Тіл, рух туралы түсініктеме

І. АННОТАЦИЯ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4

ІІ. КІРІСПЕ

2.1. Тіл, рух туралы түсініктеме ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5.6

ІІІ. ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ КӨКЕЙТЕСТІЛІГІ ... ... ... 7

ІҮ. ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ

4.1. Қазақ тарихының қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... 8.9
4.2. Қазақ жазуының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
4.3. «Алып Ер Тоңға» (Афрасиаб) жыры ... ... ... ... ... ... ... ... ..11.12
4.4. Қазақ тілінің жаңа кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12.19

Ү. ҚОРЫТЫНДЫ

5.1. Жаһандану кезіндегі тіл мен рухтың байланысы ... ... ... 20

ҮІ. ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
Ұлттық рух – ұлтты топтастыратын нақтылы да, белсенді күш. Әрбір ұлт өз алдында нақты мақсат қойғанда ғана оң нәтижеге келеді.
Ұлттық рухтың алуан түрлі астарлары мен бөлшектері бар. Солардың қатарынан ең маңыздылары: тіл, діл, дін. Өз тілін жете меңгермеген, өзгеден ерекшелейтін ділінен хабары жоқ, жүрегінде иманы болмаған жанда бас көтерер рухтың болуы екі талай.
Ұлттық рух дегеніміз өзінің кемшіліктерін, қорқыныштарын, өзін-өзі жеңіп шыққан халық батырларының халқы үшін ерлікке, тәуекелге бастайтын асқақтаған еркі.
Ұлт рухын сақтау – сол ұлттың абыройлы парызы. Рухын сақтаған ел өміршең болады. Ұлт та, ұлттың рухы да ең әуелі тіл арқылы танылады. Тілін сақтай алған ел өзін, өзінің ертеңі мен болашағын қамтамасыз ете алады. Сондықтан бұл мәселелер туралы айтқанда, сана төрінен орын алар ең киелі ұғым – тіл. Тілдің мемлекеттік мәртебесін сөз жүзінде ғана емес, іс жүзінде қамтамасыз ету – сол тілді «мемлекеттік тіл» деп жариялаған, мойындаған елдің міндеті.
1. Тіл және қоғам. 2004-№2. 12-15 б.
2. Жас қазақ үні. 2005-19-12желтоқсан
3. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. Алматы. Санат баспасы. 1998ж. 3-54б
4. Келімбетов Н. Көркем дәстүр жалғастығы. Астана-2000ж. 5-38б.
5. Иембердиев Қ., Тіл мәртебесі – ел мәртебесі,Тараз-2003, 3-54б.
6. Исаев Б.,Ұрпақтар бірлігі – ұлы күш, Алматы 1999, 49-52; 75-83б.
7. Қыраубайқызы А. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы. Мектеп баспасы. 2002ж. 11-13б.
8. Шаханов М.. Эверестке шығу. Алматы. Атамұра баспасы 2003ж.44-49б.
9. Негимов С. Шешендік өнер. Алматы. Ана тілі баспасы. 1997ж. 100-154б.
10. Көмекова Р. Ұлт туралы ойлағанда. Алматы. Шартарап баспасы. 1998ж. 5-129б.
11. Жолдасбеков М. Асыл сөздің атасы //Зерттеулер// Алматы. Білім баспасы. 1996ж. 299-300б.
        
        МАЗМҰНЫ
І.
АННОТАЦИЯ...................................................................
............. 3-4
ІІ. КІРІСПЕ
2.1. Тіл, рух туралы
түсініктеме..................................................5-6
ІІІ. Зерттеу жұмысының көкейтестілігі ............7
ІҮ. ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... «Алып Ер Тоңға» (Афрасиаб)
жыры..................................11-12
4.4. Қазақ тілінің жаңа
кезеңі......................................................12-19
Ү. ҚОРЫТЫНДЫ
5.1. Жаһандану кезіндегі тіл мен рухтың байланысы............20
ҮІ. ... ... Тіл, рух ... ... рух – ... топтастыратын нақтылы да, белсенді күш. Әрбір ... ... ... ... ... ғана оң ... келеді.
Ұлттық рухтың алуан түрлі астарлары мен ... бар. ... ең ... тіл, діл, дін. Өз тілін жете меңгермеген, ... ... ... жоқ, жүрегінде иманы болмаған ... ... ... ... екі ... рух ... өзінің кемшіліктерін, қорқыныштарын, ... ... ... батырларының халқы үшін ерлікке, тәуекелге бастайтын
асқақтаған ... ... ... – сол ... ... ... ... сақтаған ел
өміршең болады. Ұлт та, ұлттың рухы да ең әуелі тіл арқылы ... ... ... ел ... ... ертеңі мен болашағын қамтамасыз ете алады.
Сондықтан бұл мәселелер туралы айтқанда, сана төрінен орын алар ең ... – тіл. ... ... ... сөз ... ғана ... іс жүзінде
қамтамасыз ету – сол тілді «мемлекеттік тіл» деп жариялаған, мойындаған
елдің міндеті.
Қазіргі кезде қазақ ... ... сөз ... Осы он бес ... ... алмай отыруымыздың басты себебі ұлттық рухымыздың көтеріле
алмай отырғанынан болса керек. Абай ... ... ... даму ... ... Абайдың айтуынша, біз дүниеге келген уақытша тән емес,
мәңгілік келген жанбыз. Ал, ... ... ... рух болғандықтан, оның
мекені де рухани әлем екендігін айтқан ... рух ...... ... ... білімділіктің, дарындылықтың ең жоғарғы қосындысы.
Сонымен қатар ана тілі де адам ... ... ... ... ... Ол ... ар-намысы, жанының нәрі. Тіл болмаса, халық та жойылады.
Сондықтан А.Байтұрсынов: «Сөзі жоғалған ... өзі де ... - деп ... Ана ... ... баршаға парыз, ана тілін дамыту ұрпаққа парыз.
Түріктанушылар өткен ғасырда түркі ... ... ең ... әрі ... ... ана тіліміз - қазақ тілі деген.
Бүгінгі күнде рухани дүниенің түрі осы заманға сай әдістермен әлемдік
деңгейде жасалып, мазмұны, рухы нағыз ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіз халыққа дем ... ... күш. ... күні ... ұлтының рухын қорғаушылар, ұлтын
жақсы көрушілер, ұлтының кейпін, бейнесін, ... ... ... ... ... ... ... жек көрмей, сыйлай отырып, өз ұлтына тірек
болатын азаматтар ... ... яғни ... ... ... сақтап қалу үшін аянбай қызмет ету біздің ата ... ... ... ... ... борышымыз.
Ездігіңе шыдамаймын, тарт ары,
Қайда барсаң мөлтең қағып,
Тұратұғын қорланып.
Бір адамда, бір халықта, бір ... шарт – болу ... ... өр ... ... ... ... рухын биік ұстап, салы суға кетіп,
еңсесін түсірмеген, ар-намысына жалау ілдірген халықпыз
Рухани өмірімізде қазақ елін мазасыздандыратын нәрсе – ... ... ... жаяр ... ... тірер тұғыры – мемлекеттік тіл.
Тіл-адам болмысының айнасы. Сөз арқылы адамның ... ... ... ... ... ... ... саналы әрекетінің
құралы: оның өнерлі, білімді, ... ... ... тіл ... ... Тіл -өте ... көп ... сан сапалы құбылыс. Ең алдымен,
ол белгілі бір ... ... ...... ... ... асыру үшін
табиғи жолмен пайда болған өзіндік ерекше көне таңбалар ... Тіл ... бір ... ... ... ... іске ... оны одан әрі
дамытушы, ерік – жігерін, сезімін білдіруші, мәдени – ... ...... жеткізуші құрал.
Тілдің нақты бір «ұлттың, халықтың тілі» және «жалпы адамзат тілі»
деген ұғымдар бар. «Адамзат ... ... ... тілі» деген
ұғымды қарама қарсы қоюға болады. Тілдің сондай-ақ ым ... ... ... тілі ... тағы ... ұғым – ... және олардың әр қайсысының
өз ішіне қамтитын өзіндік мазмұн – мағыналары ... ... ... ... ... ... ... өзіндік даму барысында ру тілі, тайпа
тілі, ұлт тілі, ұлттық ... тіл ... ... кешіреді. «Тіл»
дегеннен, сонымен қатар адамдардың өмірінің әр саласындағы ... де ... ... ... тіл, ауызекі сөйлеу тілі, газет тілі,
көркем әдебиет тілі тағы ... Бұл ... ... ... және ... ... солармен бір мәнде қолданылады.
Тіл – ұлттың өмір сүруінің бірінші шарты. ... тіл ... ... ... ... ... ... айнадай анық көрініп тұрады. Қазақ
тілінде қазақтың сайран даласы, біресе, құйындай екпінді тарихы, сар ... ... ... ... саспайтын, сабырлы мінезі - бәрі көрініп
тұр. Қазақтың сар даласы кең, тілі де бай. Осы ... ... ... ... ... бай, оралымды тіл жоқ.
Анасын қадірлемеу қандай хайуандық ... ана тілі ... ... ... ... ... тілім – бабам тілім, қасиетім, қанатым,
Ғұмыр бойы бас иетін ар-ожданым, санатым,
Мың азаптан, мың тозақтан еңсе бүкпей өтіп ... ... ... ... ... шақта белсенді боп шетінен,
Жойылуға бет алдың ба ұлы жердің бетінен?
Мына мүшкіл халің бүгін ұлт намысын қорлаған
Тіпті ... ... де ... жеру ... Мұхтар Шаханов айтқандай қазіргі кезде ана тілімізді шұбарлатып, орысша
сөйлейтін азаматтар көп ... ... ... ... қалыптасу тарихы
Қазақ тілінің қалыптасу тарихы, түркі тілдерінің негізгі бір ... ... сақ, ... және ... тайпаларынан басталады. Орта
ғасырларда, бірнеше феодалдық мемлекеттердің ресми тілі болып ... ... ... ... тілі ... ... ... тобына жатады. Қазақтар ежелгі
заманда руна жазбасын қолданған. 1912 ... ... ... араб ... ал 1930 ... 1940 ... дейін латын жазу таңбасына көшірілді.
1940 ... ... ... ... ... жазу ... ... келеміз.
Өткен тарихымызға көз жүгіртсек, кезінде қазақ халқын социализм
сатысына ... ... ... ... 1926 жылы Кіші ... 1928
жылы Ұлы тәркілеу елімізде өзінің қара ... ... ... ... өрт ... ... «Кіші Қазан» орнатуы, қазақ ауылына
мүйіз бен тұяқ салығын салу, таптық жікке мойынсұндыру – ... ... ... ... ... уығын сындырды. Сайып
келгенде, жергілікті қазақтар өзінің ... даму ... ... ... ... күйгелек, жалтақ мінезге көшкендігі де
жасырын емес.
Қазақ тілі – ... ... бар ... ... даму ... ... ... өткені, қай бағытқа
қарай бет бұрғаны, әлемдік мәдениетпен қандай ... ... ... ... ... тілдік деректерімен салыстыру ... ... ... ... болып табылатын аса маңызды тарихи жазба
мұралары негізінен үш дәуірге бөлінеді:
1. Көне ... ... (ІІІ, ... ... ... мың ... екі мың ... көне түркі жазуымен тасқа жазылған жазба дүниелердің
түркітану, ... ... ... ... ... ... ... Ү-ҮІІІ ғасырлардағы Талас, Орхон-Енисей жазба
ескерткіштері түркі мәдениетінің биік деңгейде болғанын ... ... ... жататын жазба мұраларға түркі ... ел ... ... мен ел ... ... қаған, Тоныкөк, Күлтегін, Мойынчордың басына қойылған
ескерткіштегі ... ... ... ... қазіргі түркі тілінде, оның ішінде ... ... ... сөз, ... ... аспан денелері, кісі
есімдері тәрізді ономастикалық атаулар молынан ұшырасады.
2. Орта ... ... Бұл ... екі ... ... ... және
Алтын Орда кезеңі.
Қараханид кезеңі. Аталмыш кезеңдерде араб мәдениеттің көш ... ... мен ... ... пен ... ізгілік пен даналықтың
өрістеуіне жол ашып, соны серпін береді. Ғылымның жаратылыстану, медицина,
философия, т.б. салалары ... ... Әлем ... ... ... ... мен ... трактаттар дүниеге келді.
Отырардан шыққан отандасымыз ғұлама ғалым әл-Фараби ғылымның жарық ... ... мен ... байланысты бұл кезеңнің ерекшеліктерін
сипаттайтын ... ... ... ... «Құтадғу білік» («Құтты
білік») поэмасы, Махмұт Қашқаридың «Диуани лұғати-ат-түрік» («Түркі сөзінің
жинағы») түркі ... ... ... ... ... «һибит-уль-
хакаик»(«Ақиқат сыйы») атты еңбегі, Қожа Ахмет Йасауидің «Диуани хикмет»
(«Даналық кітабы») атты ... ... ... ... бұл кезең Х-ХІІ
ғасырларды қамтиды.
Алтын Орда кезеңі. Аталмыш ... ... ... ... ... ... ... «Хұсрау-Шырыны», Сайф Сарайидың
«Гүлстанбит түркиі» («Түрік ... ... ... ... ... жазбаларының бірі – «Кодекс куманикус» сөздігі жатады. Бұл
кезең мерзімдік ... ... ... ... ... ... ... ХҮ-ХІХ ғасырлардағы қазақ жыраулары
мен ақындарының сөз байлығы мен тіл ... ... әсер ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы араб әліпбиіне
негізделген ескіше жазба ... ... игі ... ... ... ... ... қазақтың ескі жазба тілі ХХ ғасырдың басына дейін
қолданылып келеді де, ... ... ... ... ... кетті.
2. Жаңа түркі дәуірі – ХҮ ғасырдан қазірге дейін. Жаңа ... ... ... ... ... ... этностары тайпалық
одақтар мен ру-тайпалық ... ... ... ... байланысты халық, ұлт болып қалыптаса бастады. Осы
кезеңнің өзінде – ақ қазақ тілінің халық, ұлт тілі ... ... ... ... ... ... күллі қазақ ру-тайпаларының
бәріне ортақ сөздік қоры мен сөздік құрамы, ... ... ... ... болады.
Жаңа дәуірдің бастапқы кезеңінде қазақ қоғамында араб жазуы қолданыла
бастады. Жазу-сызудың бұл түрі Орта түркі дәуіріндегі, Алтын Орда ... ... ... ... ... ... және сол ... емле
үлгісімен жазылды. Яғни халық тілінің, ... ... ... жүйесіне
негізделмеген болатын. Лексикалық жүйесінде жұртшылыққа бейтаныстау ... сөзі көп ... ... ... келе ... тілінің, сөйлеу
тілінің элементтері аталмыш тілдің дыбыс, сөз ... ... ... ... біршама халық тілінің дыбыс, сөз ... ... ... ... ... ... ... Осылай
қазақ қоғамында ескі қазақ жазба тілі қалыптасты.
3.2 Қазақ жазуының тарихы
Қазақ сахарасын қоныстанған ... елі күні ... орыс ... ... ... үш ... ... кеді. Олар Ескі Таластан Орхон – Енисей
бойына ... ... ... ... ... ... ұйғыр (ІХ-ХҮғғ.)
және араб әрпімен енген жазулар (ХІҮ-ХХғғ.). Түркі қағанатынан кейін мұнда
ұлыстарды біріктіріп, жеке-жеке ... ... ...... ... ҮІІІ-ХІғғ.), Қаңлы ордасы, Найман хандығы, Керейт (керей) хандығы,
Қарлұқ хандығы, Қарахан қандығы, Монғол ... ... ... Қазақ
қауымдары.
Орхон, ұйғыр жазуын көп ... бойы ... ...... ... ... ... өңгіттер (уақ тайпасы). Бергі
кезде олар қазақ ұлысына ... ... ... бұл өлкеде ең алғаш рет
мәдениет дүниесінің үлесіне айналдырған ...... ... ... Жетісудан Бұхар хандығымен хат жазысып отырғаны Қытай
тарихында ... рет ... ... ... ... ... – оғыз бен қыпшақтар, ертедегі
наймандар, керейлер. «Моюн - Чур» деп аталған бір тас ... ... ... елін елу жыл ... ... Олардың тастағы жазуында
айтатын «Көк тәңіріде болдым», «елімді беш қатар тізілттім», «ел алыбымын»,
«Ертіс», «Қазылық көлі», «Қара - ... ... жер ... ... ... көбі осы ... дейін қазақ тілінде ұшырасады. Орхон жазуының
Қазақстанда көп ... жері – ... бас ... ... ... ... ... - құмандардың (қыпшақтардың) тілінде жазылған діни
мәтіндер (текстер) мен сөздіктер (ХІІІ-ХІҮғғ.). Көлемі – 82 ... ... ... «1303 жыл» деген жазу бар). Бұл қолжазба парақтарының
бір кітап боп жиылып, түптелген кезі ... ... ... ... ... ... сөзден құралған. Еңбектің авторы мен жазылған ... ... ... ... ... 1294ж. Жазылған да оның
бірінші көшірмесі 1303 ж. жасалған, ол ... 1330 ж. ... ... ... жазба тілі
Арап әліпбиі негізіндегі қазақтың ескі жазба ... ... ХҮ ... ... ... дейінгі аралықта қызмет етті. Ескі қазақ жазба
тілінің үлгілеріне Махамбет ... ... ... ... ... жолдаған дипломатиялық жазбаларын, Ш Уәлихановтың ... ... т.б. ... ... ... түсірген Абайдың қара сөз
түріндегі шығармаларының тілін ескі қазақ жазба тілінің үлгілері деп тануға
болады. Ескі ... ... ... нормалары әсіресе ХІХ ғасырдың аяғына
таман сөйлеу тілінің ықпалына көбірек ұшырап, халық ... ... ... ала ... қазақ жазба тілінің сол кездердегі қазақ қоғамы үшін тарихи-
мәдени маңызы аса зор ... ... ол ... ... ... эстетикалық (көркемдік) түрлерін қалыптастыру мен дамытудың
тілдік құралы ретінде жұмсалды. Олай ... ескі ... ... тілі ... тарихымызда ерекше құндылық деп танылуға тиіс.
«Алып Ер Тоңға» (Афрасиаб)
Көне Түркі дәуіріндегі жазба дүниелерді саралайтын болсақ, ... ... ... ... 4-6 ... аралығы) - Тұран патшасы, қолбасшы,
батыр, ежелгі дүние мен ерте орта ... ... ... ... ұлы тарихи тұлғасы.
Мемлекеттің іргесін қалаушы – Алып Ер Тоңға (Афрасиаб). Жазуы ... ... ... ... ... рун ... ... түркі жазуы болған.
Сөйлеу тілі - Алтай тілдік тобынан өрбіген түркі тілі. Далалық ... ... ... ... Алматы түбіндегі Есік
қорғанынан табылған. Қазақстан мен жапсарлас жатқан ... ... ... сияқты елдердің өмірінен де сақтардың мәдени – ... ізін күні ... ... ... болады.
«Алып Ер Тоңға» дастанының қысқаша мазмұны төмендегідей. Түркілердің
атамекені Тұранға ... ... Иран ... әскері қайта-қайта шабуыл
жасап, тыныштық бермейді. Тұран елінің сұлу ... асыл ... ... тартып әкетіп жатады. Сол заманда Тұран елінде «арыстандай
айбарлы, жолбарыстай жүректі, көк бөрідей ... Ер ... атты ... бар ... Ер ... ... көп ... жинап, иран әскеріне қарсы
шығады. Тұран мен иран әскері Дехистан деген жерде ... ... ... қып-қызыл қанға боялып кетеді. Ақыры Тұран әскері жеңіп, Иран ... ... Сол ... ... Ер ... ... деп атай бастайды. Ер
Тоңғаның батырлығын, ерлігін, рухының биіктігін жауды жеңуінен байқадық.
Енді ол ... ... Алып Ер ... деп ... да, Тұран патшасының тағына
отырады.
«Алып Ер Тоңға» ... ХІ ... аса ... ... ... ... Хас ... Баласағұн «Құтты білік» дастанынның 277-286-шы
беттерін түгелдей Алып Ер Тоңғаны мадақтауға ... Ақын өз ... ... ... ... ... деп атайды. Бұл бөлімде негізінен
түркі бектерінің бойындағы адамгершілік ... ... Ақын ... ... ... ... ... өз халқына қамқоршы, ... ... ... үндеу тастайды.
Сондай-ақ ақын мемлекет тұтқасын берік ұстап тұру үшін білім мен
парасат қана емес, ... ... ... ... ... рух, өктемдік,
өзгелерге үстемдік ететіндей ызғар қажеттігін айтады. Дәл осындай қаһарман-
Алып Ер Тоңға деген түйін жасайды.
Хас батырлар туралы ... ... сөз ... ... ... ... ғана ... әміршісі қашанда айбарлы болу керек,
Өйткені тек үрейлі арыстанға ғана құлан мойынсұнады.
Қорыта ... ... Ер ... ... ... ... ... жаудан қорғау, түркі жұртын ішкі ... ... ... ... ... түсу ... ... түркі елінің күңіренген
жоқтау жырымен аяқталады.
«Алып Ер Тоңға» дастаны – ... ... ... ... – көг ... ... Бұл өлшем бойынша, жырдың алғашқы үш ... ... да, ... жолы ... ... ... жолымен ұйқасып
отырады. Көне түркі поэзиясының көг өлшемі негізінен а-а-а-ә; б-б-б-ә; в-в-
в-ә түрінде болып келеді. Бұған жоғарыда ... жыр ... ... Ер ... дастаны – түркі халықтарының арғы ата –тегі саналатын
сақтардың ежелгі ерлік тарихын аңызға айналған шежіре - ... ... көне ... ... дәстүрлі талаптарына сәйкес туындаған
қаһармандық жыр.
Қазақтың батырлық жырларында да «Алып Ер Тоңға» дастанындағы ... қаза ... ... ел ... ... ... Қазақтың батырлық
жырларында да сақтар дәуіріндегі дастандардағы сияқты ең алдымен, қаза
болған батырдың көзі тірі ... елі үшін ... игі ... ... ... ... ... адамгершілік ізгі
қасиеттері,рухтың өрлігі ... ... ... тілінің жаңа кезеңін саралайтын болсақ, Абай өзіне
дейінгі ғасырлар бойы шыңдалып, нормалары бірте-бірте тұрақталып, әдеби
сипат алып өмір ... ... ... ... ... әрі ... жалғастырып,
бірқатар жаңа бағыт-белгілер қосып, оның даму ... ... ... ... Бұл кезең, бір жағынан, көненің жалғасы болса, ... ... – осы ... ... әдеби тілінің бастамасы, алғашқы кезеңі.
Абай шығармаларының тілі бұрынғы қазақ әдеби тілінің жаңа кезеңі ... ... ... бар. ...Ең ... Абай мен Ыбырай бұрынғы өмір
сүріп келген қазақ әдеби тілінің қоғам ... әрі ... ... етудегі
азаматтық құқығын бекітті. Әрі қарайғы қоғамда «кітаби тіл» (ескі жазба
тіл) нормалары емес, ... да ... бет алып ... ... ... негіз болуын анық, айқын түрде көрсетті. Содан соң, осы тілдің
қоғамдық қызмет аясын кеңейтуге жаңа ... ... бұл ... тіл енді ... әдебиет қана емес, оқу-педогогика саласында да, ... да – ... ... ... күллі азаматтық рухани
мұқтажына қызмет етуге тиісті түрде дамуы қажет екенін күн тәртібіне қояды.
А. Байтұрсынұлы - ұлы ... ... ... ... ...... қажеттігін түсіндірген жалаң
үгітші емес, қазақ арасында ағартушылық жұмыстарын, жалпы мектеп ісін ... үшін ... өзге де ... ... алған қайраткер. Бұл іс-
әрекеттер: ... ... ... ... ... жазу тәртібі – емлені жасау,
қазақша сауат ашатын «Әліппе» жазу, ана тілін танытатын мектеп ... бала ... ... ... ... осы ... А.Байтұрсынұлы
қазақ мәдениеті көгінде жалаң ағартушы болып қана емес, ғалым-ағартушы
болып та ... Ол ... тілі мен ... пән ... қазақ тілде
тұңғыш баяндаушы ғалым.
Атап айтқанда, А.Байтұрсынұлы 1910 жылдардан бастап қазақ жазуымен
(графикасымен) айналыса бастады. Сол ... ... өзге ... ... ... да пайдаланып отырған араб таңбалары таза сол күйінде
қазақ тілі үшін қолайлы емес ... ... оны ... ... дыбыс
жүйесіне икемдеп, қайта түзуді қолға алады. Ол үшін алдымен қазақ тілінің
фонетикалық ... ... ... ... ... араб ... қазақ жазуы үшін былайша
лайықтап алуды ұсынады: 1) араб алфавитіндегі жуан дыбыстарының ... 2) ... ... ы, е, о, ұ, у ... ... ... 3) к, г дыбыстарынана басқа дауыссыз дыбыстармен келген ... ... ... ә, е, і, ү ... ... ... сөздің алдынан дәйекші таңба қою. Бұлайша түзілген алфавиттің дыбыс
жүйесі сауат ашудың әдісіне сай келетіндігі байқалады.
А.Байтұрсынұлының араб ... ... ... ... ... қазақ
жұртшылығы, әсіресе мұғалімдер қауымы ешбір ... ... ... ... қазақ тілінің табиғатына сүйеніп, ғылыми
негізде жасалған болатын. Сонымен ... оның 1912 ... ... ... ... негізге алған жаңа жазуы (ол «Жаңа емле» деп аталды) ... ... ... 1915 ... бір өзінде осы емлемен (жазумен) 15
– тей қазақ кітабы басылып ... және бұл ... ... ... 1912
жылдардан бастап мұсылман медреселері де қолдана ... ... ... әрі ... да ... ... ... қолайлы – қолайсыз жерлерін, оқыту процесіндегі тиімді-тиімсіз
жақтарын салмақтайды. Сөйтіп, араб әріптері ... ... ... ... 1924 жылы ... маусымның 12-сінде басталған Қырғыз
(қазақ) білімпаздарының тұңғыш съезінде талқыланды. Бұл ... ... алты ... ... 1) жазу ... ... 2) әліпби (алфавит) мәселесі, 3) ... пән ... 4) ауыз ... жию ... 5) оқу, ... кітаптарын
көбейту шаралары, 6) бастауыш мектептердің программасы.
ХХ ғ. Басында халқымыздың ұлы перзенті, ғұлама ... ... ... жазба тілін күллі қазақ халқының игілігіне ... ... ... айтқанда, жазу – сызуды демократияландыру арқылы ... ... ... беруді тезірек қолға алмаса, қазақ
қоғамының заман ағымына ілесе ... ... ... ... ... ... жүйесі аса күрделі ескі қазақ жазба тіліне түбегейлі реформа жасады.
Алдымен, ол араб әліпбиін пайдалана отырып, халық ... ... ... ... ы-і, о-ө, ұ-ү, е) және он ... дауыссыздан (б-п, д-т, г-к, ғ-қ, ж-ш, з-
с, й, л, м, н, ң, р, у) тұратын дыбыс ... ... алып ... ... А.Байтұрсынұлы ұстанған жазба тіл нормасы бірыңғай ... ... ... ... ... сүйенеді, соларды таяныш етті, ескі түркілік
сөз үлгілері мен қалың жұртшылыққа түсініксіз араб, парсы ... ... ... ... халық тіліне негізделген жазбаша
тілдің тұңғыш рет оқулықта, оқу ... ... жазу ... ... берді.
А.Байтұрсынұлы ұсынған жазу жүйесі жалпақ жұртшылықтың ықыласына
бөленді. Ден қойған адам оны бір-екі айдың ішінде –ақ ... ... ... тұратын жүйесі ұғымға жеңіл, емлесі оңай болды. ... ... ... ... ... ... төте жазу, төте оқу деп атады.
А.Байтұрсынұлының төте жазуын тек қазақ зиялылары ғана ... ... ... (лингвистиканың) көрнекті өкілдерінің бірі ... ... ... ... ... келіп, аса ... ... төте ... ... ... ғұмыры ұзаққа бармады.
1929 жылы қазақ ... 42 ... ... осы ... орыс ... ... ... Ал ҚХР – дағы миллионнаан астам қандастарымыз осы
күнге дейін төте жазуды қолданып келеді. Онда төте жазумен ... ... ... әр ... кітаптар шығады.
Бүкіл түркі халқына ортақ көне жазба нұсқаларды айтпағанда, қазақ
халқы, басқа да түркі ... ... ... ... ... бірге келіп
енген араб жазуын ертеректен бастап – ақ қолданған.
1914 жылы араб жазуын қазақ тіліне ... ... ... ... да ... Бірақ олардан тапқан пайда тым елеусіз болды,
шешілмеген түйін сол шешілмеген қалпында қала ... ... бір ... бойы қолдануға тырысушылық болса, екінші жағынан, латын әліппесіне
көшудің ... кең етек ... мен емле ... ... ... бұл екі түрлі
жұмысты қазақ тіл білімінің 1920 ... ... ... ... ең бастысы деуге болады.
Осыдан былай қарай, әсіресе 1928 жылдың басынан бастап, жаңа ... ... ... ... ... ... ... Осы бағытта
айтылған пікірлерді жинақтай келе, 1929 жылы ... ... ... ... графикасына негізделген әліппеде қазақ тілінде 29 дыбыс
бар, олардың тоғызы дауысты, жиырмасы дауыссыз деп көрсетіледі.
1940 ... 10 ... ... жазбасын латын алфавитінен орыс
графикасы негізінде жасалған жаңа алфавитке көшіру туралы»Заң қабылданды.
Бұл ... ... 42 ... ... кемелдігін көрсететін негізгі белгілердің барлығы да қазақ
тілінің құрылым жүйесінен толық табылды.
Грамматика ... сан, ... ... ... ... сипаты тәрізді, т.б. мағыналардың болуы грамматикалық құрылымның
дамығандығын ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан негізгі жүйелері қазақ құрылыстың ежелден
келе жатқаннегізгі ... ... ... ... ... ... ... тарихи тағылымы, көргені мен көңілге ... ... ... ... тілінің сөз байлығында жинақталған. Қазақ
тілі- ... ... ... салаларында жасалған аса маңызды
білімді, ... ... ... тіл ... ... ... қоры мен
сөздік құрамында жинақталған тіл. ... ... ... тіл ... ... ие болуы ендігі жерде оның жинақтауыш қызметіне тән
мүмкіндіктеріді кеңінен аша түспек.
Қазақ ... ... пен ... ... мен ... ... көркем сөз үлгілері жасалған. Абайдың ойшылдыққа толы ұлы
мұрасы, Әуезов сомдаған көркем дүниелер ұлттық ... ... ... ... үлес ... қосылуы қазақ тілінің эстетикалық,
дүниетанымдық қуатының, басқа да әлеуметтік мүмкіндігінің аса зор ... ... тілі ... ... ... ... - бітімінен ажырап,
мәні мен сәнінен айырылып, қызмет, оқу орындарын былай қойғанда ... ... да ... ... ... ... емес. Құдайға
шүкір, еліміз егемендігін алып, етек ... ес ... ол ... ... ... ... мәртебеге ие болды. Тіл
туралы заң, қаулылар шығып, оның ... нық орын ... жол ... кеше ... ... заманда тіл азып, ұлт жойылуға шақ қалғанын
ойласақ, әлде де денемізді діріл ... үрей ... ... күй ... ... ... Кеңестер одағы» деп әндете жүріп, ... ... ... ... ажырап қалған екенбіз. «Тіл жойылса ұлт
жойылады», деген қағиданы қанымызға сіңірмей, жалған елестің жетегіне ... де ... емес қой ... ... да ... тілі ... екі тілде жазылып, көрнекті
жерге ілінген «Қазақ тілінің қалыптасу тарихы» деп ... ... ... ... түркі тілдерінің негізгі бір тобы ретінде ежелгі сақ
(б.з.д. І ғ) үйсін және ... ... ІІ ғ) ... ... ... ... ... қағанаты, Түркеш қағанаты, Қарлық қағанаты, одан
бергі Оғыз, Қарахан, Қимақ ... ... да ... тілі қадірін
жоймапты. Ал енді бергі ... 1920 ... 26 ... ... ... ... тіл ... тілі болғанын, 1923 жылғы 20 наурызда іс
қағаздарды қазақ тілінде ... ... ... ОАК нің ... да ... бірі біле ... ... Тіпті, Тәуелсіздік алғаннан
бергі тілге қатысты атқарылып жатқан игі шараларды да ... ... ғой. ... осындай ұлттық шежіреміздің көнеден жеткен жәдігердей
жылнамасы мен ғасырнамасы ... ... ... ... осы ... ... жеріне жазылып қойылған
«Тәуелсіздік -Алтын күмбез» деген сөзін алатын болсақ, сол ... ... төрт ... ... де бар. Оның ... Елтаңба, екіншісі
Әнұран, үшіншісі Көк байрақ, төртіншісі ... ... ... ... ... ел ... енді бір жиырма
жылдан кейін қазақ тілі мүлдем құритын еді. Енді ... ... ... ... қайтадан қан жүгірте бастадық, оны одан әрі ... әр ... ... ... ... ... ... оқу мүмкін емес.
Тіл тек қатынас құралы ғана ... ол ... ... ... ... Көп ... республикамыздағы тұрақтылық
пен этностардың жарасты өмір сүруіне, ұлтаралық бейбітшілік пен ... ... тіл ... ... ықпал етіп келеді десек артық
айтқандық емес.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ұлттық мәдениетіміздің өркендеу тетігі – Тілде жатыр. ... ... тілі - ... ғана болуы тиіс. Бұл тілді осы елде тұратын
халықтардың бәрі ... - ... ... міндеттеу керек. Тіл мәселесінің
айналасындағы айтысқа және іс жүзіне ... ... ... ұлт ... бір ... ... ... екінші жағынан ызасын келтіреді.
Қорыта келсек, халықтың қуаты - рухында. Рухы жоғары ... ... куә. Рухы ... ... ... да аты озық, мерейі үстем,
абыройлы екені белгілі, ондай өркениетті елдер тарихта жоқ емес, бар. ... ... ... үшін өз ... ... ... ... білген. Ал, біз
«Мың өліп, мың тірілген» ... ... де өз ... болу ... да ... бар ... көрсетпесе жарқылын,
Қоршар сені салқын шаттық, салқын үн.
Ешкім рух байлығынан бөлініп,
Шын бақытқа жеткен емес, жарқыным!
«Тілдің тазалығын сақтаушы академия да емес, ... да ... ... ... ... – халықтың рухы»,- деп В.Г.Белинский айтқандай, тіл
әр халықтың тағдыры, басты ұлттық ерекшелігі, оның рухани өлшемі.
Қазақстан өзі ... ... бола ... ... ... өз ... ете алмауы мүмкін емес. Сондықтан біз ... ... ... ... тілінің де мемлекеттік басқару тіліне айналуы ... ... да. ... ... ... сай ... ... тілі үстемдік етуі тиіс.
Ана тілім,
Жүрегісің анамның.
Жүрек – ана,
Мен өзіңнен жаралдым.
Сағат сайын саулығыңды тілеймін,
Сенсіз мына ... не ... ... ... ... ... ... ана тілін дамыту ұрпаққа парыз.
Түркітанушылар өткен ғасырда түркі тілдерінің ішінде ең ... әрі ... ... ана ...... тілі ... Олай ... сол ана
тілімізді қадірлейік ағайын!
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Тіл және қоғам. 2004-№2. 12-15 б.
2. Жас қазақ үні. 2005-19-12желтоқсан
3. ... Н. ... ... ... ... ... ... 3-54б
4. Келімбетов Н. Көркем дәстүр жалғастығы. Астана-2000ж. 5-38б.
5. Иембердиев Қ., Тіл мәртебесі – ел ... ... ... ... ... – ұлы күш, Алматы 1999, 49-52; 75-83б.
7. Қыраубайқызы А. ... ... ... ... Мектеп баспасы. 2002ж.
11-13б.
8. Шаханов М.. Эверестке шығу. Алматы. Атамұра баспасы 2003ж.44-49б.
9. Негимов С. Шешендік өнер. Алматы. Ана тілі баспасы. 1997ж. ... ... Р. Ұлт ... ... ... ... ... 1998ж. 5-
129б.
11. Жолдасбеков М. Асыл сөздің атасы //Зерттеулер// Алматы. Білім баспасы.
1996ж. 299-300б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Отырар- Фарабидің Отаны4 бет
Қазақстан лингвистикасындағы метафораның зерттелуі7 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
Expo 2017 – ел мәртебесінің асқақ рухы5 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Адамгершілік – рухани тәрбие маңыздылығы6 бет
Адамгершілік – рухани тәрбиенің маңыздылығы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь