талап етеді. Авардың қағаны өзіне бұрын тәуелді болып
келген түріктердің ... ... қуып ... 552-ші жылы ... ... ордасына шабуыл жасап, оларды күйрете ... ... ... өзін-өзі өлтіреді. Осы кезден бастап Тумын ... ... ... деген атағын алады. Тумын 553-ші жылы қайтыс болады.
Тумын өлгеннен кейін, ... оның ... ... ... Ол ... жағында аварларды екінші рет жеңеді. ... ... ... інісі Еркінді-Мұқан деген атпен қаған болады. Оның ел билеген кезі
553-572 жылдар Мұқанның тұсында аз уақыт ... (553-554 жж.) ... ... ... ... және ... тайпаларын, солтүстікте
Енисей қырғыздарын, Жетісу жеріндегі түргенеттерді өздеріне қаратты. 563-
567 жж. Эфталит патшалығын басып алды. Міне, ... ... ... ... теңізінен Солтүстік Индияға және Шығыс Түркістанға дейін созылып
жатты.
Түріктер Орта ... ... ... ... Жерорта теңізіне баратын Жібек
жолына иелік етті. Олар өздерінің жаулап алу жорықтарын жүргізуде Иранға
қарсы Византиямен одақтасты, 571 жылы ... ... ... Естемі
Солтүстік Кавказды басып алды, сөйтіп Керчь түбегіне (Боспорға) шықты. Оның
баласы Түріксан Керчті басып ... 576-шы жылы ... ... ... ... өлгеннен кейін, 582-593 жылдары билік үшін кырқыс басталды. Өзара
қыркыс пен әлеуметтік ... ... ... ... Күшейіп алған
Иран 588 ж. Герат түбінде ... ... ... ... 590 ... ... жаулап алады.
Түрік қағанатындағы өзара қырқыс 603 жылы оның екі ... ... ... ... ... ... ... қағанатының орталығы —
Жетісу жеріндегі Суяб қаласы (қазіргі Тоқмақ қаласына жақын жерде).
Батыс түрік қағанаты ежелгі ... ... ... Ол Қаратаудың шығыс
баурайынан Жоңғарияға дейінгі жердің ... алып ... ... ... ұйытқысы - "он тайпа" (он-ақ будунның) мекендеген жері ... ара ... ... ... ол ... ... ... Шығыс Түркістан
және Орта Азияның Самарқанд, Бұқара тағы баска ... ... ... ... ... ... ... жазғы ордасы Мың бұлақ (Түркістан каласына жақын) деген жерде
болған. 610-618 жж. Жегуй қаған мен оның ... ... ... 618-630 ... ... ... күш қуаты таси түседі. Тохарстан мен Ауғанстанға
жасаған жана жорықтар мемлекет шекарасын Үндістанның ... ... ... ... ... мал және егіншілік шаруашылығымен ... ... ... ... ... ... ... жерлерде түріктер
отырықшылық шаруашылықпен айналысты. Қала мен дала ... ... ... ... ... аса ... ... отыратын бөлшектері еді. Елдің халқы - түріктері де, соғдылары
да - бәрі бірдей сауда-саттықпен, ... ... ... және ... айналысқан. Нәтижесінде түріктердің қалалары өркендей бастады.
Қалаларда сауда-саттық қеңінен ... Шу ... ... ... Орта Азия және ... ... неше түрлі заттар әкеп сататын болды.
Түріктер Персия арқылы Византияға жібек және басқа заттар өткізуге рұқсат
сұрап, 568 жылы ... ... ... ... елшілік жібереді. Бірақ
бұл жолғы сапар сәтсіздікпен аяқталған. Одан кейін VI ғ. 70 жылдары ... ... жері ... ... ... екі елдің арасында жібекпен
тікелей сауда жүргізу туралы және ... ... ... ... ... жасау жөнінде келіссөз жүргізеді.
Сыртқы сауда айырбасы да, ішкі ... ... да ақша ... ... Батыс түрік қағанатының қарамағындағы шет аймақтарының да,
орталығының да халқы осы ... ... ... ... ... де
шұғылданып, өмірге қажетті, әсіресе, үй тұрмысына керекті заттарды және
қару-жарақтарды жасап пайдалана білді. Түрік қағанаты ... ... бір ... ... тайпалар, екінші жағынан, оларға бағынышты,
тәуелді тайпалар болып екіге бөлінді. Бағынышты тайпалар алым-салық төлеп
тұрған. Қағанаттың ... ... ... ... басшысы, барлық жердің
иесі қаған болған. Елдегі ... ... оның ... ... ... жоғарғы лауазымдар - жабғы, ұлық, шад және ... ғана тән ... Сот ... ... ... тархандар
жүргізді. Қағанаттың негізгі халқы малшы қауым мүшелері, оларды "қара буын"
("қара ... ... деп ... ... ... жазуы болған, оны
Жетісу жеріндегі ескерткіштерден көреміз. Шығыс пен ... ... ... жоқ жері бар ... ... зор ... ... түрік батырлары
"басы барды идірдік, тізесі барды бүктірдік" деген ... ... ... ... ... жыры да осы тас ... арқылы бүгінгі ұрпаққа
жетіп отыр. Осы жырдағы Білге қағанның "Ілгері — күн шығысында, оң ... ... ... ... — күн ... сол ... түн ортасында — осының
ішіндегі халықтың бәрі маған қарайды" деуі түріктердің қаншалықты ... ... ... ... алғанда, түріктердің мәдениеті көп
халықтарға ... ... ... болған. Жергілікті халықтар
түріктердің мәдениетіне, әдет-ғүрыптарына көшіп, тілін қабылдаған.
Батыс түрік қағанатында әлеуметтік-экономикалық жене саяси ... ... ету мен ... ... ... ... таптардың қалыптасуы мен ертедегі феодалдық қатынастардың өрбуі
біршама тез іске асты.
Қағанат ішіндегі өзара тартыс, билеушілердің жиі- жиі ... ... ... Он алты жылға /640-657/ ... ... ... пен ішкі қырқыстар Жетісуға қытайдың Тан империясы
әскерінің баса-көктеп кіруіне ... ... ... ... ... және ... сыбайластарына қарсы жүргізілген тынымсыз
күресі түргештердін күшейіп көтері-луіне, сөйтіп 704 жылы Жетісуда олардың
саяси жетекші күш ... ... ... болды.
Түргеш қағанаты 704-756 жылда аралығында өмір сүрді. Бұл кезде Жетісу
аймағында араб ... ... ... ... ... болатын. Жетісуда
Түргеш қағанаты билеушілерінің негізін қалаушы Үшелік-қаған. Оның билік
жүргізген кезі - 699-706 ... Ол ... ... түрік билеушісі
Бөрішадты қуып, Ташкенттен Турфанға және Бес-балыққа дейін өзінің өкіметін
орнатты. Оның ... ... ... - Шу ... ... Суяб қаласы. Екінші
орталығы - Іле өзені бойындағы Күнгүт қаласы. Үшелік елді 20 ... ... ... әр ... 7 ... ... ұстады.
705 жылы арабтар шабуыл жасап, Әмударияның шығысындағы ... ... ... ... билеуші Күтеиб-ибн-Мүсілім Балхы жерін
басып ... ... ... ... қиын кезенде түргештер Согді
/Согдиана/ еліне көмекке ... ... ... ... 709 жылы ... қайтадан жорық ұйымдастырады. Ол Согдиана патшасы ... оны ... ... бастартуға мәжбүр етеді, сөйтіп Бұхараны
басып ... ... ... ... кейін билеуші оның баласы Сақал-Қаған
болды. Оның ел ... кезі 706-711 ... Бұл ... ... ішкі ... ... өте ... еді, бірлік болмады. ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстіктен оған
Қытайдың Тан империясы, шығыстан Орталық Азия түріктері қауіп төнгізді. 711
жылы ... ... ... ... ... ... /Бөлісу жанында/
түргештерге соққы беріп, Сырдариядан ... Бұл ... ... ... мен Орталық Азия түріктері көтерілді. 712-713 жылдары
арабтарға ... ... ... ... Шаш ... қаласы
тұрғындары және ферғаналықтар бірігіп күш көрсетті. Мәуеренахрдағы араб
иелігіне төніп отырған қауіпті түсінген Күтеиб Шаш ... ... 714 ... ... ... ұйымдастырды.
Көптеген қиындықтардан кейін Түргеш қағанаты Сүлік қағанның /715-738 жж./
тұсында қайта күшейе бастады. Бұл кезде өкімет кара ... ... ... ... ... ... (Тараз) қаласына ауысты. Айлалы
саясаткер және күшті ... ... ... екі ... ... ... шығыста батыс түрік ... ... ... қолдаған Тан империясымен күрес жүргізді. 723 жылы
түргештер Фергана қарлүқтарымен жөне Шаш тұрғындарымен бірігіп, ... ... ... ... арабтар 732 жылы өз әскерлерін біріктіріп,
түргештерді қирата жеңіп, Бұхара қаласын басып ... 737 жылы ... ... жорық үйымдастырып, Тохарстанға дейін жетті, бірақ кейін
жеңіліп қалды. Қайтып келе жатқанда, оны ... ... ... ... Сүлік қаза болғаннан кейін билік үшін "сары" және ... ... ... ... ... жүрді. Түргеш мемлекеті өз
ішіндегі ... ... ... ... оның осы ... ... империясы ұтымды пайдаланды. Оның ... ... ... 748 жылы ... ... қаласы Суябка әскер жіберіп, ... ... Шаш ... ... ... Оның ... ... көмек
сұрады. 751 жылы Тараздың қасындағы Атлах ... ... ... араб ... мен ... ... қытай әскерлерінің
арасында 5 күнге созылған ... ... ... ... ... ... ... көтерілді. Нәтижесінде қытай әскерлері жеңілісқе
ұшырады. Олар Жетісуды ғана ... ... ... ... ... ... болды. Сондай-ақ, арабтар да Талас жерін ... Шаш ... ... өз ... ... Түргеш мемлекеті де 756 жылы құлады.
Сөйтіп, қөшпелі түрік тайпалары қүрған Батыс түріқ қағанатының ... ... ... ... ... Төменгі Поволжье мен Солтүстік Кавказ
жеріндегі Хазар қағанаты, Сырдың орта жөне ... ... мен Арал ... Оғыз ... ... ... жөне Орталық Қазақстанда Кимек
қағанаты, ал Батыс түрік ... ... ... болған Жетісу жерінде
қарлұқтардың мемлекеті орнады.
Қарлұқ және Оғыз мемлекеттері.
VIII ғасырдың орта кезінде ... ... ... ... ... ... оның орнына 756 жылы түрік тілді олардың ... ... ... ... Алтайдан қөшіп келіп, Жетісу жерлерін өздеріне
қаратып басып ... ... ... ... ... аймағы — Батыс
Алтай мен Тарбағатай арасындағы өлке.
Жазба деректерге қарағанда, Қарлұқ туралы алғашқы ... "Суй ... 581-618 ... ... Онда ... ... басты руының
атымен Ақтағ /Алтай/ баурайларында мекендеген бұлақ /було/ деп ... ... ... ... ... Жоңғар Алатауынан бастап,
Сырдарияның орта бойына дейінгі кең ... ... ... де ... Балқаш пен Ыстық көлдің арасын, Ыстыққөлдің айналасын, Іле, Шу, Талас
аңғарларын, ... ... ... ... ... ... ... бас кезінде Отырар /Фараб/ қаласы маңына барып қоныстанған.
Қарлұқтар Талас бойында да ... ... үш ірі ру ...... ... және Ташли
кірді. Бірінші тайпаның аты Моула — бұлақ деп ... ... бір ... деп ... Әмудариядан бастап Қытайға дейінгі түріктердің бәрін
шігілдер деп атаған. Олардың біразы Таласқа жақын жерде Шігіл деп аталатын
қалада ... Шу ... ... ... ... ... — Баласағұн
қаласы. Қарлұқтардың біраз тобы X ғасырда Іле ... ... көл ... көлдерінің арасында көшіп-қонып жүрген. Қарлұқтардың көсемдерін
"жабғу" деп атаған. Олардың астанасы - ... ... бір тобы 766-775 ... ... басып алған, ал VIII
ғасырдың аяғында олардың ... бір ... - ... ... ... ... Қарлұқтар көбінесе ұйғырлармен жөне қырғыздармен соғысып
тұрды. Олар батыста Мәуеөенахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай ... ... бас ... қарлұқтар арабтарға қарсы бағытталған әртүрлі қимыл-
әрекеттерді белсене ... 810 жылы ... ... ... ... Құлан /қазіргі Луговой стансасы/ қаласына жетеді. 812 жылы ... ... ... қарлұқтар қолын қирата жеңеді. ... ... ... ... ... мәжбүр болған.
840 жылы Орталық Азия даласында аса маңызды тарихи оқиға болады. ... ... ... ... оның ... Турфан аймағы мен Ганьчжоу
ауданына еріксіз көшіреді, Бұл ... ... ... ... ... құл ... ... пайдаланады. Ол жаңадан қаған атын алып, өзінің
жоғарғы өкіметті алуға қақысы бар екенін ашықтан-ашық жариялайды. Бірақ осы
жылы Орта Азия ... оған ... ... Исфиджабты басып алды. 893 жылы
Самани билеушісі Исмаил-ибн-Ахмет ... ... ... ... ... ... ... ақырында қала құлап, халқы ислам дінін
қабылдайды. Оғұлшақ өз ордасын Тараз-дан Қашқарға көшіреді де, ... ... ... одан әрі ... берді. Бұған қоса Жетісу түріктері
саманилердің қысымына тойтарыс беріп ... ... ... ... ... 904 жылы олар Мөуеренахрға басып кіреді, бірақ ... ... ... ... ... ... болуымен байланысты, онда еншілік
тайпалық жүйесі ... Бұл, ... ... орталықтанған түрінің
бекуіне жәрдемін тигізбеді, өйткені ірі-ірі тайпалар тұрған, енші ... ... ... жартылай дербес, ал шын мәнінде тәуелсіз иеліктерін
көбейтуге тырысты. Осының ... ... ... ... ... заты ... феодалдық коғамында әлеуметтік және жіктік теңсіздік күшейді.
Қоғам байлар мен ... ... одан ... ... ... құқы ... - ... Халықтың негізгі белігі - қоғамның қатардағы мүшелері,
олар малы мыңғыраған байларға экономикалық ... ... ... ... ... ... ... қолында жайылымдар мен құнарлы жер
ғана емес, қалалар да болатын. ... ... ... ... ... ... мен ... болған. Олар: Тараз, Құлан, Мерке, Атлах, ... ... ... ... ... ... т.б. ... астанасы және
олардың көптеген қалалары Ұлы ... жолы ... ... ал бұл ... оңтүстігі мен Жетісу үшін ... жөне ... ... ... де ... зор ... болды.
Дегенмен Қарлұқ қағанаты өз қолына ... ... ... ... ... Ішкі қырқыс, өкіметті басып алу, қоныс-өрісті
иемдену жолындағы талас-тартыс оның береке-құтын ... ... ... ... шын ... ... ... қағанатына Қашғар жағынан
келді. 940 жылы олар Баласағұнды басып алады да, ... ... ... солтүстік-батыс жағында, Сырдарияның орта және төменгі
бойында, оған жалғасып жатқан Батыс ... ... ІХ-Х ... тайпаларының ежелгі феодалдық мемлекеті қалыптасты.
Оғыздардың ата-бабаларының қоныстанған жерлері ЬІстықкөлдің маңы. Қазіргі
кезде оның жағасында "9 ... деп ... ... үйі бар. ... ... ... қағанаттары құлап, Қарлұқтардың ... ... ... ... ... ... бірақ ондағы печень бірлестігімен ұзақ
уақыт соғысуға тура ... ... ... ... осы өңірдегі бұрыннан
тұратын халық-тармен одақ құрады. Оның құрамына ... және ... ... ... ... ... Арал ... және
Каспийдің солтүстігіндегі басқа дала тайпаларының біразы кірді. Сондай-ақ,
оған Жетісу мен Сібірдің ... ... және ... рулары мен тайпалары
енді. Бұл одаққа енген тайпалар Қазақстанның далалы ... ... ... ... ... ... ... "Қитаб месалиқ әл-мемалик" кітабының дерегі бойынша, Оғыз ... мен ... ... жерлерді қамтып, Қарлұқ пен Бұлғар және
мұсылман елдері Джурджана, Фараб, сондай-ақ, Исфиджабпен шектесіп жатқан.
Махмұд Қашғари Оғыз елінің 22, ... ... 24 ... ... ... ... өз ... таңбасы мен туы болғанын айтады.
IX ғасырдың аяғы мен X ғасырдың бас кезінде оғыз
тайпалары Сырдарияның орта ағысынан Еділдің төменгі бойына ... ... ... ... ... өрістері Ырғыз, Орал, Ембі, Ойыл өзендерінің
бойларында, ... ... ... мен
Исфиджаб шегіне дейін жайылған. Олар ... ... ... ... ... Арал ... мен шығыс Қаспий
аймағында шоғырланып қоныс тепті. Оғыздар жер иеленетін
отырықшы облыстармен, Хорезммен, Мәуеренахрмен ... ... ... ... ... ... дейін созылып жататын ұлан
дала, сол сияқты Солтүстік Каспийдің құла ... ... ... шөлі мен Арал ... ... Оғыз
сахарасы деп аталған. Оғыздардың түрік тайпаларының
қарлұқтармен, тоғыз оғыздармен, қимақтармен жүргізген
соғыстары жөнінде тарихи деректерде сақталмаған.
X ... Оғыз ... ...... немесе Жаңа Гузия деп
аталатын қала болды. Ол қимақ даласы ... ... Есіл және ... ... сауда жолының үстінде орналасқан, сондықтан Сығанақ пен
Онтүстік Оралға баратын керуен жолдары осы қаланың ... ... ... ... және ... ... ... көне феодалдық
мемлекет болды. "Жабғы" атағы бар жоғарғы билеуші Оғыз мемлекетінің басшысы
болып саналды. Оғыз ... ... ... деп атаған.
Жоғарғы билеушілер орны мұрагерге беріліп отырған, Оғыз ... ... ... бұл әлгі ... ... ... ... өзгертілген түрі тәрізді. Жабғы мемлекетінде оғыз әскерінің
"сюбши" деп аталатын бас қолбасшысы маңызды рөл ... ... Оғыз ... ескі ... ... дамиды.
X ғасырдың аяғы мен XI ғасырдың бас кезінде Оғыз жабғысының мемлекетінде
алым-салықты тиянақты түрде жинап отыру жүйесі ... бұл ... ... аппаратының құрылғаны көрсетеді.
Оғыздар қоғамында жекеменшік қалыптасып дамыды, ... ... ... ... шықты. Малға жекеменшіктік тенсіздіктің негізі болған. Бай
ақсүйектермен бірге қауымның қатардағы мүшелері: ... мен ... ... ... ... ... шаруашылығы мал өсіру болған.
Көшпенділермен қатар елде жартылай отырықшы және ... ... ... Х-ХІ ғасырларда Оғыз жерінде Жент, Сауран, Қарнақ,
Сүткент, Фараб, Сығанақ қалаларының болғандығы айтылады. Оғыз ... ... және ... ... ... ... ... тығыз
байланыс жасап түрған.
Оғыздар табиғи күштерге табынып, бақсы-балгерлерге ... ... ... ... ... ислам діні де ене бастайды. Оғыздар Еуразияньщ
саяси және әскери тарихында маңызды рөл атқарды. 965 жылы Оғыз ... ... ... ... ... ... Киев ... өздеріне
бәсекелес хазарлардың жеңілгеніне қуанса, оғыз шонжарлары Дон және Қара
теңіз жағасындағы тамаша ... ие ... ... ... оғыздар Орыс князьдарымен бірігіп, Ёділ Бұлғариясын
жеңді. Оғыздар Еділ бойынан, ... ... ... деп атаған
үстірттен өтіп, Еуропаны Азиямен жалғастыратын аса ... ... ... стратегиялық жолдарды басып алғысы келді, бірақ оған қол ... ... ... Оғыз мемлекеті құлдырай бастады. Оған алым-салықты
жыртқыштықпен аяусыз ... ... ... оғыз ... ... ... Бұл ... X ғасырдың екінші жартысында өкімет
басына келген Әлиханның билік құрған ... ... ... ... ... наразылығын, Жент маңына келіп қоныстанған салжұқтардың
көсемдері пайдаланады. Салжұқ ... ... оғыз ... ... ... Жент ... басып алады, бірақ оны ұзақ ұстап
тұра алмайды. Осы ... ел ... ... ... ... ... ... қүшейеді. 1041 жылы оғыздар Хорезмді жаулап алады. Алайда,
арада екі жыл өткеннен кейін оғыздардың соңғы жабғысы Шахмөлік салжұқтардың
қолына ... ... ... ... ұзақ ... ... ... қатты әлсіретті. Аяғында келіп ... ... ... ... біржолата құлайды.
Оғыз тайпалары қазақ, қырғыз, татар, башқұрт, түрікмен, ... ... ... ... бірі ... Оғыз этнонимдері Кіші
жүз бен Орта ... ... ... мен ... аттарында сақталған.
Қимақ және қыпшақ хандықтары.
VII ғасырда қыпшақ пен қимақ /кимек/ тайпалары Ертіс бойын жайлаған. Бір
ескертіп айтатын жәйт, ... мен ... бір ... деп осы ... дейін
айтылып келген пікір қате, өйткені тарихи жазба деректер бойынша бұлар ... ... ... ... туыс ... болған VIII ғасырдың орта кезіндегі
қимақтардың көршілері — Ертіс ... ... және ... ... еді. IX ... бас кезінде қимақтардың кейбір топтары Жетісу
жеріне өтіп, тоғыз оғыздарға қөрші болды. ... ... ... ... Орал ... Арал және Каспий маңындағы далаларға
орналасты және 840 ... ... ... ... ... мен Алакөл
ойпатының жерлерін жайлап, Шығыс Түркістанды ... ... ... ... ... ... Осы кездері жеті тайпадан: еймур, имек,
қыпшақ, татар, ... ... ... ... ... ... Ал X ғ. басында-кимек мемлекетінің құрамында 12 тайпа болған.
Орталығы — ... ... ... ең үлкен басқарушысы хақан деп
аталған. Қимақтар өздерінің хақанымен ... Орта ... ... ... 16 ... болыпты. Олардың бастылары Хақан, ... ... ... ... ... Астур. Қимақтың ақсүйек байлары ... және сары ... ... ... кедейлері жұпыны киінген Қимақ
қоғамындағы мал-мүліктің теңсіздігінің нетижесінде көшпелі ақсүйектер пайда
болады. Малы аз ... ... ... Сөйтіп, қимақтардың қоғамында
өлеуметтік теңсіздіктің орын алғанын байқаймыз. ... қол ... ... ... аулаумен шұғылданып, қыстауларды қоныс етіп, шағын мекендерде
тұрған, бұл меқендер ... ... ... ... ... ... ... орныға бастайды.
IX ғасырдың екінші жартысы мен XI ғасырда қимақ-
қыпшақ тайпалар одағының негізінде ертедегі феодалдық
мемлекет қалыптасты. ... елді ... ... ... ... салық жинаумен айналысқан.
Қимақтар мен қыпшақтар жазуды білген. Олар ежелгі ... ... ... ... ... ... мен қыпшақтар табиғаттың әр түрлі күштері мен құбылыстарын пір
тұтқан, көқ ... ... ... Қимақтар мен қыпшақтар қүнге,
жұлдыздарға, аруақтарға да табынған. ... ... ... ... ... тұтып, "өзен-адамның тәңірі" деген. Тас сымбат /мүсін/ қойып,
оған табыну салты кеңінен тараған.
X ғасырда ондаған тайпалардың ... соң ... ... ... ... ... ... өзінің қоныстанған жерлерін тастап, Сырдария
өзенінің ... ... ... мен Каспийдің
солтүстік өңіріндегі оғыздарды орындарынан қозғап, оларды
оңтүстікке және Қара теңіз ... ... ... ... Оғыз жерін басып алғаннан кейін, қыпшақтар қимақ
мемлекетінің ... ... ... ... ... қыпшақ", яғни қыпшақ даласы деп те атады. XI ... ... ... бойындағы қалаларды өздеріне бағындырды. Маңғыстау мен
оған таяу жатқан аудандарды алғаннан кейін ... ... ... ... ғ. орта ... бастап қыпшақтар қазіргі Волгадан /Еділден/ ... ... ... ... ... ... орыстармен, Византиямен,
Венгриямен шектесті. Қазақстан ... ... ... ... ... ... қарауға болады. Бірінші кезең, қыпшақтардың қимақ тайпалық
одағында болуы - VII ғ. екінші жартысы -VIII ғ. соңына дейін. ... ... ғ. аяғы — XI ғ. ... Бұл ... кыпшақтар Алтай және Ертістің Орал
таулары жөне Еділге дейін ... ... ... ... ... ... құмандар және қимақ тайпалары кірді. XI ғасырдан XIII ғ. басына
дейін қыпшақтардың дамуының ... ... ... Бұл ... ... ... ... өсті. Олардын этникалық құрамы өзгеріп,
қимақ, құман, ертедегі ... оғыз т. б. ... ... ... ... ... қалыптасуына түрік тілді қаңлылар, ұрандар, Шығыс
Түркістаннан келген баяттар, түргештер, қарлұқтар, шігілдер ... ... ... ... ... өз жерлерін оңтүстіқте Тараз қаласына жетсізіп,
қарахандықтармен шектесті. Олардың арасындағы шекара - Балқаш көлі ... ... ... XII ғ. ... ... ... ... жоғарғы
жағында наймандармен, қаңлылармен, керейттермен шектесті, солтүстікте
қырғыздар және ... ... ... ... тайпаларының басында қаған,
одан темен қарай хан, ... ... бек, ... ... ... байлығы
жылқы, кейбір бай ақсүйектері 10 мыңға дейін жылқы ұстаған. Кедейлері ... ... ... ... хандығы ерте феодалдық мемлекет ... жылы ... ... Алып Арсылан қыпшақтарға қарсы
Маңғыстауға шабуыл жасайды. Қыпшақтарды ... ... ... ол ... ... ... ... Содан кейін қыпшақ тайпаларының бір бөлігі
Хорасан салжұқтарына тәуелді болды. ... XI ... ... ... ... мен Каспий теңізінің шығыс жағалауында бұрынғыша ... ... ... 1096 жылы ... ханбастаған қыпшақ
бірлестігінің тайпалары Хорезмге қарсы жорық ашады, бірақ ол сәтсіздікпен
аяқталды.
ғ. аяғы мен XII ғ. бас ... ... ... ... тағы ... ... да қыпшақ
көсемдерінін қолына караған. Дегенмен XII ғ. алғашкы
жартысында осынау қалалар қыпшақ хандары мен соларды
қайтсе де ... ... ... Орта ... ... ... ... ұрыс алаңына айналады.
Хорезм шахы Атсыз Жентті жаулап алады, сонан ... ... бет ... өз ... Маңғыстауды да
қосады. 1133 жылы Жент қаласынан Дешті Қыпшақ даласына
терендеп жорық жасаған Атсыз қыпшақтарды ... Тап осы ... ... ... ... басталады. Оған себеп болған негізгі жәйіттер:
қыпшақ ... ... ... бейімдеушілердіц көбеюі, ... аса ірі ... ... ... ... ... әулетті қырқыстыц күшеюі еді.
ғ. екінші жартысынан, әсіресе, Текеш (1172-1200 жж.)
билеген кезден бастап, Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен
жақындаса ... ... ... ... ... ... қыпшақ, имек, ұран ... ... ... ... ... ... ... басқа туысқандық үшін қалыптасқан дәстүрге сай,
Хорезм билеушілері әйелдерін ... мен ... ... алып ... ... XIII ғ. бас ... ... шахы Ала ад-
дин Мүхаммед қаңлылардың басшысы
Әмин Мәліқтің қызына үйленген. Осының арқасында Әмин
Мәлік Хорезм шахтар ... ... рөл ... шахы ... ... жж./ өз ... ... XIII ғ. бас
кезінде Сығанақ жерін қосып алады. Сығанақ иелігінен айырылып қалғанына
қарамастан қыпшақ хандары ... ... ... ... ... ... кезде хорезмшахы Мұхаммед Дешті Қыпшақ еліне бірнеше рет ... ... жылы ... ... ... ... аттанған әскери жорықтарының
бірінде ол Ырғызға дейін жетеді. Осы қезде ол Торғай даласында ... ... ... ... ... келе жатқан Шыңғысхан қолымен
соқтығысып қалады. Бүл ... ... ... ... рет ... ... ... басқыншылығының дәуірі басталады.
Жоспар:
1. Қазақстан түркі дәуірінде (VI-XIIғғ.)
1.1 Көне ... ... ... және Түргеш қағанаттары
1.2 Қарлұқ және Оғыз мемлекеттері.
1.3 Қимақ және қыпшақ хандықтары.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан12 бет
Түркі қағанаты дәуіріндегі әдебиет (V -VІІ ғ.ғ.)10 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Қазақстан түркі дәуірінде3 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтын орда туралы3 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Жүсіп Баласағұн. «Құтадғу білік»11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь