Қарахандар әулетi

Қарахандар әулетi 10-ғасырдың орта шенiнде қалыптасты. 12-ғасырдың басында ыдырай бастады. Олардың территориясы қазiргi Шинжаң өлкесi мен Жетiсу өңiрiн және Мауараннахрды (қос өзен аралығын) қамтыды. Қарахандар елiнiң екi орталығы болды. Оның бiрi Шу өзенi бойындағы Баласағұн қаласында, ендi бiрi Қашқар қаласында едi.
Қарахандар әулетiнiң шығу тегi мен бастапқы кезеңi жөнiнде нақтылы жазба дерек жоқтың қасы. Бұл туралы тарихшылар арасында алуан түрлi пiкiрлер айтылған. Олардың едәуiр бөлегi қарахандар әулетiнiң тегi ұйғырлар арасынан шыққан десе, ендi бiр бөлегi қарлықтар арасынан шықкан дейдi. Кейбiрi қарахандар хандығын ұйғырлар мен қарлықтар бiрлесiп құрған десе, тағы бiрi яғмалар мен шығылдар бiрлесiп құрған дейдi.
        
        ҚАРАХАНДАР ӘУЛЕТI
Қарахандар әулетi 10-ғасырдың орта шенiнде қалыптасты. 12-ғасырдың
басында ыдырай бастады. Олардың территориясы қазiргi ... ... ... ... және ... (қос өзен ... ... Қарахандар
елiнiң екi орталығы болды. Оның бiрi Шу өзенi ... ... ендi бiрi ... қаласында едi.
Қарахандар әулетiнiң шығу тегi мен бастапқы кезеңi ... ... ... ... ... Бұл ... тарихшылар арасында ... ... ... Олардың едәуiр бөлегi қарахандар әулетiнiң тегi
ұйғырлар арасынан ... ... ендi бiр ... ... ... шықкан
дейдi. Кейбiрi ... ... ... мен ... ... ... тағы бiрi яғмалар мен шығылдар бiрлесiп құрған ... ... ... түрiктiң ашына тайпасынан шыққан деушiлер де
бар. ... ... ... шығу тегi ... ... бес ... айтылып келедi. Бұлардың бәрi қарахан мемлекетiн билеген әулеттiң
шығу тегi туралы пiкiрлер. Қарахандар әулетi билеген ... ... ... ... күрделi едi. Бұл ұлан-байтақ өңiрдi Гың Шымын
«Қараханилар ... ... ... ... ... 2-сан, 1982 ж
қамтыған елде жоғарыда айтылған ұйғыр, қарлық, яғма. шығыл ... да ... ... ... Қараханилар мемлекетiнiң құрамына кiрген
бiзге мәлiм тайпалар: үйсiндер, қаңлылар, дулұлар (дулаттар), телi, қыр-
ғыз, қыпшақ, арғұ ... ... ... ... ... салғыр, бектелi,
баяндұз, балт және ... ... ... мемлекетiнiң негiзгi
халқы: ұйғыр, қазақ, қыр-ғыз, өзбек, оғыз ұлттары едi. ... ... ... ... ... ... иран тiлдес ха-
лықтар^ да болған. Оның қарамағындағы ұлыстар мен ха-лықтардың әрқайсысы
өзiне тән өңiрлердеЧэаз ... ... ... ... ... берген,
қарахандар әулетi оларды жергiлiктi басшылар арқылы билеген.
Қарахандар әулетiнiң бастапқы кезеңi жөнiнде Совет Одағындағы зерттеушiлер
көбiнесе Бартольдтiң пiкiрiн не-гiзге ... ... ... ... ... шысы, Исфинджапты билеушi Бiлге Қул Қадыр хан қаған атағын
қйбылдап, жоғарғы өкiметтi -алуға қақысы ... ... Нак ... ... ... ба-ғындырды. Бiлге Қүл Қадыр хан өлгеннен
кейiн қағанат-тағы билiк ушiн ... ... екi ... ... ... Арслан хан Баласағунды, ал Оғұлшақ Қадыр хан Таразды
билей ... ... ... Ибн ... ... ... ... Огұлшақ аз уакытқа Қашқарға баруға мәжбүр болса керек. ... ол ... ... ... жасады1. Оғұлшақтың
немере iнiсi Сатұқ Боғыра ханды (915—955) Қарахан әулетiнiң негiзiн салушы
деп ... ... ... ... ... пайдалана
отырып, Сатуқ Боғыра хан ... ... ... оны талқан-дады. Сөйтiп
Тараз бен Қашқарды бағындырды. 942-жылы ол Баласағұнды билеушiнi ... ... ... ~деп ... тарихы
осыуақыттан басталды3. Жұңго жылнамаларының осы дәуiрге тән жаз-баларында
бұл iрi оқиға женiнде нақтылы дерек кездес-пейдi.
^ Қарахандар ... ... ... ... ... хан қайтыс болған соң
орнына баласы Мұса отырды. Ол 960 жылы ... дiнiн ... ... дiнi деп ... Мұса ... болған соң орнына баласы Эли
'«Қазақ ССР тарихы», ... ... ... ... В. ... ... ... дәуiрiндегi Турқiстан»,
армалар, 1-том, 315-бет. I96Я
—«рi^iид ^таҢГШI ... ... ... 1963.
Қазақ ССР тарихы, 2-том, 15-бет, Алматы, 1983.
144
4 !)слан хан отырды. Оның еишiсiне тигом ... ... i->i ... ... Әлi Арслан хан жоғары қаған атағын ... ... ... ... есептелдi. Сатұқ Боғыра ханның екiншi ұлы Сүлеймен
Iлектiң баласы Хасен Бокыра хан ... ... ... ... ... ... ... болды. Сатуқ Боғыраның екi
немересi: Эли ... мен ... ... ... ханның
ұрпақтары будан былайғы жерле карахандар ... екi ... ... ... ... ... ... он жылын-да ... ... ... соғыс жорығына аттанды. 990-жылы ... ... хан ... қарахан әскерлерi Исфинджапты, 992-жылы сама-
нилардың астанасы Бухараны алды. 999-жылы қарахан билеушiсi ... ... ... ... ... ... 1005-жылы Мауараннахр
бiржолата қарахандар-дыц қолына өттi. Бүрынгы ... ... ... жер мен елдi ... мен ... ... аллы.
Олардың арасындағы бөлiстiң шекарасы ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы
билеушiсiнiң қурметтi атағы «Арслан (арс-т;iii) және ... ... ... айрылды. Зерттеушiлер-дii; айтуынша, Арслан ханның ... ... ал ... ... ... яғма ... ... -Арслан шығылдардың, ал ... ... ... ... Әйгiлi ғалым Притсактың айтуынша, Арслан қарахан
ең ... ... ... ... Оның ... ... ал Боғыра ... ... ... ... ... ... Таразда, одан соң ... ... ... ... өлсе, оның орнына Боғыра ... ... ... ... ... болған1.
Қарахандар әулетiнiң жоғарғы билеушiсi саналған Арслан хан ... ... ... өзiне Қашқар мен Баласағунды алып қалып,
басқа қалалар мен аймақтарды ... мен ... ... ... араб ... Ибн Әл-Асыр былай баяндайды: «Баласағунның және
түрiктер ... ... ... ... ... Бул ... (аға-iнi,
балаларына және басқа өзiне бағынышты туыстарына) қалаларды бөлiп ... ... * ... ... шилу», Шинжац қопiмОыi; i'ы;iымы»,
2-сан, 1982,
145
нiң туысы Арслан тегiнге көптеген ... ... ... ... ханға Тараз
бен Исфинджапты бердi, ағасы- Тока ханға Ферғананы түгелдей ... ... ... ... Самарқанды және басқаларын бердi, өзi Қашкар мен
Баласағұнды қанағат тұтты»'.
10-ғасырдың ақырында қарақандар ... екi ... ... Эли ... ... мен ... (һарұң) Боғыра ханның ұрпақтары бiрi-бiрiмен
қырқысып келген едi. 11-ғасырдың ... ... бұл одан ... ... ... ... ... екi қаған-дыққа — Шығыс
қағандығы және ... ... ... ... қағандықтың территориясы Жетiсу еңiрi мен Қашқар, Хотан аймақтарын
және Ферғананың бiр ... ... Оның ... ... солтүстiк шекарасы
Күшардың оңтүстiгiне жеттi.
Шығыс қағандықтың ... Шу ... ... ... ... ... ... Боғыра хандығының саяси орталығы ... ... ... ... Мауараннхрды және Ферғананың батыс белегiн
қамтыды. Олардың астанасы алғашында Үзкент, одан соң ... ... ... ... екi ... ... ... де олардың
арасындағы талас-тартыс толастамады, ... қан ... ... , ... ... ... ... ақсүйектер арасында да таққа таласқан ырың-
жырың үдей ... ... өзi ... ... мейлiн-ше құлдыратты. Осы
алауыздықтарды пайдаланған Селжұқ сұлтандары Қараханды өзiне тәуелдi етуге
ұмтылды.
Қарахандар әулетiнiң өқiмет билiгi ұшiн ... iшкi ... ... ... ... ... ... Яған тегiн Мұхаммед Боғыра хан өзiнiң
ағасы Арслан ханның иелiгiне шабуыл жасап, оны ... ... ... өзi
де қаскөйлiкке тап болып, у берiп өлтiрiлдi. Бү-дан соң үкiмет ... ... ... ... ... өттi; Ол да ұзақ ... сүре ... Ханды билеген Инал тегiнге қарсы соғыста қаза тапты. Бұл оқиiа-дан
кейiн Қадырхан Жүсiптiң ... ... хан мен ... хан ... Шығыс
қағандықты он бес жыл (1059—1074) биледi. Олардың тұсында Ферғана ... ... ... ал екi ... ... ... бойымен өттi2. Ендi өкiмет билегi я
Ибн Әл-Асыр, 9-том, 356-бет. 'В. В. Бартольд «Жетiсу тарихының очерктсрi».
146
Боғыра хан һарұнның (1074—1102) қолына көштi, ол ... ... ... биледi.
Осы кезде мейлiнше кушейген Селжұқ мемлекетi қара-хандарға ... ... ... ... (1072—1092) жер қайыскан
әскерiн бастап 1089-жылы ... ... ... ... ... ... қағандықтың астанасы Самарқант қаласын
жаулап алды, одан соң ... ... ... Оларды
тойтаруға шарасыз қалған Боғыра хан өзiн Мәлiк ... ... деп ... ... болды. Сөйтiп, ... ... ... ... ... ... Селжуқ султандары Қарахан елiн
тiкелей меңгерген жоқ, тек қараханилар әулетi му-шелерiнен өздерiне ... ... сана ... Нақ осы ... ... ... қаласын
қоршап, Богыра хан һарунды тутқынга алды, бiрақ Атбашты ... ... ... ... ... ... ... Мәлiк Шах ... ... ... ... Боғырахан һарұн қайтыс болды, одан соң Тараз бен ... ... ... ... ... Орта Азияға жургiзген
устемдiгiне қарсы аттанып, Мауараннахрды қайтарып алды, онан соң ... ... ... ... ... ... Термез тубiндегi шайқаста
жеңiлiске ұшырап, тұтқынга тусiп жазаланды^Бұдан кейiн, ... ... ... қараханилар әулетiнен Тапғаш ханның шөбересi Арслан ханды
(1102—1130) ... ... етiп ... Арслан хан
тәуелсiз саясат жургiзуге ұмтылды, өзiнiң баласын ... ... ... ... ... ... болған феодал-шонжарлар қастандық жасап,
Насырды өлтiрдi. Ендi Арслан хан көмекке ... ... ... ... ... Мауар-аннахрға басып кiрiп, 1130-жылы
қараханилардып орталығы Самарқант ... ... ... Бұл ... ... хан
ауыр науқас устiнде едi. Ұзамай Балқыда қайтыс болды. 12-ғасырдың басында
Иелұй Дашы ... ... ... әскерлерi қараханилар әулетiнiң
шығыс иелiгiндегi өңiрдi ... ... ... ... ... ... әулетi мемлекет ретiнде өмiр су-руде н
қалып, ыдырады. «1212-жылы ... ... ... IО-том, 239—240-беттер.
147
соңғы өкiлi — Қылыш Арслан Ибн ... ... шаһы ... ... Орта Азия ... iрi ... мемлекет болды,
қарахандардың ең жоғары ... ... деп ... ... әулетi
өздерiн «тәбғач>> хан деп атаған. Тәбғач ... ... сөз, ... ... ... хан» және ... хан» деп аталды. Қарахандар қоластындағы
ұлестiк жерлердi билеуiмi iлек хандар қағанның жер-жердегi өкiл әкiмдерi
едi. ... ... ... болатын. Жоғары лауазымдардың бiр турi теғiн
(Арслан тегiн, Боғыра тегiн) деп атаЛ/ш. Бұлардын тыс, ұга, ... ... ... (кун ... атағын алған билеушiлер болды.
Хан сарайында (қаршыларда) ханға ең жақын адам уәзiрлер едi. Бүқiл елдiң
әскери, ... және ... ... ... ... иелерi
бұғұрұш, абғұ, түксин сияқты ұш ... ... Хан ... (мәнсаптылардьiң) белгiлi штаты болды. Мұндай мәнсаптар:
субаш (әскери қолбасы), бек^ұлұғха-жип (бас ... ... ... ... ... баш ... күзетiнiң бастыгы), хорұқчьГЧесiк
қорушы), ағчы (қазынашы), аспаз, тағы баСқалар болды. Қарахан мемлеқетiнде
қалалар мен ... ... ... ... ... ... — саһип-барида, алым-салық жинаушы бастықтар мұстауфа деп iлды./
Көшпелi және ... ... мал ... мен ... ... ... отырықшы, қалалы орындардан өзгешелеу болды. Бұл аймақтардаi
ы халықтар ру-тайпа бастықтары арқылы ... ... ... ... ... мен ... бағын-дырылып отырды.
Қарахандар дәуiрiнде егiншiлiк, мал шаруашылығы, ... және ... ... экономикасы мейлiнше дамыды. Бұрынғы қалалар көркейiп, жаңа
қалалар жа-рыққа шықты. Қала мәдениетi өркен жайды. Сол заман-ның авторлары
Тараз ... ... ... ... ... дүние жұзi
саудагерлерi үшiн қен ... деп ... ... ... ақша ... дами ... Тiптi жеке қалалардың өз ақ-шалары
болды. Арыс өзенiнiң орта саласынан ... ... ... ... ... 2«Қазақ ССР тарихы», I-том,
79-бет, Алматы, 1959.
148
қараханилар заманының бiр ... ... ... ... ... ... Магия-iiың, Бұхараның, Қоженттiң, Шаштын
(Ташкенттiн), Қгiнi-iчардың жәпе басқа қалалардыц құйкан ... ... ... ... ... ... ... тамаша табыстарға
жетiстi. Жетiсу аңiрi мен Сырда-рия алқабында сақталған Айша ... ... ... ... ... қаласындағы (қазiрғi
Жамоыл қаласындағы) Әулие ата ... ... ... ... кумбезi,
Сырлытам, Талас өзенiндеғi Тас көпiр, Тараз мон-шасындағы су ... ... сан ... ... ... ... ... өзык улгiлерi саналады.
'Қараханилар дәуiрiнде ғылым, мәдениет ... ... ... ... Бұл мәдениеттiң батыс ие-лiктегi басты орталығы Самарқан қаласы
мен Бұхара қаласы болды. Бұл екi қала ... ... ... мәдениетiнiң өр-
бiген орындарының бiрi болып келген едi. iШығыс иелiк-теғi негiзғi ... ... мен ... ... ... ... қаласы ерте кезде будда,
манихай мәдениетiнiң орталығы болған едi. Қараханилар заманында ... ... ... ... дәуiрiнде, Орта Азияда жасаушы туркi тiл-дес халықтардың
мәдениетi марқаланып, дами тустi. Бу:i ... ... ... ... луғат
ат-турiк>> «Туркi тiл-дерi сөздiғi» және «Құтадғу бiлiк» (Қутты ... ... биiк ... ... ... ... ат-түрiк» еңбегi 1072—1072-жылдары жа-зылған. Оның авторы ... ... ... ... ... уш ... iрi ... Мунда
печенег, қыпшақ, оғыз, иемак, башқұрт, басмыл, қай, япгу. татар, қырғыз,
шығыл, тохси, яғма, ығырақ, ... ... ... ... ... ... ... суар сияқты жиырма үш тайпаның тiлi ... ... ... Ол ... тiлдерiнiң түңғыш реткi толық создiгi, сондай-ақ туркi
тiлдес ... ... ... тiлi. ... ... ... ... саясаты. шаруашылығы -мен мәдениетi
жайындағы ... ... ... ғылым ... ... едi. Шу ... ... ... ... ... Жусiп Баласағұни 1069-жылы жазған «Құтты бiлiк» дастаны сексен
бес ... алты мың бес жүз ... ... оның сыртында 124
бәйiт қосымшасы бар, бул әдет-тегi өсиеттiқ ... ... ... пен ... мен ... ... сан-салалы бiлiмдердi қамтыған терең философия
-лық шығарма. «Құтадғу бiлiк» дастаны ... бай, тiлi ... ... ... ... бiрi, сондай-ақ қараханилар
заманында гүлденген көне мә-дениет куәлiп болып ... 200 ... өмiр ... қараханилар мем-лекетi территоригясының
бiр қанаты қазақ халқы қо-ныстанған жердiң ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы халық-тардың бiрi
болды. Бұл ... ... ... ... және ... ... дiни
нанымына және этникалық бiрiгуiне терең ... ... ... ... ... ... рөл атқарды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батырұлы Қайып хан және оның әулетінің тарихы (1745-1860 жж.)51 бет
Мин әулетінің билікке келуі67 бет
Х–XII ғасырлардағы Қарахандар мемлекетінің мәдени мұрасы53 бет
Шыңғысханның алтын әулеті21 бет
Қарахандар дәуіріндегі ғалымдар және олардың еңбектерінің тарихи маңызы мен мәні45 бет
Әуенімен әйгілі әбілқайыр әулеті14 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Жалайыр Қосымұлы Қадырғали (1530-1605)8 бет
Жүсіп Баласағүни4 бет
Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь