Оқу процесіндегі экологиялық тәрбие

Кіріспе

Ι бөлім. Оқу процесіндегі экологиялық тәрбиені қалыптастырудың теориялық.әдіснамалық негіздері
Ι. 1. Жеке тұлғада экологиялық тәрбиені қалыптастырудың философиялық аспектісі
Ι. 2. Психологиялық.педагогикалық әдебиеттердегі оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру мәселесінің зерттеліну ерекшеліктері

ΙΙ. бөлім. Эксперименттік.тәжірибе жұмысы жағдайында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың жүйесі
ΙΙ. 1. Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы пәнаралық байланыстың мүмкіндіктері
ΙΙ. 2. Оқыту процесінде пәнаралық байланыс арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың мазмұны

Қорытынды.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Адамның табиғатқа ықпалы қоршаған ортаның экологиялық сапасының кенеттен төмендеуін туғызып және ортаның өзгерген жағдайында адамзаттың тіршілігіне қауіп төндіріп отыр.
Осыған орай экологиялық білім беру мен тәрбие берудің маңызы “Қазақстан Республикасы азаматының жаңа әлеуметтік экологиялық мінез-құлқын қалыптастыру тұжырымдамасында” (1995), “Білім саласындағы мемлекеттік саясат тұжырымдамасында” (1996), “Қазақстан Республикасындағы экологиялық қауіпсіздігін сақтау концепциясы” (1997), “Қазақстан Республикасындағы экологиялық білм мен тәрбие берудің ұлттық стратегиясы” (1998), “Экологиялық білім бағдарламасы” (1999) құжаттарында басты орында тұр. Экологиялық тәрбие - “табиғат- адам- қоғам” жүйесіндегі қарым-қатынасты оқушылардың ғылыми негізде игеруінің нәтижесінде қалыптасқан жалпы білімнің бөлшегі (1: 2:3).
Экологиялық тәрбиенің мақсаты жас жеткіншектердің экологиялық көзқарасын, санасын және табиғатқа үлкен парасаттылық пен жауапекершілік қарым-қатынасын қалыптастыру.
1. Білім туралы – Об образовании: Қазақстан Республикасының Заңы.
А.: «Литера», 2000-96 б.
2. Қазақстан Республикасында жалпы білім беретін мектептер білім мазмұнының тұжырымдамасы //Қазақстан мұғалімі. 1993.-9 сәуір.
3. Қазақстан Республикасында гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы.// Егеменді Қазақстан: 1994 жыл:25 тамыз.
4. Ақназаров Б.З., Шыныбекова Э.И. Оқыту процесінде тәрбиелеу.- А., 1972.
5. Абдильдин Ж.М., Абишев К.А. Формирование строя мышления в процессе деятельности.-А., 1991.
6. Шалабаева Г.К. Этнос. Культура. Самасознание.-А. Атамұра, 1995.-240 с.
7. Құнанбаев А. Шығармаларының жинағы. І-ІІ том. –А: Жазушылар, 1977.-156-184 б.
8. Философиялық сөздік (Редкол: Р.Н. Нұрғалиев, Г.Г. Ақмамбетов, Ж.М.Әбділдин.-Алматы: ) «Қазақ энциклопедиясы», 1996-525 б.
9. Аверинцев С.С.Философский знциклопедический словарь.-М: Советская энциклопедия, 1989.-с. 581-582.
10. Словарь по этике Под ред. И.С.Кона.- М.: Политиздат, 1993.-445с.
11. Қалиев С., Майғаранова Ш., Бейсенбаев З., Нысанбаева Г.,Иманбаева С., Айтмамбетов Б., Бейсенбаева А. Мектептегі тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі. Оқу құралы.-А., 1999. –153 б.
12. Каган М.С.Человеческая деятельность: опыт системного анализа. –М.: Политиздат, 1975.-328с.
13. Вернадский В.И. Философские мысли натуралиста: / СБ.: К 125-летию со дня рождения. / Предисл. А.Л. Яншина и др., прим. И.И. Мочалова, К.П. Флоренского/: АН СССР.-М.: Наука, 1988. –19с.
14. Гирусов Э.В. Природные основы экологической культуры //Экология, культура, образование:/ М-лы к конф./ / Редкол.: Мамндов Н.М./ отв. Ред/.-М .: Б.И.,1989. –С.11-18.
15. Организация экологического образования в школе: Пособ.Для раб- в ср. Общеоб. Шк. Пробл. Совет по экол. Обр. АПН СССР:/ Суравегиной.- Пермь :Б.И.,1990.-148с.
16. Лихачев Б.Т. Экология личности. // Педагогика. –1993. С. 19-23.
17. Полинчак Ф.Я., Платонов Г.В. Экологические отношения, срзнание дятельности // Вест. Моск. Ун-та. –Серия, 7. Философия.-1987.-№4. С.74-82.
18. Мясищев В.И. Социальная психология и психология отношений./ Проблемы общей психологии.-М.: Педагогика, 1965.-С. 270-280.
19. Ананьев Б.Г. Человек как предмет воспитания. –Сов. Педагогика,1965. №1, с. 36-42.
20. Эльконин Д.Б: Психология игры.- М.: Педагогика,1978.-304с.
21. Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте. Психологическое иследование –М.: Просвещение,1968.-464с.
22. Лихачев Б.Т. Воспитательные аспекты обучения. –М.: Просвещение, 1982.-1191с.
23. Самари Ю.А. Очерки психологии ума.- М.: Изд-во АПН РСФСР, 1962.-504с.
24. Калиев С., Майгаранова Ш., Бейсенбаев З., Нысанбаев Г., Иманбаева С., Айтмамбетова Б., Бейсенбаева А. Теория и методика воспитания школьников (1-1Х классы).-А., 1999.-138с.
25. Бейсенбаева А.А. Межпредметные связи- важнейший резерв повышения эффективности идейно-нравственного воспитания школьников // Межпредметные связи в идейном воспитании учащихся: тезисы докладов.-А.,1990.-С.20-25.
26. Жарықбаев Қ.Б. Психология. –А.: Мектеп, 1970.-232с.
27. Жампеисова К.К.Формирование основ политической культуры старшеклассников в целостном педагогическом процессе школы.-А., 1993.-232с.
28. Лемберг Р.Г. Дидактические очерки. Изд. 2-е перераб. –А.: Мектеп, 1964.-144с.
29. Мұқанов М.Педагогикалық психология очерктері.-А.:1962.
30. Мұқанов Б.Ы. Жеткіншектердің әлеуметтік белсенділігін қалыптастыру мен дамытудағы мұғалім мен оқушының өзара қатынасының педагогикалық негізі.-А.,1992.-267б.
31. Сабыров Т.С. Оқушылардың оқу белсенділігін арттыру жолдары.-А.:Мектеп,1978.-110 б.
32. Тәжібаев Т.Жалпы психология.-А.: Қазақ университеті,1993.-240 б.
33. Узакбаева С.А. Эстетическое воспитание школьников средствами народной педагогики. Дис.док.пед.наук.-А.,1993
34. Педагогическая энциклопедия. –М.: Изд-во Советская энциклопедия, 1964.-831с.
35. Жұмабаев М.Б. Педагогика.-А.: Ана тілі,1992.-256 б.
36. Фельдштейн Д.И. психологические основы общественно-полезной деятельности подростков.-М.: Педагогика, 1982.-224с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ... және ... ... ... және бастауыш оқыту кафедрасы
Оқу процесіндегі экологиялық тәрбие
050102 – Бастауыш оқыту педагогикасы және әдістемесі мамандығы
Орындаған: сырттай оқу бөлімінің
201 топ ... ... ... ... ... ... ... бөлім. Оқу процесіндегі экологиялық тәрбиені қалыптастырудың теориялық-
әдіснамалық негіздері
Ι. 1. Жеке ... ... ... ... ... 2. ... әдебиеттердегі оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыру мәселесінің зерттеліну ерекшеліктері
ΙΙ. ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың жүйесі
ΙΙ. 1. Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы пәнаралық
байланыстың мүмкіндіктері
ΙΙ. 2. Оқыту процесінде пәнаралық байланыс ... ... ... ... мазмұны
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі
Адамның табиғатқа ықпалы қоршаған ортаның экологиялық сапасының
кенеттен төмендеуін туғызып және ... ... ... ... ... төндіріп отыр.
Осыған орай экологиялық білім беру мен тәрбие берудің ... ... ... жаңа әлеуметтік экологиялық мінез-құлқын
қалыптастыру тұжырымдамасында” (1995), “Білім саласындағы ... ... (1996), ... ... ... ... концепциясы” (1997), “Қазақстан Республикасындағы
экологиялық білм мен тәрбие ... ... ... ... ... ... (1999) ... басты орында тұр.
Экологиялық тәрбие - “табиғат- адам- қоғам” жүйесіндегі қарым-қатынасты
оқушылардың ғылыми ... ... ... ... жалпы білімнің
бөлшегі (1: 2:3).
Экологиялық тәрбиенің мақсаты жас жеткіншектердің экологиялық
көзқарасын, ... және ... ... парасаттылық пен жауапекершілік
қарым-қатынасын қалыптастыру.
Экологиялық тәрбиенің негізі Ертедегі Шығыс филосфтардың еңбектерінде
маңызды орын алды. Бұл ... ... ... ... ... Әл-Хорезми, Әл-Фараби, Ж. Баласұғыни, Қожа Ахмет Яссауи, Әл-
Бируни, Ибн-Сина, ... және ... ... ... балалардың адамгершілік сезімдерін
қалыптастыру, ... ... ... арттыру жайлы кезінде ұлы
педагогтар Я.А. Коменский, ... ... атап ... болатын.
Табиғаттың сұлу көріністері негізінде ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының
ағартушы – ... мен ақын ... ... Ы. ... ... ... ... өз еңбектерінде тілге
тиек етеді.
ТМД ... ... ... ... ... А.П.Сидельковский, И.Н.Пономарева,
Ә.А.Тұрдақұлов және т.б. экологиялық тәрбие берудің мақсат-міндеттері ... ... ... ... ... тұрған күрделі міндеттері шешуге
атсалысуда.
Қазақстандық ғалымдардың ішінде Ә.С.Бейсенова, Ж.Ж.Жатқанбаев,
Н.С.Сарыбеков, ... ... ... ... ... және т.б. өз ... ... білім-біліктері мен дағдыларын қалыптастыруға баса
назар аударады.
Экологиялық тәрбие, оның ішінде экологиялық мәдениет ... ... ... ... ... мән ... ... философиялық негізі С.САверенцев, Э.В.Гирусов,
Д.С.Лихачев, А.Г.Маслеев, ... ... ... ... ... біз ... ... айрықша мән ... ... ... ... ... ... ... Д.Кішібеков, Қ.Шүленбаев,
Г.К.Шалабаева және т.б. Олар өз еңбектерінде адамның қоғамдық мәнін, ... ... ... ... ... ... мен ... мен мүддесін, адамгершілік айқындамалары мен қағидасын, “қоғам-
табиғат-адам” жүйесіндегі қарым-қатынастарды, ұлттық мәдениетті, оның әдет-
ғұрып ... ... ашып ... ішінде Ж.М.Әбділдин мен Қ.Ә.Әбішев өздерінің философиялық
еңбектерінде былай ... ... ... бейнесін өзгерту, жаңа
әлеуметтік ... құру адам ... ... болып табылады, ... ... ... ... ... ... Оның ... жан-
жақты, өзінің принципі, заңдылығы бойынша шексіз” (б).
А.Қасабеков төмендегідей пікірін айтады: “Қазақ ... ... ... басқа елдердің мәдениеттерімен біршама байланыста
болып, олардан тікелей немесе жартылай ... алып ... ... ... ... мәдениетінің ішкі мүдделеріне, оның тарихи
қажеттілігіне, қандай мәселелерге зәру болуына ... өз ... ... ... ... философиялық ойлау жағдайын
қалыптастырып, ... ... мен ... ... ... ... әлеметтік-мәдени аспектісі еңбек
мәденитін, тұрмыс мәдениетін, дене мәдениетін, білімді, ... ... ... қатар экономикалық және ... ... – деп ... ... ... ... ... экономикалық тәрбие
берудің мақсаттары мен қағидаларын, мазмұнын (И.д.Зверев, А.Н.Захлебный,
И.Т.Суравегина, А.П.Сидельковский, И.Н.Пономарева), экологиялық ... ... ... ... аспектілерін (И.Я.Габаев, Н.А.Каропан), оқушылардың
табиғатқа деген ... ... ... ... (Н.А.Рыков,
В.Г.Иоганзен), оқушыларда экологиялық ... ... ... (Е.Д.Макаров), оқушыларда экологиялық мәдениеттін
іс-әрекеттік компоненттерін дамытуды, (Т.В.Коростелева), төменгі ... ... ... ... ... төменгі сынып оқушыларында өлкетану ... ... ... ... ... ... экологиялық білімін интеграциялауды (Н.М.Михайлова), жоғары
сынып оқушыларында дүние танымының бөлігі ретінде ... ... ... ... (А.Н.Ильина), мектептің педагогикалық
процесінде музыка өнері ... ... ... ... (В.К.Кезин, М.В.Шептуховский), ... ... ... мәдениетін қалыптастыру (Н.Д.Иванова, К.Х.Хан),
студенттер ұжымындағы кәсіптік-педагогикалық қатынас мәдениеті ... ... ... ... (А.К.Рысбаева), мұғалім мен оқушы
және ... өз ... ... ... ... механизімі ретінде (Н.Д.Хмель), мектеп оқушыларында ұлт аралық
қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың ғылыми педагогикалық ... ... ... ... ... ... негізін
қалыптастыруды (Қ.Қ.Жанпейісова), қазақтың музыкалық фольклоры ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыруды
(Е.Ш.Қозыцбаев), қатынас мәдениетін (С.И.Қалиева), гуманитарлық ... ... ... мәдениетінің негізін қалыптастыруды
(Г.И.Қалиева), қоғам ... ... ролі мен ... ашып ... ... ... мен еңбектері алынды.
Сонымен қатар қазақстандық ғалымдар ғылыми-зерттеу жұмыстарында ... ... ... оқыту әдістемесінен Қ.Аймағамбетова, ана тілі
әдістемесінен С.Рахметова және т.б. оқыту ... ... ... ... ... экологиялық тәрбие беру проблемасына да
назар ... бұл ... ... мазмұнын талдау, оның құрымдылық
бөлімдерінің белгілерін әр пәндегі іс-әрекет ... ... ... Ал, ... ... мәдениетті
қалыптастыруды тұтас педагогикалық процестің бір бөлігі ретінде қарастыруға
мүмкіндік ... ... ... жеке ... ... ... жағдайларды айқындауға зерттеулерде мән
берілмегендігі анықталды.
Сонымен, ғалымдардың ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбие проблемасы оны қоғамдық-әлеуметтік
тұрғыдан, жеке пәндерді оқыту процесі арқылы әдістемелік жолдарын ... ... ... ... оқыту процесінде оқушылардың
экологиялық мәдениетін пәнаралық ... ... ... жеке ... етіп қарастарылмағанына көз жеткізілді. Оқушыларда экологиялық
мәдениетті қалыптастыруды ... ... ... құрамды бөлігі
ретінде қарастыру, пәнаралық байланыс негізін көрсету педагогика ғылымында
арнайы зерттеуді қажет ететін мәселелердің бірі деп ... ... ... ... жүйеде немесе тұтастық
ішіндегі бөліктермен қатар болатын, экологиялық ... ... ... ... ... ... көрсететін өзара
негізделген өзгерісті анықтайтын “пәнаралық байланыс” ұғымы болды.
Пәнаралық ... ... ... кең таралуы және оны ғылымының
әртүрлі саласында пайдалану мүмкіндігі бізге экологиялық ... ... ... ... ... ... берді.
Білімдер жүйесін қалыптастыру процесінде адамды жеке ... ... ... байланыстың алатын орны ерекше. Осы орайда ... ... ... ... ... анықтау арқылы оқушыларда экологиялық ... ... ... ... дидактиканың маңызды бағыттарының ...... ... ... байланыс негізінде зерттеп,
қарастырған психолог-педагогтар Одақ ... ... ... В.Н.Максимова, С.А.Рубенштейн, Д.Б.Альконин, т.б.), ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) еңбектері жарық көрді.
Олар пәнаралық байланыстың философиялық, педагогикалық мәнін, ... ... ... ... ... ... ... мен әдістерін ғылымдар жүйелілігі мен ... ... ... ... ... философиялық, психологиялық, педагогикалық
әдебиеттерге талдау жасау негізінде адам мен әлем дүниесінің үйлесімдік
идеясын ... ... ... етіп ... ... ... ... байланыс арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
өзекті ... деп ... ... ... ... қалыптастыруды зерттеу,
оның маңыздылығы, көкейкестілігі қоғам өмірінде объективті түрде туындайтын
қажеттіліктер ... ... ... экологиялық және әлеуметтік мәдени жағдай адам мен ... ... ... ... ... ... сипаттады, жеткіншектердің экологиямәдениетін дамыту
проблемасын туындатып отыр. Бұл ... ... ... ... қалыптастырудың жеткілікті қарастырылмауы мен пәнаралық байланыс
мүмкінділігінің толық ашылмауы арасында қарама-қайшылық тудырады. Сондықтан
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... адам ... даму ... ... ... оқыту процесінде
пәнаралық байланыс арқылы көрініс табу қажет.
Осыған орай, зерттеу проблемасы оқыту процесінде оқушылардың экология
мәдениетін қалыптастырудың ... ... ... ... айқындау, осының негізінде ғылыми-әдістемелік нұсқау
дайындау қажеттілігінде болып отыр.
Осының бәрі, ... ... ... ... ... ... процесінде оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ...... процесінде оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруды ғылыми ... ... ... ... ... ұсыну.
Зерттеу объектісі – оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
процесі.
Зерттеу пәні – оқыту процесінде оқушылардың экологиялық ... ... ... мәдениет” ұғымының мәнін, құрылымын, қызметін
педагогикалық, психологиялық тұрғыда ашып көрсету;
2. Оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыруды жүзеге асыратын
ғылыми әдістемелік нұсқау дайындау.
Зерттеу әдістері: философиялық, ... ... және ... ... ... ... ... тұрғысынан оқу жоспарларын, бағдарламаларды, ана тілі ... 3-4 ... ... ... ... оны талқылау ,
әңгімелесу, эксперименттік ... қою оның ... ... ... ... озық педагогтың іс-тәжірибені зерттеу, қорытындылау,
математикалық тұрғыда өңдеу.
Зерттеу нәтижелерін сынақтан ... мен ... ... ... ... ... облысы, Іле ауданының №26 орта мектебінде,
Алматы қаласының, Жетісу ауданы №174 негізгі мектепте ... ... ... ... ... ... ... бөлімінен; екі тараудан,
қорытындыдан, ... ... мен ... ... Оқыту процесіндегі экологиялық тәрбиені қалыптастырудың теориялық-
әдіснамалық негіздері
1. Жеке тұлғаның экологиялық тәрбиесін қалыптастырудың философиялық
аспектісі
Оқушыларда экологиялық мәдениетті қалыптастыру мәселесігің теориялық
негізін ... ... ... мәдениет”, “қарым-қатынас”
ұғымдарының бірлігі мен ерекшеліктерін қарастырумен тығыз байланысты. Бұл
ұғымдардың сипаттамасының ... ... ... оның ... кездесетін қайнар көздерін, түпкі нәтижелерін анықтауға назар
аудардық. ... ... ... мәдениеттің мәні, құрылымы және
қызметінің мазмұны ашап көрсетіледі.
Мәдениет – адамдардың өмірі мен ... ... ... олардың материалдық және рухани ... ... ... мен ... белгілі тарихи даму дәрежесі. Қоғамның оқу-білу, ғылым
мен өнер ... ... ... ... те ... Бір ... ... байлықтың көзі – мәдениетте. Адам өзінің даму барысында
қоғамдағы өз мүмкіншілігіне сай айналаны жиған рухани байлығымен ... әр ... ... ... ... ... мүмкін.
Сондықтан мәдениет қатып-сеніп қалған және ... ... ... ... нәрсе деп қарауға болмайды.
Мәдениет – халықтың өз топырағында шыңдалып, тумалас ұрпақтың ғасырлар
бойы қалыптасып жинақталған өмір тәжірибесінің ... Ұлт ... ... ... те ... ... Сондықтан мәдениеттің негізі ұлттық
қалыптасу, оның ... өсу ... ... ұлы ... үш мың жыл бойы ... өмір ... ... сол өмір салтына лайық төлтума мәдениетін қалыптастырған көшпелілер
фенонемінің жалпы адамзаттық өркениетте алар өзіндік орны ... ... мен ... және ұлы ... адам ... ... жеке ... мәдениеті туралы құнды ой-пікірлер
айтқан. Зерттеу жұмысымызда олардың еңбектеріндегі көзқарастарын басшылыққа
алдық.
Қазақ ұлтының ... өмір ... және ... ... ... де ... Осы орайда Шоқан Уалиханов “Көшпелі елдерді ... ... ... ... бет алды ... ... есебінде түсінетін
жалған ұғым қазірдің өзінде де Европада үстемболып ... - деп ... ... ... ... ... дегенді тұрпайы, мал тәрізді ... ... Ал ... ... сол ... көбінің жазба түрінде
немесе ауыз әдебиеті, аңыз әңгімелері бар. ... ... ... ... ... ... ... елдердің өздеріне тән ерекшелік деуге
болады” – деп сипаттай келіп, ... ... ... ... жоқ деп
санайтын және оны менмінбейтін ... ... ... ... дау
айтады.
“Көшпелі елдердің қай-қайсының болсын бір өзгешелігі – олар өлең-жырға
бай, шебер ... ... ... ... алаңсыз
көшпелі өмірі әсер етті ме, әлде ұшы-қиыры жоқ ... дала мен ... ... көп ашық ... сұлу ... әсер етті ме кім ... деп ... (7).
Ойшыл ретінде тек шығыс мәдениетінің бесігінде ... ... ... ... пен ... ... ... Абайдың
көзқарастарының маңызы зор. Ол қазақтың қоғамдық ойында алғаш рет ... даму мен ... ... тұрғысынан зер салуға ұмтылыс жасады.
Егер де адам мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... сабақтастығын қуатты тетікпен салыстыруға болады. Оны ойшыл
ақынның:
“Дүние – үлкен көл,
Заман – соққан жел.
Алдыңғы ...... ...... ... көрінер,” – деген өлең жолдарынан көруге болады (8).
Тұтас дүние туралы ол былай деді: “Дүние бірқалыпты тұрмайды, ... ... ... ... Абай үшін басты нәрсе адам ... ... ... ... адам ол үшін табиғаттың ең мәнді
бөлшегі. Абай философиясы туының этикалық мәні, ... ... ... ... орны мен ... ... ... Оның ұғымынша, адамның тұла
бойы ... пен ... ... пен білімге, достық пен
сүйіспеншілікке толы болмаққа ... Күн мен ай – ... ... ағаш ...... ... ... алтын болса, піл сауырлы қара жердің
құты мен әшекейі – ... ... одан ары ... қазақ халқының рухани мәдениеті мен
менталитетінде өшпес із қалдырған алып ... бірі – ... ... елін ... өркениетті, мәдениетті елдер қатарына
қосамын деп талпынды. Оның ... бұл адам ... ... ... ... ... елдің бүкіл тарихи, мәдени құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман
талабына ... ... ... Нұр, күн ... – ол үшін ... ... ... тұлғаны қалыптастыру процесін ұйымдастыру үшін оның ... ... зер ... ... ... ... дәрежесінде әлемдік
мәдениетпен қарым-қатынас жасауы арқылы жеке тұлғаның әлеуметтік өмірдің
мағынасына енуін қарастыру көзделеді. Олай ... ... ... ... ... негізіне адамзаттық мәдениеттің бүкіл дүние
жүзілік қоры: ақыл-ой мәдениеті, тұлғаның кәсіби ... мен ... ... ... адамгершілік мәдениеті, саяси және ... ... және ... даму ... экологиялық және
экономикалық мәдениеті алыну керек деп есептейміз.
Ғылыми әдебиеттерде ... ... ... ... ... – cultura – латын тілінен аударғанда өсіру, өңдеу деген
мағынаны білдіреді.
Мәдениет сөзін ең ... рет ... ... ретінде рим философы
Марк Туллий Цицерон “Тускулан пікір салыстары” (б.ғ.д. 45ж) ... Ол ... бұл ... термин “жерді, топырақты өңдеу” деген
ұғымды білдірген. Ал Цицерон оны адамның ... әсер ... ... қолданды.
“Мәдениет” – ұғымының тарихына арналған арнаулы еңбекте ... ... және ... ... табиғатын, оны құрайтын
элементтер мен қасиеттерді, психологиямен, тілмен және қоғаммен өзара қарым-
қатынасын ... ... оны үш ... ... ... және ... ... өзара қарым-қатынастары негізінде
қарастырды.
Философиялық сөздікте мәдениет – адамзаттың болмыс пен сананың ... ... ... ... ... ... байлығын жеке адамның ішкі байлығына айналдыруға
бағытталған деп көрсетілген, сонымен қатар сөздікте ... ... ... көрсетілген: “адамның барлық іс-әрекетін біріктіретін
әлеуметтік өмір тәсілі”; “мәдениет әлеуметтік болмысты ... мен ... адам ... ... ... ... айқындалады”, ал
формалары – дәстүрлер мен инновацияның жиынтығы. Соныменен, мәдениет
негізінен ... ... ... ... ... ... бағытта С.С.Аверенцевтің жетекшілігімен құрылған философиялық
энциклопедиалық сөздікте мәдениетті “материалдық және ... ... ... ... мен ... ... рухани
құндылықтарда, адамдардың табиғатқа, өзара тіршілік әрекетін ұйымдастыру
мен дамытудың ... ... – деп ... ... ... ... ... төмендегідей сипаттамалар
беріледі: “мәдениет адамның рухани өмірінің барлық формаларын ойлау, дін,
этиканы біріктіреді; ... ішкі ... ... ... ... ынтасын
білідіреді; адамды жоғары дәрежеде ойлауға ұмтылдырады” (12).
Педагогикалық тұрғыдан мәдениет – ... ... ... ... көркем және техникалық құндылықтар жасаудағы қарым-қатынастар
жиынтығы. Сөйтіп, мәдениеттің мәнін адамның ... ... ... ... ... деуге болды (13).
Адам мәдениетінің қалыптасуында табиғаттың маңызына В.М.Межуев ерекше
орын ... ... үшін ... ... ... адамның оған
қарым-қатынасын жоққа ... ол адам үшін ... ... ... ... ... ... ретінде көрінеді. Мәдениет –
бұл алдыменен тарихтың даму барысында пайда болатын және оның ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы” (14).
Мәдениет адамның табиғатқа қарым-қатынасынан көрінетіндіктен жұмыс
барысында ... ... ... ... “қарым-қатынас” ұғымының
мазмұны бойынша ашып ... ... ... ... ... ... ... нақты сипаттау
мақсатында экологиялық білім мен тәрбие беру проблемасын ... ... ... ... еңбектерін қарастырдық. Психолог-
педагогтар А.Н.Леонтьев, И.Ф.Харламов қарым-қатынас ұғымына мотив ұғымының
мазмұнын; В.Н.Мясищев оны ... ... ... ... қарым-қатынастың бағыттылықпен ... ... ... ... ... ... қызығушылықпен (П.И.Иванов, А.П.Архипов), әлеуметтік
белсенділікпен байланыстылығы (Б.Ы.Мұқанова) туралы ... ... ... ... мен ... ... алғаш
А.Ф.Лазурский енгізген. Ол тұлғаның сыртқы объектіге, адамға, рухани
байлыққа, материалдық ... мен ... ... ... ... ... ... бұл ұғымды «жеке тұлғаның сыртқы ортаға табиғатқа,
материалдық заттарға, адамдарға және ... ... ... ... ... ... ... сөздікте «қарым-қатынас» категориясы сана мен болмыстың
бейнелеу әдісі ретінде қарастыррылады (16).
Қарым-қатынас теориясын (генезисін, құрылымын, қызметін) ... ... ... ... ... ... ... теориясы
баста болып табылады. Ол жеке тұлғаны ... ... ... ... ... саналы қатынас жасауға бейім субъект, яғни
өзінің қажетіне, мақсатына қарай ... ... ... ... анықтады.
Бұл анықтаманы нақтылай отырып, ол былай деп жазады: «Жеке адамдар – қарым-
қатынастар жүйесі. Біз тұлғаның ... ... ... ... ... ... оның қарым-қатынасында сипаттаймыз, тұлғаның
дамуы оның қарым-қатынасының дамуымен сипатталады» (17).
Адам мен табиғаттың ... ... ... ... ... мен ... тәрбиелеуде, сананы қалыптастыруда адамның
экологиялық мәдениеті жетекші орын алады.
«Экологиялық мәдениетке» тәрбиелеу ... XX ... ... ... Ол бір жағынан, орта мектептерде экологиялық
білімнің ... ... ... ал ... ... ... тереңдеп, қоршаған ортадағы үйлесімділіктің ... ... ... ... ең ... рет академик Д.С.лихачев 1980
ж. ұсынды. Оның ... ... ... құрылған адам
тіршілігінің объективті негізі – мұраларды сақтау, ... ... ... ... ... ... Мәдениет
экологиясының заңдары сақтамаған жағдайда ол қоғамның адамгершілік, рухани
жағынан құлдырауына ... ... ... ... ... ... тұжырымын басшылыққа алдық: «табиғат пен
адам» арасындағы қарым-қатынас - өздеріне тән «мінез-құлық ережелері» бар,
әлеуметтік екі ... ... Екі ... ... ... оның ... адам ... табиғаттың ықпалымен дамыса (адамзат
тіршілік ете ... ... ал ... адам мәдениетімен ... ... ... ... ... адам мен ... ... қатынастардың барлық жүйесін қайта құруға үлкен жаналық жасайтын адам
тұрмысының ... ... ... мәдениеттің классикалық анықтамасын И.П.Сафронов берді.
Ол экологиялық мәдениетті «рухани құндылықтарды, әлеуметтік институттардың
барлық ... ... және ... бір әлеуметтік бірліктің
шеңберіндегі табиғатты танып-білумен, меңгерумен және ... ... адам ... ... ... ... ... мен
табиғат арасындағы қарым-қатынастардың сипаты мен саналық ... ... ... ... бөлігі» ретінде анықтады. Ол мәдениет
ұғымын ... ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерде экологиялық мәдениет ұғымын сан-алуан тұрғыдан
ғылыми деңгейде түсіндіріп, әр қырынан анықтама берілген.
Кейбір зерттеушілер бұл ... ... ... ... ... Бұл ... ... бірінші рет М.С.Каган ұсынды, оны
одан әрі А.И.Кочергина және т.б. өз зерттеулерінде ... ... бұл тар ... ... ... толықтырады. Мысалы,
Э.С.Маркарян: «Экологиялық мәдениет қоғамының табиғатпен ғана емес, сонымен
бірге ...... ... ... ... тәсілдерін сипаттауды
талап етеді», - деп ... ... ... экологиялық мәдениет, адамзат дамуының
сапалық қасиеттерге ие болатын бағыттылық векторы (21). Ал Э.В.Гирусов ... ... ... мәдениетті «материалдық және ... ... ... ... ... ... айқындайды, ал
экологиялық мәдениетті «ортаның тіршілікке жарамдылық ... ... ... себепшісі болатын» жалпы мәдениеттің
бөлігі ретінде қарастырады (23).
Хейзингтің пікірінше, ... ... бұл ... және
материалдық құндылықтардың сай келушілігі; индивидуумның, бірлестіктің және
билсфераның (алдымен, индивидуумның денсаулығы, социум мен ... ... ... ... дамыту мен көбейтуге,
сақтауға жағдайлар жасауды қадағалау.
Экологиялық мәдениет ұғымының мазмұнын кейбір ғалымдар (И.Л.Носова,
М.С.Каган) утилитарлық ... ... ... ... қарастырса,
ал ғалымдар Л.Я.Станис, Е.В.Станис. «Экологиялық мәдениет, ұлттық,
әлеуметтік, ... және ... да дау – ... ... ... ... ... құндылықтың мәртебесін арттырып, жер ... пен ... ... ... - деп ... (24).
Сонымен, «экологиялық мәдениет» салыстармалы жаңа ұғым, дүниежүзілік
мәдениеттің маңызды ... және ... ... ... ... пайда болуы экологиялық қауіпсіздікті ... ... ... ... мен ... ... ету қажеттілігін түсінумен тығыз
байланысты екендігін көрсетеді.
Біз жоғарыдағы анықтамаларды ... ала ... ... ... ... ... «экологиялық мәдениет –
қоғамның ... ... ғана ... ... ... ... өзара
әрекетінің тәсілдерін сипаттайтын, барлық рухини өмін мен істе ... ... ... ... ... және табиғаттың құндылығын
түсінетін, экологиялық білім жүйесімен, экологиялық іс-әрекетпен, қоршаған
ортаға ізгілік ... ... ... ... қасиеті».
Қорыта келгенде, экологиялық мәдениет - әлеуметтік табиғи түбиғи
түзілім, оның құрылымы өзара тығыз байланысты бөліктерден ... ... ... ... ... ... сенім; экологиялық қарым-қатынас;
- экологиялық іс-әрекет.
Ғалымдар И.Д.Зверев, А.Н.захлебный, И.Т.Суравегина ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігін ішкі
қажеттілік пен қызығушылыққа толығымен өзгерту деп айқындайды ... ... біз ... қорғаудың қоғамдық қажеттілігін
ұсынуды білім, сезім, сенім, іс-әрекет деңгейінде жүргізіп, ... ... ... ... қажет деп есептейміз.
Осыған орай экологиялық мәдениеттің құрамды бөліктеріне жеке-жеке
тоқталайық.
И.Д.Зверевтің пікірінше, ... ... ... ... бірі – экологиялық білім, оның мазмұны төмендегідей
принциптер негізінде құрылуы керек:
- ...... ... ... ... және адамзат қоғамының бірлігі идеясын дамыту;
- гумандық – адамның табиғатқа және адамның адамға қарым-
қатынасының бірлігі мен ... ... ... ... ... және өлкетану аспектісін ашып
көрсету принципі;
- кіріккен (интеграция), үздіксіз және жүйелілік принципі.
Д.Н. ... ... ... ... жеке ... және
жалпы адамзаттық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін, экологиялық дүниетанымды
қалыптастыратын негізгі құрал, жер бетіндегі ... ... ... ... ... планетамен ортақ тағдырлас екндігін
саналы ... ... күш- ... ... биосфераның дамуына
бағыттайтын рухани өзек ретінде ... ... И. ... және И.Т. ... ... ... мақсаты мен мазмұнын
жаңартудың қажеттілігін сана дамуының деңгейімен, адамның адамгершілік
түсініктерімен, оның тұлға-аралық ... ... және ... ... ... ... қалыптастыруды құрайтын әлеуметтік
өмірге араласу дәрежесімен, адамдардың тіршілік әрекетінің құнды ... ... ... көрсетеді.
Зерттеудің нәтижесінде экологиялық білімнің мазмұны табиғи және
әлеуметтік шындықтың ... ... ... ... ... керек
екендігін анықтадық, ал ол төмендегі көзқарастардан туындайды:
- қоршаған ортаны жүйелі ұйымдастыру;
- тіршілікті экожүйелі деңгейде ұйымдастыру;
- ... ... ... тірі ағза ... ... ... адамның макроәлеуметтік процестері үшін күш салудың
маңыздылығы мен ... ... жеке ... ... ... ... адамның еріктілігі, экологиялық императивтігі ... ... ... экологиялық тәрбие жеткіншектердің рухани дамуына, оларда
қоршаған ортамен өзара іс-әрекетінің адамгершілік деңгейде ... ... ... ... ... ... ... мақсатты
бағытталған деп түсіндіріледі. Егер экологиялық білім беру «сана-ойлау-
білім-іс-әрекет» ұғымдарымен анықталса, онда ... ... ... ұғымдарымен сипатталады, бұл жағдайда «қарым-
қатынас» категориясы экологиялық ... ... ... ... қызметін
атқарады, ал жеке тұлғаның құнды бағдары, қажеттілігі, ниет-тілегі,
адамгершілік ... ... ... «Экологиялық сананың құрылымы және ... ... ... » атты ғылыми ... ... ... ... (социумда) және жеке тұлғада тірі
ағзалардың қоршаған ортамен және ... ... ... тұрақты
тепе-теңдігі, заңды байланыстары туралы адамның меңгерген және жинақтаған
білімі, ... ... ... тіршілік етуінің экологиялық эталондары мен
нормалары туралы ... ... ... (28). ... ... сана ... ... экологиялық тәрбиемен тәжірибенің
негізінде ... ... ... қоғамдық формаларына, экологиялық
философия, экологиялық идеология, экологиялық мәдениет және жеке ... ... ... ... ... ... сананың құндылығы
артқан сайын соғұрлым жеке тұлғаның экологиялық мәдениеті де жоғары ... ... ... сананы қалыптастырудың төмендегідей
негізгі бағыттарын көрсетті:
- ғылыми-білімдік,
- табиғатты пайдалану мен табиғатты қорғау,
- Тәрбиелік
Экологиялық тәрбиенің бұл бағыттары ғылымның ... ... ... негізгі аспектілерін қамтиды, ол табиғи ортаға іс-әрекеттік
тәжірибелік, эмоционалдық сезімдік қарым- қатынасқа ... Бұл ... ... ... ... сана мен ... ... бен істің, сенім мен қылықтың арасындағы ... ... ... ... сана – адамның дүниеге, өзіне
шығармашылық қарым-қатынасты деп көрсетті (29).
Э.В.Гирусов экологиялық сананы ... ... ... ... нақты әлеуметтік және табиғи мүмкіндіктерге сәйкес
оптимальды ... ... ... ілімдердің және сезімдердің
жиынтығы деп қарастырды» (30).
Экологиялық сана-экологиялық мәдениеттің рухани формасы, сонымен
бірге, ол ... ... және ... ... өзара қарым-қатынас
көрсетеді.
Экологиялық сананың құрылымын зерттей келіп, ғалымдар одан экологиялық
білімді, оның деңгейлерін: тұрмыстық және ... ты ... ... ... ... ... діни түсініктер мен
дәстүрлерді, ал ғылыми-теориялық деңгейге ғылыми тұжырымдамалар, ... т.б. ... ... жақын ұғымдардың жақын ұғымдардың бірі «экологиялық
ойлау». Экологиялық ойлау экологиялық құбылыстар мен процестердің ... ... ... ... ... талдауға мүмкіндік жасайды.
Экологиялық сана – нақты әлеуметтік және табиғи мүмкіндіктерге сәйкес
қоғам мен ... ... ... ... ... теориялар және сезімдердің жиынтығы. Экологиялық ... ... ... адамның табиғатқа қарым-қатынасында бір
мезгілде мінез- құлық ережелеріне ... ... ... ... ... құруды ұсынады.
Қорыта айтқанда, экологиялық сана- экологиялық ... ... ... ... бір ... ... – адам үшін ... маңызы мен оның эволюциясы
туралы білімде айқындалатын табиғатқа субьективті ... ... түрі ... ... ... ... принципінің негізінде
құрылуы керек.
Экологиялық мәдениетті қалыптастыру тұлғаға интеллектуалдық, рухани
әсер ету құралдарымен ғана жүзеге асырылмайды, ... ... ... адам ... ... мәнін ашады.
Сенімді қалыптастыру үшін теорияның нәтижесін практикалқ іс-әрекетте
қолданудың маңызы зор. Оқушы табиғи ортаны қорғаудың ... ... ... бұл ... ерекшелігімен танысып ғана қоймайды, сонымен
қатар, нақты мысалдарда экологиялық заң мен ережелерді ... ... ... ... ... ... ... жағдайлардың
нәтижесін ойлайды. Ол тұлғаның эмоционалдық ... ... ... із ... ... ... табиғатты пайдалану практикасымен
байланысты фактілер мен құбылыстарға тұрақты ... ... ... ... мен ... сақтау, қоршаған ортаны
қорғау қажеттілігіне сенім қалыптасады. Сенім теория мен ... ... ... ... іс-әрекеттің арасындағы байланыстырушы буынның
қызметін атқарады. Сенімнің бұл қызметі тұлғаның экологиялық мәдениетінің
құрылымында оның орнын ... ... және ... ... ... ... ... сонымен қатар, «табиғат -қоғам» жүйесінің оптимальды ... ... ... өз ... ... ... деп есептейді (31).
Бұдан шығатын қорытынды, адам биосферасыз өмір сүре ... ... ... ... адам мен табиғат арасындағы зат алмасу
процестерін қолдау үшін болады, онда ... ... ... ... бір жағынан, адамды қоршаған табиғатпен
байланыстырса, ал, ... ... ... ... қарым-
қатынастардың қажетті буыны болып табылады. Олай ... ... ... ... ... ... экологиялық іс-әрекет)
арқылы өзінің негізін ... ... ... ... ... ... мәдениеттің маңызды бөлігі
ретінде адам өмірінің табиғи жағдайларын танып білуге, өзгертуге және
сақтауға бағытталған ... ... және ... қорғау қызметтерін
атқарады.«Адам-қоғам-табиғат» жүйесіндегі қатынастарды ізгілендіру ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның қасиеттерді ретінде қарым-қатынастың
қасиеттерін қарастырады.
Ғалымдар көрсеткендей, ... ... адам ... ... ... ... ... оның үш аспектісі
бар: біріншісі - ... ... ... - ... ... ... ... - табиғи ортаны зерттеумен және қорғаумен
байланысты адамдардың қарым-қатынасы.
Тұлғаның қызметтік – динамикалық ... ... ... алады.
В.Н.Мясищев қатынастарды субьективті позиция ... ... ... қарым-қатынастары-жеке, іріктелген саналы
байланыстарынан ... ... ... ол адам ... ... жүйесінен
туындайды, оның жеке тәжірибесін, іштей әрекеті мен ... ... ... (32). ... ... ... – адамның қоршаған дүниемен
байланысының біртұтас жүйесі, ол сыртқы ... ғана ... ... пайда болған адамның ішкі дүниесінде көрінеді.
А.П.Сидельковский «оқушыларды табиғатқа қарым-қатынасы күрделі ... ... ... ол ... ... ... – жеке тұлғаның өмірінде және оның ішкі ... деп ... және ... (33) ... ... ... мотивтерін анықтай отырып оқушылар әрбір жекелеген жағдайда
қандай мотивті ... ... ... ... ... және ... жасауы мүмкін деп көрсетеді:
- азаматтық-патриоттық мотив – Отанға ... оның ... мен ... ... ... ... ... гуманистік мотив – істе, әрекеттерде ... ... ... қорғауға ниет ету:
- эстетикалық мотив – табиғаттың әсемдігін сезіну және түсіну.
Жеке тұлғаның жалпы әлеуметтік және ... ... оның ... ... және ... яғни ... қатынастар мәдениетінің
жетістіктеріне байланысты.
Табиғатқа эстетикалық қарым-қатынас оны қорғауға жағдай жасайды.
Эстетикалық қарым-қатынастардың маңызды ерекшеліктерінің бірі-тұлғаның ... ... ... Бұл ... ... ... ... мен
санасы мәнді рөл атқарады. Адамның эстетикалық қарым-қатынасының обьективті
және субьективті жақтары бар. ... ... ... ал ... оның идеясын, ойын, сезімін, арман-тілегін, мұратын
және т.б. қамтамасыз ететін субьектімен анықталады.
Дүниеге және табиғатқа ... ... ... ... ... эстетикалық қажеттілігі көркем өнерге,
онымен бірге және шығармашылықты әсер етіп, оларда сан ... ... ... ... мен ... ... жеке тұлға өзінің
рухани бейнесіне, дене және басқа мүмкіндіктеріне сәйкес, өзінің табиғатқа
қарым-қатынасын ... ... ... ... әсемдігін түсінуге
мүмкіндік беретін пайымдау мен қабылдау жеке, топтық және жалпы ... ... ... ... ... ... ... аспектісі тұлғаның табиғатқа үйлесімді қарым-қатынасын ететін
эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... жеңуде эстетикалық қабылдау
қабілетін дамыту, ... ... адам мен ... ... қарым-қатынасын
дамытуға жағдай жасайтын эстетикалық сезімді қалыптастыру.
Экологиялық құндылықтардың ерешелігі, ол ... ... ... ... ... ... ... көзқарас тұрғысынанда қамтиды.
В.Н.Мясищевтің пікірінше, адам іс-әрекетінің реттеушісі эмоционалдық-
сезімдік қарым-қатынас ғана емес, ... ... ... ... ... құқықтық қарым-қатынастар-
адамдардың өзара әрекеті процесінде, олардың тарапынан талап-тілектерді
орындауда қалыптасып, біртіндеп ішкі өзгеріске, мәселен ... пен ... ішкі ... ... ісі мен ... ... ... және т.б. өлшемдерін анықтайтын бағалау ... ... ... ... және ... ... өзіне және
қоршаған ортаға талап қоюшылықты туғызады.
Экологиялық іс-әрекет адамның табиғи ортаны танып ... ... және ... ... ... ... экологиялық мәдениеттің
негізін құраушы, экологиялық проблемаларды ұтымды шешуші әрекет ... ... ... ... ... ... экономикада-
жаңа өзгерістердің қоршаған ортаға тигізген шығынын бағалау, ... ... ... төңірегінде интеллектуалдық күштерді жинақтау,
құқық саласында- табиғатты қорғау жөніндегі заңдарды жасау, педагогикада-
экологиялық ... ... мен ... қалыптастыру және т .б. ... ... ... ... ... ... білу, игеру және
өзгерту сияқты, адам ... ... ... яғни қоғамның
материялдық және де рухани өміріне сіңіп кеткен.
А.Н.Фалеевтің пікірінше, экологиялық ... ... ... ... ... ... ашып ... табиғат пен адам туралы, адамның ... ... ... ... ... ... жиынтығы болып есептелетін адамның
заттық ... ... ... ... ... ... бірге, мәдениет - адам болмысының шығармашылық іс-әрекеті.
Мәдениет, бұл тұрғыдан қарағанда, адамның ... ... ... ... ... ... көрінеді.
А.Г.Пырин және Г.А.Пырин көзқарастары бойынша, экологиялық мәдениет-
табиғи ортаның тіршілікке қажетті құндылықтарын ... ... ... ... ... ... келгенде, экологиялық ... ... ... ... ... ... мәдениетік құрылымдық
қалыптасу процесі адамның меңгерген экологиялық ... ... ... ережелеріне айналып, табиғи ортада тұлға іс-әрекетінің сипатын
анықтайды.
Сонымен, экологиялық тәрбие ... ... ... туралы
белгілі бір ғылым-білімді жеткізуге қарағанда анағұрлым күрделі.
Қазіргі ғылым мен техниканың жетістіктері ... ... ... кері ... тигізіп отыр. Бұл ықпалды бәсеңдету үшін адамдар,
алдымен жеткіншектер экологиялық ... ... ... ... ... ... және мінез-құлықтың реттеушісі экологиялық сананы
қалыптастыру керек. Экологиялық мәдениет ... ... ... ... ... сәйкес білімнің және сенімнің болуын, іс-әрекетке,
сонымен бірге ... ... ... ... ... ... мәдениет – тұлғаның қоғамдық белсенділігінің және саналылығының
маңызды көрсеткіші болып табылады.
1.2. Психологиялық-педагогикалық әдебиеттердегі оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыру мәселесінің зерттеліну ерекшеліктері
Оқыту ... ... ... ... ... мәселесін зерттегенде олардың жас ерекшеліктеріне назар аудару
қажет. Бұл алдымен, оқушыда экологиялық ... даму және ... білу үшін ... осы ... ... ... және ... жас
ерекшеліктерінің маңызды рөл атқаратынын ... ... ... ... ... ... жасады. Олар
Б.Г.Ананьев, Д.Б.Эльконин, Л.И.Божович, Т.Б.Лихачев, Ю.А.Самарин, ал
Қазақстанда ... ... ... ... ... М.М.Мұқанов,
Б.Ы.Мұқанова, Ж.Ы.Намазбаева, Г.Қ.Нұрғалиева, Т.С.Сабыров, Т.Тәжібаев,
В.В.Трифонов, Г.А.Уманов, Э.И.Шыныбекова, ... ... ... ... ... зерттеулерінде жеткіншектермен жұмыс
істеу процесінің психологиялық-педагогикалық негіздерін ашып көрсетуге
көңіл бөлді. (35-49).
Бүгінде ... ... жас, ... ... ... ... баланың жеке өзгешелігіне назар аудармай
жұмыс істеудің мүмкін емес ... ... ... ... ... барысында оқушылардың әр уақытта іс-әрекет пен
өзін-өзі ... тек ... ... ... ... үнемі ескердік.
Себебі, бұл кезеңде олардың жеке тұлға болып қалыптасуына қажетті еріктік,
әрекеттілік, өзін-өзі ... ... ... ... ... айқын көріне бастайды. Бұл жағдайда балалардың қоғамдағы ортамен,
балалар ұжымдарымен, тәрбиеші-ұстаздармен қарым-қатынас ... ... ... ... бір ... екі ... ... мүшесі деп есептейді. Бұдан әлеуметтік құндылықты меңгеруге,
тұлғаның адамгершілік ... ... ... ... адамдармен әртүрлі қатынаста болуды үйренуге ... ... ... ... ... ... мен педагогтардың: Л.И.Божович, Т.В.Драгунова,
А.Г.Ковалев, ... ... ... және т.б. зерттеулері
бойынша жеткіншектік кезеңде ересектену элементтері ... ... ... ... ... ... ересектермен,
жолдастарымен қатынасында, ... ... ... ... ... ... бастағанын сезінуге себепкер күшті
фактор ... ... ... ... және бала денесінің өсуіндегі
өзгерістер болып табылады.
Біздің бақылауымыздағы балалардың ішкі дүниесіндегі, айнала мен қарым-
қатынас жасауында, ... ... ... ... түсінуінде елеулі
өзгерістер болатындығы байқалды. Олардың отбасында, мектептегі әр түрлі
сыныптан тыс ... ... ... ... өмірді бағалауға, өзін-
өзі танып-білуге, өзіне бақылау жасауға дағдыланып, өз ... ... ... ... сауал-сұрақтарға жауаптарынан, жазған
шығармаларынан көруге болады.
Бұл жастағы балалардан анықталған тағы бір ... ... ... ... ... ... ... қаламайды, олардың
мінезіндегі шындық пен ... ... ... бұл ... ... ... көше бастағанының белгісі болып табылады.
Зерттеу жұмысымызда экологиялық мәдениетті қалыптастыру процесінің
психологиялық ... ашып ... ... анықтаған сана,
сезім, сенім, іс-әрекет сияқты психикалық бөліктерді негізге алдық.
Біздер педагог-психологтар Б.Г.Ананьев, Л.И.Божович, В.В.Богославский,
А.П.Леонтьев, П.М.Якобсон және ... ... ... т.б. ... талдау нәтижесінде жеткіншек шақта адамның негізгі
қасиеттеріне, мінез-құлық сипаттарының ... ... ... сезімдерінің жетілуіне аса көңіл бөлудің қажеттілігі туралы
қорытынды жасадық.
Л.И.Божович жеткіншектің мінез-құлқы әр ... ... ... ... әсіресе нашар оқитын оқушылардың адамгершілік ... ... ... ... ... ... қатынастар жасайтындығын
айтады.
Осыдан оқушылардың көңіл-күйінде бойында пайда болған сезім олардың
санасына ықпал жасайды деп ... ... сана өз ... ... ... ... қызмет атқаратын психологиялық процестердің нәтижесі болып табылады.
Экологиялық сана адамның нақты ... ... ... ... ... ... болып таьбылады. Сондықтан экологиялық сана
экологиялық сенімді тудырады деп есептейміз.
Экологиялық сенім болашақтағы ... ... ... ... ... ... мен әдет ... көрінеді. Іс-әрекет
тұлға дамуының негізгі және қозғаушы күші болып есептелінеді.
Д.И.Фельдштейн оқушыларды қарым-қатынас сипатын көрсететін ... ... ... рөлін атап көрсетеді.
А.Н.Леонтьев ”Адамның ішкі позициясына мәнді өтеді, ... ... ... ... жеке ... дамытуда психологиялық өзгерістердің енгізілуі
жетекші іс-әрекет“ деп ... ... ... ... ... ... арнаулы формасы
психикалық іс-әрекет болып табылады.
Психикалық бейнелеу мен іс-әрекеті процесінде адамдардың табиғи және
әлеуметтік ... ... бір ... ... Бұл ... ”Адамдардың табиғатқа қарым-қатынасын сана арқылы өтіп,
психикалық негізі ... ... ... ... жиынтығы
анықтайды”, - деп жазады.
Сондықтан жеке тұлғаның ... ... ... және ... қалыптасу процесін түсіну үшін адамның табиғи және әлеуметтік
ортамен өзара ... ... ... ... ... бар екендігіне
көзіміз жетті.
Адамның табиғатқа қарым-қатынасында адамның өзіндік ... ... ал ... ... ықпалы олардың өзара әрекетінің
нәтижесінде танымдық, ... және ... ... ... ... ... әрекетінің әлеуметтік белсенділігі мен психикасының
қалыптасуы объективті шындықтың ... ... ... жеке ... кеңдігіне де байланысты. Себебі, объективті дүние мен қарым-
қатынастар біртұтас ... ... ал бұл ... ... тұлғаның
белгілі бір қасиеттерінің жойылуына әкеліп соғады. Бұл ... жеке ... ... одан әрі ... ... өзара қарым-қатынасының психикалық интерпритациясы
адамның қоршаған ортамен, адамның адаммен және өз-өзімен қатынастары туралы
тұжырымды ... ... ... ... ... дүниемен әрекеттесіп,
жақын маңдағы сезімдік – қабылдау ортасын ... Бұл ... ... мен ... ізін ... ... бейнеленеді
және оның дамуына жағдай жасайды.
Академик ... ... жеке ... экологиялық
мәдениетінің мәні экологиялық дамыған сананың, сезімдік-психикалық күйдің
және ғылыми негізделген ... ... ... ... бірлігі ретінде қарастырылады. Сондықтан, психика неғұрлым
жақсы дамыса, адам соғұрлым өзгеріп, ... ... тез ... ... мәдениетті меңгеру үшін табиғатты және онымен қарым-
қатынасты біртұтастықта тану ... деп ... ... ... ... ... табиғатты және онымен
өзара қарым-қатынасты біртұтас зерттеп, жан-жақты дамыған тұлға ... ... ... ... ... оның іс-әрекетінің
түрлері мен оның қасиеттері жөнінде білімдерге негізделген жалпы мәдениетті
жүйеге ... ... ... ... экологиялық мәдениетті қалыптастыру адамның өзі қоршаған
табиғаттың құрамды бөлігі ретінде, онымен бірлікте екендігін саналы түсіну.
Психологтардың ... ... ... бала ... психологиялық
шарты ең алымен оқу әрекетінде өтетін ойлаудың дамуы, атап ... ... ... ... ... теориялық формасы
екендігі анықталды.
Көрнекті психолог, академик Т.Тәжібаев ... ... атты ... басқа психикалық функциялармен салыстырған адамның ойы ... ... дей ... ... ... ... оның ойы да бай ... эмоция мен сезімдер сияқты адамның сыртқы дүниеге қайтаратын жағымды
не жағымсыз жай жауабы ... ол ... ... ... тану үшін
ондаған заттардың, болмыстардың өсіп-даму заңдарын білу үшін ... ... ... ... білу үшін олар жөнінде ғылыми
білімдерді ... ... ... ... ... болуына» назар аударған.
Қорыта келгенде, адамның жеке мінез-құлқы, ұжымда, табиғатта өзін
ұстай білуі, ... ... ... ... ... мен
ықыласы, қарым-қатынастағы енжарлығы, не белсенділігі, ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруда оқушылардың
жас ерекшеліктерін ескеру – тұлғада экологиялық ... ... ... ... ... ... әр ... жеке басының
қабілеттерін, олардың психологиялық, физиологиялық мәдениетін қалыптастыоу
тұтас педагогикалық процестің ең күрделі, өзекті ... деп ... ... ... ... проблема ретінде осыдан 30 жыл
бұрын көңіл ... Бұл ... ... ... ... ... халық ағарту ғылым мен мәдениет мәселелері жайындағы мемлекет
аралық ұйымы (ЮНЕСКО) айналысады. ... ... ... ... мен ... жөніндегі мемлекетаралық конференциясы 1968 ж (Париж).
«Адам және биосфера» бағдарламасын ... ... ... ... заманғы ғылыми негіздерін, оны жүзеге асыру проблемаларын
қарастырды
Одан соң ... ... ... ... ... ... туралы халықаралық ғылыми конференциялар өткізілді.
Бұл конференцияларда қоршаған орта туралы білімнің даму стратегиясын
қабылдап, ... әр ... ... ... экологиялық ағарту жұмысын
жетілдіру жөнінде 40-тан астам нақты ұсыныстар жазылды.
ЮНЕСКО-ның Бас директоры Ф.Майор, ... ... ... ... фактор – экологиялық мәдениетті тұлғаны қалыптастыру, ол үшін
барлық мектеп жүйесіне ... ... ... ... ... және ... арасындағы байланысты
ғаламшарлық деңгейде түсінуді ... ... ... атап ... 1992 жылы ... қаласында өткен ғылыми конференция ХХ
ғасырдың көкейкесті мәселесі - ... ... беру ... ... оның ... 3 бағытын айқындап берді:
А) биосфера тұрақтылығын сақтау үшін ... ... ... ... ... ... ... жұртшылық арасында экологиялық үгіт–насихат жұмыстарын жүргізу.
Экологиялық білім мен тәрбие берудің түрлі бағыттарының ... ... ... болады:
- бірінші тенденция экологиялық ... ... ... ... Ол ... ... ... меңгеру, табиғи
ортадағы кешенді проблемаларды көру арқылы экологиялық ... ... ... ... ... ... Бұл тенденция
көптеген елдердің тәжірибесінде, оның ішінде ... ... ... ... орын алып ... ... ... оқушы тұлғасын қалыптастырудың
философиялық негізі ретінде коэволюциялық тұрғыдан қарау ... ... ... ... және ... енгізген
коэволюция идеясы.
Коэволюция дегеніміз - ... ... ... ... ... ... келісілген өзгерістер. Коэволюция ұғымы
экология ғылымынан шыққан, бұл теорияны Эрлих және Равен (1965 ж) ... ... ... коэволюцияны тығыз экологиялық байланысты болатын
организмдердің екі үлкен тобының ... ... ... бар
организмдер арасындағы эволоюциялық өзара әрекеттің типі ретінде анықтайды.
Н.Ф.Реймерс коэволюцияны қатарлас ортақ эволюциясы ретінде, яғни ... ... ... ... деп есептейді.
Академик Н.Н.Моисеев коэволюция идеясының кең таралуының мәні ... ғана ... ... ... оның адамгершілік мазмұнын талқылай
келіп, «коэволюциялық императивтігінде» деп көрсетеді.
- екінші тенденцияның философиялық негізі ... ... ... ... ... ... экологиялық
тәрбиені жүзеге асыру. Бұл мектептерде оқушыларды өздерін қоршаған сыртқы
ортадағы ... ... ... ... қарап, бақылауға
үйреткен. Осының нәтижесінде балалар ... ... ... ғана емес, оны
жандандыратын тіршіліктің өзімен де бірігіп, өмірдің шындығына енеді.
Мәселен ... ... ... онда ... ... ... тамыр
арқылы жерге бекитіндігін, ал керісінше гүлдің бүршік ататын нүктеге жоғары
көтерілетінін сезеді. Осылайша, білім тұлғамен ... өмір ... оны ... ... және ... ... ... қарым-қатынасын
қалыптастыруға мүмкіндік береді.
- үшінші тенденция технология мен ... ... ... ... ... әрекеттің сәйкес
стратегиясы мен табиғатқа қалыптасқан қарым-қатынасы болған кезде де ... ... ... және ... ... ... ... дәрменсіз болғандықтан, экологиялық проблемаларды шешуге мүмкіндігі
болмайды. Бұл жерде тұлғаның іс-әрекеттік компоненті ... ... бұл ... ... екінші «қарым-қатынастық»
бағытты толықтырады, бірақ ол дербес дамиды.
Қазақстанда экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... Президентінің бұйрығымен
қабылданған «Білім беру заңы» (1999), «Айнала қоршаған табиғи ортаны қорғау
заңы» (1996), ... ... ... ... даму жолына
арналған 2030 бағдарламасы» (1996), «Қазақстан Республикасы экологиялық
қауіпсіздігін сақтау ... (1997), ... ... ... мен ... ... ... стратегиясы» (1998),
«Экологиялық білім бағдарламасы» (1999) және т.б. құжаттар ... ... ... ... беру ... ұлтымыз үшін жаңа ғылым емес, ... ... ... атамыздан басталатын, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе
жатқан салт-дәстүр мен ... ... Оны ... ... жаңа
заманға, талапқа сай жеткіншектердің ... ... ... көзі ашық,
көкірегі сергек ұстаздардың қабілетіне, білімі мен парасатына байланысты
екендігін Ж.Б.Шілдебаев атап көрсетті.
Соңғы ... ... ... беру ... ... ... ... оның әртүрлі моделі қолданылып келеді. Олар:
- көп пәнді жүйе ... ... ... ортақ тақырыбына
сәйкесендіріп экологиялық білім беру)
- бір пәнді жүйе (экологиялық білім бір ғана пән арқылы беріледі):
- аралас ... жеке пән ... ... тәжірибелерді саралай келіп, біздің республикамыздың оқу
жүйесінде экологиялық білім берудің мемлекеттік бағдарламасы ... Оның ... ...... жеткіншектерге үздіксіз
экологиялық білім мен тәрбие беру ол төмендегідей оқу ... ... ... ... ... ... тәрбие беру:
- мектеп қабырғасында экологиялық білім мен тәрбие беру:
- арнайы білім ... ... ... ... ... ... оқу ... экологиялық білім беру (әр түрлі сала
бойынша):
- мамандарды ... ... ... ... білім беру:
- көпшіліктің экологиялық сауатын ашу.
Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... ... бойынша жалпы және арнайы білім беретін оқу жүйелер 2000 жылдан
бастап жаңа базистік оқу ... ... Ол: орта ... ... ... мектеп (5-9 сыныптар) және бастауыш мектеп (1-4
сыныптар). Жоғарыдағы оқу құрылымына ... ... пән ... оқушыларға
экологиялық білім мен тәрбие беру үрдістерін жоспарлауы тиіс.
Осыған орай, ғалымдар И.Д.Зверев, И.Т.Суравегина, ... ... ... ... ... маңыздылығын ескере
отырып, біз оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің жүйелілігі және
үздіксіздігін;
- қоршаған табиғи ортаны оқып-үйрену мен жақсартуда оқушылардың ... ... және ... ... бірлігін;
- оқыту процесінде экологиялық проблеманың халықаралық, ұлттық және
өлкетану тұрғысынан ашып көрсетудің өзара байланысын ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға экологиялық мәдениетті қалыптастыруды бастауыш
сыныптардан бастау керек деген тұжырымға келдік. ... дәл осы ... ... және ... ортада белсендік көрсетуге ұмтылысы маңызды
роль атқарады.
2. Эксперименттік-тәжірибе жұмыс ... ... ... ... жүйесі
2.1. Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы пәнаралық
байланыстың мүмкіндіктері
Мектептегі білім мазмұнын құрылымына қойылатын қазіргі ... бірі – ... мен адам ... тұтас білімді жан-жақты қайта
жасаумен сипатталады.
Білімге жаңа ... оның ... ... ... ... ... ... мәдениеттің тұтас контекстімен арақатынасын ... ... ... ... ... ... жаңа формаларын жасауға
бағыттайды. Бұл проблеманы шешудің тәсілдерінің бірі оқу материалының
мазмұнын ... ... ... ... ... (латын тіліндегі қайта құру, толықтыру деген сөзден шыққан) кез
келген элементтер мен ... ... ... ... Интеграцияның
диалектикалық аспектісі контексте оқу материалы мен ғылымның арақатынасын
анықтау проблемасын қарастырады.
Бүгінгі қоғамның тереңдеп келе ... ... ... ... ... беруді, ғылымдардың алуан салаларының өзара байланысымен
интеграцияның жаңа дәрежеге көтерілуі негізінде құруды талап етіп отыр.
Осыған орай, пәнаралық ... ... ... ... және ... ... ... анықталған.
Пәнаралық байланыс күрделі және көп жақты проблема. Оның философиялық
көзі ғылыми білім мен ғылымдар ... ... ... ... даму ... ... келе ... проблема. Ғылыми білімнің
бірлігі туралы идея ... ... ... орын ... Бұл
проблеманың философиялық негізін ойшылдар Платон, ... ... ... И.П.Павлов және т.б. ... ... ... ... ... ... А.И.Берг, М.А.Марков т.б. ғылымдар
арасындағы байланыс мәнін ашу мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... т.б. ғалымдар еңбектерінде пәнаралық байланыс
идеясы көрініс тапты.
Оқу-тәрбие процесін пәнаралық ... ... ... ... ... ... ... оқу материалын меңгеруде пәнаралық
байланыстың қызметі туралы (П.Г.Кулагин, Н.П.Черкас-Заде, Э.С.Радлов т.б.),
пәнаралық ... ... ... ... ... ... (Т.К.Александрова, Н.А.Лошкарева, Г.И.Батурина т.б.) ... ... ... ... В.Н.Максимова), пәнаралық
байланыстың оқушылардың дүние заңдылығын танып-білуге құштарлығын ... ... ... ... байланысты оқу процесін
үйлесімді ұйымдастырудың бір ... ... ... ғылыми
зерттеулерінде қарастырады. Пәнаралық байланыстың тәрбиелік ... ... ... ... ... көңіл
бөлген.
Соңғы жылдары бұл мәселемен философтар А.Н.Аверьянов, ... ... ... т.б. ... ... (Р.Г.Иванов, А.А.Бейсенбаева және т.б.)
пәнаралық байланыс проблемасын жан-жақты, ... ... ... күні бүгінге дейін ерекше ... ... ... ... ... ... ... проблемасы білім мазмұнын жаңарту
тұралы ретінде көкейкесті. Білімді гуманизациялау контексінде ... ... ... ... А.А.Бейсенбаева пәнаралық
байланысты білімді гуманизациялау құралы ... ... ... ... ... ... ұлттық мектептің білім мазмұнын жаңартудың
маңызды шарты болып табылады деп есептейді. Сондықтан, ... ... ... ... деңгейін арттыру төмендегі бағыттарда
жүреді: тәрбие мен оқудың бірлігі, оқушылардың жан-жақты ... ... ... ... ... ... ізгілік пен
адамгершіліктік маңызы бар теориялар, заңдылықтар, ... ... ... ... ... өмір мен ... ... маманды кәсіптік
еңбекке дайындауда өзіндік вариантты ... үшін ... ... ... сферада тез өзгеретін жеке өмірлік жағдайларды ескеру және
олармен байланысты күшейту.
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... ... байланыс негізінде оқушыларда ғылыми ұғымдарды қалыптастыру»
(Р.А.Аббасов, А.1997 ж):
- «Жалпы білім беретін ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері» (В.Рах.А.1991ж);
- «Пәнаралық байланыс - музыка мұғалімінің танымдық шығармашылық
белсенділігін қалыптастырудың ... ... ... ... – оқу-тәрбие жұмысын жетілдірудің негізгі бір
жолы (қазақ тілі ... ... ... негізделген )»
(Н.А.Оразахынов.,А.,1993ж):
- «Пәнаралық байланыс ... ... ... ... ... ... ... құралымен жеткіншектердің табиғатқа ... ... ... » ... «Пәнаралық байланыс арқылы оқушыларға экологиялық тәрбие ... ... ... ... ... ... оқушыларда(8-9
сыныптар) гумандық қарым-қатынасты қалыптастыру» (Г.К.Шолпанқұлова.,1995ж).
Сонымен қатар пәнаралық байланыс проблемасымен ... ... ... және т.б. ... Олар ... мұғалімдерді пәнаралық байланысты жүзеге асыруға дайындау
мәселесіне назар аударады.
Пәнаралық байланыстың философиялық негізіне дүниедегі барлық ... ... ... ... туралы тұжырымдалған
білім алынады.
Обьективті дүние белгілі заңдылықпен ұйымдасқан жүйе болғандықтан, оны
танып білуде де ғылымдар арасындағы байланыстар ... оқу ... әр ... ... ... олар ... өз алдына оңашаланып бөлектенбейді. Сондықтан ғылымның міндеті
өзара байланыстылықты танып, білу.
Осыған ... ... ... ... ... ... курстар
оқушыларға пәнаралық байланыс негізінде білім беруді көздеп отыр. Бұл ... ... ... ... дамытуды, дүниетанымын
қалыптастыруды жүзеге асыруға көмектеседі.
Пәнаралық байланыстың психологиялық негізі психологиялық, физологиялық
заңдылықтарға негізделген.И.П.Павлов ... ... ... оның ... ... болатынын анықтайды. Мида
сыртқы дүниеден қабылданатын көптеген ... ... ... ... ... нерв процестерінң күрделі динамикалық ... ол ... ... ... ... ... Бұл ... әр
пәннің өз ішіндегі және пәндер бірлестігіндегі ... ... ... ... пәнаралық байланыстың физиологиялық, психологиялық
негізінің ... ... ... мида орналасуы, адамның үнемі алға
ұмтылушылығына жағдай туғызады да, оның ... ... ... ... ... әдебиеттерде пәнаралық байланыстың дидактикалық негізіне оқу
пәндері ... ... ... ... және техникалық болып
дәстүрлі топтастырылуы олардың зерттейтін объектілерінің ... ... ... ... мәдениетті қалыптастыру экологиялық тәрбиеліліктің жалпы
көрсеткіштері, ... ... ... сезімдік, іс-әрекеттік
саласында дамуы болып табылады.
Осыдан келіп, экологиялық ... ... жаңа ... ... ... ... ... құрылымындағы өзгерістерді, оның
қалыптасу деңгейін ескере отырып, оның әлеуметтік және табиғи ортаға ... ... ... ... ... ... ... білім мен тәрбиенің әртүрлі технологиясы
белгілі. Экологиялық мәдениетті ... ... ... ... ... бастыратын және тіршілік сапасының жаңа деңгейіне шығуға
мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасында экомәдениеттік
дисбаланс тәрбиелік технологияға бағытталған дамудың қозғаушы күші ... ... ... мәдениетті қалыптастыруға бағытталған
педагогикалық іс-әрекеттің нысаны, оның сондықтан өзінің ... ... ғана ... ... және ... ... ... саналы
түсінуін қалыптастыру негізгі педагогикалық міндет болып табылады. Француз
географы Элиза Реклю ... өз ... және ... сәйкес қоршаған ортаны
жасайтындығын» - көрегендікпен байқаған. Тұлғаның өзінің ... және ... ... ... қарым-қатынасы экологиялық мәдениеттің
негізі болып саналады.
Қоршаған дүниені тану процесінде адам онымен қарым-қатынас жасап қана
қоймай, оның көп ... ... ... де ... ... ... дамуында қоршаған дүниені өзара байланыстылықта танудың ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастырудың құралы ретінде тәрбиені тиімді жүзегеасыруға ... ... ... ... ... ... табиғи және әлеуметтік
дүниенің маңызды күштерінің барлығын ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасының үйлесімділігі оның экологиялық
мәдениетін қалыптастырудың маңызды аспектісі болып сұлулықты бағалауға және
қабылдауға үйоетуде ... ... ... ... ... ... ... табиғаттағы байланыстардың айнадай
бейнесі болып табылатын қарым-қатынастар жүйесі. Ол постбиологиялық зат
ретінде ... ... ... ... ... ... заңын
түсіну, адамзаттың саналы келісімін қолдау идеясымен анықталады.
Нағыз мәдениет – табиғат, қоғам және ... ... ... жетістіктерді осылай бағалау планетарлық ойлауды ... ... ... әлемді, дүниені интеллектуалдық, адамгершілік
және эстетикалық түсінудің бірлігі ерекше маңызға ие, бұл, өз ... ... ... ... ... қалыптастыруда оның ішкі дүниемен ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасының
үйлесімділігінен кем емес. Тұлға үйлесімді біртұтас жүйе ... ... ... үшін психикалық процестердің құрамды
бөліктері арасында жоғары сәйкестілікті жүзегше асырады.
Осыған орай, оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ...... - ... жүйесінде субъектілердің
қоршаған ортаға ұқыптылық, жауапкершілікті қарым-қатынасын орнатуға
жағдайлар туғызады.
Экология ... ... ... ... ... ... және ... оқу пәндеріне ықпалын тигізіп, оларда экологиялық
білімнің барлық деңгейінде мазмұны мен ... ... ... мен ... жүйелілігін қамтамасыз етеді.
Сондықтан зерттеу жұмысымызда И.Д.Зверевтің пәнаралық байланыс маңызын
көрсететін кешенді сипаттамасын басшылыққа алдық:
- ғылым негіздерін меңгеруде білім жүйесін дамытудың ... ... ... арасында байланыстар құру;
- дүниенің ғылыми бейнесіне негізделген диалектикалық материалистік
көзқарасын қалыптастыру – білім ... ... ... ... табиғи байланыстарды талап ету;
- қазіргі өндірістің ғылыми негіздерін меңгеру технологиялық
құрылымдар мен процестердің әсер ету принциптерін ... ... беру ... ... ... ... ... ету;
- барлық пәндер бойынша оқу-тәрбие процесінің бірлігі ... ... ... ... ... жетуге, ақыл-ой
және дене іс-әрекетінің барлық саласында үйлесімді дамуына
жағдай
жасау.
Біздер осының ... ... ... ... ... ... пәнаралық байланыстың әдістемелік
принциптерін дайындадық:
- ... ... оқу ... ... ... ... баланың эмпирикалық түсініктерін кеңейтуге мүмкіндік
береді, оны ... ... ... ... өз бетімен тануға үйретеді;
- интегралдау принципі дүниенің тұтастығы мен бірлігін түсінуді
қалыптастыруға мүмкіндік беретін кез-келген ... ... ... мойындауға, «адам-табиғат», «адам-қоғам» және т.б. жүйедегі
өзара әрекетті саналы түсінуге ... ... ... принципі оқушыны социумның әртүрлі жақтарына
қатыстыруға, әртүрлі ... ... ... ... ... мінез-құлыққа, өзара қарым-қатынасқа
бейімдеуге ... ... ... ... мен іс-әрекеттің бірлік принципі қоршаған дүниені
қорғау және жақсартуда практикалық іс-әрекетті интеллектуалдық ... ... ... ... ... ... ... шындыққа қарым-қатынасындағы әрекеті мен мінез-құлқына
жағымды әсер етеді;
- ... ... адам ... ... ... тәуелді екенін түсінуге, қоршаған ортаның эстетикалық,
экологиялық және санитарлық-гигиеналық сапасын ... ... ... ... ... ... ... баланы оқыту мен тәрбиелеуде
нәтиже беретін әдіс-тәсілдерді іздестіруде ойластырады.
Жоғарыда көрсетілген пәнаралық байланыс принциптерінің ... ... ... жаңа ... ... ... және ... мүмкіндік туғызады.
Ғылыми-теориялық еңбектердің, мектептің озат тәжірибесіне байқау
жүргізудің және өзіміздің педагогикалық ... ... ... ... пәнаралық байланыс арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруға» арналған үлгіні дайындадық.
Қорыта келгенде, ... ... ... ... ... дүние
ретінде меңгеруіне, осының негізінде тұлғаның экологиялық санасын,
экологиялық сенімін, ... ... ... ... пен ... ... ... мәдениетті жоғары деңгейге
көтереді.
2.2. Оқыту процесінде пәнаралық ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың мазмұны
Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру проблемасы бойынша
ғылыми әдебиеттерді талдау, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экологиялық қарама-қайшылықтардың
ғаламшарлық деңгейде шиеленісуі жағдайында «адам-қоғам-табиғат» жүйесіндегі
қарым-қатынас үйлесімділігін қамтамасыз ететін мәдениеттің жаңа ... ... ... міндеті ерекше мәнге ие болды:
- «қоғам-табиғат-адам» ойының дамуы жөнінідегі диалектикалық заңдылық
оқыту процесінде пәнаралық байланыс арқылы көрініс табу ... ... ... ... ... адам ... ... бірлігімен, олардың бастапқы біртұтастығы принциптерінің
негізінде пәнаралық байланыс арқылы оқушылардың ... ... ... басшылыққа алынды.
Қазіргі кезеңде экологиялық зардаптардың кең көлемде ... ... ... кету ... ... мен ... үшін экологиялық мәдениет
проблемасының көкейкестілігін айқындайды.
Сондықтан экологиялық тәрбиенің негізгі мақсаты- ... ... ... және ... ... ... қалыптастыру.
Зерттеу жұмысымызда оқушыларда экологиялық мәдениеттің ... ... ... ... және ұжым ... алғашқы деректер
жинаудан басталды. Эксперименттік – тәжірибе барысында бақылау, әңгімелесу,
сауалдама жүргізу, оқушылардың іс-әрекеттерінің ... ... ... ... әдіс-тәсілдер қолданылды.
Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру мәселесін зерттеу ... ... ... ... ... мәдениет көрсеткіштерін
дайындау барысында олардың жас және психикалық ерекшеліктеріне, экологиялық
тәрбиенің белгілі бір ... ... ... ... ... қалыптасу көрсеткіштерін зерттеу жасындағы
оқушылардың интелектуаллдық, сезімдік, эстетикалық,адамгершілік және ... ... ... ... ... бірге сыртқы ортамен өзара
әрекетінің көріну деңгейін басшылыққа ала отырып зерттедік.
Зерттеу барысында оқушылардың ... ... ... ... (критерийлері) анықталды: оқушылардың табиғаттағы, қоғам
мен табиғат арасындағы өзара байланысты, табиғи ортаны сақтау және көмек
көрсету ... ... ... білімді меңгеру: қоршаған табиғи
ортадағы оқушылардың мінез-құлығы: ... ... ... ... ... қорғаудағы белсенділік ынталылық және
дербестік: қоршаған ... ... ... көрсету: табиғатқа
және оны зерттеуге ... ... ... мен оны ... мен ... ... ... мен маңызын түсінуі.
Экологиялық білім, экологиялық сезім, экологиялық ... ... ... ал қоғамдағы табиғатты ... ... ... ... ... экологиялық іс-әрекет жасау және ... ... ... қарым-қатынас негізінде экологиялық мінез-құлық
қалыптасады (№1 кестені қараңыз).
16бет. Кесте
Жеткіншектерде экологиялық мәдениеттің қалыптасуының өлшемдері және
көрсеткіштері
|Экологиялық тәрбиеліктің құрамы|Экологиялық тәрбиеліктің ... ... сана ... ... |
| ... ... |
| |а) ... ... ... ... |т.б. |
| ... ... |
| |а) ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| |б) ... ... сақтау |
|Экологиялық ... ... ... ... ... |
| ... дәстүрлер жөніндегі пікірлер. |
| ... оның ... |
| ... ... ... көрсеткіштердің мәні:«5» -жоғары, «4» - орта, «3» -төмен
деңгейлерді көрсетеді.
Осы ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетінің
қалыптасуының үш деңгей белгіленді.
Экологиялық мәдениеттің жоғары ... ... ... ... ... және ... қоғамдық пайдалы еңбекте ... ... ... ... бар оқушылар жатқызылады. Оларда
мінез құлық пен іс- ... ... ... айқын көрінеді. Олар
табиғатқа зиян келтіретін адамдардың әрекетіне шыдамсыздық ... ... ... ... ... ... ... пен
дағдылары мол болады,табиғатты қорғау және өлкетану жұмыстарына белсенді
қатысады, өз бетімен білімін ... көп ... ... ... ... ... ... белсенділік, дербестік көрсетіп, оны
зерттеуге қызығушылық танытады, табиғаттан эстетикалық ләззат алады.
Экологиялық мәдениеттің ... ... ... ... үстірт,
жеткіліксіз, нашар ұғынады және білімді ... ... ... ... ... ... тұрақсыз, тұтынушылық
қарым-қатынасын жасайды, оған зиян ... ... жол ... ... ... мен ... ... бірақ іс-әрекеттерде
сирек көрінеді.
Экологиялық мәдениеттің төмен деңгейіндегі оқушыларда экологиялық
білімі жоқ, ... ... мен ... ... ... ... жоқ, ... қорғау іскелігі мен дағдысы қалыптаспаған.
Табиғатқа тұтынушылық қарым-қатынасын ... оған зиян ... ... ... ... ... ... жұмысының жүйесінің құрамына мотивациялық, мазмұндық,
процессуалдық ... ... ... ... ... компонеті оқушылардың іс-тәжірибелік
меңгеруіне, қоршаған ортаға ұқыптылық қарым-қатынас жасаудың қажеттілігін
түсінуіне және олардың табиғат пен оның ... ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруға, танымдық белсенділігін ... ... оқу ... экологиялық сипаттағы тақыраптардың ... ... ... ... ... ... ... экологиялық–оқу-теориялық іс-әрекеті - ... ... ... ...... ... тұлғаға қажетті іскеліктер мен дағдыны игеруі;
- экологиялық ойын ...... ... ... ... ... процесінде ойын түрлерін қолдану;
- экологиялық коммуникативтік іс-әрекет - оқушылардың ... ... ... ... ... дербес іс-әрекеті - оқушылардың экологиялық өзіндік
жеке жұмыстарды ... ... ... ... - ... ... көрмесін ұйымдастыру, табиғат құбылыстарын талдау және
бағалау әрекеттері;
- экологиялық көркем шығармашылық іс-әрекеті -
экологиялық оқушылардың жеке және ұжымдық
жұмыстарын ұйымдастыру.
Бұл жүйе ... ... ... ... нәтижелері оның
мақсатқа сәйкестілігімен, практикалық маңызын айқындап көрсетеді, пәнаралық
байланыс арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... мен ... ... мүмкіндік береді.
Зерттеу жұмысымыздың мақсатына сәйкес ... ... ... Іле ауданындағы №26 орта мектепте және осы
аудандағы екі мектепте жүргізіп, ... 125 ... ... сынып оқушыларының мәдениет, экологиялық мәдениет туралы
түсініктерін, ой-өрістерін айқындау ... ... ... сауал-сұрақтар беріліп, жауаптар алынды.
Сауалдамаға талдау жасағанда оқушылардың ой-пікрлері төмендегідей
болды:
1. «Мәдениет», «экологиялық мәдениет» ... ... ... ... сұраққа оқушылар: «Мәдениет – халқымыздың салт-дәстүрлері, әдебиеті
деп, ал экологиялық мәдениет – ... ... ... оған қамқорлық
жасау» - деп жауап берді.
2. Өзіңнің таныс адамдарының ішінен кімдерді «экологиялық мәдениетті»
адам деп ...... ... оқушылардың 32 % ата-анасы мен
тустарын, 14 % ... ал 22 % ... ... ... ... ... ... жатқызады, 15 % жауап бермеген.
Сонымен сауалдаманың қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... 36,6% мәдениет экологиялық
мәдениет туралы нақты түсінігі бар, 43,2 % ... анық ... ал ... % ... ... ... ... 125 оқушының 33,6% ғана мәдениетті, экологиялық
мәдениетті түсінетіндігін көрсетті.
Сонымен бақылау, сауалдама жүргізу, әңгімелесу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... қорғауға белсенді қатысу қажеттілігін түсінетіндігін
анықтадық, бірақ әлі де болса ... ... ... оқушылардың
экологиялық мәдениетінің қалыптасу деңгейінің төмен екендігі көрінді.
Экологиялық білімдері мен мінез-құлықтары арасында қарама-қайшылық
байқалады. Біз ... ... ... ... ... ... алғашқы деңгейін анықтадық.
Сонымен зерттеу жұмысымыздың ... ... пәні ... бірі – ... мен Ана тілі пәндерін оқыту процесінде
оқушылардың ... ... ... ... табылады.
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудегі алғашқы ... Ана тілі мен ... ... ... ... ... біз
оқыту процесінде экологиялық мәдениетті тұлғағ тән сапаларды ... тілі мен ... ... ... ... ... ... пәндер арасында ортақ ұғымдық байланыс құруға баса ... ... ... тақырыбын өту барысында Ана тілі (күз ... ... ... ... ... ... өзара
байланысы »), сурет, еңбек пәедері байланыстырылады.
Ежелден табиғат аясында өмір бойы ... ... оның ... ... ... ... қорғау дәстүрлерін Дүниетану пәнінде
пайдалануға назар аудардық. Мәселен, «Өсімдіктердің табиғаттағы, ... ... ... ... ... өткенде «сімдік ішсе
тамақ, кисе киім, саялы баспана, күнделікті қару жарағы, малыңа өріс, ... ... ... ... негізге алу отырып қазіргі ғылыми және
халықтық медицинаның жетістіктері, дәрілік ... және ... ... мәліметтер берілді.
Сонымен қатар экологиялық ұғымдарды меңгеру мақсатында оқу-тәрбие
процесінде өсімдік атауларының ... ... ... табуда ізденіс-
шығармашылық жұмыстары ұйымдастырылды.
Білімдер жүйесін қалыптастыру процесінде адамды жеке ... ... ... ... ... алатын орны ерекше. Себебі, оқу
пәндерінің мазмұны арқылы білім, іскерлік пен дағдыны ... ... ... ... ... ... Сондықтан біздер пәнаралық
байланыс арқылы ... ... ... ... ... осы ... Ана тілі мен ... пәндерін басқа оқу
пәндерімен сабақтар жүйесін бақыладық.
Қорыта айтқанда, жоғарыда ... Ана тілі мен ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық
білімдерін жинақтап, дамытып, оның ... ... ... ... ... көзіміз жетті.
Біздер оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... мақсатында
мұғалімдермен сауал-сұрақтар жүргіздік. Бастауыш ... ... ... мен ... ... ең ... ... бірі – экологиялық
мәдениетті қалыптастыру (69,9 %) деп ... ал 27,4 %, бұл ... мән ... ... ... ... төмендегі №2 кестеде көрсетілген.
№2 кесте
Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру міндетінің
көкейкестілігін анықтау мақсатында мұғалімдерге берілген сауал-
сұрақтардың ... ... ... ... |Жауаптардың саны |
|№ | ... ... |
|1 ... ... бұл ... ... |69,70 |
| ... бірі деп ... ... ... | |
| ... ... ... көңіл бөлінбейді | |
|2 |Бұл ... ... ... ... |27,40 |
| |мән ... | |
|3 ... ... беру міндеттерін жүйелі жүзеге |89 |
| ... ... деп | |
| ... | |
|4 ... ... ... маңызын түсін- |5,57 |
| ... ... | |
|5 ... және ... ... ... |19,54 |
| ... оқу ... ... | |
| |деп ... | |
|6 ... ... ... ... мен |4,5 |
| ... қалыптастыруға жүйелі бағытталған | |
| ... ... | ... ... ... мәдениетті қалыптастыруда қазіргі
бағдарламалар мен оқулықтарды оқу ... ... өз ... ... ... ... экологиялық
мәдениетн анықтаудың бастапқы кезеңі анықталды.
Қорытынды
Қазіргі таңдағы әлеуметтік ... ... ... шиеленісу жағдайында «адам-қоғам-табиғат» қарым-
қатынасы жүйесіндегі үйлесімділігін қамьтамасыз ... ... ...... мәдениетті қалыптастыру міндеті ерекше мәнге ие болды.
Сонымен қатар Қазақстан Республикасының тұжырымдамаларында ... мен ... беру ... ... ... оның ... ... түсті.
Қазіргі ғылымдар жүйесінің бір арнаға тоғысуы және ... ... жеке ... ... ... ... байланыс адамның
интеллектілік өрісін байытумен бірге бүкіл азаматтық байлықтың ... ... ... жетекші қағида адам мен әлемнің өзара ... мен ... ... ... ... ... ... мәдениетті қалыптастыру негізгі мақсат болу ... ... ... ... ... жалпы
адамзаттық мәдениеттің құрамды бөлігі ретінде маңызын аша ... ... ... ... мәдениетке тәрбиелеу проблемасы ... ... оқу ... ... және ... социологтар мен
психологтардың назарын аударды.
Педагогикалық, психологиялық және философиялық әдебиеттерге талдау
жасауда "мәдениет", "экологиялық мәдениет" ұғымдарының ... ... ... ... ... оның ... негізін анықтау
нәтижесінде төмендегідей қорытынды жасалды:
- қазіргі әлеуметтік экологиялық өзгерістер қоғамында өмір ... ... ... ... жеке ... ішкі байлығына
айналдыруға бағытталған ... жаңа ... ... керек:
- оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда Абай, Шоқан,
Ыбырай шығармаларын, ғұлама ойшылдардың педагогикалық мұраларын, сонымен
қатар қазақтың ... мен ұлы ... ... ... ... танып-білу үлкен көмегін тигізеді.
Біздің зерттеуіміздің нәтижесінде бастауыш ... ... ... ... ... айқындалды:
психологиялық жас ерекшеліктеріне, әр ... ... ... сай ... ... оқу ... ... оқушылар өз
еркімен және қажеттілігіне қарай әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... оның
анықтамасын барлық рухани өмір мен істе көрініс табатын ... ... ... және ... ... түсінетін,
экологиялық білім жүйесімен, экологиялық ... ... ... қарым-қатынаспен сипатталатын ерекше ... ... ... ... ... ... «Оқыту процесінде
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалаптастыру» атты үлгі дайындалды.
Зерттеу барысында ... ... ... ... анықталды:
- экологиялық білім:
- экологиялық сана:
- экологиялық іс-әрекет:
- экологиялық қарым-қатынас.
Жүргізілген жұмыстың маңызды ... ... ... ... ... ... іс-әрекет жасауда өзінің
шешімі, ішкі сенімі бойынша жасауға дайындығы мен ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудің төрт
аспектісін бөлдік:
- танымдық аспектісі. Экология, жаратылыстану, әлеуметтік және
техникалық мәліметтер ... ... ... кіріктелінген
білімдердің жүиесі. Сондықтан, оқушылар экологиялық ғылымының
негізгі ұғымдары оның ... ... және ... ... ... адам ықпалының зардаптарын жоюдың ... ... ... ... ... аспектісі оқушылардың табиғатқа ұқыптылық қарым-
қатынасына бағытталған іскерліктері мен ісінде көрінеді, сондықтан
бұл аспектігіне ерекше көңіл бөлу қажет:
- эстетикалық сезімдік ... ... ... ... ... адам оның ... қажеттігін сезініп, түсінеді де табиғи
ортаны қорғауға ... ... ... ... пен ... ... ... жағынан дамыған тұлғаны
қалыптастыруға көңіл бөлу керек:
- құндылық аспектісі. Қоғамның материалдық және ... ... ... Сондықтан оқушыларда табиғат пен адамның іс-
әрекетіне құндылық қарым-қатынасын қалыптастыру қажет.
Зерттеу ... Ана тілі мен ... ... ... ... ... жүйесі өткізілді.
Қорыта келгенде,оқыту процесіне пәнаралық байланыс арқылы
экологиялық мәдениетті ... ... ... ... жетілуіне,
табиғат байлықтарын қорғауды жоғары гумандық ... ... ... тұлғалық сапаларда: экологиялық білімділік, ... ... ... қарым-қатынасын меңгеруіне бағыт-бағдар беретініне
көзіміз жетті.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Білім туралы – Об образовании: Қазақстан ... ... ... 2000-96 б.
2. Қазақстан Республикасында жалпы білім беретін мектептер білім мазмұнының
тұжырымдамасы //Қазақстан мұғалімі. 1993.-9 сәуір.
3. Қазақстан ... ... ... беру ... ... 1994 ... тамыз.
4. Ақназаров Б.З., Шыныбекова Э.И. Оқыту процесінде ... А., ... ... Ж.М., ... К.А. Формирование строя мышления в процессе
деятельности.-А., 1991.
6. Шалабаева Г.К. Этнос. Культура. Самасознание.-А. Атамұра, ... ... ... А. ... ... І-ІІ том. –А: ... 1977.-156-
184 б.
8. Философиялық сөздік (Редкол: Р.Н. Нұрғалиев, Г.Г. ... ) ... ... 1996-525 б.
9. Аверинцев С.С.Философский знциклопедический ... ... ... ... ... по ... Под ред. И.С.Кона.- М.: Политиздат, 1993.-445с.
11. Қалиев С., Майғаранова Ш., Бейсенбаев З., Нысанбаева Г.,Иманбаева С.,
Айтмамбетов Б., ... А. ... ... ... ... ... Оқу құралы.-А., 1999. –153 б.
12. Каган М.С.Человеческая деятельность: опыт системного ... ... ... ... В.И. ... ... ... / СБ.: К 125-летию ... ... / ... А.Л. ... и др., ... И.И. Мочалова, К.П.
Флоренского/: АН СССР.-М.: Наука, 1988. –19с.
14. Гирусов Э.В. Природные ... ... ... ... ... М-лы к ... / ... Мамндов Н.М./ отв.
Ред/.-М .: Б.И.,1989. –С.11-18.
15. Организация ... ... в ... ... раб- в ср.
Общеоб. Шк. Пробл. Совет по экол. Обр. АПН СССР:/ Суравегиной.- ... ... Б.Т. ... ... // Педагогика. –1993. С. 19-23.
17. Полинчак Ф.Я., ... Г.В. ... ... ... // Вест. Моск. Ун-та. –Серия, 7. Философия.-1987.-№4. С.74-
82.
18. Мясищев В.И. Социальная психология и психология отношений./ ... ... ... ... 270-280.
19. Ананьев Б.Г. Человек как предмет воспитания. –Сов. ... ... ... ... Д.Б: ... игры.- М.: Педагогика,1978.-304с.
21. Божович Л.И. Личность и ее формирование в ... ... ... –М.: Просвещение,1968.-464с.
22. Лихачев Б.Т. Воспитательные аспекты обучения. –М.: Просвещение, ... ... Ю.А. ... ... ума.- М.: ... АПН ... ... Калиев С., Майгаранова Ш., Бейсенбаев З., Нысанбаев Г., ... ... Б., ... А. ... и ... воспитания школьников
(1-1Х классы).-А., 1999.-138с.
25. Бейсенбаева А.А. Межпредметные связи- важнейший ... ... ... ... школьников ... ... в ... воспитании учащихся: тезисы докладов.-
А.,1990.-С.20-25.
26. Жарықбаев Қ.Б. Психология. –А.: Мектеп, 1970.-232с.
27. Жампеисова ... ... ... ... в ... педагогическом процессе школы.-А., 1993.-
232с.
28. Лемберг Р.Г. Дидактические очерки. Изд. 2-е перераб. –А.: Мектеп, 1964.-
144с.
29. Мұқанов М.Педагогикалық ... ... ... Б.Ы. ... ... ... ... мен
дамытудағы мұғалім мен оқушының өзара қатынасының педагогикалық негізі.-
А.,1992.-267б.
31. Сабыров Т.С. Оқушылардың оқу ... ... ... ... ... Т.Жалпы психология.-А.: Қазақ университеті,1993.-240 б.
33. Узакбаева С.А. Эстетическое воспитание школьников средствами ... ... ... ... –М.: ... ... ... 1964.-
831с.
35. Жұмабаев М.Б. Педагогика.-А.: Ана тілі,1992.-256 б.
36. Фельдштейн Д.И. психологические ... ... ... Педагогика, 1982.-224с.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта оқу орындарында география пәні арқылы экологиялық білім мен тәрбие беру60 бет
Оқыту процесінде оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру40 бет
Балалардың жас мөлшері мен дербес ерекшеліктерін оқу – тәрбие процесінде ескерілуі30 бет
Бастауыш мектептегі оқу-тәрбие жұмысында таным процесін дамыту44 бет
Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық дағдыларын оқу-тәрбие процесінде тәрбиелеудің педагогикалық негіздері51 бет
Мектеп оқушыларының ұлттық ойындарды игеруі және оқу-тәрбие процесіндегі орны47 бет
Осы жоғары оқу орнындағы оқу-тәрбие процесін жүргізудің нақты шарттарын бағалау31 бет
Оқу – тәрбие процесінде экономикалық тәрбие беру әдістемесі4 бет
Сынып жетекшісінің оқу – тәрбие процесіндегі басты қызметі27 бет
Delphi программасы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь