Әль-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы

Орта ғасырда араб халифатынын. ықпалында болған Азия, Африка, Индия мен Испанияға дейінгі жерлерде біртұтас мұсылман мәдениеті жасалды. "Мұсылман мәдениеті" феноменін жасаушылар арабтар ғана емес, араб халифаты кол астына караған елдер еді, Сол өркениетті, сол мәдениетті жасаушылардың ішінде ежелгі қазақ жерін мекендеген ру-тайпалар да бар. Өкінішке карай, кеңестік жүйе кезінде ислам мәдениеті деген ұғымды жокка шығарумен болды. Ғылым, өркениет – бәрін діннен бөліп тастағаннан кейін көптеген тарихи құбылстарды дұрыс түсінуге мүмкін болмай қалды. Мысалы, әл-Фараби жасаған дәуірдегі ғұламалар еңбегін діннен бөліп ала алмайсыз. Олар өз еңбектерін араб тілінде, ислам философиясының негізінде жазды. Олардың көзқарасын ислам мәдениеті аясынд ағана дұрыс түсінуге болатын еді.
Мұсылман мәдениеті Көне антикалық мәдениет дәстүрі шығыс дүниесі өркениетін біріктіру арқылы. Еуропалық Оянушылықтың негізін жасады. Еуропа елдері философия, математика, астрономия, медицинаны мұсылман өркениеті арқылы білді. Орта ғасырда Ислам дәуірінде қазақ жерінен көптеген ғалымдар шықты: Әбунәсір әл-Фараби, Ғаббас әл-Жауhари Исмаил әл-Жауьариу Жамал Түркістани, әл-Сығанақи т.б.
Мұсылман мәдениеті ҮП-ХІІ ғасырда шарықтау шегіне жеткең Аса үлкен мәдени орталықтары: Бағдад, Дамаск, Куфа, Басра калалары болды. Осы кезде Сыр бойындағы Отырар қаласынан болашақта бүкіл шығыс ғалымдары Аплатон (Платон) мен Аристотельден кейінгі екінші ұстаз деп ат берген, кейін әлемге Әбунәсір әл-Фараби болып танылған 16 жасар бала оқу іздеп, керуенге ілесіп, Бағдадқа аттанды. Әл-Фараби шыққан Сыр бойьі ежелден көне мәдениеттің ошағы еді. Отырарда Александриядан кейінгі бай кітапхана болғандығын Птолемей (I ғ.) жазып кеткен. Ал әл-Фарабидің туған каласы Түркістан маңайындағы Отырар екенін ғалым-географ Ибн-Хаукал көрсетіп, картаға түсірген. «Бұл жер - атақты ғұлама
Әдебиеттер.
1. Қирабаев С. Кеңес дәіріндегі қазақ әдебиеті-А. 1998.
2. ХХ ғасырдағы қазақ әдеби тілі-Алматы, 2003.
3. Жұбанов А.Қ. ән-күй сапары-А. 1976.
4. Калиев А. Қазақ тәлім- тәрбиесі-А. 1997.
5. Қазақ Совет энциклопедиясы-А. 1971.
        
        Әль-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы
Орта ғасырда араб халифатынын. ықпалында болған ... ... ... ... ... ... ... мұсылман мәдениеті жасалды.
"Мұсылман мәдениеті" феноменін жасаушылар арабтар ғана емес, араб халифаты
кол ... ... ... еді, Сол ... сол ... ... ... қазақ жерін мекендеген ру-тайпалар да бар. Өкінішке карай,
кеңестік жүйе ... ... ... деген ұғымды жокка шығарумен болды.
Ғылым, өркениет – бәрін діннен бөліп тастағаннан кейін ... ... ... ... ... болмай қалды. Мысалы, әл-Фараби жасаған
дәуірдегі ғұламалар еңбегін діннен бөліп ала алмайсыз. Олар өз ... ... ... ... негізінде жазды. Олардың көзқарасын
ислам мәдениеті аясынд ағана дұрыс түсінуге болатын еді.
Мұсылман мәдениеті Көне ... ... ... ... ... ... арқылы. Еуропалық Оянушылықтың негізін жасады. Еуропа
елдері ... ... ... медицинаны мұсылман өркениеті
арқылы білді. Орта ... ... ... ... ... ... ғалымдар
шықты: Әбунәсір әл-Фараби, Ғаббас әл-Жауhари ... ... ... әл-Сығанақи т.б.
Мұсылман мәдениеті ҮП-ХІІ ғасырда шарықтау шегіне жеткең Аса үлкен
мәдени орталықтары: Бағдад, Дамаск, Куфа, Басра калалары ... Осы ... ... ... ... болашақта бүкіл шығыс ғалымдары Аплатон
(Платон) мен Аристотельден кейінгі екінші ұстаз деп ат берген, кейін ... ... ... ... 16 ... бала оқу іздеп, керуенге ілесіп,
Бағдадқа аттанды. Әл-Фараби шыққан Сыр бойьі ежелден көне мәдениеттің ошағы
еді. ... ... ... бай ... болғандығын Птолемей (I
ғ.) жазып кеткен. Ал әл-Фарабидің туған каласы Түркістан маңайындағы Отырар
екенін ғалым-географ Ибн-Хаукал көрсетіп, картаға ... «Бұл жер ... ... ... ... ... туған жері», -деп жазған.
Әл-Фараби Бағдадқа келген соң Александрия, Византия ғалымдарынан
окыған, грек, араб ... ... Кей ... оны жеті тіл, ... тіл ... деп айтады. Әл-Фараби Бағдадқа ең әуелі дарынды ақын,
музыкант ретінде танылған. ... ... Саиф ... ... ... ... ... зандылыктарын зерттеп, он екі тараудан
тұратын "Музыканың үлкен кітабы"("Китаб ... ... атты ... ... ... музыканың тарихы, табиғи заңдылықтары, дыбыстардың
табиғаты, әуені, оның реті, жеке дауыстан көп дауысқа ... ... ... ... ... заңын және тоғыз шекті музыка аспабының
құрылысы, күйшінін шеберлігі жайында ғылыми тұжырымдар ... ... ... көп ... ... елдерінде музыка тарихынан оқытылып келген. Оны
зерттеген ... ... ... ғылымының бар саласында екінші ұстаз
болғанымен, музыкаға келгенде бірінші ... ... баға ... ... ... ... ... жасаған. Осы кітабын арабшадан
француз тіліне Барон де Ерланже аударып бастырған (1930). Америка ... ... ... тарихы" деген ен.бегінде зор баға ... ... Сайф ... ... алғы сөзінде былай депті: Хен маған музыка
жөнінде қолдануға жаралык бір кітап құрастыруды тапсырған ... Мен ... ... деп ... ... ойым ... жөніндегі бұрынғылардың
жазғандары бар ғой, соларды жөндеп, құрастырып, сол ... ... ... ... ... ... ол ойым болмай ... ... ... ... еңбектердің дәрежесі өте төмен болды. Ерте
замандарда, әлбетте, музыка жөнінде ірі еңбектер болған ғой. ... ... ... ма, ... ... ... бізге жетпей жоғалған ба,
әйтеуір сенің тапсырмаңа жарарлық ешнәрсе таба ... Сол ... ... тыңнан жазуға тура келді. Сенің тапсырманды көп кешіктіріп
орындаған себебім осы".
Осы ... үшін Сайф ... ... не ... ... ... кыларлық төрт дирхем берсең болады", - деген. Сөйтіп
қарапайым ғана өмір ... Қара ... да ... өз тірлігіне қажетті
шаруасымен өзі айналысқан, бос уақытын түгелдей ... ... ... көрікті зат -құлаққа жағымды дыбыс береді", - деген. Табиғат ... ... ... ... көрік - музыка, дыбыс. ... ... ... ... ... ... Ол ... Мағжанның өлеңі бар:
Тұранның кім кеміткен музыкасын,
Фараби тоғыз шекті ... ... ... күй ... кім ... ... жасын.
Әл-Фарабидің музыкамен қатар айналысып, аса зор нәтижеге жеткен
ғылымдары - ... мен ... Ол ... ... ... онын.
ішінде ойыс парабола айна, уақыт өлшегіш күн ... бар. ... ... ... заңы мен ... ... ... бірлікте
қарастырған. Осы ойыс парабола (арабша "мухарак", еуропалықтар ... ... ... Әл-Фарабидін. шәкірті Ибн-Хайтам арқылы, ... кен. ... күн ... ... ... осы ... дейін
колданылады. Ғылымда көлеңке өлшеу ... күн ... ... ... табу ... ... деп саналады, сондай-ақ сфералык.
тригонометрияға негіз ... ... ... ... 160
шығармасы тізімделген. (Стамбул, 1950).
Әл-Фараби ежелгі грек оқымыстылары Платон, Аристотель Пифагор, Евклид,
Птоломей еңбектерін түгелдей меңгеріп, араб тіліне аударып, ... ... ... ... ... ... ғалымдары Әл-Фарабидің түсініктеме-
аудармалары арқылы оқыған. Грек ойшылдарын түсіну үшін Әл-Фарабидің өзінің
қаншалықты тер төккені туралы дерек ... ... бар. Онда ... Аристотельдің "Жан жайында" кітабын 100 рет, "Табиғи үйлесімін" -
40, "Шешендік" кітабын - 200 рет ... ... осы ... өзі ... ... әрі қарай да дамытты. Сондықтан бірінші ... ... ... ұстаз" деген атақ алды.
Әл-Фараби әлемге дүние, жаратылыс жайындағы өзіндік ұлы көзкарасын
әкелген ойшыл, ... ... ... Әсіресе "Жоғарғы табиғат тану негізі"
еңбегі (А.Машанов "Космология" деп атайды) бүкіл шығыс ... көне ... ... ... еді. Фарабидің осы еңбегін түсіну
арқылы шығыс ... ... ... ... ... Фарабише, бүкіл ғалам нұр-сәуледен пайда болған. "Дүние ... ... ... және ... ғаламның бірнеше дүркін
бөлімдері пайда болған. Мысалы, бір араластан соңғы ... ... ... ... сол ген ... ... жеті қат көк пайда болған, сол
сияқты тағы бір дүркінде жер ... ... онын ... ... ... адам ... ... Әл-Фараби айтқан түрлі күштер қазіргі ғылымда
анықталған тартылыс күші. Әл-Фараби ойшылдың ... ... ... ... ... атты ... көрінеді. Ғалымның осы
еңбегі Томас Мордың ... ... ... Бұл ... ... ... ... Әңгіме ізгілікті мемлекеттегі қарым-қатынастың
жай-жапсары, ақылык (этика), қоғамдык-әлеуметтік мәселелер ... ... адам ... ел қандай болмақ? Ондай бақытты
елді әкімі ... ... ... ... ... ... ... халқы бакытты, Әл-Фараби бұл шығармасын мамражай, ... ... ... Қай ... да, Акмолла ақын айтқандай, "әр мұсаның
тұсында бір Перғауын", яғни дана ... мен ... әкім ... күрес болып
келеді ғой. Әл-Фараби ... өмір ... ... үшін ... идеал
мемлекет болу керек деп армандаған. Әл-Фарабидің осы арман-қаласы өзінен
кейінгі шығыс-батыс ойшылдарына ой түрткі болған. ... ... ... ... Мор - ... ... ... жалғасты. Бұл идея ... ... - ... дейін желі болып тартылды.
Фирдоусидағы Сияуыш - қала - осы арман қала еді. ... ... әмір үшін ... ... ... екі қала салдырады: Сияуыш-қала
және Гангдиж.
Шығыс ойшылдары Низами мен Жәми де Ескендір дастанында ... ... ... ... ... ... ... суреттейді.
Қазак ойшылы Сұлтанмахмүт әл-Фараби, Низами, Жәми еңбектерімен таныс,
шығыс-батыс мәдениетімен сусындап өскен адам, ... ... ... ... қоғамын жазды.
Ол өмірде бірді-бір алдау болмас,
Жағынып, арды акшаға жалдау болмас.
Емкімнен достык ... ... ... ... деп ... ... ... жеңіліп, кайғы басып,
Өлгісі кеп, өмірден заралу болмас,
Адамдағы жан, куат, тапкыш талант,
Гүл ... ... ... ... ... кандай іске таланты бар,
Өмірін, күшін соған салмау болмас.
Жаратылыстан ... ... ... алуға бармау болмас.
Сұлтанмахмұттың терең философиялық осы сөздерін, кешегі кеңее
дәуірінде "ақынның 6ұл ... ... - ... қоғам"деуге мәжбүр еткен.
Олай демесе, ... ... ... ... ... еді. ... Сұлтанмахмұттың суреттеп отырған қоғамы әл-Фараби, шығыс
ойшылдарынан, Томас Мор, Жан Жақ Руссодан қуат ... ... ... ... Адам адам ... ... ... бақытқа енелтетін жер
іздеген. Бұл идея Қорқыт ата, ... ... ... Тіпті қисса-дастандарының идеясы да осыған
саяды. Акша ... ... тыс өмір ... ... ... ... пен Робинзон Крузоның тағдыры да ұқсас. Қыскасы,
бақытты өмір іздеу ойлары 6үкіл адамзатқа ортақ дейміз.
Әл-Фарабидің ойларының Абай ... ... ... ... ... ... Әл-Фараби жалғастығы Абайға Шиhабуддин Маржани арқылы
келсе керек. Ш.Маржани - Қазан ... ... ... ... ... ... 1889 жылы ... кайтыс болған ғұлама ғалым. Ол - Фарабидің
замандасы, ... ... ... ... ғалым Ахмад ибн Фадланның
жазбаларын тауып, аударған. Ондағы мәліметтерді өз еңбегінде ... ... ... мен ... ... тарихынан" деген
кітабын В.Радлов аударып, орыс тілінде басып шығарған. Жеті томдық ... ... ... ... араб тілінде жарық көрген. Онда әл-Фарабиді
терең зерттеген. ... ... ... ... ... медресе
"Ғалияны" ұйымдастырған кісі. Содан тәлім алған молдалар Қаркаралы, Семей
медреселерінде сабақ берген. Міне, ... ... жету жолы ... ... мың ... жаратушы - жалғыз ие, оның сырын түгел ұғуға
адамның миы ... ... ... ... және ... де ... ... ізденіп, көп білген сайын өзінің түк білмейтінін сезініп,
пүшайман болады ғой. Сократтың "Менің білетінім - түк ... ... ... ... ... ой. "Наданның ең басты белгісі - "бәрін білу"... Оның
білмейтіні жоқ. Ол барлық ... өз ... ... бейімдеп шешуге
тырысады. Ал оның пайдасының көлемі ішу, жеу, ... ... ... ... ... ... ... билік тиетін болса, олар дүниені ойран
етер еді, ... де ... ... еді. ... ... мен ... ... осындай ойлар төңірегі"(А.Машанов).
М.Әуезов айтқандай, Абайдың сусындаған үш ... бірі - ... ... ол мәдениеттің төркіні әл-Фараби болуға керек. Өйткені
Абай әл-Фарабиді тікелей ... үлгі ... ... ... ... Бұл арна енді ғана жол ... болашак түбегейлі зерттеуін күткен
арна. Ә.Қоңыратбаев айтқандай, "бұл мәселе әдебиет шеңберіне сыймайды".
Екі алыптың көзқарасы мына мәселелерде тгйіседі: ... ... - ... ... онда ... әр заттың өзіне лайықты орны бар. Бұл
ой Абайда: Әсемпаз болма әрнеге, Өнерпаз болсаң ... Сен де бір ... ... тап та, бар, ... ... берілген. Сондай-ақ екі ғұламаның да айтар сөзінід түйіні:
Адамзат өз мекенінде ... ... ... ... өлшеммен,
ынсаппен өмір сүруі керек1.
Әл-Фарабидің ғылымдар саласында ғажайып жаңалықтар ашуының негізгі бір
себебі өмірге ақын көзімен, киял ... ... ... ... ... ... ... ақын еді. Әл-Фарабимен бірге Сайф ад-Даула
сарайында болған атақты ақын Әбу Фирастың мынандай сөзі бар: "Поэзия- ... ... оның басы ... ... (әл-Фарабидін. толық аты-жөні:
Әбунәсір Мұхаммед бин Тархан бин Үзлақ Әл-Фараби), өркеші - Әбу ... - Омар ибн Әбу ... ... ... тиеді, қалғаны - ішек-
қарын, оны екеуміз ... ... - ... сарай жыршысына. Мұндағы
ақындардың кай-қайсысы да осал адамдар емес. "Сонда да ... ... ... ... ... ақындары: ақыны депбағалауы,
оның айрықша талантын көрсетсе керек.
Ақынның бізге жеткен біраз өлеңін арабша кітаптардан ... ... ... ... ... Әл-Фараби өлендерінен бірде ... ... ... ... ... ... біде күйінішті аңғарасың. Енді
туған жерінсағынып жазған бір өлеңіне назар аударыңыз:
Қашықтасың туған жер - қалың ... бір ... ... ... ... ... ... менің,
Шаңыт жолға сарылып қарауменен.
Кері оралмай жылдарым жатыр ағып,
Қасіреттің жасына көз жуынар
О, жараткан, көп неткен акымағың
Құм сытылды тез ысып, тез ... ... ... ... - ... ... ... сағыныш, өмірдің
өтпелілігіне өкініш. А.Машановтың ... ... ... ... ... ... Бүхара әмірі Нұқ Самани шақыртып, жалпы ғылымдардың
негізі жөнінде кітап жазып беруін өтінген. ... ... ... оқулық"
("Тағлым әс-Сәни") атты еңбек жазыпты.
Әл-Фараби өзі акын болып өлең жазумен бірге поэзия ... ... ... ... ... ... ... Аристотельдің поэзия
саласындағы ойларын дамытқан. Онда акындарды үш топка бөледі.
Табиғи дарыны бар, ... өлең ... ... таныс емес, тек
аса алғырлығы мен бейімділігі арқасында жырлары ұшқыр, ... жылы ... ... ... бейнелеу құралының қайсысынаболсын жетік келеді.
Бұлар нағыз ақындар қатарына жатады.
Алғашкы екі топтағы ... ... ... ... ... ақындар ішінде қателіктер мен мүлкетулер жиі болып тұрады.
Әл-Фараби акындық шеберлік табиғи икемділіктің іздену, поэзияның қыр-
сырын меңгеру ... ... ... ... жолына түсу үшін
едбектену керек екендігін айтқан. Әр акынның өзі төселген, білетін ... ... оны ... ... жазады. "Ғажап поэзия
еркіндікте тумақ", - дейді. Сонымен бірге өлең мен ... ... ... ... ... - ... ал сурет өнері бояумен құлпырады, олар осымен
ғана бөлек, ал іс жүзінде екеуі де ... ... де адам ... мен ойына
әсер етеді", - деген.
Әл-Фараби еңбектерінің жалпы саны жүз ... Оның ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы", "Ақыл
мен сананың мәнГ, "Ғылымдардың тегі мен ... ... сөз және ... тағы ... бар.
Адамзат мәдениетінің қай дәуірін алсак та, арғы-бергі заманнан, дүние
окиғаларынан өзінше тұйыкталып, ... ... өмір ... мәдениет
құбылысы болмайды. Әл-Фараби өмір сүрген заманның аржақ бер ... ... бір ... ... ... болды. Оянушылык Үрдісі
әуелі өркениетті Шығыс мәдениетінде гуып ... Оның ... ... Араб ... VIII ғасырда, ал X ғасырда Орта Азияда, оған
шектес ... ... ... ... әл-Фараби, Фирдоуси, Низами, Сағди,
Әл-Бируни, Ибн-Сина (Авиценна) осы дәуірлерде тарих ... ... ... ... ... ... ... өнерінде орасан өзгерістер
болды. Съеналык Симоне Мартини, поэзияда Данте, Петраркалар туып, XV-XVI
ғасырда шарықтау шегіне ... ... да ... ... Анджело сынды
таланттар шықты.
Оянушылықтың негізгі белгілері: өткен мәдени үрдістерге зер ... ... араб ... ... оқьт-үйрену, соларды аудару, көне тілдерді
үйрену, адамгершілікке ... ... ... саласын қатар меңгеру. Әл-
Фарабидің еңбектері, оның ойшылдығы, адами болмысы - ... ... ... жол ... ... ... болады. Оянған адамзат
санасы откен грек, араб мәдениетіне сусаған кезде оларға бұлақ көзін ашқан
әл-Фараби еңбектері болды. ... ... ... олар ... ... Сол ... барып, адамзат тағы бір мәдени ... ... ... да ... ... ... ... Оянушылық
көне грек мәдениетіне үңілген түста әл-Фарабиге кдрыздар. Ол Аристотелъдің
"Категориялар", "Метафизика", ... ... ... ... бірінші және бесінші кітаптарына", "Птоломейдің
"Алмагесіне" түсініктеме жазды. Батыс ... ... оқу үшін ... ... ... Сол ... де ... өмірге
кайта әкелуге себепкер болған, сөйтіп жаңа бір сапаға айналдырған әл-
Фарабиді ... ... деп ... ізін ... ... бірі - Ибн Сина да ... жолын қуып, түрлі ғылым ... ... ... ... медицина, жаратылыстану, математика, поэзия туралы да
еңбек жазды. Птоломей шығармалары арқылы геометрия, астрономияны оқып, грек
дәрігерлері ... ... ... ... ... ... ... Аристотельді талдады.
Әл-Фарабидің грек ғылымын меңгеруі жалпы адамзат үшін орасан пайдалы
болғанымен, өз жеке басына зиянын да тигізген. Бұл ... ... ... ... ... грек ... ... екі алып Әл-Фараби мен ... ... ... ... ... ойшылдардың өмірі, өнегесі және
шеиіендік сөздері" деген еңбегінде.(М, 1979) ... ... ... ... ... ойшыл Анахарсисті жазған. "Ақылды- ақылдылар айтады
да, істі ақымақтар шешеді" дейтін нақьіл сөз осы кісіден қалған ... ... шын атын ... грек ... ... солай аталып, жат
жұрттың дінін мойьшдап, ғылымын меңгерді, бірақ оны ... ... ... ... болып кеттідеп кіналаған. Жат ... ... ... өз ... ... келгенде жерлестері атып өлтірген. Осы ... ... ... ... де ... ... ... Әл-
Фарабидің ғылымдьі тек исламнан іздемей, бүтқа табынған ... ... ... дінді бұзушылық болып табылған. Ғалымның Бағдадтан кетіп,
Сирияға келу себебі сол болса ... ... ... Сайф ... өтіп, 950 жылы 80 жасында қайтыс болды. Әмір өз колымен "Баб ... атты ... ... XV ... ... ірі ойшыл ретінде таныған. Бір қызығы
ол кісінің атын ... ... екен ... ... ... ... ... деген атпен XV ғасырда жазылған қолжазба Киевтегі
Михайлов ... ... және ... ... ... - ... өркениетке зор үлес қосқан ойшыл ғалым.
Араб ... Ибн ... бір ... ... ... ... қана ... музыка-ның тіліне жетік, қүдіреті күшті ... ... ... ... деп, оның Сайф ... ... музыканттарына
ескертпелер жасап, оларды түзеткенін және өзі әмірші ал-дында ... күй ... ... Сайф ... өзі ... ... нәзік үнді аспапты көріп, музыкаға да жетік екенсіз ғой деп
таңырқайды. ... ... ... ... ... әр түрлі күй сазына қарай
бүрып, бірінен бірін асыра жаңа ... ... ... ... ... бір ... ... күле, көңілдене қабылдасаг екінші
күйін орындағанда оның мүңды сазына шыдай ... ... ... Үшінші
күйі сонша жүмсақ, жан рахатына бө* лерлік ... ... ... тастайды.
Сайф ад-Даула сарайында күншіл ақындар да, дос-жа* ран ... ... ... ақынның бірі Ибн Халайвейх еді. Ол ... ... ... ... Оның араб ... ... ... басып, қорлайды. Әл-Фараби бүл жағдайға көне ... ... ... Ал ... ... ... бағалайды, оған
еліктейді. Ұстазын ... ... ... бақытсыздығы үшін заманын
айыптайды. Жас таланттың айтқан сөзі деп, кей ... мына бір ... ... ... адам ешқашан бақытты бола алмайды. Себебі, оқымысты
дегенде тағдырдың көзі ғарып,— депті-міс.
Арабтың 30 ... ... ... ... ... тарихшысы Абд-әл-
Хасан әл-Байхаки — Әл-Фарабидің өлімі туралы екі ... ... ... ... , ... — Асқадан қалашы маңында), қайсысының дәл екенін
анықтай алмағаньш хабарлайды.
Мысырдың әдебиетші ғалымы Махмуд ... ... ... ... ... ... 1944) кітабында фарабидің ақындығы туралы
мәліметтер беріп, ... ... ... ... ... Ол
өлеңдерінде ақын туған жеріне, еліне деген назын білдіріп, ақыл-ой еңбегі
үстінде кешкен қиындық, азаптарын, күйзеліске толы ... ... ... ... ... ... ... қолы
жеткен табыстарын жырлап, терең толғанады. Ақын бабамыз тағдыр тәлкегіне
түскен өз ғұмырын сол ... ... ... ұштастыра суреттейді.
Қандай данышпан болса да адам өзі ... ... ... ... ... ... қосады. Әкімшілік, өктемдік, билік жүргізілетін
қоғам жағдайында зиялылар, ақылдылар, ... ... өз ... сарқа пайдалана алмайтыньш, қысым көріп, қытымыр әкімшіліктің
қырсығына ... ... аз, ... аз ... ... жүгіреді.
Көкірекпен сезініп, күрсініп көп,
Жаным менің түршігіп, түңіледі.
Жоғарыда аталған „Әл-Фарабиани" зерттеуінде ... тағы бір топ ... ... және оның ... ... тұстары негінде ерекше
болғанын дәлелдейтін фактілер келтіріледі. Сайф ... ... ... ... ... оған ... ақын ... жыр сайысы қыза түскен
шақтарда Әл-Фараби жұрттың бәрінен озып шығып, жүлдегер ... ... ... назарын ерекше аударып отырған. Бұл жөнінде мынадай
мәліметтер айтылған.
„Сайф-ад-Дауланың сарайына ... ... мен ... ... әр күні әдемі әуезді, бұл-бұлды баққа отырып, мүшайраға түсетін
еді. Әбу Насыр әл-Фараби де оған жиі ... Ол ... ... Сайф ... ... бірге келіп, әкімнің жанында отыратын. Білімді билеуші
шығысқа ойымен шұғыла шашқан ... ... ... да,
өлеңдерін де қатты ұнататып, сүйсіне тындайтын. Мұндай санаткерлік сьшға
араб- ... ... ... ғана ... ... ... Әл-Фарабиді араб-парсы ақындарының ең бастысы,
ең күштісі санайды. Олар шайларды ... ... ... сол ... басы ... ... еді деп шебер бейнелепті. Мысалы, Сайф ад-Даула сарайының
даңқы шайыры Әбу Фирас: „Поэзия дөңгеленген алтын түйе, оның басы Әбу ... ... ... Науасқа, иығы —Омар ибн Абу Рабинаға,кеудесі-Абу
Тамамға тиеді. ... ... ... ... отырмыз-деп өзінің
замандасына айтыпты-мыс".
Келтірілген мысалда аталатын шайырлардың бәрі де „сен тұр, мен ... ... ... ... ... бас ... санаулы, оны әрі шайырдың
мойындауы жай ... ... ... талай көл-көсір өлең ... ... ... бізге сол көлдің тек тамшысы ғана белгілі, қалғаны тарихтың
қалың қатпарында жабық жатыр.
Әл-Фараби ... ілкі ... ... ... ... ... пікірі бойынша да Әл-Фараби ерекше түлға, теңдесі жоқ ... Әбу ... тең ... адам туған жоқг оның ілімін қастерлегендер
"Екінші үстаз",— деп дәріптем Дүниеде төрт ... ... ... ... мен ... Афродезейский және Абу Насьф мен Абу Али ибн-Си-
на"—депті ол"2.
Әл-Фарабидің өлең өрнектері әлі жете зерттелмей, көпшілік ... ... Әр ... ... ... жеке ... ... түтас
топталған жи-нақтары беймәлім. Сондай бірер шумақ Ибн Саид әл-Киф-ти деген
XIII ғасырда жасаған араб ... ... мен ... ... ... да ... Сондағы шумақтарды сөзбе сөз аударғанда,
мына-дай жол боп шығады:
Бауырым менің күйкіліктен аулақ қаш,
Шындығы бар ... ... ... өмір ... ... пана ... ... тыс қалар адам жоқ жерде.
Бул (адам) көр-жерге бола күндейді,
Тіпті қып-қысқа өмір сүрсе де.
Біз урықтамшысынан өзге кімбіз,
Басынан бақилық сәтсіздік ... ... ... жаратылған қубылыстың бірі,
Жер ортасы үшін әбігерге түсетін ... ... араб ... ... ... үлгісінен сан-алады. Ал, сөзбе
сөз аудармасы әрине, әлсіз. Бүл ... ... ... ... жағы ... маңыздырақ.
Келтірілген жолдардың жалғасы сияқты тағы бірер шу-мақтар мәлім. Олар
да Фарабидің ақындығына куә бола алады.
Әрине, Әл-Фараби сияқты ... ... ... ... ойлы, абзал азамат
ақынның көркем шығармашылығьш то-лық үғу үшін жоғарыда келтірілген ... ... ... де, сол шумақтардың өзінен-ақ оның сол замандағы
ақындардан әлдеқайда озық шыншыл поэзия өкілі, ... ... ... ... ... қиын ... Асылы, Аян Нысаналиннің Әл-Фараби
өлеңдеріне берген ... ... ... ... ... Әбу Фирастың (932— 968 ж.) пікірі дәл. Ол араб поэзиясының
алыптары Әбу ... Омар ибн ... Әбу ... Әл-Фарабиді жоғары
қояды.
Даңқты ғүлама Әл-Фарабидің өлең өнерішң теориясы туралы да арнайы
зерттеу еңбегінің болғаны әр ... ... ... ... ... кейбір
зерттеушілер Фарабидің әлгі трактатьш жоға^ан мүра қатарына қосып жүр. Мыса-
лы, неміс ... ... мен ... ... Марголиустар
ігікірлері осындай. Ал Италия арабта-нушысы ... Дж. ... ... бірінен (1937 ж.) Әл-Фарабидің „Өлең өнерінің ... ... атты ... ... ... ... ... дейін аталмыш трактат ту-ралы деректерден әдеби жүртшылық бейхабар
келді. Тек 1973 жылы үлы ... ... 1100 жыл толу ... ... Ә. ... біз^ бүл ... ... Аталған еңбегін Отьфар перзенті гректің даңқты философы Ари-
стотельдің ... ... ... ... Оның ... ... түсіндіре келіп, автор өзіндік тың ... ... ... ... ... ... ой түйеді. Аристотельдің
грек поэзия-сьш жіктеу ... ... ол ... ... ... түрлеріне түсінік жазды. Трагедия, дифирамб, комедия, ... ... ... ... ... ... т. б. ... поэзия түрлерінің анықтамаларын айқындайды. Аристотельден басқа
да поэзия туралы еңбектері ... ... ... ... пен өлең ... ... қызық. Ол аіуындарды үш
топқа бөледи Бірі — поэзия тео-риясына ... ... ... ... ... ... екіншісі — оқыған, поэзия өнерінің кдғидаларьша
жетік, білімді ақындар, үшіншісі — осы екеуіне еліктеуші дүмбілез ... ... ... ... ... білімлд та-биғи таланты зор
ақындар туғызады. Оның үстіне ... ... ... үшін ақын ... ... Ақьш өзі игерген, әбден меңгерген жетік формада (жанрда) жазса да
жақсы туынды бере алады. Ал әр ... әсер ... ... ... ... ... жолмен жазса, білгір ақынның өзі де жақсы нәтижеге жете
алмайды. Өлең ... ... ... мен ... ... ... де қажет деп, жазушының өз өнеріне кемелденуін ерекше
бағалайды. Өнердегі ... сол ... ... де ... дейді.
Поэзияның қоғамдық, тәлім-тәрбиелік ролін жақсы түсінген ғұлама қүр
қиялға шомып, шындық өмірден ... ... ... ... ... оның ... ... адамның көкейіне қонып,
сезімін оятар күші мықты болуын талап етеді. Ақын идеясы пайдалы не залалды
болып ... ... ... фи-лософ бабамыз. Ол „өте-мөте пайдалы",
„адамгершіл идея-ны" қүптайды. ... ... сай ... ... болуын білгірлікпен ескертеді, сюжеті жи-нақы, ... ... ... ... Үзақ ... алып ... нақтылығы кем шығарма оқиғасының
түсінігі қиын, әсерсіз болады деген ойды айтады. Адамның ішкі дүниесін ... ... ... әсер ете алу, күйіндіре де, сүйіндіре де
білудің ... ... ... ... ... ... ... Ақын өз шығармасының әрбір сөзіне ерекше назар ... ... ... ... үғынғаны жөн. Философтар-дың ойынша, ақындар
сөзі мағынасыз болмауы шарт, мағыналы сөздер ... да, ... ... ... ... жай айтылуы да, тұспалмен айтылуы да ... ... ... шыққан сөздщ шынайысы да, жалғаны да ... ... ... ... шынайы-лығын талап еткен терең ойлы ғүлама.—
Тәжірибелі, талан-білген, еліктеген, өзінің бойындағы талантына дем ... ... Абай өзі атап ... ... ... ... ... ғана білумен ол шектел-ген бе?! Низамиді, Ибн-Синаны, Фарабиді,
Йассауиді, Баласағұниды білмеді ме ... ... ... ... ... де, ... ... Абайдың жетік
білгені, үйренгені, ... оның ... ... ... Абай ... ... ... қанық. Олардан рухани күш ... Жаңа ... ... сай ой ... ... ... ... сюжет
образдары мен ақыл-өсиетін, өнер өнеге-лерін өз ... ... бүл ... ... ... қоя, көз ... іс
қылу — бо-лашақ зерттеушілер ісі. Бүл арада біз ғылымның тағы бір жаңа
көзі, әдебиет ... тың ... ... ... ... адамзат Әл-Фарабидің туғанына 1100 жыл толу мерекесін қызу
қарсы алды. 1973 жылы Фараби шығармашылығына орай ... ... үлы ... ... екі қүрылық ғалымдарының жоғары бағасына
ие болды. Фарабидің философиялық трактаттары қазақ тілінде түңғыш^рет жарық
көрді. Осы түста Қазақстан ... ... ... тағы бір ... Оның ...... трак-таттары" бөлек кітап болып орыс
кейін қазақ тілінде басы-лып шықты. Аталмьші ... ... ... ... саяхат", „Мемлекет қайраткер-лерінің афоризмдері",
„Бақытқа жету туралы" трактаттары енген.
1975 жылы қыркүйектің а^ашқы жартысында Моск-вада және ... ... ... мерекесі жоғары дәрежеде өтті. Шет елдердён араб, иран-
елдерінен келген өкілдер үлы ғалым туралы орас!ан бағалы гакірлер ... ... өз ... Фараби еңбектерін ерекше
қадірлейтіндіктерін ескертті. ... ... ... ... ... ... айналғанын атап көрсетті. Алматыда 3—4 күнге ... ... есте ... ... бас қосудың бірі болды. Осы түста
Қазақстан Ғылым академи-ясы Әл-Фарабидің тағы бірнеше трактаттарын жинақтап
жариялады. ... ... ... (1975), ... (1975), „Ақыл мен ғылым туралы" (1975), „Дін туралы тракттары"
жарық көрді. Бүл орайда, ... ... ... ... ... „Үстаздың қайта оралуы1' атты жинақтың маңызы
ерекше. Онда Фарабидің біра^ еңбектері және ... ... ... С. ... „Әл-Фараби гуманизмі" (1975) және А.
Таукелов пен Г. ... ... ... (1975), Ә. ... ... эстетикасы11 (1980)
кітаптары жеке басылды. Бұл зерттеулер үлы ... ... ... лайықты улес. Алматыда тігілген Фарабитану отауы таяу арада улы
ғалым мүраларын жете танудың зор ордасына айналары ... ... жаңа ... ... ... Оны ... ... бабаның урпақтары кеш те болса батыл ... ... ... осы сияқты әлемге әйгілі еңбектерін өзінен кейінгі ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... дәлел жоқ. Орта Азияның даңқты перзент-терінің бір тобы ... ... ... Оның ... оқып ... оған ... Ибн-
Сина мен Әл-Жауһари Фарабиді өзіне устаз түтып, еліктеп өткен. Әл-Жауһари
әдебиетшілік ... ... ... ... музыка зерттеушілік,
ақындық жолын зертте-ген.
Кейінгі жылдарда Орта Азия мен Қазақстанның орта ғасырда жасаған ... ... ... ... бастады. Қазақстан ғалымдары да бул
салада айтарлықтай бет бурыстар жасап отыр. Қазақстан Ғылым ... ... ... тобы ... ... ... зерттеу
ісіне қызу ат салысты. Ә. Марғүлан, А. Машанов, А. Көбесов, Р. Бердібаев,
т. б. ғалымдардың Фараби ... ... ... ... көруде. 1971 жыл-
дың өзінде көрнекті Фарабитанушыларымыз — ... ... ... ... ... ... Аудан-бек Көбесовтың „Әл-Фараби", академик Ж.
М. ... ... 1984 жылы ... „Әл-Фарабидің әлеуметтік,
этикалық және эстетикалық көзқарасы" деген зерттеулер жинағы жарық көрді.
Әл-Фарабидің мүралары жыл ... ... ... ... ... ... қазіргі
урпағына кеңінен мәлім бола тусуде. Қазақстан ... ... және ... ... 1987 жылы улы ... тағы бір жинағын
усьгады. Ол „Естествен-но-научные трактаты" деп ... ... ... сөзін жазған ғалым М. С. Бурабаев.
Осы жолдардың ... ... улы ... ... ... ... бастап университет аудито-риясында лекциялар оқып, баба әдебиетші
ғалымның халқымыз мәдениеті мен ... ... ... орын ... күш ... келеді. Бүл салада жазғандары да аз емес"1. Ол
республикада ... оқу ... оқу ... мен ... ... ... ... ғылым дәрежесіне көтерілді деп айта аламыз.
Соңғы жылдары Қазақ университетінің филология факультетінде ол арнайы ... ... ... Оқу ... жасаумен айналысып жүрген-дер де
бар. Бүл игі жумыстың бастамасы деп осы жолдар авторының ... ... Ә. ... 1980 жылы ... ... ... ... болар еді. Иә, үлы ғүлама ойшылдың есімі мәңгі ... Оның ... ... ... ... ... аша түсіп,
жылдар өткен сайын данышпан бабаның кемеңгер түлғасы жарқырай түспек.
Фараби шығармашылығы ... ... ... ... ... үлестің
бірі.
Әбу Насыр әл-Фараби әдебиет теориясымен де жан-жақты шұғылданған
ғалым. Әдебиет теориясы бойынша ... ... ... ... ... сақталып қалған тізімдерінен білеміз. Мәселен, орта ғасырда
өмір сүрген араб ғалымы Ибн Аби ... ... ... ... әл-
Фарабидің өлең құрылысын зерттеуге арналған «Қалом фи ... ва ... ... және ... ... сөз") деген шығармасы болған. Әл-Фараби
дәурінде және одан кейінірек өмір сүрген бірқатар әдебиетшілер бұл ... ... ... ... жоқ туынды деп жоғары бағалағаны мәлім.
Өкінішке орай, ұлы ғалымның бұл шығармасы әзірше табылған жоқ.
Сондай-ақ, Фараби еңбектерінің тізімінде оның ... ... ... пен өлең ... сөз» және ... ... ... туралы трактат»
деп аталатын зерттеулері болғаны көрсетіледі.
Соңғы ... ... ... ғылымға белгісіз болып келген аса
құнды бір шығармасы ... ... ... ... ... ... бул ғылыми еңбек «Китаб ашшеьер» (
Өлең кітабы") деп ... Бұл ... араб ... ... тіліне аударып,
оған алғы сөз, ғылыми түсініктер жазып, жеке кітап етіп шығарған ... ... А. ... болды.
Әл-Фарабидің «Өлең кітабы» көлем жағынан шағын ғана туынды, оны тіпті
кітап ... ... деп ... жөн ... Мүмкін мұның өзі алғашта көлемді
шығарма күйінде жазылған болуы да ықтимал. Кейінірек белгілі бір ... ... ... әдейі қысқартылып, бізге тек тезис күйінде жеткен
болуы да ғажап емес.
Фарабидің бұл зерттеуі жеке кітап күйінде ... Ұлы ... ... ... тұратын логика саласындағы кітабының ішіне қосылып, сонымен
бірге түптелген екен.
Фараби өзінің ... ... ... ... ... «Біз
поэзиясымен хабардар болған көптеген халықтарға қарағанда арабтар өз
поэзиясында бәйіттің соңғы ... ... мән ... Сол үшін де ... ... бір ... шектелген сөздермен толықтырылады әрі
көркемделеді, мұның өзі оларда сирек қолданылатын яки ... ... ... ... ... іске асады. Жоғарыда аталған бәйіттердегі
сөздерден туындайтын мән-мағына осы әңгіме болып ... ... ... ... ... ... ... жағдайда қолданылатын сөз тіркестері ырғақты, белгілі бір
бөлшектерге жіктелген болуы керек, тіпті ондағы әрбір ... ... ... саны да ... ... ... әрбір ритмінде қолданылатын сөз бөлшектері тәртібінің де өзіне
лайықты шекарасы болады.
Өлең шумағының әрбір буын бунағындағы ритм тәртібі мен өзге ... ... ... жатуы керек. Міне, осы жоғарыда айтылған шарттардың
орындалуы нәтижесінде, өлеңнің әрбір қүрамдас ... ... ... ... мезгілде оқылады. Әрі біркелкі болып шығады. Әрбір ырғақта қолданылатын
бәйіт сөздерінің де ... бір ... ... бар. ... ... соңғы жағы да шектелген. Не дыбыстар дәл ... яки ... ... тең ... ... ... керек.
Бәйіттегі сөздер де әңгіме не туралы айтылып жатқан болса, соған ұқсас
етіп, бейнелі түрде айтылуы тиіс. ... ... ... ... болуы да талап етіледі.
...Алайда грек шайыры Хомердің (Гомер — Н. К.) етістік қолдануына
қарасақ, ол өз ... өлең ... ... ... сәйкес келуіне
мән бермейді...».
Фараби осы еңбегінде «бәйіт сөздерінің соңғы жағы да шектелген» деген
пікір айтқан. Оның мәнісі: өлеңнің ... ... ... ... ... ... де солай келуі керек деп түсіну қажет. Бұл арада ... ... ... ... ... ... отырған сияқты. Өйткені мұндай
жағдайда тармақ ... ... ... ... ... ... келеді,
әсіресе соңғы буындар солай болады.
Сонымен бірге, Фараби «бәйіттегі сөздер де ... не ... ... ... соған ұқсас етіп бейнелі түрде айтылуы тиіс» дейді. ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірде де сол
күйінде қайталанып, өз көрінісін тауып отырады деп түсінген. Сондықтан
табиғат пен ... ... ... жырлаушы ақындар оларды
«Табиғатқа еліктеуші» деп ... ... бұл ... ... ... ... ұқсату-теңеу жөнінде айтып отыр. Демек, сол өмірдегі әрбір оқиға
тек теңеу жолымен, образ ... ғана ... ... деген пікірді меңзеп
айтып отыр.
Әбу Насыр әл-Фараби өзінің «Өлең ... ... ... ...... композициялық қүрылысына, шумағына,
өлшеміне, ұйқасына, т.б. шолу ... ... ... барлық компоненттері
ақынның айтайын деп отырған ой жүйесіне лайық, орынды болу керек ... ... ... ... ... басы ... оғаш ... шумақ, тармақ
болмайтынын ескертеді.,
«Өлең кітабында автордың ... ... ... пікірі — өлеңнің ішкі мән-
мағынасы мен сыртқы тұлғасы өзара қабысып, логикалық тұрғыдан үндесіп ... ... ... ... ... ... ұйқасы, үні, өлшемі т.б. бір-
бірімен үндесіп, дәлме-дәл келіп жатқанда ғана ол оқырманның ... ... ... ... шебер ұста секілді. Қарапайым сөздердің өзінен-ақ
таңғажайып ... ... ... мұрасын игеруде оның кейінгі кезде ... ... ... ... оқып-үйренудің мәні зор.
Әл-Фарабидің өлең табиғатын терең зерттеуші ғұлама-ғалым ретінде
танытатын шығармаларының бірі — ... ... ... ... ... табылады» (179, 8—14). Мұны Лондондағы үнді диуаны (Хиндиан офис)
кітапханасынан белгілі ... ... ... Арберри 1937 жылы тапқан
болатын. Бұл зерттеу Аристотельдің ... атты ... ... ... ... ... сөз болатын көне грек ... ... өлең ... т.б. ... ... болмаған
адамға Фараби трактатын бірден түсініп оқу қиын. Сол үшін біз өлең өнерінің
қағиадаларына арналған зерттеудің ... ... ... ... ... жөн ... ... „Өлең өнерінің қағидалары туралы трактат" деген
еңбегінде ұстазы Аристотельдің „Поэтика" атты ... ... ... өлең жазудағы ақындық шеберлік пен өнер жайында ... ... ... екі түрлі құбылыс бар деп ... ... бірі ... ел ... — еліктеу. Ғалым бұл екеуі төркіндес емес, қайта
олар ... ... ... ұғымдар, екеуінің мүддесі де екі түрлі екенін
ерекше атап көрсетеді: „Софист тыңдаушы санасында болмыстан тыс, оған қайшы
қайдағы бір елес ... ... ол бар ... жоқ, жоқ нәрсе бар деп
ойлайды, ал оған ... ... ... ... орай ой
түюге жетелейді. Оған сезім шарапатын тигізеді".
Фарабидің ақындық ой ... өлең ... мен ... ... айқынырақ аңғару үшін трактатты одан әрі оқи түсейік: ... ... яки ... ... ... мүмкін. Өлшеміне қарай
топтау әуенділікке немесе екпінге, тұжырымдау қай тілде екеніне байланысты,
сонымен қатар музыканың ... де ... ... ... ... тап басып болжау, поэзияны талдаушының, поэтикалық мәнді
зерттеушінің, әртүрлі ... ... мен оның ... ... білетіндердің
харекетіне кіреді" (179, 11 — 14).
Міне, ... осы ... айта ... ... араб және ... өлең-
жырларын зерттеушілер бұл халықтардың поэзиясын сатира, поэтика, айтыс,
комедия, газель, ... тағы ... ... ... Сонымен бірге
Фараби өзі өмір сүріп ... ... және көне ... ... ... фабула мен өлшем арасына шек ... ... ... ... ... ... тек ежелгі гректер ғана тыс
түр деп көрсетеді. Өйткені гректер әрбір ... ... ... ... әл-Фараби грек поэзиясын төмендегідей топқа бөліп сипаттайды,
олар: трагедия, дифирамбы, комедия, ямб, ... ... ... ... риторика, амфигеноссос (космогония), акустика.
Әрине, бұл айтылған өлең ... ... ... ... ... ... айналғаны мәлім. Алайда Фарабидің айтуы бойынша, кезінде
мұның бәрі өлеңнің түр-тұлғасы қызметін атқарған.
Фараби грек поэзиясына тән осы өлең ... ... ... ... „Трагедия дегеніміз арнайы өлшемі бар, бәріне тыңдаушыға
һәм айтушыға да ләззат беретін поэзия түрі. Онда еліктеуге ... ... ... ... бар: онда билеушілер мен шаһар манаптары марапатталады.
Орындаушылар әдетте оны патшазадалар алдында келістіріп ... ... ... ... олар ... ... кейбір әуен қосып, марқүмды жоқтайды.
Дифарамбы — трагедиядан екі есе артық өлшемі бар поэзия түрі. Онда ... ... ... марапаттарлық мінез, адамзатқа тән ізгі жайлар
айтылады. Дифирамбыда да ... ... ... ... ... ... ... ізгі істер тілге тиек етіледі.
Комедия болса ерекше өзіндік өлшемі бар поэзия түрі. Оған кейіпсіз,
келеңсіз жайлар ... ... жеке ... ... көлеңкелі
көріністері шенеледі. Кейде адам мен хайуанға тән құлықтың, сонымен қатар
сыртқы ұсқынсыз тұрпаттың ... ... ... бар жыр ... Онда ... мәлім жағымды, жағымсыз
жайлар айтылады, ең бастысы, ол көпшілікке кеңінен аян болуы тиіс: ... ... бұл түрі ... ... мен ... ашу мен беймазалық
үстінде қолданылады.
Драма — алдыңғы түр сияқты, оған жеке есімдерге қатысты ... ... ... кіреді.
Эпос — мейілінше көркем немесе әдеттен тыс эмоциялық күшімен ... ... ... — заң ... ... ... түрі. Онда адамдар
жанын күтіп тұрған бақи бақытсыздық бейнеленеді (егер ол ... һәм ... ... мен ...... басқару мен заң формаларын ... ... ... патшалардың парасаты мен ерлігі, жорықтар мен бастан
кешкен қызықты жайттары айтылады.
Сатира дегеніміз — ... ... ... поэзия түрі. Осы өлшемді
олар әндеріне пайдаланып, сол ... ... ... ... сан алуан қимыл жасатады.
Поэма — сұлулық пен түрпайлықты, жүйелік пен бейберекеттікті жырлайтын
поэзия түрі. Осы орайда, әр поэ-зияның түрі өзі жырлайтын ...... ... келістілік пен ұсқынсыздыққа сәйкес келеді.
Амфигеноссос — жаратылыс ғылымдарын баяндайтын ... ... ... ... Поэзияның барлық түрінен өлең өнеріне дәл келетін ең
сәттісі осы.
Акустика — ... ... ... ... ... түрі: оның
пайдалылығы осымен шектеледі, өзгеге онша қажетіжоқ (179, 11 —12).
„Өлең өнерінің қағидалары туралы трактат" атты осы ... ... үш ... ... ... әрі ... топқа өзінше сипаттама
береді. Бірінші топқа Фараби ... ... мол, ... теңеулер табуға
мейілінше бейім, бірақ өлең өнерінің сын-сипатымен, яғни теориясымен онша
таныс емес ақындарды ... Ал, енді ... ... — өлең өнерімен
толық таныс ақындар, олар өлең жазу қағидасына да, ... ... да ... болып келеді. Үшінші топтағылар — жоғарыда аталған екі
ақындық топқа еліктеушілер ... ... ... әлі ... жазу ... қалыптасқан емес.
Сонымен Фараби біз әңгіме етіп отырған шығармасында ежелгі дәуірдегі
араб, парсы және грек поэзиясының тарихы, тақырыбы, композициялық ... ... ... ... ... бунағы, ұйқасы, түр-тұлғасы, т. б.
мәселелерін әдебиетші-ғалым ретінде жан-жақты ... Әбу ... ... — өз ... ... ақындарының
бірі. Бұл жөнінде әл-Фараби замандастары және одан кейінірек өмір сүрген
Шығыстың көрнекті ақындары, ... және ... ... жазып қалдырған. Мәселен, белгілі араб ... Ибн ... ... және Ибн Халликон (1211 —1282) өздерінің еңбектерінде ... ... ... ... жазылған жырларынан үзінділер келтірген.
Әрине, әл-Фараби өмір сүрген дәуірде үлкен ғалымдардың өлең де ... бір ... ... ... ... ... ... Мәселен, Фарабидің
замандасы, ұлы ғалым, медицина ғылымының ... ... бірі Әбу ... Сина, энциклопедист-ғалым Бируни, ұлы математик әл-Хорезми т. ... ... ... ... де ... ... орта ... зерттеушілері мен тарихшылары поэзия мәселесін сөз еткенде көбінесе
дерлік әл-Фарабидің есімін ... ... ... ... ... ... біздің дәуірімізге дейін толық сақталмады. Әйтсе ... ... ... жыр ... ... оның зор ... кең
тынысты, терең ойлы, нәзік сезімді, дарынды ақын болғанын аңғару қиын емес.
Сонымен, Махмұд Қашқари, Әбу Әли ибн ... Әбу ... ... ... ... халықтардан шыққан ғуламалардың еңбектері әлемдік мәдениетпен
ғылымға қосылған сүбелі үлес болды.
Түйіндеп ... Орта Азия мен ... ... үшін X—XII ... ... түрғыдан дамудың жаңа басқышы болып табылады.
Бұл кезеңде түркі тілдес ... ... ... ... ... өсті. Әсіресе, түркі әдеби тілі жан-жақты ... ... ... өзі ... халықтарының, соның ішінде, қазақ, өзбек, ұйғыр, қырғыз, т.
б. халықтардың ... ... ... ... мен ... әлеуметтік-
қоғамдық өміріндегі рөлінің біртіндеп артуына байланысты болды.
Сөйтіп, „қыпшақ, оғыз, қарлұқ және ұйғыр тайпалары мен халықтарының
тілдері ... X—XII ... араб ... түркі жазуы
қалыптасты. Әдебиеттің көптеген ... ... ... ... ... жазылды" (166, 113).
Орта Азия мен қыпшақ даласында X—XII ғасырларда ислам діні кең қанат
жайған еді. Мұнда ислам дінімен бірге сол ... үшін ... ... ... ... ғылымы келді. Әрине, қыпшақ даласында ислам
дінінің өзі де кейбір ... ... ... Ислам діні қыпшақтар
арасында жергілікті халықтың бұрынғы ежелгі ... ... ... ... ... астасып жатты.
Орта Азия мен қыпшақ даласына ислам діні келуінің өзі әдебиет әлеміне
мүлдем жаңа ... ... ... Енді ... сөз өнерінде
адамгершілік, же-ке ... ... ... нормалары, мораль,
этика, тағы басқа мәселелерді ислам діні ... ... ... еді.
Міне, бұл жәйттердің бәрі өмірге дидактикалық сарындағы әдебиеттің
келуіне себепші болды.
Дидактикалық әдебиеттің негізгі міндеті — ... ... және діни ... ... ... ... уағыздау, насихаттау,
ғибрат айту арқылы жеткізу болып табылады. Дидактикалық әдеби туындыларында
көркем суретпен бейнелеу, образ жасаудан гөрі баяндау арқылы ... ... ... ... ... ... ... ақыл,
нақыл сөздердің, өсиет-ғибрат айтудың рөлі ерекше ... ... ... ... Лукрецийдің „Заттар табиғаты туралы", Горацийдің
„Поэзия ... ... ... ... ... дидактикалық әдебиеттің
ғажайып үлгілері болып табылады.
Қазіргі үнді ... ... ... ... ... ... ... көркем сөз үлгілері дидактикалық ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде дидактикалық сарында жазылған көркем
сөз туындыларының ең ғажайып үлгілері ... ... ... ... ... ... сыйы" және Ахмет ... ... ... ... ... мәлім.
Біз осы тарауда алдымен „Құтты білік", „Ақиқат сыйы", „Даналық кітабы"
сияқты дидактикалық сарындағы әдеби туындылардың ... ... ... ... орта туралы, сол дастандарды жазған қаламгерлер ... ... ... ... мен ... дәстүр жалғастығы мәселесін
сөз етеміз. Дәлірек айтсақ, „Құтты ... ... ... ... ... ... сан ғасыр кейінгі әдебиетке, XV—XVIII ғасырлардағы
қазақ ... ... ... ... ... ... ... талдаймыз.
Сонымен, X—XII ғасырларда жазылған Жүсіп Баласағұнның „Құтты білік", ... ... ... және Ахмет Иассауидің „Даналық кітабы дастандарын
әдебиеттану түрғысынан ... ... сөз ... X ... орта ... Жетісу мен Шығыс Түркістан аумағында
қалыптасқан Қарахан мемлекеті бірте-бірте ұлғайып, XI ... ... ... ... ... ... айттық. Ал, кейінірек ол
Сырдария мен Амудария аралығындағы Мауараннахрды жаулап алған соң, бұл ел
дербес екі ...... және ... қағанаттарына бөлініп кетті.
Жетісу өңірі мен Шығыс Түркістан — шығыс ... ... ... оның ... ... ... маңындағы Қара-Орда, Күз-Орда қалалары, кейінірек
Қашқар шаһары болды. Алг батыс қағанатқа — ... ... ... ... Самарқанд болды. Әйтсе де Қарахан мемлекеті бір орталыққа
бағынбайтын, қоғамдық-саяси жағынан да ... ... ... ... өндіргіш күштер мен мәдениетінің даму ... ... да ... ... ... сан қилы уәлаяттар мен өлкелердің федерациясы
еді. Осы ұсақ ... мен ... ... ... үшін ... ... ... елдің іштей ыдырап кету қаупін туғызды.
Сөйтіп, бұл елде XI ғасырдың орта ... ... ... ... ... мен уәлаяттар арасындағы қым-қиғаш соғыс, аласапыран
арпалыс тынымсыз жүріп жатты. Енді осындай қиын ... ... ... ... оның ішкі және ... тәртібін сақтап отыру үшін қандай заң-
ережелер қажет, елді басқаратын патша мен ... ... ... ... ... т. б. қоғам мүшелері арасындағы өзара қарым-
қатынас қандай болу керек деген сұрақтар туа бастады. ... өзі ... бұл ... ... ретінде нақ осы кезде „Құтты ... ... ...... басқару әдістерін, адамгершілік принциптерін,
қоғамдық-саяси мәні бар түрлі ережелер мен заңдарды, әдет-ғұрыптар ... ... ... жазылған көркем туынды. Дидактикалық
сарында жазылып, ғибрат-уағыздарды бейнелі көркем тілмен жырлайтын ... ... ... ... Бограханға дейінгі түрлі дәрежедегі
әлеуметтік топтардың, түрлі кәсіп иелерінің мінез-құлық ... ... ... ... ... ... алатын орны қандай болуы ... ... ... ... ... т. ... ... өз дәуірінің талап-тілектері тұрғысынан жырлайды.
Сөйтіп, Жүсіп Баласағұн өз заманының ойшыл ақыны, ірі ... ... ... тарих сахнасына шықты. «Құтты ... ... ... тірі ... ... ... ... тілінде жазылған ең жақсы кітап
саналады. Бұл шығарма әр елде түрліше атпен мәлім еді. ... Шын ... ... ("Әкімдердің әдептілігі") деп ал Мешін ... ... ... Шығыс елдерінің әкімдері „Зийнатул-
умаро" ... ... ... „Шаһномаи туркий"
("Түркілерлдң шаһнамасы"), турандықтар „Құтадғу біліг" ("Құтты ... ... Бұл ... ... ... да ... Баласағұнның „Құтты
білік" дастанының ... ... ... ... ... ... ... С. Кеңес дәіріндегі қазақ әдебиеті-А. 1998.
2. ХХ ғасырдағы қазақ әдеби тілі-Алматы, 2003.
3. Жұбанов А.Қ. ән-күй ... ... ... А. ... ... тәрбиесі-А. 1997.
5. Қазақ Совет энциклопедиясы-А. 1971.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Ұлы ғалымның өмірі мен ғылыми ортасы (Әл-Фараби)31 бет
Әбу Насыр Әл-Фарабинің өмірі мен шығармашылығы19 бет
Әл Фарабидің өмірі23 бет
Әл – Фарабидің өмірбаяны, шығармалары9 бет
Әл-Фараби өмірі6 бет
Әл-Фарабидің өмірі мен еңбектері25 бет
Айтыс өнері31 бет
Оқу – тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу38 бет
Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь