Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев

ХХ ғасырдың басы – қазақ халқының көркемдік ой-пікірінің тарихында айрықша із қалдырған кезең.Бұл кезде ұлттық әдебиет ұлы Абай мен Ыбырай негізін салған демократтық, ағартушылық бағытты әрі қарай дамыта отырып, оны жаңа ғасыр күн тәртібіне қойған міндеттерге лайық жаңғыртты.Әдебиет тақырыбы кеңейді.Ол әлеумет ісіне араласып, қоғамдық өмірде болып жатқан өзгерістерге өз үнін қосты.Қазақ халқының тағдырына алаңдаған ой-пікір иелері әдебиметті алға ұстап, соған қосылып сөйледі.Сөйтіп Міржақып пен Ахметтің «Оян,қазағы» мен «Масасы» тек әдебиет сүйгіш қауымды ғана емес, бүкіл ұлтты оятты. Ахмет пен Міржақып бастаған осындай үрдісті С.Торайғыров, М.Сералин, С.Көбеев, С.Сейфуллин, С.Дөнентаев, М.Жұмабаев,Б.Майлин тағы басқалар жалғастырып әкетті. Солардың шығармалары арқылы ғасыр басындағы қазақтың көркемдік ойы толысып, жетілді.
Халық өмірінің шындығы қаншалықты ауыр және әрқилы болса, оның көркем әдебиеттегі көрінісі де түрліше еді.Бұрынғы әдет- дәстүрге қосылып, олар дәуір жаңалығын әдебиетке әкелді.Фольклорлық үлгіні жалғастырған қиссашыл- дастаншыл ақындар, айтыс шеберлері мен әнші- ақындар заман тенденциясын аңғарып, соған бейімделді.Әдебиет мазмұны байыды.Әдебиет жазу өнерінің тың үлгісіне бет бұрып, жанрларды туғызды.
Осындай ұмтылысқа, ізденіске үн қосып, халықтық, демократтық ойларды жалғастырған, ғасыр басындағы халық өмірінің шындығын көркем тілде бейнелеуге ұмтылған таланттар ішінде Спандияр Көбеевтің де елеулі орны бар.Ол алғашқылардың бірі болып ұлттық әдебиетімізде көркем прозаның орнығуына, оның әр тұрғыда ізденуіне үлкен үлес қосты.
Спандиярдың жазушылық өнегесінде Ыбырай Алтынсарин тәрбиесі айрықша сезіледі.Ол да, оның замандасы, ақын және аудармашы Бекет Өтетілеуов те Ыбырай мектебінің түлектері еді.Олар алған білімін жас ұрпақты тәрбиелеуге жұмсаған ұстаздар болды да, осы жолда ағарту ісіне көркем әдебиетті пайдалана білді.Өздері шығармалар жазды, орыс және әлем әдебиеті үлгілерін қазақшаға аударды.Ыбырай үлгісімен оқу құралдарын жазды.Мұның бәрі үлкен әдебиетке баратын жол еді.Және ол әдебиеттің ағартушылық бағытын тереңдете ұстанған жалпы әдеби дамудың бір саласын құрады.
Қазақ даласына алғашқы үлгідегі халықтық мектептер ашу тарихындағы Ыбырай еңбегі бүгін әркімге аян.Оның қандай қиыншылықпен іске асқаны да белгілі. Бұл мектептерде оқу жаңалыққа құлақ түріп отырған жаңа заман жастарының қай-қайсысына болса да арман еді.Әсіресе, Ыбырай өзі қызмет еткен Торғай, Қостанай өңірінде ұлы ағартушы ұстаздың атағы да, ісі де кең жайылған-ды.Спандияр да осыны армандаған.Әкесімен бірге көрші ауылдағы бір тойға барып, сонда Ыбырайды көру баланың оқуға деген ынтасын ерекше арттырып жіберген оқиға болды.Бала талабын әкесі де құптаған.Алтынсарин сол ауылда мектеп ашу ісін көтеріп жүр екен.Халықтан қаржы жинап, мектеп ашу мәселесі шешілгенімен, оның жүзеге асуы созылыңқырап барып тиянақ
        
        АЛАШТЫҢ АРДАҚТЫСЫ С.КӨБЕЕВ
ХХ ғасырдың басы – қазақ халқының көркемдік ой-пікірінің ... із ... ... ... ... ... ұлы Абай мен ... салған демократтық, ағартушылық бағытты әрі қарай дамыта ... жаңа ... күн ... ... ... ... ... кеңейді.Ол әлеумет ісіне араласып, қоғамдық өмірде болып ... өз үнін ... ... ... ... ... ... алға ұстап, соған қосылып сөйледі.Сөйтіп ... ... ... мен «Масасы» тек әдебиет сүйгіш қауымды ғана емес,
бүкіл ұлтты оятты. Ахмет пен ... ... ... ... ... ... ... С.Дөнентаев,
М.Жұмабаев,Б.Майлин тағы басқалар жалғастырып әкетті. Солардың шығармалары
арқылы ғасыр басындағы қазақтың ... ойы ... ... ... ... ... ауыр және әрқилы болса, оның
көркем әдебиеттегі ... де ... ... ... ... ... дәуір жаңалығын әдебиетке ... ... ... ... ... ... ... мен әнші- ақындар заман
тенденциясын аңғарып, соған бейімделді.Әдебиет мазмұны ... ... тың ... бет ... ... туғызды.
Осындай ұмтылысқа, ізденіске үн қосып, халықтық, демократтық ойларды
жалғастырған, ғасыр ... ... ... шындығын көркем тілде
бейнелеуге ұмтылған таланттар ... ... ... де ... ... ... бірі ... ұлттық әдебиетімізде көркем прозаның
орнығуына, оның әр тұрғыда ізденуіне үлкен үлес ... ... ... ... ... ... ... да, оның замандасы, ақын және аудармашы Бекет Өтетілеуов ... ... ... ... ... ... жас ... тәрбиелеуге
жұмсаған ұстаздар болды да, осы жолда ... ... ... әдебиетті
пайдалана білді.Өздері шығармалар жазды, орыс және әлем әдебиеті үлгілерін
қазақшаға аударды.Ыбырай үлгісімен оқу құралдарын ... бәрі ... ... жол ... ол ... ағартушылық бағытын тереңдете
ұстанған жалпы әдеби дамудың бір саласын ... ... ... үлгідегі халықтық мектептер ашу тарихындағы
Ыбырай еңбегі бүгін әркімге ... ... ... іске ... ... Бұл мектептерде оқу жаңалыққа құлақ түріп ... жаңа ... ... болса да арман еді.Әсіресе, Ыбырай өзі ... ... ... ... ұлы ... ... ... да, ісі де кең
жайылған-ды.Спандияр да ... ... ... көрші ауылдағы бір
тойға барып, сонда ... көру ... ... деген ынтасын ерекше
арттырып жіберген оқиға болды.Бала талабын әкесі де құптаған.Алтынсарин сол
ауылда мектеп ашу ісін ... жүр ... ... ... ... ашу
мәселесі шешілгенімен, оның жүзеге асуы созылыңқырап барып тиянақ ... ... сол ... ... оқиды.Әуелде тізімге жазылған
Спандиярды мектеп ашылған күні ... ... ... ... ... Ыбырайдың өзі көмек жасайды.Бұл жайды Спандияр былай еске
алған:
- Шырағым, ... деді ... ... ... ... 10- ында оқу ... сол күні әкеп ... балаңыз оқуға
алынады деп, менің баламды тізімнен шығарып тастаған ... ... ... меңгеруші мектептен шығып, ... ... ... ... ... аға, ... ... - мынау уездік ұлықтар, болыстар ... ... тек бай ... ... деп ... ондай нұсқау жоқ
деп көріп едім: «Бұрын болмаса, енді болғаны.Мектепке алынған балалардың
тізімін қарап шығып, біз ... ... ... ... ... де бұл
мектепте меңгеруші болып істеуімнің қажеті қанша? Өзіңіз барда осы мәселені
үзілді-кесілді шешіп алуымыз керек шығар деймін.Ыбырай ... ... ... ... ... көзі шатынап, сазарған күйінде ойға шомып, әлдеқайда
алысқа қарап, біраз үндемей ... ... ... ... меңгерушіге, біресе Ыбырайға жалтақ-жалтақ қарап,
күрмелгендей кекештеніп:
- Е, е... екі-ақ бала ғой.Екі –ақ бала ... ... ... мына ... баласы да, біреуі – осындағы бір ... ... ... ... ертең шығып қалатын балалар.Ояз, болыс қиянат
жасап жатыр деп түндік желпілдетудің ... ... деді ... оның ... ... ... ме, ... меңгерушіге қарап:
- Мектептің жалпы қазақ балаларына арнап ашылып ... ... да, ... да ... алынған балаларды тізімнен шығарып
тастауға хақы жоқ.Менің рұқсатымсыз бір де бір ... ... ... ... ... қаржы осы кедей шаруалардікі, халықтікі
екені есіңізде болсын.Болыс пен ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай менің маңдайымнан сипап, бетіме үңіле қарап:
- Оқисың ба, ...... ... Оқы, балам, жақсы оқы,- деді. (Таңдамалы шығармалар ... ... ... екі жыл кейін Ыбырай қайтыс болады да, жас Спандияр өзі оқитын
мектепте өткізілген митингіге ... ... ... ұлы
ұстазын еске алып, «орысша оқысаң, ұлық боласың, тілмаш боласың» деген
ойларды теріске шығарып, ... ... ... ... қызмет істеу, өнер
үйренуде екені жайлы сөздерін тыңдайды.Осы сөздің өзі бізге үлкен әсер
етті.Мен, ... не үшін ... ... рет осы ... ... ... жол сілтеген, ілгері жетектеген арманым да осы
болды» - дейді.Спандияр сол күндерді еске алып.
1887 жылы ... ... ... ... Спандияр 1901 жылға
дейін ауылдық мектепте, ... ... оқу ... оқып, бастауыш
мектепте мұғалім болу құқығын иемденеді.Ырғыз, Петропавл уездерінде,
Пресногорковкада ұстаздық қызметтер ... ... жолы ауыл ... бала оқытумен
шектелмеген.Ол жалпы халық ... ... ... ... қол бос ... ауыл ... жинап алып, жаратылыс,
география, ... тағы ... ... ... ... отыратын
болдым.Солармен қатар қазақтың ауыз әдебиетінен мысалдар келтіріп, ... де ... ... ... ... өзі бір ... менің ауылда
беделді болуыма үлкен себепші болды»,- ... ол (218 ... ... ... ... әңгімелеу, реті келгенде
оларды аудару жас ұстаздың үйреншікті ... ... ... ел ішіндегі дау-шарды, келеңсіздікті, зорлық-зомбылықты Крылов
мысалдары оқиғаларымен салыстыра қарайды.Таңмойын, ... ... ... сол ... ... шенеуге, әжуалауға үйренеді.Мұның бәрі
Спандиярды Крылов мысалдарын көптеп аударуға алып ... ... ... ... ... төл қамаған қылығына ыза болып, ... ... оның ... таласып, өтпей қалып, араздасуын «Иттің
достығы» арқылы ... ол ... 40-қа жуық ... 1910 жылы ... ... деген атпен қазанда басылады.
«Осы жинақ шыққаннан ... мен ... бет ... ... жазу ... ... ... іс сияқты болып көрінді.Бірақ
аз кезде ең алдымен мектеп балалары үшін қазақ тілінде оқу ... ... мен ең ... оқу ... ... ... етіп бастырып
шығаруға талаптандым»(242-бет)
С.Көбеев құрастырған қазақша оқу кітабы «Үлгілі бала» деген атпен 1912
жылы Қазан қаласында басылады.Оған автор өзі ... ... ... ... балаларға арнап жазған қысқа әңгімелерін қазақ
тұрмысына лайықтап ... ... ... ... ... ... ... кітапқа табиғат, оның әр алуан құбылыстары, география,
өсімдік, ... ... ... ... бала ұғымына әңгімелер
кіргізілген.Өзіне үлгі ретінде Спандияр ... ... ... мир и хрестоматия», «Родное слово» деген ... ... сол ... ... ... ... мен «Үлгілі бала» кітаптарының жарық көріп,
жұртшылықтың жылы ... ие ... ... ... ... ... ... үстіне, ол осы еңбектерді жазу үстінде орыс ... ... ... ... ... ... «Өлі жандары» мен
Пушкиннің «Дубровскийін» ел ... ... ... ... ондағы
бейнелердің жанды кейпін қазақы адамдар ... ... да ... ... ... содан кейінгі ізденістің жемісі еді.
«Қалың мал» ... ... ... ... ... ... ... үлгілеріне жатады.М.Дулатовтың ... ... «Қыз ... (1912), ... ... ... (1913)
атты шығармаларымен шамалас жазылған ол ... ... ... ... елеулі жаңалық қосты.
Жоғарыдағы аталған романдардың бәрі әйел ... ... ... ... ... сатылып, сүймеген адамына баруы, жасынан
атастырылып қоюы ескі ... ... адам ... ... ең бір ... еді.Революциялық дүмпулердің күшейе ... ... ... ... ... бұл ... ... көзге түсті.Ол жалпы
әлеуметтік теңсіздіктің бір саласы есебінде көтерілді.Спандияр ... ... ... ... ... ... ретіне сйәкес келер кезі болғандықтан айта кетелік, ... ... ... ... сөз ... оны халық тіршілігінен бөліп алып, оқшау
суреттеген шығарма емес.Онда ғасыр басындағы ... ... ... ... ... оған кіре ... өзгерістер, сол негізде
елді уысынан босатып, өрісі ... ... ескі ... дәстүр кең
суреттеледі.Мұның өзі ... ... ... онда ... өткірлігін танытады.Тіл ерекшеліктері жағынан «Қалың мал» ... ең бір ... ... ... тілі ... ... ескі ... шағатай сөздерімен «өлең сөзді былғап»,
«Соны үлгі тұтып жүрген заманда таза қазақ тілінде шынайы проза ... ... емес ... ұлт ... ... ... нұсқада қолданады.Әр
кейіпкерлердің өзіндік тілі бар.Тұрлығұл, Байғазы, Құрымбайлар ... ... ... ... ... қулық-сұмдық көбірек
аңғарылса,Итбайдың ұсақ мінезі, даңғойлығы, байлыққа құмарлығы да ... ... ... ... де ... ... табиғат көріністері арқылы бейнелеуге де жиі барады.
«Бұл романды жазу ... ... ... жоқ,- ... ... ... ... бар еді.Біріншіден, роман жазылған кезде
баспа жүзін көрген қазақтың жазба түріндегі ... ... ... аз еді және ... ... ... былай қойып, түрлерін алсақ,
ауыз әдебиеті әсерінің шеңберінен асып шыға ... ... ... ... ... тіл ... ... алар жалғыз-ақ қазақтың
ауыз әдебиеті және Ыбырайдың өлеңдері мен балаларға арнап оқу ... ... ... ғана ... ... ... ... да романның тіліне, стиліне, ауыз әдебиетінің әсері
тигендік барлығы ... ... ... байқалып отыратын ... ... ... оның құрылысы (композициясы) ... ... ... пікір алысатын да адам жоқ еді.Мұны түсінер
бірен-саран адам ... оның да ... ... ... ... айтары жоқ
болатын.Роман кейіпкерлерінің образдық жүйесінде сол кездегі ... кең ... ... суреттеу құралдарын пайдалануға ұмтылыс
бар.Ол жалпы баяндай бермей, ... ... ... белгілі бір
көріністер арқылы танытуға бейімділік байқатады.Итбайдың Тұрлығұл ауылына
баруы, қайтып ... өз үйін ... ... бие ... ... ... ... алуы тұсында, Тұрлығұлға наразы кедей ауыл жастарының Қожашқа
тілектестігі кезінде, тағы ... ... бұл ... ... ... құрылысында үлкен прозаға тән оқиғалардың үзілмей ... ... ... мен шиеленісі дұрыс орын табады.Ондағы тартыс та
заман шындығына сай ... және ... ... ... ... ... ... ірі-ірі романдары бар реалистік әдебиет
үшін «Қалың мал» елеулі ... ... ... мүмкін.Бірақ автор
шығармасын жазылғасын дәуірі мен сол ... ... ... ... бағалағанда, оның тарихи маңызын толық түсінуге болады.С.Көбеев
шығарманы өз ... ең ... ... құра ... ... ... ... едәуір жарқын бейнелей алған оқиғаның өрбуі де, адам ... да ... ... ... ... қиюласқан композиция
бар.Маған тек орыс тіліндегі романдарды оқып, ... үлгі ете ... тура ... ... ... ... ... мінездеуде, оқиғаны
әңгімелеу сарынында байқалатыны даусыз.Алайда жазушы оны ... ... ... ... ... ... білген.Адам мінездеуде
шығармаларын өзі әңгімелеп, ел ішіне таратқан.Пушкин,Гогль, Чехов сияқты
жазушылардың жазу ... ... ... да ... ... да ... ... олардың іс-әрекетін сыншылдық тұрғыдан
суреттеуде де Гоголь тәжірибесі танылмай қалмайды.
Бұл айтылғандар «Қалың мал» ... ... ... ... дәстүрлерін әрі қарай дамытқан, оны жаңа жанрмен
байытқан ... ... ... ... түрі ... ... бола тұрса да, бұл роман идеялық-прогресшілдік бағыты
жағынан сыншыл реализм элементтерін бойына жинақтай ... ... ... ... М.Әуезов.—Рулық, феодалдық құрылысты, әйелдерді қанауды, қазақ
ауылындағы әлеуметтік жауыздықты – ... ... мен ... бұл ... ерекше мән береді және оны заманның елеулі
құбылыстарының қатарына қояды».
«Қалың малдан» ... ... ... екі өнерді – жазушылық ... ... ... талаптанған.Төңкеріс жылдары «Бақытсыздардың
бір күні» атты роман жаза бастаған. «Қазақ кегі», «Қазақ ... ... атты ... ... да ... ... кезінде
алғашқы туындының қолжазбасы жоғалып, оның үстіне өзінің денсаулығы
көтермей, ... ... қол үзіп ... ... ... ол бар ... бала ... арнады.Үлгілі,
ғибратты ұстаз болды. «Қазақстанға еңбегі сіңген мұғалім» атағын алды, ... ... ... ... ... ... депутаттығына сайланды.
1951 жылы жарияланып,1954 жылы толықтырылып екінші рет басылған
«Орындалған арман» атты соңғы кітабын ... ... ... ... ... өмір ... ... қызметі, ортасы мен дәуірі жайлы ой-
пікрлері жинақталған.Кітапты оқу ... ең ... ... көп ... ... ... арнаған, тұтастай ХХ ғасырдың куәсі ... ... ... мен ... ... ... қайраткер ұстаздың бейнесі
көз алдыңыздан өтеді.Ол айналасындағы оқиғаларға сырттан бақылаушы болмай,
араласа қызмет етеді.Сондықтан оның әрбір оқиғаға, ... өз ... өз ... ... ала ... өз ... ... ескі қазақ
ауылындағы әлеуметтік тартысты, орыс ... ... ... ... ... ... ... кесек оқиғалар арқылы, кейде
эпизодтық күйде әңгімелейді.Шығарма ... ... ... өмір ... ... ... ... бірге бөліседі.
Спандияр ақсақал өмірінің соңғы кезіне дейін туған ауылы Ақсуатты
(Қостанай облысының Меңдіғара ауданы) мектепте қызмет ... 78 ... жылы 21 ... күні қайтыс болды.
Спандияр кәсібімен ғана ... ... ... ... ұстаздығын таратып отыратын өнегелі адам болған екен.
ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының үлкен өкілінің бірі С.Көбеевтің
қазақ халқының ... ... ... сіңірген еңбегі, демократтық,
ағартушылық қозғалысқа қосқан үлесі, қазақ ... оқу- ... ... мен ... ойды дамытуы оның ... ... ұлы ... да қазақ мектебі мен әдебиетінің тарихында оның аты
әрқашан алтын ... ... ... ... ... ... анық
бас,
Еңбегің кетпес далаға
Ұстаздық қылған жалықпас,
Үйретуден балаға.
Абай.
Қазақ халқының сүйсінер, сүйер ұлдарының бірі, тамаша ... ... ... ... ... ... ... гуманист
Спандияр Көбеев 1878 жылы 14 қазанда бұрынғы ... ... ... ... ... қарасты 3 ауылда (қазіргі Қостанай облысы Бурабай ауданы
Ақсуат ауылында) ... ... ... анам ... жетінші перзенті
болып өмірге келіппін дейді, бес ұл, бір қыз сонда мен жетіншісімін деп
атайды ... ... ... ... ... хат ... шыншыл,
қолөнерімен күн көрген адам.Ол ұл-қыздарының оқып, ... ... көп ... ... да ... айтуынша, өте қабілетті-қайратты, салиқалы-
салмақты, үлкен-кішіге беделді де қадірлі адам ... ... ... ... ... ... ... мінез- құлқының
қалыптасуына да әсерін тигізген.
Спандияр қаршадайынан шыншыл, елгезек, еңбекқор, пайымдағыш, алғыр болып
өседі.Оқу жасына жеткен кезімде 1887 жылы ... ... ... ... ұлы ағартушының көмегімен сол ... ... оны 1892 ... ... ... ... деген жердегі төрт сынып болыстық
мектепте (1892-1898) Қостанай қаласындағы екі сынып ... ... ... ... ... кейін тағы да оқып, мұғалім болып шығуды
армандайды.Ыбырайдың өлмі, оқытушы боламын деген ... ... етіп ... ... ... ниетпен С.Көбеев Қостанайдағы екі жылдық
педагогикалық курсқа түсіп (1898жылы) оқиды.Оны 1901 жылы бітіріп, батсауыш
мектепте мұғалімдік ... ... ... ... ... ... ... арта түседі.Ол шетел әдебиеттері мен орыс ... ... ... ... ... ... ... Крылов, Добролюбов,
тағы басқалардың шығармаларын оқиды.Сол сияқты ұстаздық жолындағы Ушинский,
коменский, Песталоций, ... тағы ... ... оқып, білімін тереңдетеді.Олардан көп үлгі - өнеге ... ... ... қатайтуға көп көмегі тиеді.
Қазақ – мәдени бай мұрасы, өзіне біткен табиғи ерекшелігі бар, сергек
ой, сезімтал ... ... ... ... бар ... ... ... алған, кейінгі ұрпаққа өшпес ... Әл- ... ... ... ТОрайғыров, Сәбит
Дөнентаев, Мұхаметжан Сералин, Ахмет Байтұрсынов, Сакен сейуллин, Бейімбет
Майлин, Ілияс ... ... ... ... Сәтбаев, Сәбит Мұқанов, тағы
басқа түрлі ғылым саласында оқып, жан-жақты ой-пікір оздырады.С.Көбеев сол
жинақтың білімін ... ... ... ... беруге үлкен
ретінде пайдаға асырады.
Білімділік пен ... ... ... арқылы жететіні
мәлім.С.Көбеев 1901-1956 жылы жарты ғасырдан астам уақытын ... ... ... берген ақыл-ойын, жүрегінің халық деп соққан ... ... ... мен оның ... өсіп, мәдениетінің өркендеуі
үшін жұмсаған ардақты азамат.
С.Көбеев жасөспірімдерді оқыту, тәрбиелеу процесінде мұғалімнің басшы
рөлі атқаратынына өте ... ... ... ... ... ... ... тек білімді ғана таратып қана қоймай, сонымен қатар ... сол ... ... ... ... ... сапалы болуы,-
деп жазды С.Көбеев оқытудың мазмұны, мұғалімнің әр ... ... жеке ... ... ете ... тани білу, оның бейімділігін, еркін білу,
балалар дүниесімен қоян-қолтық араласу, оны жаңа дүние үшін күреске қажетті
сапаларымен, ... ...... осы ... ... мұғалім
меңгеруге тиісті.С.Көбеев оқыту мен тәрбие процесін диалектикалық бірлікте
қарады.Адамды тәрбиелеуде С.Көбеев еңбекке үлкен мән ... ... ... сүру үшін ғана ... құбылыс емес, сонымен бірге аса пәрменді тәрбие
құралы деп түйіндейді.
Барлық саналы өмірін жас ұрпаққа ... ... ... ... ... ... С.Көбеев адамзаттың әрбір ісі ақылмен және
білімге негізделіп істелсе ғана алға басады,- деп топшылайды.Оның ... оқу ... ... ... де оқу ... беріледі, демек, тек сауатты
халық қана процеске, табысқа жетуі мүмкін.Сондықтан, С.Көбеев мұғалімдерге
әдістемелік, педагогикалық еңбектерді көп оқу ... ... ... ... көрнекті өкілі ретінде қазақ роман жанрының
көшбастары.XX ғасырдың бас ... ... - ... ... көрнекті өкілдерніің бірі ретінде ... ... ... ... ... өрге ... прогресшіл де құнарлы бағыт
ұстаған ... ... ... ... мен ... ... ... үлесі, тарихи мәніндегі, шебер аудармашылық
қасиеттерін айрықша атаған жөн.Шоқан, Ыбырай, Абай ... ... ... туралы құнды пікірлер айтылуда, жазылуда.С.Көбеевке
жалпы дидактикалық, педагогикалық, ... ... ... ... үлгі ... ... мол- ... кітап «Үлгілі бала»
хрестоматиясының ... ... ... ... ... Алтынсарин дәстүрімен «Үлгілі тәржімәні» құрастырды.
Болашақ ұстаз ... ... ... ... ... оқуға ұсынар едік.
С.Көбеев жазушылық шығармашылығында тек оқу-ағарту майданында ... ... ... ... ... тарихында елеулі орны бар екендігін
анық көреміз.Оның ағартушылық, педагогтық және жазушылық қызметі ... өмір ... ... ... ... ... ... тілегіне жауап берді.
Оның әдеби, мәдени шығармашылығының жемісті кезеңі 1908-1913 жылдарын
атаған жөн.Бұл жылдар ... ол бар ... ...... бала», «Қалың мал», «Орындалған арман» әңгіме, аудармалары мен
шағын әңгімелер – аудармалары мен ... ... ... көрді.
Өз елінің заңы, өз Отанының жалынды патриоты болған ... ... мен ... ... ... ... ... мүңдап, жоғын
жоқтаған халықтың ... ... ... ... ... ... халық ағарту, әлеуметтік майданда еселеген жігер мен елеулі еңбек
етті.Еткен еңбек, төккен маңдай тер ... ... ... Кеңесі
Президиумы кеңесінің халыққа білім беру, қоғамдық жұмыстарға белсенді 1939
жылы 18 ... ... ... ... ... одағының II
съезінде аталмыш Одаққа мүше болып ... тағы ... 1939 жылы ... ... ... ... ... жемісті еңбегін бағалап 1944 жыл Қазақстан Республикасына
«Еңбегі сіңген мұғалім» деген ... атақ және ... ССР ... ... ... грамотасымен, 1941-1945 жылдары Ұлы Отан
соғысы кезіндегі ... үшін ... 1947 жылы ... ССР ... ... болып сайланды.Сол жылы қазақ ССР оқу ... ... ... озық қызметкері белгісімен және екінші рет Ленин орденімен
наградталды.1955 жылы ол ... ... ... ... мүше ... сайланды.
С.Көбеевтің 1951 жылы «Орындалған арман» атты ... ... жылы ... ... рет ... ... ... жазушының өткен
өмір жолы, қоғамдық қызметі, ортасы мен дәуірі ... ... ... ... феодалдық салтқа қарсы күрес.Бұл роман қазақ әдебиеті тарихындағы
қара сөзбен ... ... ... ... ... ... мен тарихы маңызы – оның қазақ әдебиетіндегі алғашқы романдарының
бәрі болуында және өзінде шақ ... ... ... ... ... ... бірі ... жалғысып отырады. «Қалың мал»
романындағы сатиралық сыншылдық ерекшеліктерде – орыс әдебиетін ... ... ... ... ... ... ... қиын емес.
Романның тарихи маңызын заманымыздың заңғар жазушысы,Академик Мұхтар
Әуезов ... деп ... ХХ ... бас ... ... ... ... бастады.Оның алғашқы бастамасы ... ... мал» ... түрі жағынан көптеген жетіспеушіліктері бола тұрса да бұл
роман идеялық- прогрессивті ... ... ... ... ... ... білген шығарма болды.Рулық, феодалдық құрылысты ... ... ... ... ...... үстемдігі атқа
мінгендерді айыптаушылық бұл ... ... мән ... және оны ... ... ... қатарына қояды.Орыс әдебиетінде көрінген
алдыңғы қатарлы қоғамдық ой-пікір ұлт аймақтарындағы ... ... ... Отан ... ... С.Көбеевтің ерлік еңбегін айта келіп,
академик-жазушы ... ... ... атты ... былай деп жазды:
Оның өмір тарихы – қазақ аулындағы оқудың тарихы десек, ... ... ... ... ... да, ... да ... білетін, оған қоса тәжірибесі мол Спандияр ... ... ... ... ... де көп ... сіңірген адам,-
дейді.
С.Көбеевтің – бұдан жарты ғасыр бұрын, 1901 жылы 15 тамыздан ... ... ... ... екі ... ... ... сабақ
бере бастаған екен.Сол күннен бастап күні ... ... ... жібі ... күні болмапты.Осы жарты ғасырдан аса уақыттың ішінде
55 мыңнан артық сағат уақыт балаларға сабақ берген екен.Есептеп қарасам, үш
мыңдай бала ... ... қарт ... ... ... саналы
өмірін халыққа қызмет етуге коммунистік қоғамының жас ұрпақтарына жарасымды
тәрбие ісіне жұмсаған жылы екінші желтоқсанда 78 жасында ... ... ... ... оның ... ... мұрасын келешек жастар
жалғастыра береді деген сенім зор.
ХХ ғасырдың бас ... ... ... мен ... ... ... ... орны бар.Қазақ жерінде ашылған алғашқы орыс
мектептерінен тәрбие алған ол өзінің ... ... ... ... ... пен білім жолында ілгері ұмтылуына ... ... ... мектептерінде сабақ беріп, жас ұрпақты орыстың тілі мен
әдебиетін, мәдениетін үйренуге баулыды.Бұл саладағы қызметін ... ... ... ... ... үлгісімен жүргізді.Би-болыстардың
қырына ілінген қыңыр әкенің кесірінен мектепке іліге алмай қалған ... ... ... да Торғайдың оқу инспекторы ... ... ... оның мейірімділігі мен кең пейіліне риза болған Спандияр
ішінен соған ұқсауды армандаған-ды.Ыбырай секілді халыққа пайдалы ... өз ... елін ... жұмсау Спандиярдың өмір бойғы арман- тілегі
еді.Ол 1901 жылдан бастап, өмірінің соңына (1956) дейінгі 55 ... ... ... өкіметі тұсында сол ұстаздық еңбегінің мол жемісін
де көрді, ... ие ... екі рет ... ... ... ... Советінің депутаты болып сайланды. «Қазақ ССР мектептеріне ... ... ... алды.
Спандиярдың ұстаздық ағартушылық еңбегі революция алдындағы қазақ
қоғамының арта қалған мешеулігі ... ... көзі ... ... Спандияр да сол қоғамдағы құрылыстың іріп-шіріп тоза
бастағанын көрді, оның ... ... ... осы жаңарудың жолы
елді ағарту, білім-өнер жолына түсу деп ... ... ... ... ... ... шеней отырып, олар бүкіл
творчестволық еңбегін ағартушылыққа ... ... ... ... ... де осыдан туды.Жас мұғалім ... ... ... ... ... ... таратушы
болды.А.С.Пушкиннің ... ... «Өлі ... мысалдары мен А.П.Чеховтың ... ... ... ... ... ... ел ... кең тарай бастайды.Ол
көркем әдебиетті надандыққа, феодалдық салтқа қарсы құрал ... ... ... ... сол ... ... ауылдың
байларын, үстем тап өкілдерін, қоғамдық ортада ұнамсыздықты сынауы мұны
анық байқатады.Ол ... ... ... ... ... пен ... көрсеқызарлық пен өзімшілдікті
мысал тілімен тұспалдап әшкерелейді.
Крылов мысалдарын аударуға ұмтылу мен ... ... ... ... ... жиі ... да кездейсоқ емес.Абай мен Ыбырайдан
басталған бұл ... ХХ ... ... Спандиярмен қатар
Б.Өтетілеуов,С.Дөнентаев, С.Торайғыров ... ... әрі ... бәрі де үстемдікке негізделген қоғам жағдайында шындықты
мысал тілімен тұспалдап сынаудың қолайлылығын ... ... ... ... ... орыстың помещиктік-крепостниктік құрылысы мен қазақтың
феодалдық-патриархалдық қоғамының арасында ұқсас сипаттар көп ... ... мен ... ... мен ... ... ... басқа да хайуанаттары қазақ қоғамындағы қайшылықтарды да ... ... ... ойды ... өзі ... ақындарының
демократтық көзқарасының қалыптасуына әсер етті.Крылов ... ... ... ... ... өтті.Ол Крылов мысалдарын «Үлгілі
тәржіме» деген атпен 1910 жылы Қазанда ... жылы ... ... ... атты ... ... ... қазақ балаларына арналған оқу кітабы ... ... ... ... ... бұл кітапқа өзі аударған Крылов мысалдарын, орыс
классиктерінің ... ... ... қазақтың ауыз әдебиеті
үлгілерін, табиғат жайлы мәлімет беретін шағын ... ... ... ... К.Ушинскийдің «Родное слово» кітабын
басшылыққа алған.Бірқатар ... ... ... ... ... ... ... бірқатар төл шығармалары да кірген.Олар-
қоғамдық теңсіздікті, үстем таптың қатігез мінез- құлқын суреттейтін, ... ... ... көрсететін өлеңдермен әңгімелер.Бұл шығармалар
негізінде педагог жазушы жас ұрпақтың таптық қайшылықты ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің гуманистік тұрғыдан баюуына әсер етті.
Спандиярдың қазақ әдебиеті тарихындағы үлкен орны – оның ... ... ... ... ондағы роман жанрының ... ... ... жылы ... ... жазушының «Қалың
мал» романы қазақ әдебиеті тарихында алғашқы көлемді ... ... ... ... ... ... ... ірі-ірі романдары бар реалистік
әдебиет үшін «Қалың мал» үлкен құбылыс ... ... ... ... ... дәуірі, сол кездегі әдебиет өрісі мен жанрларының тұрғысынан
қарасақ, оның ... ... ... ... ... сол дәуірдің
маңызды оқиғаларын қамти отырып, оны үлкен әлеуметтік ... ... сыры мен ... ... ... жасайды.
Спандиярдың өмір сүрген дәуірі – ХХ ғасырдың бас кезі – ... ... ... ... үшін күрестің ұшқыны жалынға
айналған дәуір.1905 жылы ... ... ... ... ... ... әсер етті.Европаны кезіп ... ... ... пен ... ... ... «коммунизм елесі»
қазақ жеріне де әсерін тигізе ... ... ... да ... ... 20 ... күн болып қалды,- дейді «Қалың мал» романының
кейіпкерлерінің бірі Байғазы би.- Бас ... ... ... ... ... ... бір-біріне аукысқан- түйіскендері бар, тоқты-
торымдай жанжалдары бар екен, сондайларды бітіріп ... ... көп ... ма! Ел де ... ... ғой...Әсіресе,жесір дауы-ақ көп
екен.Күйеуін менсінбеген қыз, байынан ... ... ... айрылмақшы...Құрекеңнің (Құрымбай би) пышағы май үстінде, қалтасы
да толған ... ... ... сол ... ауыл ... ... анық
байқатады.Мұның бәрі – қаймағы бұзылмаған феодалдық салттың іруге бет ... мал» осы ... ... бас ... үшін ... ... феодалдық қоғамның қызды әйелі өлген кәрі шалдарға
малға сатуын айыптап, ... ... ... ... оны қоғамдық, әлеуметтік теңдік үшін ... бір ... ... ... ... ... қосылуы үшін ғана
емес, үстем таптың кедейлерге жасаған зорлығына қарсы бой ... ... ... ... ... ашылады.Жазушылардың кедейлер тілегінде
екені үнемі байқалып отырады.Тұрлығұл байдың Медеу руына (кедейлер тобы)
жасаған ... ... ... ол: «Әй, ... ... да ... шығар күн бар ма екен?» - деп күйінеді.
Бұрын прзасы дамымаған елде, проза ауызша тараған ... ... ... ... ... шығарма жасау оңай жұмыс емес еді.Роман
жазуға Сұлтанмахмұт та ... ... ... ақын адамның ауызна
өлең орала береді де, қалыптасып ... ... бар өлең ... прозасына әр жерінен араласып отырады.Спандияр романы бұл
тұрғыда да тұтастығымен бағалы.Ол роман жазуға ... ... ... орыс прозасының үлгілерін қабат пайдаланады.Әсіресе, ескілікті сынауда
Гоголь сатирасының әсерін танимыз.Итбай ... – бұл ... ... ...... басқа көрері де, арманы да жоқ, ... ... ... ... ... ... де оның ... сол
жолмен «беделге», «абыройға» жетудегі арманы.Итбай ұғымында байлық ... ... өзі ... ... ... абырой, атақ келеді.Осылар түгел
болса, ... ... ... ... даралаудағы табыстары шығарманың тілі де біз үшін аса
бағалы.Сондықтан да «Қалың малды» біз ... ... ... ... ... оның ... ... зор бағалаймыз.Оның қазақтың реалистік
бағыттағы демократтық, ағартушылық әдебиеттегі ... ... ... ... және ... әдебиеті» атты еңбегінде жақсы атап көрсеткен.
Көркемдік түрі жағынан ... бола ... да, бұл ... ... ... сыншыл реализм элементтерін ... ... ... болды.Рулық, феодалдық құрылысты, әйелдерді
қанауды, қазақ ... ... ...... ... ... ... бұл шығармаға ерекше мән береді және оны ... ... ... ... ... деп ... М.Әуезов.Роман
және оның ... ... ... зерттеушілердің құнды-құнды пікірлері бар.
«Қалың малдан» кейін Спандияр Көбеев ұзақ жылдар әдебиеттен қол ... ... ... ... ... ... жоғалтып
алған да, денсаулығына байланысты жазудан қалып ... ... ... ... ... ғана ... ... «Орындалған арман» атты мемуарлық
кітабы жарияланды.Бұл педагог- жазушының өткен жолы, оның ... ... ... ... ... ... қазақ аулындағы таптық күрес
жайлы, ... ... ... жолы ... ... ... өсу жолы, көзқарасының қалыптасу жолы көрінеді.
Мұның бәрі ... тек ... ... ғана ... ... ... ... орын барлығын дәлелдейді.Өз ... ... ... ... беруге тырысқан, орыс мәдениетінің
жаршысы бола ... және ... ... ... ... ... ... есімі ХХ ғасыр басындағы қазақ мәдениетінің тарихынан ... ... ... ... адал ... әдеби-ағартушылық қызметімен тарих
төрінен лайықты орын ... ... ... ... ... ... ... екендігімен де ардақты, аяулы.Спандияр
Көбейұлының туғанына өткен жылы 120 жыд толуы республика көлемінде дүрілдеп
өтпесе де, аяулы ... ... ... оның ... мен ... туралы
мәліметтер, шығармашылық мұрасы оқу бағдарламасына енгізілген.Көрнекті
педагог- ... ... ... ой-пікірлері өз мәнін жоғалтпақ
емес.
Бала Спандияр бірнеше мектепте оқығаны мәлім.Ол Ыбырай мектебі аталған
ауылдық мектепте ... ... ... ... (1892-
1895жж.),Қостанайдағы екі жылдық орыс-қазақ мектебінде ... ... ... ... үшін ... биік білісм ордасы – Ыбырай
мектебі.Себебі бұл мектепке қабылдануына ұлы ... ... ... ... ... өмір жолына үңіле отырып, оның оқуды, терең білімді
мұрат тұтқанына көз ... ... де ... ... ... нұрын
себетін ұстаздық жолға түсуді, мұғалім болуды армандайды.
«Ыбырайдың өлімі – менің оқытушы боламын ... ... ... ... етіп ... дейді ол.Сол ниетпен Қостанайдағы екі жылдық
педагогикалық ... ... ... ... мұғалімі мамандығына ие
болады.Ұстаздық жолын Кішіқұм деген жердегі ауылдық ... ... пір ... жас ... ... ... «Кел,балалар,
оқылық» өлеңімен бастап, бүлдіршіндерге оқудың мақсатын қарапайым сөзбен
емес, ұлы ағартушының ... ... ... ... ... ... ... еткен Спандияр балаларды Ыбырай әдісімен
орысша оқытады.
«Ауылға барып мәдениет шамшырағын ... деп ... ... ... еліктеп, ағартушылық идеясын
педагогтік қызметі арқылы жүзеге асыра бастайды.
Қазақ елінде ... ... ... идея ... ... ... ... т.б. шығармаларында,
әлеуметтік қызметтерінде заңды жалғасын тапты.Қарапайым ауыл мұғалімі,
орыс,қазақ халықтары ... ... ... өзіне, халық қызметіне
арнайды.
«Мұғалімдердің С.Көбеев,М.Сералин, М.Панков, А.Климов, В.Решетняк
сияқты демократияшыл бөлігі ... ... ... ... ... ... дейді профессор Е.Бекмаханов.- Қазақ
мұғалмідері революциялық ... ... ... ... ... ... ... зиялы қауымының демократтық бағыттағы бөлігі – ақын-жазушылар,
мұғалімдер халықты өнер-білімге,оқуға шақырады.
«Мен Пушкин,Лермонтов ... ... ... ... ... ... ... оқып,аударып
беріп жүрдім»,- дейді С.Көбеев.Ол И.А.Крыловтың қырықтан аса ... 1910 жылы ... ... ... атпен кітап етіп бастырып
шығарды.Жазушы – аң-құстарды,өсімдіктерді адам бейнесінде суреттей отырып,
сол кездегі теңсіздікті, ... ... ... ... ... жақтайды, аяныш білдіреді, қиянат жасамауды уағыздайды.
«Осы жинақ ( «Үлгілі тәржіме») шыққаннан ... мен ... ... ... ... ... арманда»- Маған жазу жұмысы қолымнан
келетін іс сияқты болып көрінді.Бірақ ол кезде, ең алдымен,мектеп балалары
үшін ... ... оқу ... ... ... етіп ... ... мұғалімдікті шығармашылықпен ұштасыра білген жас ұстаз( небары
24 жаста) 1912 жылы Қазан қаласында ... ... атты ... ... ... ... ... бұл кітапты бастауыш мектептің
қазақ балалары үшін оқу құралы ретінде құрастырды.Шағын ... ... ... ... ... ... книга для
чтения»,К.Д.Ушинскийдің «Детский ... ... ... ... ... һәм үйде оқу үшін, әр тілдердегі тәуір
оқу кітаптарынан ... ... ... ... ... ... ... қатар, «Үлгілі балада» С.Көбейұлының «Жетімнің зары», «Жарлы
мен бай», «Жетім» сияқты төл шығармалары да бар.
«Үлгілі бала» хрестоматиясына ... ... ... ... ... «Кел, балалар, оқылық»өлеңімен идеялас,сарындас.
Ыбырайды,Спандияр да туған халқына өнер-білімнің күні мен құдіретін,
қараңғылық пен надандықтың зиянын әр кез ... ... ... ... ... ... ... ... ... бала» тіпті беріректе, көптеген мектептерде оқу құралы болып,
пайдаланылып жүрді»,- деп ... ... ... ... ... ... ... тамақ пен түскі тамақ», «Екі соқа», «Шал мен
балалар»және т.б. ... ... ... де жасы ... де біледі
десек, артық айтқандық емес.
Ұстазы ... ... ... ... ... мен құрт», «Өсиет»,
«Етікші мен бай», т.б. әңгімелерінде еңбек ету адамгершіліктің басты
белгісі деп ... деп ... ... - жас жеткіншектердің жігер-қайраты мен
мінез –құлықтарының бағалы сапаларын, қиыншылқтарды жеңе ... ... ... т.б. ... ... «Үлгілі бала» жоғары баға ... ... ... ... ... ... «Үлгілі
бала» оқулығы Ы.Алтынсаринның «Қырғыз хрестоматиясынан» кейін ... ... ... ... ... ... деп көрсетсе, «С.Көбеев өзі
педагог болғандықтан,- деп ... ... ... оның ... ... де оқу ... ... айтылатын мазмұн бар.Баланы қалайда
сапалы оқыған азамат етіп, тәрбиелеуге бағытталған».Ал профессор Кенжебаев
Бейсенбай «Үлгілі бала» қазақ ... жаңа оқу ... ... ... ... зор ... ... жастарды дұрыс, тамаша
тәрбиелеуге едәуір ... ... деп ... ... ... ... ... қызметінде бірден
жазушы есебінде емес, оқытушы есебінде ... ... деп ... еңбегінде (Алматы, 1958ж).
55 жыл бойы ... ... ... ... кейін жарқын із
қалдырды.Оның педагогтік мұрасы өзінің өміршеңдігімен мәнді, құнды.
«Ең ... ... ... ұстаз,- оқытушы әр жақты білімі бар, өз
дәрісін толық меңгерген адам болуға тиіс».
С.Көбейұлының ойынша, балалардың бала тәрбиесіне ... және ... ... ... адам ... ... жан-жақты, ғылымның әр
саласынан ... ... бар, өз ... ... ... ... ... ол беделді бола алады.Оқытушының беделді болуының шарттарын көрсете
келе, Көбеев тіпті мұғалімнің жазуы әдемі болуы, сурет сала ... ... ... ән сала білуі ... ... ... ... ... өз ... ... шаруасы жоқтығын да ескертіп отырған.
«Біздің заманымызда,- деп жазды С.Көбеев,- оқытушылардың өз тұсынан
оқып, білімін арттыра ... ... ... ... оқу, ... арқылы берілетін лекцияларды ... ... ... ... білімін арттыра беруге мүмкіншілік береді».
С.Көбейұлының бұл сөзі дәл бүгінгі мұғалімдерге ... ... ... ... өз пәнінен басқаны білмейтін, айналада
болып жатқан үлкен өзгерістермен ісі жоқ, ... саяз ... бар ... да ... шындық.
С.Көбейұлының ой-пікірлерінің бүгінгі кезеңмен үндестігіне тағы ... ... ... ... ... ... ... бірі – баланың өз ... ... ... бағыт-бағдар
беру.С.Көбейұлы мұғалімдер оқушылардың өз бетімен жұмыс істеуін үнемі
қадағалап, ... ... ... ... дұрыс деп санады.Бұл оқушының
ширақ,пысық, байқампаз, зейінді етіп, кейін ... өз ... ... ... педагогтік ең маңызды идеяларының бірі – баланың ... ... ... ... ... қасиеттерін жетілдіру,
дамыту, оған сену.Бұл да қазіргі мұғалімге қойылатын айрықша ... ... ... ... мұғалімдер қауымына қай жағынан болсын үлгі- өнеге
боларлық.С.Көбейұлының ұстаздық өмірінің кейбір қырларына тоқталып өтсек,
артық бола қоймас.Жоғарыда ... ол ... ... ... ... мектептен қол үзген жоқ.Қатардағы мұғалім, Ақсуат мектебінің директоры
болып қызмет істейді.
Ол жөнінде Біләл Тебеев (Көбей Тебей бірге туған) ... ... ... «Қарт педагог Көбеев Ақсуат жеті ... ... ... үйірме ұйымдастырып, бастауыш мектеп мұғалімдеріне ... ... ... ... ... ... ... сабақ
беретін мен де қатысушы едім.Ол бізге сабақ бергенде, ... ... ... ... ... назарын, ынтасын сабаққа қалай аударуға
болады, сабақ үстіндегі мұғалімнің жанды сөзі, киімі, ... ... ... ... адамгершілік қасиеттерінің ұрығын егу үшін нендей
шарттардың қажеттігін ескертетін.Ол әр уақытта өзіне ... ... ... бастап, қызықты да тартымды мысалдармен ... ... ... да ... ... жұмыста өте ұқыпты, өзіне де
басқаға да талап қойғыш, оның ... ... ... ... ... жарты ғасырдан астам уақытта,- деп жазды С.Көбеев
1954 жылғы қолжазбасында,- үздіксіз әр сабаққа ... ... ... ... ... ... ... жасап, конспектіде сабақтың
мақсаты, тақырыбы, мазмұны, өткен материалмен байланысты, бекіту кезіндегі
сәттер, үйге беретін тапсырма ... ... ... ғана
сабақтың білім беру тәрбиелік мәні артады».
Оның пікірінше, мұғалім білім берумен ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиеге арнаған
С.Көбейұлы «адамзаттың ... ісі ... және ... негізделіп істелсе
ғана алға басады»,- деп пайымдайды.тек ... ... биік ... ... алға ... ... ... «Қазақстан – 2030»
стратегиялық даму бағдарламасымен, демек, ... ... ... ... ... ... мұрасының өміршеңдігінің бір
аяғы осы болса керек.
С.Көбейұлы өзі пір ... ... ... ... ізбасары бола
білді.Нағыз мұғалімге тән болуға тиісті ... бәрі ... ... ... ... ... басшы
болды.Ұстаздықпен қоса, танымал ...... ... ... ... жазып, қазақ прозасының егізін қалады.С.Көбейұлының өмірі мен
шығармашылығы – баршамызға, ... ... ... ... ... туып ... ... деп жазды С.Көбеев,- мәдениеттен кенже
қалған,қараңғы ауыл.Менің ендігі өмірім сол ... ... ... келгенше мәдениет шам-шырағын жақпақшымын.Бір кездегі өзім ... уыз ... жас ... ... ... ... ... жолына, мәдениет соқпағына түсіремін деп асығып келемін».
Ұстаздық өнер өріне осындай игі тілекпен аттанған Спандияр «Көбеев
мектептері»қазақтарға білім ... ... ... деп ... ... чиновниктері мен ауылдағы топас атқамінерлердің ағарту саласындағы
кері ... арам ... ... ... бұл ... ... ... орыс көрмеген, орысша бір ауыз сөз білмейтін балаларды орыс
тілінде оқыту С.Көбеевке ауыр міндет ... ... ... ... ... ... ... қазақшылық пен феодалдықтың қаймағы бұзылмаған
қараңғы елге бірден орыс тілінде білім беру ... ... ... ... ... боламыз.тағы бір қиыншылдық: тәжірибесі аз, өзінен басқа
ақыл сұрар, кеңесер ешбір адам жоқ.Елдегі билеп төстеуші әкімдер мен ... қия ... ... ... ... жібергелі тұр.
Ғасырлар бойы надандық шырмауында келген қазақ ... ең ... жазу ... ... жолға қоймай тұрып, шын мәніндегі мәдениетті ел
жасау мүмкін еместігін С.Көбеев дұрыс түсінген-ді.Қазақ халқының мешеулігін
көзімен ... оған жаны ... оны ... ... ... С.Көбеев
Қостанай облысында жергілікті сауатсыздықты жою қоғамын ... ... ... ... ... қызу ... ... бай, феодал,
қожа, молдалардың қарсылықтарын талқандай отырып, бұрынғы ескі оқудың,ескі
жаттаудың, ескі ... ... ... ... жарасымды тәжірибе терең
білім беретін жаңа мектеп ... ... ... ... етті.
С.Көбеев балаларды оқыту, тәрбиелеу жұмысының нәтижесін арттыру
жолында қажырлы жұмыс ... ... ... ... жастарды
дайындап шығаруға міндетті екенін ... ол, ... ... ... және ... ... ... да жемісті білім
алуға мектеп оқушыларының ынтасын ... ... ... алған
білімдерін тәжірибеде қолдана білуге үйрету, ... ... бар ... ... сабақты ойдағыдай өткізу үшін көптеген ұйымдастыру
жұмыстарын:
1.Сыныптарды комплекстілеу
2.Сабақтар кестесін жасау
3.сабақты қажетті жабдықтармен және көрнекі ... ... ... ... ... ... ... Ақсаут
мектебінің сабақ үлгеріміне, балаларға тәрбие беру игі ... ... ... ... ... ... қатарлы мектептермен теңеседі.Тәжірибелі педагог С.Көбеев оқу ісін
төмендегіше ұйымдастырады:
1.Ескі мектептердің пайдалы да,тиімді тәжірибелерін сын ... ... ... ... ... қолдану.
3.Мектептегі оқу ісін саясатпен байланыстырып жүргізу.
4.Мектептің өмірмен байланысын күшейту.
5.Оқытуды адамгершілік қасиеттерді ... ... оқу мен ... бір деп ... ... үстінде жарасымды
қылықтарға машықтандыру, білім беру мен ... ... ... ... ... жарасымды етіп
жетілдіру үшін сабақтың сапасына,ғылымдық жағына көп ... ... ... ... ... ... ұғындыра алатын тәжірибеге
жеткенше дайындалуы қажет.Ол өзінің сабағын әбден ойластыра келіп, ... ... ... жаңа ... ... ... бастысын, оның баяндалу жүйесін, қандай көмекші және ... ... ... ... үшін ... бақылау
сұрақтармен жаттығулардың беру керектігін анықтап ... ... ... ... етті ... сабақты осы жүйеде ойластырып беру
оқудың сапасын арттырғаны даусыз.Сабақ беруді ... ... ... ... ... іс ... ... өте қиын жұмыс.Өкінерлік жай:
қазіргі мұғалімдер арасында да аракідік сабаққа селқос, жауапсыз қарау бой
көтеріп жүр.Мұндай жағымсыз сабақты ... ... ... ... арттырмақ.
КІРІСПЕ
Қазақ халқы – мәдени бай мұрасы, өзіне ... ... ... ... ой, ... ... ... тәрбие әдіс-тәсілдері бар халық.Қазақ
топырағында туып, білім алған, кейінгі ... ... мұра ... ... ... ... Қашқари,
Ш.Уәлиханов,Ы.Алтынсарин,А.Құнанбаев, С.Көбеев, С.Торайғыров,М.Сералиев,
С.Дөнентаев, С.Сейфуллин,Қ.Сәтбаев, М.Әуезов, С.Мұқановтың, т.б. ... тіл ... ... ... ... ... ғылымның, мәдениеттің дамуына игі ықпал жасады.
Ұлы адамдардың бала ... ... ... ... ... ... өз ... зерттелінбей келеді десек қателеспеген болар
едік.Осы олқылықтың орнын толтыру ниетімен біз саналы өмірін жас ... ... ... ... ... халқының прогрессивті педагогикалық
ой-пікірлерін қалыптастырып,қазақ совет мектебінің іргетасын қалаушылардың
бірі Ыбырай ... ... ... ... қоғам қайраткері,
белгілі жазушы, тамаша аудармашы, ағартушы-демократ Спандияр ... ... ... ... етіп алып, оның педагогикалық,
методикалық мұрасын халық игілігіне айналдыруды мақсат ... ... ... ... ... ... сіңірген тарихи еңбектері олардың осы күнгі талаптарға
қарағанда ... ... ... ... ... алдындағы
өткендерге қарағанда, олардың қандай жаңалық ... ... ... ... ... еңбекті жазуда біз алдымызға мынадай мақсаттар ... ... ... қазақ интеллигенциясының алдыңғы қатарлы өкілі
екенін көрсету, педагоикалық ... мен ... ... ... ... ... қызметіне тоқталып, тиісті баға беру, ... ... ... ... ... ... ... революцияға дейінгі ... ... ... ... ... дұрыс жолға қоюдағы ролін анықтау, орыс тілін
қазақ мектептерінде оқытудың тиімді әдіс-тәсілдері, тәрбиелеу, оқыту туралы
пікірлерін қазақ совет мектебінде пайдаланудың ... ... ... ... педагогикалық бағытын анықтауда, баға беруде
марксизм-ленинизм негізін салушылардың ... ... ... ... ... ... ... Н.Чернышевский,
Н.Добролюбов, Л.толстой, С.Макаренько. Н.Крупская еңбектері, қазақтың
ағартушы-демократтары – ... абай ... ... Көбеев педагогтық, жазушылық, аудармашылық қызметін Ұлы ... ... көп ... ... оның ... өзінің
лайықты бағасын тек совет дәуірінде ғана ... ... ... ... ... сын ... ... жазылды.Бірақ
олардың барлығы да С.Көбеевтің ... ... ... оның кең ... жемісті еңбегі мол, артына қалдырған ұстаздық бай
тәжірибесі осы уақытқа дейін педагогтардың, ата-ана ... ... ... С.Көбеев творчествосы туралы жазылған зерттеулер мен сын ... ... ... Көбеев шығармаларының дені ... ... ... оның ... ... ... сыншылар, әдебиетшілер, жалпы қазақ оқығандары жұмған аузын
ашпады.Тек «Айқап» журналында ғана оның жаңа ... ... ... ... ... ... бала».Қазақша оқу кітабы.Жазушы ... ... ... жазылған.Пайдалы сөздері көп.Алдырып оқуға кеңес етеміз*.
2.«Үлгілі тәржіме».Жыршы ... ... ... ... өлеңмен
жазылған*.
3«Қалың мал»роман.Спанди Көбеев ... ... ... ... ... ... «емле» жағынан ақсаңқырайды.спандияр мырза қазақтың ... ... ... бірсыпыра әдеттерін өте әсерлі ... ... ... ... қызын беріп, қалыңмал алғандығы, малды
алып келіп абғып ... ... ... өте ... өте ... ... ... де болса алып оқуға кеңес ... ... оны ... ... шығармалары туралы бірде-бір құнды пікір
айтпаған.Журнал тек ... ... алып ... ... ... ... қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі ретінде қазақ роман жанрының
көш бастары, ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... бірі ... қазақ әдебиет тарихында сөз
болады.Сонымен қатар, ХХ ғасыр басында,Абайдан кейінгі жерде, әдебиетімізді
өрге сүйреген, прогресшіл де құнарлы ... ... ... жазушылардың
бірі С.Көбеевтің өз тұсындағы әдебиет қазынасына ... ... ... ... ... ... Ыбырай, абай дәстүрлерін ілгірі
апарудағы жаңашылдығы туралы құнды пікірлер ... ... ... шығармаларын талдаумен ғана шектелді.
С.Көбеевтің жазушылық қызметін, әдеби еңбектерін терең зерттеген
С.Қирабаевтың диссертациялық ... ... ... ... кейбір
деректерді жазғанда автор С.Қирабаев басқа ғалымдардың еңбегін ... ... бас ... ... ... ... жұмысына, сахарада
мектептер ашуға, прогрессивті педагогикалық ой-пікірдің қалыптасуына,
жастарды орыстың озық білімі мен ... ... ... ... ... ... жүрген, олардың ағартушылық, гуманистік, демократтық
идеяларын ілгері дамытқан бір топ қазақтың ... ... ... ... А.балғынбаев, Сұлтанмахмұт
Торайғыров, С.Дөнентаев,Тайыр Жомартбаев,Мұхаметжан ... ... ... ... ... т.б. ... зор
құрметпен аталады.Ол заңды да.Өйткені, олар өздерінің мектепке арнап жазған
оқулықтарымен де, ... ... ... өлең, әңгімелерімен ... ... де ... ... ой-
пікірдің қалыптасуына өлшеусіз үлес қосты.
Жас ұрпақты кеңестік адамгершілік ... ... ... ... ... пікірлер айтқан, қазақ совет мектебінің іргетасын қаласып,
қалыптасуына зор еңбек ... ... бірі – ... ... ... ... өзінде Ыбырай Алтынсарин сияқты
шынмәніндегі ... ... ... қапастық тұңғиығындағы тшығып,
отырған елін жарық-сәуле, оқу-білімге, өнерге ... жас ... ... ... ... ояту ... қояды алдына.Көздеген ізгі
мақсат – мүддесіне жету үшін ... ... бар ... ... ... кіріседі.
Спандияр Көбеев – жарты ғасырдан астам уақыт бойы жастық жалынын,
табиғаттың берген ақыл-ойын, жүрегінің халық деп ... ... ... ... үшін, оның санасының өсіп, мәдениетінің ... ... ... ... қазақ халқының жаппай ... ... ... ... ... ... болмайтынын дұрыс түсінді.ол патшалық
Россия мен феодалдық қазақ даласындағы ... ... ... ету құр ... сөз ... түсінген-ді.С.Көбеев патша өкіметі мен қазақ сахарасын
билеген ... тап ... ... ... ... ... ебру ... оны үнемі қараңғылықта, надандықта ұстау деп түйіндеді.Расында
да, көне тарихқа көз жіберіп, онда ... ... ой ... ... жандайшап жалдамалы чиновниктері мен даланың тағы да
топас, дөрекі әкімдері ... ... ... ... ... қалдырғанын аңғарамыз, Патша үкіметі «бұратана»
халықтарды қараңғы-қапаста ұстаудың ... ... ... ... ... ... балаларын орыс мәдениетінен үлгі алуға шақыра отырып,
оларды орысша оқытты, Ыбырай жолын әрі қарай ... діни ... пен ... ... пәндердің баланың ақыл-ойын,
дүние тану көзқарасын дұрыс қалыптастырып, білімін ... ... ... ескі ... «… ... сезімтал да талғампаз ойын
тежеп, дүние тану, рухани дүниесін ... тек ... тап ... ... ... ... ... шығаратын орын*,- деп дұрыс
көрсетті.Көбеевтің көрсетіп бергеніндей, діни-схоластикалық ... ... ... ... ... ... ... де, оны
бітіріп шыққан шәкірттер өмірге қажетті білім-өнерден құр алақан, тек
діннің ... ... ... ... ... ... ғана ... қызметінің алғашқы кезінде-ақ Спандияр Көбеев қазақ
балаларын ана тілінде оқытудың ... де ... ... жолы ... ... ауылдық мектептерде тек орыс тілінде ғана өткізу ... ана ... ... ... жоқ ... ... пікірсымаққа
қарсы тұрды. «Оқуды тек орыс тілінде жүргізу,- деп жазды ол,- ... ... ... жақсы түсінуіне кедергі жасаса, екіншіден,
мұғалімдердің оқыту, тәрбиелеу ісіне зиянын тигізді*»
Ұлт мектептерінде жастар, ең ... ана ... ... ... ... ... ана ... түсіндіру жас өспірімнің ақыл-ойын
дүниесіне, сезім қиялына күшті әсер етеді.Көркем сөз ... ... ... ... та әсем, кестелі де, айшықты, мағыналы сөз ... өмір ... ... ... ... арасындағы түрлі
қарым-қатынастарды, дүниетанымын дұрыс қалыптастырды.Оқушыны ана ... ... ... ... ... ... ... бойы, қалыптасқан
әдет-ғұрып, рухани өмірімен, арман-мүддесімен таныстырып, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде жүргізу керек*.
С.Көбеев мұғалімдердің, тәрбиешілердің, ата-аналардың алдына
қоғамдық идея ... ... ... қасиеттері мол, жан-жақты
жарасымды жетілген адамдар тәрбиелеу мақсатын қояды.
Ол жеке адамды ... ... ... жоқ, ... тек ... және
қоғам арқылы ғана адамдар айрықша және азаматтық қасиетке ие ... ... ... ... бергеніндей, егер адам коллектив пайдасы үшін,
көпшілік игілігі үшін қызмет ету идеясына тәрбиеленген болса, онда ... ... де ... ... ... мүддесінен өз мүддесін
артық қою идеясы рухында тәрбиеленсе, онда ол эгоист, тек өз ... ... ... ... ... - деп жазды.С.Көбеев.
Н.Г.Чернышевский адам қоғам жұмыстарының әсерінсіз, оған қатынасу
сезімінсіз өссе, онда ... ... өзі ... деп ... ... жас ... оқыту, тәрбиелеу, процесінде мұғалімнің ... ... өте ... маңыз берді.Оның ойынша, халық мұғалімі бұқара
арасына тек білім ғана таратып қоймай, сонымен қатар қоғамның ынтасын ... ... ... ... ... ... болуы,- деп жазды
С.Көбеев, - оқытудың мазмұнына, мұғалімнің әр балаға жеке-жеке дұрыс қарап,
әрекет ете білуінде.Баланы тани ... оның ... ... ... ... қоян-қолтық араласу, оны жаңа дүние үшін күреске қажетті
сапаларымен, біліммен қаруландыру – міне осы қасиеттердің барлығын мұғалім
меңгеруге тиісті».
Барлық ... ... жас ... білім беруге, адамгершілік қасиеттерге
тәрбиелеуге арнаған ... ... ... істі ... және ... ... ғана алға ... деп топшылайды.Оның ойынша, ақыл оқу
арқылы өтеді, білім де оқу арқылы беріледі, демек, тек ... ... ... ... жетуі мүмкін.
Көбеев өзінің тұтас, замандас мұғалімдері сияқты «еркін ... ... ... оның ... және ... ... айыра
білді.Ол «еркін тәрбие» теориясының кейбір қате жақтарын: баланы қоғамнан,
ата-анадан бөліп «жақсы» ... ... ... ... мемлекет
қарамағынан айыру сияқты маркстік-лениндік педагогикаға жат көзқарасты
әшкерелеп, баланың жеке басын ... оның ... өз ... ... мүмкіндік, еркіндік беру ... ... да ... ... ... ... тәрбиелеу системасында пайдаланудың тиімділігін
сан рет атап көрсетті.Оның Қазан революциясына дейін ... ... (1910), ... ... (1912), ... мал» (1913) ... ... табиғаттану сияқты бала тәрбиелеуге қажет,
педагогикалық, дидактикалық,ағартушылық ... ... ... ... әйел ... ескіліктің көптеген қатал тәртібін.
Феодалдық әдет-салт заңдарын әшкереледі.Көбеев «Қалың мал» романында қазақ
әйелінің ... ... ... ... феодалдық дәуірдегі адам айтқысыз
тағылықты сынады.Ол әйелге ... ... оны ... оны ... ... ... жақтады.
Спандияр Көбеев педагогика, методика мәселелері туралы батыл да бағалы
пікірлер айтып, ... озат ... ... ... ... ... құнды пікірлерімен үнемі көмектесті.С.Көбеев
оқытушылық жемісті еңбегінің тәжірибесін озық кеңестік пеадгогика ... ... ... ... ... мәселелері жөнінде өзінің
бай тәжірибесінен қорытқан педагогикалық ойларын жұртшылық назарына ұсынып
отырды.Оның еңбек тәрбиесі, ата-ана, ... ... ... баланы тіл
алғыштыққа, кішіпейілділікке, адамгершілікке, патриоттыққа, ... ... ... ... айтқан пікірлері коммунистік қоғамның
жаңа адамын жарасымды тәрбиелеуге көмегін тигізетіні даусыз.
С.Көбеев ойшыл да педагог дәрежесіне бірден жете алған ... ... ... мен ... прогрессивті бағыттағы педагогтарының еңбектерін
зерттеп, үйренді. Бұрын А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, Некрасов, Н.В. ... ... ... ... ... енді В.Г.
Белинский, Н.Г.Чернышевский, Добролюбов, ... ... ... ... ... ... ... педагогтардың
идеялары мен ойларын үлгі тұтады, үйренеді.Осындай ізденудің, оқудың
нәтижесінде ол шын ... ... да озат ... ... ... оқушыларға тәлімді тәрбие берудегі ой-пікірлері
Отанын мақтаныш етпейтін, патриоттық сезіммен беріле сүймейтін адам ... ... ... ... ... оқушыларды прогресшіл ұлттық
озық ... ... өз ... ... ... ... ... үйрету бастауыш мектептен басталуын жөн көріп, басқа
мұғалімдерге де ... ... ... ... ... көп ... мұғалімдік тәжірибесінде С.Көбеев бала ... ... оның ... ... ... еңбек адамдары, халықтар достығы,
адамдар арасындағы жарасымды қарым-қатынас,Отанның қамқорлығы туралы оқушы
мектеп табалдырығын аттағаннан бастап-ақ сіңіре ... ... ана ... ... ... орыс тілі ... оқушылармен
жүргізілетін сыныптан тыс жұмыстар мен әңгімелерде балалардың бойына
патриоттық ... ... ... ... ... ... ... оқу арқылы оқушы қазіргі еркін және бақытты өмірінің
өздігінен ... ... ... көп ... ... ауыр ... ... қажырлы күрестің нәтижесінде орнаған өмір екендігін біледі.
Көбеев жас жеткіншекті сәби ... ... ізгі ... шын берілгендік, ... ... ... батырлық, туған халқын жан-тәнімен
сүюшілік рухта тәрбиелеу бүкіл саналы адамдардың ... ісі деп ... ... ... ... ... оның ... мен өмірі,Отанын
гүлдендіруге жұмсау үшін қажет ... ... ... отыруды орынды
санады.Өйткені, мұндай ескертулер баланы ерлік еңбекке жігерлендіріп, өзін
Отанның пайдалы азаматы ... «Аяқ ... ... дейді
А.С.Макаренько, - тәрбиелеушілерге олардың еңбегі мен өмірі ... ... ... бірі ... ... отыру керек»
Баланың отбасыда алған алғашқы еңбек дағдысын мектепте дамытқан жөн.Ол
бұрын ... дара ... ... ... ... еңбекке
үйренеді.Сондықтан соңғы кездегі үкіметтің мектеп туралы қаулылары ... ... ... ... ... ... ұжымдық өнімді еңбекке
баулу қажеттігін баса көрсетті.Бұл- өмір талабынан, көп жылғы тәжірибеде
қорытылған өте ... ... ... ... ... ... байланыстыру, оқушыларды еңбек адамдарын сыйлау, ұжым намысы,
абыройы үшін күресу, ... ... ... ... ... тікелей өндірістік коллективпен байланысқан.Әрбір
мектеп бітіруші жас өзі ... ... ... ... жүріп-ақ
алып шығады.Көбеевтің көрегендікпен айтқан бұл пікір қазір іс жүзіне асты.
Қоғамдық пайдалы жұмыстың тәрбиелік маңызы ... деп ... ... ... оқу жұмысындағы сияқты, оқушылар еңбекке
дағдыланып, өзінің патриоттық сезімін қалыптастырады», - деп ... ... ... ... ... тәрбиелеуде күшті
құралдарының бірі- әдебиет сабағы екенін атап ... ... ... ұлы ... ... ... ... тұрмысын
көрсетеді, сонымен қатар, ертеңгі өмірге де көз ... алға ... ... отырады.
Совет жазушыларының шығармаларында Отанымыздың нелер тамаша ... ... ... ... ... ... ... мінез-
құлықтарға баулу.
Спандияр Көбеев тәрбиешілердің, отбасындағы үлкендердің өз ... ... зор мән ... «Баланы семьяда тәрбиелеу» атты еңбегінде Көбеев советтік ... ... дені сау, ... ... өз ... ... ... қаймықпайтын, шыншыл, тіл алғыш, кішіпейіл, жарқын жүзді,
Отанын жанындай ... ... жер жүзі ... шын досы,
интернационалист етіп тәрбиелеуге тиіс деп ... осы ... ... тәрбиелеу – отбасындағы үлкендердің
(ата-аналардың) қасиетті борышы.Қоғамымыздың жаңа адамдарын ең ... ... үшін ... ... ең ... ... ... тапсырылған жұмысқа жауапкершілікпен қарауға, көздеген
мақсатқа жетудегі белсенділік пен табандылыққа, қоғамдық еңбек ... ... ... мен ... ... жөн.
Педагогика ғылымының қарт қайраткерлерінің бірі, өнерлі ұстаз С.Көбеев ... әке, әрі ... ... ... ... қызмет еткен
жолдастарының айтуына қарағанда, ол өте балажан адам болған, жас ... өз ... ... балаларымен жылы шыраймен
әңгімелесіп, олармен ұзақ уақыт ... ... жас ... ... ... әсер ... сюжетті ойындар көрсетіп, үнемі олардың мінез-
құлқында, жүріс-тұрысында мүлт еткен қателерді түзетіп ... ... ... ... бала мінезін әдет-дағдысын жақсы
білу, оларды ізгі адамгершілікке, ... ... әр ... ... ... ... ... туғанға ұқсайды.
Көбеев ата-анадан баланың жіберген теріс, қиқар қылығын байқаса, оны түзету
қажеттігін талап ... бұл ... ... ... педагогы
А.С.Макареньконың: «Балаға мезгілінде көмектесіп, қателік жасай бастаған
уақытында тоқтау салып және дәл ... жөн ... ... ... деген
көрегендік пікірмен астасып жатады.
Жас жеткіншектердің, тәртіпті, ізетті, көрегенді болып өсуі ... ... ... байланысты, мұндай жауапты міндетті сезінген
отбасындағы үлкендер, ата-аналар балаларын ізгі ... ... ... ... ... саналы тәртіп алуына барлық хал-қадірінше
мүміншілік туғызады.Ондай ... жас ... ... ... ... ... ешқандай сиқырлы сыры
жоқ.Оларда халық алдындағы жауапкершілік сезімі мен өз ... ... ... етіп ... ... ... деп тұжырымдайды С.Көбеев.Ол кейбір
отбасындағы үлкендердің, ата-аналардың бала ... ... ... ... балаларын киіндіру, асырау, ал тәрбиелеу мектеп пен ... деп ... ... ... ... бір ... деп ... тәрбиесі туралы сөз етудің өзі ертерек және ол ... ... ... ... ... ... жеңіл-желпі, жауапсыз қарау –
түбірімен қате.Болашақ жақсы адамның бейнесі жас өспірімнің мектеп жасына
дейінгі ... ... ... ... ... деп ... ... бекерге айтпаған ғой.Қоғамға пайдалы
азамат өсіргіңіз келсе, оны жөргегінен ізгі ... ... ... ... тіл ... ... ... жөн»*
Жас балғын үшін семья – Отан, қоғамдық өмірдің ... ...... ... ... ... халық «Ұядан не көрсең,
ұшқанда соны ілерсің» деп бекерге ... ... ... ... ненің жақсы, ненің жаман екенін, нені жек көру екенін
іштей біліп тумайды, ол өсе келе ... ... ... ... ... қасиеттерді, өмірге деген көзқарасты тікелей өзін
қоршаған адамдардың, ең ... ... ... ... ... ... ... өзін қоршаған табиғаттан бастап барлық жанды-
жансыз заттар оның мінез-құлқын, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға
әсерін ... ... да ... деп ... ... заттар,құбылыстар, ең алдымен, бәрінен де ... ... ... орында ата-аналар».
С.Көбеев жақсы мінез-құлыққа баланы баулу үшін үлкендердің түлгісін ерекше
атады.Оның ойынша, үлгі-тәрбие жұмысындағы өзіне тән бір ... ... ... ... өзін қоршаған заттар мен нәрселерді ұғынумен ... ... ... іс-әрекетін көріп түйсінеді.Бұл жай ... ... ... мен ... мазмұнын түсінуіне ,
саналылықтың қалыптсауына көмектеседі.Үлгі сонымен әдепті мінез-құлық
дағдыларымен ... ... ... ... ... үйренесің, үлгіден өнеге аласың» деген халық нақылы осы ойымызды
дәлелдей түседі.Өнеге ... ... ... ... ... жас жеткіншектерін
баулып отырған біздің ең жоғарғы өнегеміз.Мінез-құлықтың қажетті ... ... ... нақ осыы ... деп жазды
С.Көбеев, - көмегі арқылы тәрбиелейміз.Үлгі әрқашан шаттану мен мақтаныш,
махаббат және ... ... ... тағы ... осы ... тудырады»*61-бет.
Ерлік істер жайындағы үлгі балалар мен жас өспірімдерді ... ... ... ... ... тәжірибелі педагог, әрі психолог
С.Көбеев ата-аналардың көзін жеткізеді.Ерлік, батырлық үлгілері әрқашан
ынта-жігерлі, қайыспас қайсар ... ... ... өз ... ... ... ... баласын қоғамға пайдалы азамат етіп
өсіремін ... ... ... оның ... ... алғашқы айынан бастап
тәрбие мәселесіне жауапкершілікпен қарап, бұл ... ... ... ... ... ... ... балаларға тән бір қасиет еліктегіштік деп ерекше атап
көрсетті.Еліктегіштік қасиет мектеп ... ... ... ... олар ересек адамдардың жақсы ісіне де, жаман ... ... жас ... ... ... ұщқалақ та өрескел қылықтар,
әбігерленушілік, күйгелектік, ашуланшақтық, бос сөзділік, даурықпаушылық,
балағат сөз, ... ... ... ... ... ... орын алатын
болса, бала өзінің еліктегіштік қасиетіне байланысты жоғарыда көрсетілген
жағымсыз да әдепсіз қылықтарды дағдысына айналдырады:ал, ... пен ... ... ... демек, баланы ... ізгі ... ... ... ... ата-ана міндетті деп көрсетті. «Біз,- деп жазды
С.Көбеев, - жас ... ... ... ... ... ... ... үлес қосып, еңбегін сіңірген құрметті адамдарды сыйлай білуге
тәрбиелей білуіміз керек.Біз балаларды өзінен үлкенге сәлем беруге, ... ... ... ... ... отырғанда бар ілтипатын салып тыңдап,
сөзін бөлмей, әдепсіз ... әдеп ... ... ... ... ... ... да баланың жақын туыстарының бұзуы
тәрбие ісіне зиянын тигізеді.Жас нәресте үшін ... ... ... ... мол, еңбекті жанындай сүйетін ... ... ... ересек адамдардың мінез-құлқында, жүріс-
тұрысында, моральдық ... ... ... бала ... ... ... ... теріс мінезден жас өспірімнің тоқырап қалуы ... ... ... ... игі ... болуына оның сенімі
кемиді.Үйде жиналып алып ішу, карта ойнап шу ... - өте ... ... ... ... бала тәрбиелеуге зиян келтіретінін
мойындамайды.Мұндай тәрбие мәселесінде жат қыцлықтардың біздің қоғамда бой
көрсетуі ата-аналардың ... жек ... ... оның зиянын
түсінбегендіктен болып отырған құбылыс екенін Көбеев баса көрсетті. «...
тауық екеш, ... та өз ... ... деді ... - ал ... білу – бұл ... кең ... және талантты керек ... ... ... ... ... ... ... онда олар әке-
шешесінің, отбасыдағы ересек адамдардың айтқанын бұлжытпай ... ... ... рет ... «Бала , - деп жазды профессор
И.Ф.Свадковский, - өзі ... және ... ... өзі ... ... тілін оңай алады, оларды жақсы тыңдайды»*.Сондықтан
әрбір саналы ата-ана алдындағы беделін ешқашан түсірмеуі ... ... ... ... ... біреулерді алдап,
«тақыр мұзға отырғызып кеткендерін» мақтаныш көріп айтып отыратындығын
немесе олардың ... ... ... өтірік айтатындарын сынға алады.Ондай
ата-аналар қоғамға пайдасыз өтірікші, ... ... ... азамат
тәрбиелеп өсіргендерін өздері де ... ... ... ... ... тату ... ... жас өспірім
мұғалімдермен еш ... ... ... оларға дөрекі мінез
көрсетпейтінін, үйіндегі ... ... ... ... ... ... дәлелдеген-ді.Тәрбие ісін негізінен ата-ана басқарады және
бұл үшін халық, мемлекет алдында, балаларының келешек өмірі ... ... ... ... ... ... қараса, ақылмен еңбек етсе,
олар өздерінің алдында үлкен міндеттер қоя ... ... ... ... мен іс-әрекеттеріне, мінез-құлықтарына есеп беріп отырса, ондай
мұндай ата-аналардың ... ... ... ... ... ... бір істі ... орындамау, ата-аналардың ұстамсыздығы,
отбасы ішіндегі дөрекілік, ұрыс-жанжал – бәрі баланы ... оны ... ... ... - деп жазды С.Көбеев, семьяда үлкендердің ... ... ... үйретілмесе, ол мектепте де тілазар, жалқау болуы
мүмкін.Жас балғынның сөзге ... ... ... ... өсуі ... де, үй ... да ... қадам басқан сайын қажет.Алайда, кейбір
ата-аналардың «баламыз, ... ұл ... ... тыңдамайды» деген
шағымын жиі естиміз. «Мұндай келіссіз жайдың бала санасынан орын алуының
бір ... ... ... жас ... балаға дұрыс тәрбие
бермеуінен.Үлкенді тыңдау керек, кішіпейіл болу керек деп оның ... ... ... ... күн ... шешесінің әкесімен ұрыс-
керіс байбаламын, ал әкесінің «есуас сенен жақсы адам ... ... да ... жас ... дақ ... ... мен ... сөздерін
көзбен көріп, құлақпен естіп өскен оның қиқар да дөрекі болуы даусыз.Демек,
жас өспірімдермен ... ... ... жасаудың дұрыс жолын ойлай
отырып, мардымды нәтижеге жетуге болады, бірақ әрбір ... ... ... ... ... ... ... шығармауы керек: ... ... ғана азап ... сонымен бірге
сүйіспеншіліктің ... ғана азап ... ... бірге
сүйіспеншіліктің ұшан-теңіз көптігінеен де зиян көреді.Семьядағы үлкендер
тарапынан балаға ... ... ол ... ... ... ... ... ашулы, қиқар да дөрекі болып өсуі ықтимал.Ал,
шектен тыс ... ... ... бала шалдуар ерке, менмен, қияңқы, эгоист
болып өседі.Сондықтан жас бөбектің ақыл-парасат, ізгі ... ... ... ... ... ... ... нақты жолын табу абзал.
Көбеев ата-аналардың, семьядағы үлкендердің алдына қоғамдық идея жағынан
ұнамды, қайсар да ер ... және адал ... ... ... ... ... ... «Баланың жас кезінен ержеткенше қандай адаммен
жолдас ... ... ... ... оның ... және ... ... керек.Адамды орта өсіреді, орта тәрбиелейді дегенді айтқым
келеді.Демек, баланы үлгілі,өнегелі ортада өсіру керек»*, - деп ... ... ... ... әдеттенуіне оны қоршаған ортаның шешуші
роль атқарғанын дұрыс көрсетіп, жеке ... ... ... жоқ, ... ... және ... арқылы ғана жеке адамдар айрықша адамгершілік
қасиеттерге ие болады деп жазды.Оның бұл ... ... ... ... ... айтқан ... ... ... ... және тағы басқалары да қоғамдық ортаның тәрбиелік ролін
өте жоғары бағалаған-ды.Көбеевтің пікірінше, жас ... ... ... ... ... зор ... ... отырған жаңа қоғамның белсенді
құрылысшылаын тәрбиелеу жөніндегі өзінің роліне семья ішіндегі үлкендер,
әсіресе, ата-аналар қалай ... ... ... ... ... ... ақырып-зекіріп, оны қорқыту емес, керісінше оның ... ... ... дұрыс көзқарасының қалыптаса беруіне
жәрдемдесу қажет.Баланың ізгі адамгершілік қасиеттерге ие ... ... ... жақсы, жарасымды дамуына жағдай жасауға әрбір
саналы да зерделі ... ... ат ... ... ... тек ... теориясын жақтады деген жаңсақ пікір тумауға ... ... ... де бала ... ... жөнсіз шалдуарлыққа салынса,
тиісті, жан-жақты ойластырылған келешекке оның ... ... ... ... ... да ... ... тәртіпсіз, бетімен кеткен балаларды қайта тәрбиелеуің
семьяға, мектепке өте қиындыққа ... ... ... ... үлкен
адамдардың «біздің баланы ұой, ол адам болмайды» деп, одан біржола күдер
үзулерін сынға алады.Тәрбиеге көнбейтін адам жоқ, ... ... аң ... ... ... бұл ... ... халқының ұлы ақыны,
тамаша психологы, педагогика ... да ... ... ... Абайдың :
«Мен егер заң қуаты қолымда бар адам болсам, адам мінезін түзеп ... ... ... ... едім», - деген данышпандық сөзін олардың есіне
салады.
Балада Отанды сүю ... ... ... ... ... ... өткізген өз туған үйін, елін (ауылын) сүюден ... өзін ... ... әсемдігін түйсініп, ауылының тауын, өзенін,
көлін, ағашын, малын ... ... өз ... –туыстарының ерлік істерін,
табыстарын, қызметін мақтаныш етеді.Отбасы қуанышына ... ... ... ... ... ... жағдайда дамып, Отанды сүю, халқын
мақтан тұту сияқты ... ... ... ... ... көрсетіп
отыр.Сондықтан ол балаға патриоттық сезімді ерте бастан қалыптсатыру үшін
әрбір ата-ана бос уақыттарында ... ... қолы ... ... ... ... ұлы ... жеке адамдардың ерлік еңбектері туралы айтып
берудің мәнін зор санады.Үнемі мұндай айтылған ... тек өз ... ... өндірістік табыстарын ғана емес, сонымен ... ... ... да ... ... ... «Елімізде не істеліп жатса, - деп жазды А.С.Макаренько өзінің ата-
аналарға арналған лекцияларында, - соның ... де ... ... ... арқылы балалар біліп отыруға тиіс».
Көбеев мектеп жасына дейінгі жас балаларды трбиелеудегі ең ... ... ... ... оның ... ... дамыту, сөйлемге енген
сөздерді грамматикалық, ... ... ... құрғызып дағдыландыру деп
есептеді.
Расында да, көптеген ата-аналар бала ... ... ... ... жәбереді.Бала ана тілін үй ішіндегі үлкендерден,
өзін қоршаған адамдардан үйренедеі.Сондықтан әрбір ... ... әр ... дұрыс айтумен қатар, бала белгілі бір сөзді қате ... оны ... сол ... ... айтуға әдеттендіруге тиіс.Бала қаршадайынан өзін
қоршаған дүниені барлық сезім ... ... ... ... ... ... тек ... қана қоймай, қолымен ұстап байқайды, ... де ... әр ... ... ... ... бастап, үлкендер
олардың атымен, қасиеттерімен таныстырғаны жөн.Бұлай ету, С.Көбеевтің
пікірінше, баланың сөздік ... ... ... оның ... ... ... сөз бен ой егіз, сөзсіз ойлау болмайтыны
сияқты, ойсыз жалаң сөз де ... олар ... ... деп ... ... ата-аналар үнемі жадынан шығармағандары
абзал.
Көбеев мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... игі ... ереше атады.Оның ойынша, ойын- тәрбиелеудің пәрменді
құралы.Ойын бала шаттығының қайнар бұлағы, өсімдікке күн ... ... ... ... ... ... өсуі үшін ... та сондай қажет.Жас
жеткіншек ойын кезінде тәртіпке, ұйымшылдыққа, ... жеңе ... ... ... қалыптасуына үйренеді.Кейбір белгілі
бір оқиғаға құрылған ойындар ... ... ... қиялдау қабілетін
арттырады.барлық ойын бала ... ... ... әсер ... ... ... ... ойынына зейін аударып, кезінде
оған басшылық жасап, дұрыс бағыт беруге ... ... ... ... ... өз ... жете зерттеуге көмектеседі.Өйткені,
ойын баланың қиялын ұштап, сезімін, ... ... ... ... ... ... ... баланың зейінінің
қаншалықты тұрақты екендігін,- бала өзінің бастаған ісін ... ... ма ... бірін тастап, екіншісіне ... ма, оның ... ... ... қандай дәрежеде екендігін аңғартады, ... ... ... мәнін осылай сипаттайды.
Ата –ана беделі
Көбеев дұрыс ... ... ... ... беделіне
тікелей байланысты екенін баса айтты.Ол «кейде кейбір ата-аналар ... ... ... ... ... жиі ... ... бала алдында олардың абыройының, беделінің
жоқтығын көрсетеді»*,- деп жазды.Шынында да, ... ... ... ... да, оларға айтқанын істетеді.Көбеев бағзы бір ата-аналардың
бедел, абырой туралы ... ... ... ... өзі туа біткен
дарын, талант, «ол ... ... ... қате ... ... ... дейді ол, өзінің ата-аналық қамқорлығы мен
сана-сезіміне, адамгершілік арына сүйеніп, ... ... ... ... ... да ... ... баланы тек сыңаржақ
бір қасиетін, атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... мен дене қабілетін, эстетикалық
талғамын т.б. жан-жақты дамыған етіп ... ... ... ... ғана ... ... абзал да құрметті мақсаты, көздейтін
нысанасы жас өспірімді жан-жақты етіп ... оның ішкі ... ... жетілдіре беру болып табылады.Ендеше барлық абзал ойлы, беделді
ата-ана баласына қаршадай ... ... ... қалыптастырып,
ақыл-ойын, келбет-мүсінінің болмысын, қайрат-жігерін ... ... ... ... ... ... сәтті ісі баласының ойына,
сезіміне, зердесіне ... ... оның ... ... ... ... ... барлық жағынан да ... ... ... ... ... ... келуі, көзделуі
керек.Сонда ғана ол ізгі істер, ниеттер, өздерінің жетістіктерін ... ... ... ... ... ... мынадай жәйттер
ұсынып,үнемі оларға жадында ұстау қажеттігін ескертеді. «Ең ... сіз ... ... құлқын, зейінін, қабілетін, қиялын, арман-
мүддесін, оның жолдастарының психикасын, еңбекке, ... ... ... ... біліп алуыңыз керек.Сонымен қатар егер ол мектепке барс,
мұғалімге қалай қарайтынын жалпы оқуға деген ынта-жігерін, класта, ... өзін ... ... ... ... оларды үнемі саналы білім,
саналы тәртіпке баулуыңыз қажет»*.
Көбеев ата-аналардың іс-әрекеттері, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді деп көрсетеді.Сондықтан жас ... ... ... те тіл ... шыншыл, Отанын жанындай сүйетін
патриот,денсаулығы өте жақсы, ақыл-ой қабілеті мейлінше дамыған жан-жақты
азамат етіп тәрбиелеуде ... ... жету үшін ... ... ... ... ... кіршіксіз таза болумен қатар, өздері ұстамды,
ұқыпты, ... ... ... ... әрі ... ... ... білетін барлық жақсы қасиетті бойларына жинаған адамдар
болулары қажет.Сонда ғана бала ... ... ... оны ... ... ... шын досы ... ата-ананың беделі туралы былай деп
жазды: «Балалардың көздерінше өздеріңіз әдепсіз болудан, ... ... ... ... өсек ... ... өз сөздеріңізге
өздеріңіз қайшы келіп отырудан сақ болуларыңыз керек, бұлардың ... ... ... ... ... де, ... ... із
қалдырып отырады, жақсы тәрбиеден баланың психикасының, ... ... ... ... құралдары»*.
Ата-аналардың негізгі бір есте ұстайтын нәрсесі олардың сөзі мен ... да ... ... ... ... ... ескертеді. «Үлгі болу,-
деп жазды ол,- әлі баланы дұрыс тәрбиелеуге, бала ... ... ... ... туысқандық парызыңызды өте ұқыпты атқаруыңыз
керек»*.Көбеевше, балаңызға жақсы қасиеттер: тіл ... ... ... ізеттілік ұрығын себу үшін оны үнемі көзден таса
қылмай ұстаудың ... жоқ, ол ... да ізгі ... басқаға үлгі-өнеге
етуші, жаман әдет-дағдыларға қарсы тұрушы боп өсуі ... ... ... ... адамдар туған күннен баста ықпалын тигізіп, оның ... мен ... ... қалыптасуына әсер етеді.Әрбір ата-ана
жас ұрпаққа жүйелі білім, ... ... ... шарттарының бірі – саналы
тәртіп екенін еске ұстаулары абзал.Өйткені, саналы тәртіп қай жерде болса
да ұйымшылдықты, ... ... ... ... сыйлай білушілікті, еңбекке ынталылықты, ... ... ... ... ... ... ... де, сонымен қатар
бас ... ... ... жалқаулыққа, мақтаншақтыққа, бөспелікке,
еріншектікке, бұзақылыққа атағы басқа адамдарда әлі күнге дейін ... ... ... ... жат ... жол
бермейді.Сондықтан да ұлы педагог Я.А.Коменский: «Тәртібі жоқ мектеп сусыз
диірменмен тең» - деп босқа ... ... ... ... ... ... ... моральдық кодексіне сай
тәрбиелеп өсірудің де негізгі бір саласы»,- деп ... ... ... ... ... ... өте көп ... құнды қасиеттерді ата-аналар
қоғамның мүддесі үшін әлпештеп сақтап, аялап бағулары, оны дұрыс ... ... ... тән ... ... - шыншылдық, екіншісі –
тез еліктеушілік.Мұндай ізгі қасиеттер мектеп жасына дейінгі балаларда өте
көп ... ... ... ... ... жақсы ісіне де, жаман
ісіне де еліктейді.Егер нәресте үнемі әбігерленудің, күйгелектіктің, оғаш
айқай-шудың, ... ... ... ... ... ... ... да сабырсыздық, даурықпалық, ұрысқақтық, т.б. толып жатқан
жағымсыз мінез-құлық, әдет пайда ... ... ... ... ... ... ата-ана оны қашық ұстаған дұрыс.Егер ондай
жағымсыз ... оның ... орын ... ... ... ... білгір оқытушысы Спандияр Көбеев әрбір ата-ана балаларды өзінен үлкен
адамдарды, көпті көрген, көпті басынан кешірген, көп ... ... ... мен ... ... ... ... үлесін қосқан адамдарды, туған халқының
іргелі де қуатты және мәдениетті елдердің қатарына қосылуға ат салысқан
кісілерді ... ... ... тұта ... ... қажеттігін
ескертеді.Балаларды өзіне үлкендерге алдымен сәлем беріп амандасуға,
отырған орнын босатып беруге, сөйлесіп ... ... ... ... ... ол толық аяқтап болғанша зер сала тыңдап, сөзге орынсыз араласпауға
дағдыландыру керек.Сонымен қатар, балаларды әйел қауымын адамзаттың ... ... пен ... ... ... ... сыйлай білуге бар ынта-
жігерімізді салып тәрбиелеуіміз абзал.Балаларды келе жатқан әйелге ... ... орын ... беру, ауыр нәрсесі болса көтерісіп, көмектесу,т.б.
сыпайылық, әдептіліктің ... ... ... ... ... ... өте дұрыс болады.Сыпайлық адамның жеке басын құрметтей
білуден келіп тууы тиіс. «Басқаларды қадірлеп, ... ... ... ... ... ... ... көрегенді, ізетті бала қайсыбір
қысылтаяң, сөзден тосылып қалатын жерде де ешқандай ... ... бере ... ол ... ой мен ... ... ... жауабы көңілге қонымды әрі мәдениетті де ... пен ... ... өзін басқалардан жоғары ... болу – ... ... ... ... тұрпайы әдеттен баланы аман
сақтап қалу үшін әрбір ата-ана, үй ішінің ... ... ... ... оны ізгі де ... қасиеттер: тіл алғыштыққа, байсалдылыққа,
ойлап сөйлеушілікке, сыпайылыққа, ... ... ... ... ... ... сүйгіш, табанды да қажырлы, инабатты,
зейінді,ыждаһатты, тапқыр ойлы, ... ... ... жанындай сүйетін
патриот, гуманист, айбынды да батыр; ... ... ... да ... ... ... бұл ... құнды ойлары мен пікірлері
жастардың ұлы мұраттарын ойдағыдай орындап шығатындай жан-жақты ... ... етіп ... де ... ... тигізетіні даусыз.
Табиғатында өте байсалды да, кішіпейіл, еш адамға ... ... ... ... ... ... еңбек қалдырғанымен
А.С.Макаренько сияқты тәрбие теориясын жазған адам ... ... ... ... ... ... озық ... мен барлық
жаңашыл педагог ретінде, қазақ сахарасына мектептер ашып, балалардың орыс
тілін үйренуіне, кеңестік Отанның саанлы да ... ... ... ... баға ... үлес қосты.Міне, сондықтан қазақ халқы оның есімін әр
уақытта ерекше құрметпен атап, ... ... ... оның ролін
жоғары бағалайды.Оның есімі орыс ... ... ... тағы басқалармен қатар аталады.
Спандияр Көбеев кейбір ата-анлардың жалған да зиянды «абыройды, ... ... ... ... келтіреді.Өзінің көп жылғы көршісі
Д. Мен ... бала ... ... ... ... ... Д. өте ... нәпрестені жан-тәнімен, өліп-өшіп сүйетін адам еді
де, шешесі К. Барып тұрған ... үй ішін ... ... ... ... ... екі түрлі қарама-қарсы мінездердің арасында өте жалтақ,
жағымпаз, еш адмға батып айта алмайтын ынжық болып ... ... ... ... ... ... пәк, таза да ... жанын лайлап, оған
жағымсыз әдет-қылықтардың ұрығын сеуіп те ... да дана ... ... кейін оны үйрете де біл», деп бекер ... мен ... ... ... ... ... ... бақшасына, мектепке, қоғамдық ұйымдарға бала ... ... ала ... деп ойын түйеді.
Көбеевтің байқауынша, туысқандардың,ата-аналардың абыройының негізі-
олардың жеке ... ... ... ... ... ... еңбек процесі, көрші-қолаңмен қарым-қатынасы, жүріс-
тұрысы, моральдық бейнесімен өлшенеді.Егер ата-ана қоғам алдындағы, бүкіл
адамзат алдындағы ... ... ... келешек қоғамның саналы азаматын
тәрбиелеп ... ... олар ... ... ... ... түрде айқын да дұрыс мақсат қоюлары керек.Ата-ана ... ... сын ... ... қате ... қадамын түзеп отырса, ондай ата-
ана жалпы қауым алдында да беделді. «Бала өсе келе,- дейді ... ... ... ... ... ... ... өседі.Сондықтан ата-анасының
өмір тіршілігі, жора-жолдастары, қоғамдық пайдалы еңбегі нәрестенің бойына
ізгі адамгершілік пен жарасымды мінез-құлықтың ұрығын егі керек»*.
Бала ... - өте қиын да ... ... оқыту белгілі бір
дәрежеде оған білім беру болса, ал тәрбиенің ... одан көп ... ... ... ... ... ... ата-аналардың істеп жүрген жұмыстары тек ... ... ішкі ... ... да ... пайдалы еңбек болуға тиіс.
«Ата-аналардың азаматтық абыройлары,- дейді А.С.Макаренько лезде көтеріле
қалған немесе мақтаншақтың абыройы ... ... ... ... ғана ... биік дәрежедегі абыройы бола алады.Егер ұлыңыз ... етіп ... ... ісін ... ете ... болса, бұл заводтың
табыстары оны қуандырса, онда ... ... бере ... «туа ... ... бір іске ... ешқашандай өзіне тән
болмайды.Олардың жақсы мінезі де, жаман әдеттерге дағдылануы да семьяда
басталады.
Спандияр ... ... ... демократ- ағартушы, ал кеңес
заманында өз еңбегінің жемісіне ие болып, ... ... ... ... қайраткері дәрежесіне дейін көтерілген жаңашыл
педагог болды.Ол өзінің ... ... ... озық пеагогикалық
ғылымға сүйене отырып ... ... ... ... ... ... әдістері мен жолдарын көрсетіп, қазақ
мектептерінде орыс тілін оқытудың ... мен ... ... ... мен іс қабілеті жөнінде жас оқытушылар үшін өте пайдалы және құнды
пікірлер айтты.
Спандияр ...... ... ... ... жас ... жақсы
қасиеттерге баулу сапалы білім беру жолына сарп ... ... ... ... нәр ала отырып, Ыбырай Алтынсарин
дәстүрлерін ілгері дамытты.Жаратылыстану, ... ... ... ... беру ... ... ... хретоматияның екінші
кітабының міндеті еді.Сол игі тілекті Спандияр Көбеев іске асырады.
Әлеуметтік өмірге ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... білім-өнерден кенже қалған туған халқын өнер өріне сүйреп, ... ... ... ... ... озық та ... мәдениеттінен
нәр алуға, оның тілін, өнерін үйренуге үндеді.
Ұлы гуманистер Шоқан, Ыбырай,Абайдың әйел теңдігі туралы ізгі ... ... ХХ ... бас ... ... ... ... Көбеев
«Қалың мал», С. Торайғыров «Қамар сұлу», Т.Жомартбаев «Қыз ... ... ... т.б. ... ... ... ілгері дамытып, әлеуметтік мәселе ретінде көтерді.С.Көбеев
қыздарды оқытуды жақтады.Ол қыздарға білім беру ... ... ... ... тигізеді деп дұрыс көрсетті. «Халқымыздың келешегі ... ... ... үшін жас ұрпаққа жақсы тәрбие беру үшін ... ... ... ... ... ... елдердің
қатарына қосыла алмаймыз»*,- деді С.Көбеев.Оның ХХ ғасырдың бас кезінде
әйелге бас бостандығын беріп, өнер- білімге ... ... ... ... ... жазушы, гуманист-ағартушы ... ... ... бұл ... ... «...
Әйелдерді саясатқа тартпай тұрып, бұқараны саясатқа тартуға болмайды»*,-
деген ... ... ... өз өмірін, өз мақсатын халық өмірімен, халық мақсатымен ұштастырған
мұғалім.С.Көбеевтің жалпы ... ... ... ... сенді, қазақ
қоғамының келешегін дұрыс тани білді, қазақ халқын орыстың ... ... ғана озық ... ... ... ... деп ... қатар патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы шығып, оның
халық «ағарту» саясатын үнемі ... ... ... ... оқуға, молдаларға қарама-қарсы қойды.Ол ұлы ... ... ... ... орыс ... ... дәріптеді, тәрбиелік мәні бар орыстың ұлы жазушыларының шығармаларын
аударып, қазақ халқының кәдесіне жаратты.Мұғалімдік қызметіне құрал етті,
халықты оқу-білімге ... жаңа ... ... ... ... ең маңызды идеясы социалистік гуманизм: баланың
жеке басын қадірлеу, тәрбиедегі әрбір баланы өте жақсы білу, ... ... ... және ... оған ... жас өспірімдерді адамгершілікке, еңбекті сүюге ... көп ... ... ... өз ... деген сүйіспеншілігін, адамды
сүю, қандай жағдайда болмасын оған көмек көрсету, барлық ... ... ... ... міндеті деп көрсетті.
С.Көбеев педагогикалық міндеттердің ең бастыларының бірі- ... ... ете ... және ... ынталы болуға тәрбиелеу деп
есептеді және өзінің іс-тәжірибесінде бұл ойын жүзеге асырды.
«Баланы қоғамға пайда ... ... ... ... ... ... етіп тәрбиелеу үшін,- деп жазды С.Көбеев,- оның санасына
сәби кезінен-ақ еңбек ... ... ... ... ... ... ... және қандай істі болса да шын ... және ... ... ... ой еңбегі мен дене еңбегінің алмасып отыруына да көп көңіл бөлді.Ол
ой еңбегінен кейін дене еңбегімен шұғылдану жанға жайлы ғана ... ол ... ... деп ... ... ... әдістері мен ескі мектептердегі құр жаттауды
қатты сынады.Ол сабақ берудегі озат дидактикалық принциптерді, методтар ... ... ... ... және оны қорғады.Ол мұғалімнің де,
оқушының да жұмысын, ... ... ... деп ... ... ... жүйелілігін, көрнектілігін, оқытудың ұғымды да
шама жетрлік болуын, ... және ... ... ... ... ... беруде мұғалімнің жеке басының жас балаға әсері
ешқандай оқулықпен, ... ... ... ... ... ... ... ауыстыруға болмайтын тәрбиелік күш екенін ескертті.
«Оқытушы- мектептің тұлғасы,- деп жазды С.Көбеев,- ол ... ... ... ... ... жақсы болып
өсуін, мәдениетті,әдепті, сыпайы болуын, сол сияқты ... ... да ... ... қамтамасыз етуі керек»*
С.Көбеев адамның ең жақсы ... ... ... ... ... әділеттілік және жолдастық деп жазды.Ол халықты жас
балдырғандарды жолдастық, достық, татулық, әділеттік сияқты адамгершілік
қасиеттерге ... ... ... ескі ... ең жиянды жағы оның ... ... деп ... ... ... ... еңбекке
икемсіз, ең қарапайым өндіріс құралдарымен де ... ... ... ... ... ... ... ұштастыру, жас жеткіншектерге
политехникалық білім ... ... ... ... ... ... ... еңбекке дағдыландырғанда оны оймен алмастырып
отырса, өте тиімді болатынын көрсетті.
С.Көбеев балаларды мектеп арқылы тәрбиелеуді аса ... ... ... ... қатар, адамгершілік қасиеттерді де сіңіру қажет.Ол ... бар, ... ... ... адамның бір ерекше қасиеті сыпайыгершілік деп
жазды.
Мақтаншақтық – ол адмның дұшпаны, ол оны теріс ... ... ол ... ... ... қарапайым болуы керек, қанағат қыла білетін болу керек»*,-
дейді С.Көбеев.
С.Көбеев коммунистік моральдың негізгі ... ... ... ... деп ... ... морлаьдың көздейтін мақсаты не?» Ол – ... биік ... ... ... ... жас ... ... кішкене күнінен бастап, әуелі адамды қадірлейтін, адамды сыйлайтын
болып өсуі.Кішіпейілділік, сыпайылық, ... ... ... адамды
құрметтеу, адамдардың айтқанына көңіл қою, тыңдау, керек болған жағдайда
қолдан келген қадірінше адамға ... ... ... белгісі
болып табылады.Кеңес жастарының бір артықшылығы оларда осындай адамгершілік
қасиеттер мен ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудің әр түрлі жолдарын: ең алдымен, отбасыда,
мектепте және әдебиет ... ... ... дүниеге көзқарасын
және мінезін қалыптастыруда отбасының ролі аса зор екенін ... ... ... ... үшін ... ... ... болуы керек дейді.
Көбеев әрқашан оқушыларының бойына ... ... ... ... достығы рухында тәрбиеледі.Көбеев ... ... ... ... С.Көбеев өзінің творчестволық қызметінде бірден жазушы есебінде
емес, оқытушы есебінде көзге түсті.Қараңғы қазақ елінде алғаш мектеп ашып,
балаларға орысша ... ... ... оқытушылардың бірі Спандияр бұл
қызметте жүріп өзінің халық қызметіне ... ... ... ... тек бала ... ... ғана шұғылданбай,қазақ аулындағы орыс
мәдениетінің насихатшысы міндетін атқарды.Оның «Үлгілі тәржіме», «Үлгілі
бала» ... осы ... ... деп жазды өзінің монографиясында.
Балалардың оқуға деген ынтасын арттыру және оларды өздігінен жұмыс істей
білуге баулу, өтілген ... ... ... ... ету және ... ... түсінігіне, оқушыларға тиянақты білім берудің ең
қажетті ... ... ...... ... өсуіне, дамуына елеулі үлес ... ... ... ... ... ... енген өлеңдері мен
әңгімелері жас өспірімдердің күш-жігерін шыңдап, ... ... ... ... тату-тәтті ынтымаққа шақырған, баланың ішкі
дүниесіне, ой-санасына бірден әсер ... ... еді. ... ... те ... ... жұмысына байланыстыра отырып, соған қажет
болған ... ... ... ... ... ... дәрежесіне
көтерді.Сауатсыз қараңғы елдің мәдениетін көтеру үшін, алдымен білімнің
қайнар бұлағы болағн, ... да, ... да асыл ... ... ... ... соны сүюдің қажеттілігін Спандияр Көбеев балаларға
әрқашан, сабақ сайын айтып, ... ... деп ... ... ... ... ... – қазақ топырағында тұңғыш роман жазған көрнекті жазушы-
педагог.Оның «Қалың мал» (1913ж.) ... ... ... ... хал-жайы, жесір дауы, жер дауы, жастар өмірі, ойын-той салттарын
жазуы – бұл романның этнографиялық ... де ... ... ... ... құда ... қыз ... шілделік, ат жарысы, палуан күресі, қымыз-
мұрындық, көшу-қону, дөңасар, жолазық, көшазық, т.б. сол сияқты ... ... ... ... мирас болған салт-санасын айғақтайды.
Халықтың көкейкесті ой-арманын, тілегін бейнелеген, оның рухани ... ... сай ... ... ... ... ... «Қалың
мал», «Орындалған арман» шығармалары бізге, кейінгі ... ... ... ... ... ... ... да,
қымбат.Оқушылардың дүниеге келген материалистік көзқарасын қалыптастыруда,
өмір танытуда, бала ... ізгі ... ... егуде бұл
шығармалардың тәрбиелік мәні үлкен.
Кеңестік дәуірде Қазақстанда халық ағарту ісін дұрыс ... ... ... ... ... ... ... Көбеев тәжірибелі оқытушы
ретінде орыс тілін бастауыш, орталау орта мектептерде оқытудың методикасы
жөнінде де, ... ... ... мен формалары туралы да бағалы пікірлер
айтты.
Спандияр Көбеев – педагогикалық насихат жүргізу ... де ... ... ... педагог.Оның ойынша, қазақ қазақ балалары орысша оқу ... ... ана ... ... ашып, сонан соң орыс тілін оқуға көшу
абзал; оқудың сапалы болуы үшін ... ... ... ... ... сай ана ... кітаптары болуы қажет.Өйткені, мәдениетті
халықтардың бәрінде ... ... ана ... ... ... өз ... арнаулы кітаптары болмағандықтан, басқа тілдегі
кітаптарды оқып, оны жақсы ... ... ... ... ... өткізіп
жүрді, сондықтан Көбеев ана тілінде оқып, жазу міндетін тез арада орындауға
жұмылдырды.
Көбеев мұғалімдердің ... тыс үй ... беру ... ... ... қойып, үй тапсырмасын класс бойынша жалпы бере салмай, әр баланың
оқу ... ... ... түсіндіріп беру керек деген соны пікір
ұсынды.Сабақ үлгерімі төмен балаларға сөзбен әсер ... жеке ... ... ... ... ешуақытта да жекіріп, ұрсып, дене жазасын қолдануға
болмайды деген пікірінің маңызы зор.
Спандияр Көбеев ... ... ... ... ... саралады.Ол
оқушыларды сабақ оқуға ынталандыру, материалдарды біртіндеп күрделендіру;
балалардың ақыл-ойын, қиялын, дүниетанымын дамытып ... ... ... жас ... ... оның ... алатын нәрсесін оқыту
туралы пікірлерін зер сала ... ... ... ... дидактикалық ойларынан үлгі-
өнеге алғаны ... ... ... ... ... ... байланыстылығы,
беріктілігі туралы айтқан Я.А.Коменский пікіріне С.Көбеев қазақ балаларына
орыс тіл үйретуде ... ... ... ... ... ... ғылыми білім негіздерімен
қаруландыра отырып, оларда ... ... ... идеялылықты, моральдық саяси бейнені ... ... мен ... ... талабы қойып отырған міндеттерге
сәйкес дамытып, бағыттауға тиіс.
Көбеев кез келген сабақ оқушыларды ... ... ... ... әдіс-тәсілдерімен, оқу құралдарымен, ұйымдастырылуымен,
мұғалімнің жинақтылығымен, жалпы қарым-қатынаспен әсер ... ... ... ... жеке басының сипатын қалыптастырады.Сондықтан
мұғалімнің оқушыларға эмоциялық әсері жөнінде қамқорлық жасау, оның ... етуі ... ... ... ... оқу процесінің әрбір элементі
мен бөлімдерін идеялық-тәрбиелік міндеттермен ұштастыру сабақтың ең ... деп ... ... ... ... тапсырылған сабақ меңгерілмейінше және негізгі
ережелер мысалдар мен салыстырулар арқылы түсінікті ... ... ... алға ... ... деп ... орыс тілін бастауыш
мектептің балаларына үйреткенде көрнекі құралды жиі ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың білімін
дұрыс бағалау олардың келешегі үшін ерекше мәні бар ... ... ... ... ... ... орыс тілін оқытуда үнемі орыстың озық
педагогтары: К.К.Ушинский, Л.Н.Толстой, ... ... ... П.Ф. ... Н.В.Чехов т.б. дидактикалық, ... мен ... ... үлгі ала ... ... әдіс-
тәсілдерін де ұсынды.
Спандияр Көбеев орыс тілін қазақ мектептерінде оқыту ... ... жас ... үшін өте бағалы.Ұлы орыс тілін ... ... ... Көбеев пікірінің маңызы зор.
С.Көбеев үш бірдей революцияны басынан кешіріп, 1914-1918 ж. арасындағы
империалистік соғыстың, 1916 ж. ... ... ... ... ол бұл ... әлеуметтік өмірге белсенді түрде ... ... ... ХХ ... ... ... ... қалыптаса
бастады.Бірақ бұл интелегенция сан жағынан аз, дүниеге көзқарасы да ... ... ... ... ... ... мен қазақ
халқының экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірінің артта қалуы ... ... әсер ... қалмайды.С.Көбеев те осы дәуірде
қоғам өмірін таптық тұрғыдан бағаламай, ... жеке ... ... ... ... ... ... өз ішіндегі әлеуметтік,
қоғамдық болмыстың сырын жете талдап ашу ... ... бұл ... тоқырау негізінен экономикасы артта
қалған, мәдениеті төмен, өнер-білімнен кенже, қараңғы елден ... ... ... тап ... ғылыми тұрғыдан
талдап, түсіну дәрежесіне жетіспегендігінің кепілі іспетті.
Спандияр Көбеев творчествосы қазақ орта ... ... ... ... ... факультетінде оқытылады.Оның «Қалың мал» романы
осы күнге дейін өзінің маңызын ... ... жыл ... ... деген редакциялық мақаласында «Социалистік
Қазақстан» газеті: «Өзінің педагогикалық және ... ... ... ... ... ... мектептерінің құрылысына тәжірибелі педагог
және совет педагогика ғылымының озат идеясын насихаттаушы ретінде қатысып
келеді және ... ... ... ... қазақ мектептері сияқты
көптеген мектептерді ... ... және ... ... шебері ол, сонымен бірге ... ... ... және ... ... орыс ... оқыту мәселелері
жөніндегі бірқатар мақалалармен де белгілі.С.Көбеев революциядан бұрынғы
дәуірдегі қазақтың ... ... ... және ... ... саналады, қазақ мектебінің тарихынан ... ... деп ... ... ... ... ... қазақ совет мектебін дамытудағы
ролін «Қазақ әдебиеті» газеті де жоғары бағалады.С.Көбеев ... ... үшін ... ... ... ... бірі, сондықтан оның қазақ
мектебі үшін ... ... ... озат ... ... ... оның оқулықтарынан жас
ұрпақтар оқып, білім алды; дүние таныды.Үнемі ауыл ... орыс ... бола ... ол қазақтың ұлт мектебін құоу. Оны ... ... зор ... сіңірді, педагогтық еңбектің ірі шебері, советтік
педагогика ғылымының ... ... ... ... ... ұлы С.Көбеев республиканың қоғамдық-саяси өміріне де белсене қатысты*.
Қазақстандағы халық ағарту ісін ... ... ... ... ... ... ат салысады.Қостанай облысына қарайтын қарқын,
Құмтөбе, қамыстыкөл, ... ... т.б. ... ... мектеп үйлерін
салғызып, бастауыш мектептердің ашылуына еңбек ... ...... ... ... және ... ... бірлікте қарап, коммунизм идеяларын қазақ ... алғы ... ... ... ... және ... саяси
жұмыстарды пәрменді түрде жүргізіп отырды.
Әрбір адамның тарихи маңызы олардың Отанға ... ... ... ... оның партиоттық күшімен айқындалады.Ендеше, Спандияр
Көбеев барлық саналы өмірін халық бақыты үшін, ... ... ... ... алуы үшін ... елдердің қатарына қосу үшін
арнаған ... ... оның ... ... ... ұзақ ... ... кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге.
Көбеевтің педагогикалық пікірлері ... ... ... ... ... т.б. педагогикалық идеялармен
орайлас,үндес келеді.Ол – ... ... ... ... ерен еткен жаңашыл педагог.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жанша Досмұхамедов10 бет
Міржақып Дулатұлы24 бет
Уәлихан Омарұлы - публицист55 бет
ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХғасырдың басындағы қазақ ұлт - зиялыларының қалыптасуы22 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
Спандиар көбеев4 бет
Спандияр Көбеев6 бет
Спандияр Көбеев өмірі11 бет
ХХ ғасыр басындағы аударма23 бет
Алаш партиясының құрылуы мен мақсаты7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь