Қазақ диалектологиясының зерттелуі

І Кіріспе

ІІ Негізгі бөлім

2.1. Қазақ диалектологиясының зерттелуі
2.2. С. Аманжоловтың оңтүстік диалектісін зерттеуі.
2.3 О. Нақысбековтың оңтүстік сөйленістерін зерттеу ерекшеліктері

ІІІ Қорытынды

IV Пайдаланылған әдебиеттер
Халық тілінде кездесетін жергілікті тіл ерекшеліктері- тіл зерттеушілердің назарын ертеден аударып келе жатқан құбылыстардың бірі. Қай тілден болсын осы жергілікті деп аталатын тіл құбылыстарын кездестіреріміз анық. Бірінде аз, бірінде көп дегендейін, әйтеуір, мұндай жергілікті өзгешеліктердің барлық тілде бар екені рас. Қазақ тілі де осы сияқты, қазақ жұрты тараған өлкелердің бәрінде де сол жердің әрқайсысындағы қазақтардың тіліне тән сөз ерекшеліктерінің бар екені байқалып жүрген жайт. Мұны ғылымда диалектілік құбылыстар деп атайды. Диалектілік құбылыстар— халық тілінің жемісі, халық тілі дамуының кезеңі тудырған тіл құбылыстары. Әрбір өлкеде тұратын қазақтардың тілінде кездесетін бұл секілді тіл айырмашылығының пайда болуының тарихи сыры бар. Мәселен, біз осы еңбекте сез еткелі отырған қарақалпақ жерінде тұратын қазақтардың тіліндегі диалектілік айырмашылықты алатын болсақ, олардың көбінің-ақ түптеп келгенде із-өкшесі қарақалпақ тілінде, сонан кейін өзбек, түрікмен тілдеріне қатысты екенін көреміз. Мұның себебін тусіну онша қиын емес.
1. Айдаров Т. «Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері». Алматы, 1975; «Лингвистикалық география». Алматы, 1977
2. Балақаев С. «Қазақ тілінің мәдениеті». Алматы, 1971
3. Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері». Алматы, 1951
4. Досқараев Ж. «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері». ІІ бөлім (лексика), Алматы, 1955; «Некоторые вопросы истории и диалектологии казахского языка». «Вопросы языкования», 1954, №2
5. Жүнісов Н. И. «Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері». Алматы, 1981.
6. Кеңесбаев І. , Мұсабаев Ғ. «Қазіргі қазақ тілі». Лексика / фонетика. Алматы, 1975
7. «Қазақ диалектологиясы» 1 – шығуы. Алматы, 1965
8. «Қазақ ССР тарихы», 2 том. Алматы, 1983
9. «Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі». Алматы, 1969
10. «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері». Алматы, 1978
11. «Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері». 2 – шығуы. Алматы, 1960; 3 – шығуы. Алматы, 1960; 4 – шығуы. Алматы, 1962; 5 – шығуы. Алматы, 1963
12. Қалиев Ғ. «Қазақ диалектологиясының мәселелері». Алматы, 1960; «Қазақ говорлары жүйесін зерттеу мәселелері». Алматы, 1977; «Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру». Алматы, 1977; «Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру». Алматы, 1985.
13. Мұсабаев Г. Г. «Становление и развитие казахского литературного языка и вопросы казахской диалектологии». Алма – Ата, 1953
14. Нақысбеков О. «Қазақ тілінің ауыспалы говоры». Алматы, 1972; «Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы». Алматы 1982
15. Нұрмағамбетов Ә. «Түркіменстандағы қазақтардың тілі». Алматы, 1974; «Қазақ тілі говорларының оңтүстік тобы». Алматы, 1978; «Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні». Алматы, 1985; «Қазақ говорларының грамматикасы». Алматы, 1986.
16. Омарбеков С., Жүнісов Н. «Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі». Алматы, 1985
17. Радлов В. В. «Образцы народной литературы тюрских племен». Ч. ІІІ., СПб. 1870
18. Сарықбаев Ш., Нақысбеков О. «Қазақ тілінің аймақтық лексикасы». Алматы, 1989
        
        Жоспар
І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
2.1. Қазақ диалектологиясының зерттелуі
2.2. С. Аманжоловтың оңтүстік диалектісін зерттеуі.
2.3 О. Нақысбековтың ... ... ... Қорытынды
IV Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Халық тілінде кездесетін жергілікті тіл ... ... ... ... ... келе жатқан құбылыстардың бірі. Қай
тілден болсын осы жергілікті деп аталатын тіл құбылыстарын кездестіреріміз
анық. Бірінде аз, ... көп ... ... ... жергілікті
өзгешеліктердің барлық тілде бар екені рас. Қазақ тілі де осы ... ... ... ... ... де сол ... ... қазақтардың
тіліне тән сөз ерекшеліктерінің бар екені байқалып жүрген жайт. ... ... ... деп ... ... ... ... жемісі, халық тілі дамуының кезеңі тудырған тіл құбылыстары. Әрбір
өлкеде ... ... ... ... бұл ... тіл
айырмашылығының пайда болуының тарихи сыры бар. Мәселен, біз осы ... ... ... ... ... тұратын қазақтардың тіліндегі
диалектілік айырмашылықты алатын болсақ, олардың көбінің-ақ түптеп келгенде
із-өкшесі қарақалпақ ... ... ... ... ... ... қатысты
екенін көреміз. Мұның себебін тусіну онша қиын емес. Бұл жерде ... ... ... өзбек, түрікмен жұртымен іргелес, қоныстас,
ағайындас ел болғанымен байланысып жатыр. Ұзақ жылдық ... ... осы ... ... ... ... тілдерден ауысқан сөздер
аз емес. Ол сөздер өздері енген тілге әбден етене ... ... ... ... ... ... дегеніміз — қазақ тілінде де жергілікті тіл
айырмашылығы бар екендігі, сосын оның өзі ... ... ... ... ... нәтижесінде туған тіл құбылыстары екендігі. Әрине,
бұл құбылыстардың ... ... ... ... тіліне ортақ
құбылыстармен салыстырғанда әлдеқайда аз. Бірақ көлем жағынан ... ... бұл ... ... де ... ... халық тілі негізінде дамып отырғаны белгілі. Халық тілі,
халық диалектілері — әдеби тілді байытудың қайнар ... ... ... ... ... материалына талғаусыз қарамайды. Оның ішінен өіне керегін
сұрыптап, елеп-екшеп алады. Жергілікті халық тілі әдеби ... ... ... ... оның ... ... ... отыру, әрине
аса қажет. Әдеби тілде сөйлеуге үйрену, сөз өзідеріне ... ... ... ... ... ... ... жөнінде хабардар болу — тіл пәнінің мұғалімдері үшін өте
қажет. ... ... ... та, ... ... ... ... мекеме екенін жақсы білеміз. Ал ... ... сол ... ... бір өкілі ғой. Оның тілінің де өзі туып-өскен ортасының
тілінен, ата-анасыньщ тілінен алшақ болмайтыны түсінікті жайт. ... ... ... ... ... әдеби тілде жаза білуге жастай баулитын
негізгі орта — ... ... ... ... ... тіл ... ... оның әдеби тілге қарым-қатынасы қандай деген жайдан мұғалімдердін,
әсіресе тіл пәні мұғалімдерінің хабардар болу ... ... осы ... ... ... тұратын қазақтардың тілі туралы
кейбір деректерге тоқталмақпыз. ... ... ... отырған тікелей
методикалық нұсқаулар жоқ. Алайда қазақ тілін оқытатын ... ... ... ... аударарлық кей жерлер туралы бұл еңбектен керекті
мәлімет ... ... ... ... ... осы ... мына бір жайды ... ... бар. ... ... ... ... зерттейтін
ғылымда — диалектологияда мұндай әр өлкеге тән тіл құбылыстарын диалектілік
ерекшелік деп атайды. Белгілі бір ... ... ... тіліне тән
диалектілік ерекшеліктер өзара ұқсас болады. Мұндай бір-біріне ұқсас
құбылыстар белгілі ... ... яки ... бір ... ... тілін қамтуы мүмкін. Мұндай бір ... ... ... бар ... тіл ... ... немесе говор деп атайды.
Мұның қазақ тілі білімінде көбірек қолданылып жүргені — соңғы говор ... ... ... ... ... ... ... деп
қайта-қайта айтып жатпау үшін, жұмысымызда тілі ... ... ... ... ... деп атап ... қазақ: «Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады» - деп ... ... ... ер ... бір ауыз ... ... сөзі шешіп
отырған. Сондықтан біздің халқымыз сөзге, оның ... зор ... ... ... ... ... ... атқан оққа теңейді.
Осындай ұлағатты халықтың ұрпағы болғандықтан, сөзге, оның мағынасының тіл
мәдениетіне көңіл бөлемін. Сондықтан осы ... ... ... ... болған құбылыстар мен заттардың бәрі де ... ... ... ... сөз жоқ, сөз болмаған жерде атау да ... сөз ... – тіл ... тіл ...... ... ... – қоғам тарихымен тығыз байланысты.
Адам баласы жаратылғаннан бастап, белгілі бір қоғамда өмір сүріп
келеді. Өмір сүруге қажетті заттарды ... де олар ... ... ... атқарған еңбектің өзі адамзатты ойлай білуге, сөйлеуге
мәжбүр ... Тіл адам ... қол ... ... ... арқылы
көрсетеді. Әрбір тілдің сөздік құрамындағы сөздер сол халықтың басынан
өткен ұзақ сонар тарихын оның ... ... ... ... күн – ... ...... мәдени – рухани өмірін, экономикасын айнытпай
айқын бейнелеп бере алады. Тілдегі сөз байлығын да ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге біздің барлық
сезіміміз, эмоциямызға дейін осында жазылып қойған.
Қазақ ... да көш ... бері ... ... қоса ... ... бай ... құрамы бар. Бұлар халқымыздың басынан кешкен бүкіл
өмірінің ... мен ... ... ... мен рухани
қазынасының жақсы айнасы, ... деп ... ... ...... ... ... бірге жоғалмай сақталып
келеді. Сөз - өте күрделі құбылыс.
Сөз біткеннің бәрінде де ... бір ... ... Бұл мағына зат
пен құбылысты тікелей байланыстырмағанымен, сол ұғымды білдіретін баршаға
танымал ортақ, ... ... ... ... нан, сүт, ет, ... ... осылардың әрқайсысының әрі нақтылы, әрі жалпылық ұғымы бар.
Су деп ... ... ... тұрған немесе арықтағы ағып жатқан бау – бақша
суаратын нақтылы суды да, сонымен қатар дүние ... ... ... ... ... ... ... суын да су деп атай ... ... да сөз өзі ... ... ... оның ... да ... күрделі
деп есептеледі.
Ал осы сөзді ... ... ... бәрі сол қалпында
қолданады, бірақ ... ... ... ... бола ... ... жергілікті тіл ерекшеліктеріне сәйкес әрі ... ... ... ... ... ... ие болатын да жағдайлар болады.
Ал осы (су) сөзін дүние жүзіндегі қазақтардың бәрі сол қалпында
қолданады.
Осындай жағдайларға байланысты тіл ... ... ... болады.
Диалектология - / диалектос – сөйлеу логос – ілім / ... мен ... ... ...... тіл ерекшеліктерін тексереді.
Диалект – деген термин тілдегі жалпыхалықтық сипат ... ... ... ғана қолданатын ерекшеліктердің жиынтығын, өзіне ғана тән тілдік
ерекшеліктері бар жекелеген аймақ, ... ... Бұл ... халық не ұлт тілінің құрамды бөлігі болып табылады.
Өзім ... ... ... болғандықтан, Оңтүстік қазақтарының
тіліндегі тексикалық, грамматикалық ерекшеліктерге тоқталғым келіп отыр.
Профессор Сәрсен Аманжолов қазақ ... ... ... ... ... ... және ... тайпа одақтарының тілін жатқызады.
Бұл одақтар ерте замандардан бастап – ақ Жетісу, Талдықорған, Жамбыл,
Оңтүстік ... және ... ... ... ... еткен.
Ұлы жүздің XVIII – XIX ғасырларда Қоқан, Хиуа хандықтарын қол
астында болуы бұл ... ... ... ... ... түсті.
Бірінші тайпалық тілдердің негізінде қалыптасқандықтан және әр түрлі
тілдердің ... ... ... ... ... ... ... емес. Кейбіреулері жалпылама түрінде жиі
кездеседі. Енді ... ... ... ... ... бір ауданда
ғана айтылады. Өзгешеліктердің ішінде Оңтүстік диалектісінің басқа
диалектілерден айырмасын ... ... бар. ... ... ... ... мен Ш алмасуы: Мысық – мышық, есек – ешек.
Д мен Л алмасуы: теңдік – теңлік, ...... мен П ... болат – полат
бітіру – пітіру
бейнет – пейнет
М мен П ... ............ мен Ә алмасуы: қатты – кәтті
қайтып – кәйтіп
Ғалым С. Аманжолов Оңтүстік диалектісінің лексикалық ерекшеліктерін
20 салаға ... ... ... ... ... тіл ... ... айқын көрсетеді. Оңтүстік диалектісінің лексикалық
ерекшелігі халық өмірінің барлық жағын қамтыған.
Оңтүстік диалектісінде өте ерте замандардан сақталып ... ... ... ... де аз ... қылу – ... ... боп кету – ісіп – кеуіп кету
Сауатын шығару – ... ... ...... алмау
Тәнті болу – риза болу
Қазақстанның өзге өңіріне қарағанда Оңтүстік ... ... ... ... ... екен.
Диплом жұмысының өзектілігі.
Менің диплом жұмысымның объектісі – ... ... ... ... ... Мен келтіретін мысалдар тек Шымкент өңірінің
қазақтарына ғана тән. Бұл ... ... өзге ... білмейді де,
түсінбейді де, қолданбайды да.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті.
Мен бұл сөздерді біле отырып, зерттей отырып дәл ... ... ... ... ... әдеби тілінің нормаларын сақтай
отырып, туған тілімізді өркендету, әлде қалай біреулер ... ... ... ... ... ... ... оның әдеби тілдегі
вариантымен ауыстыруын талап ету.
Осындай жұмысты жүргізе отырып, мен өзіме де, өзгеге де ... ... ... ... ... ... қойып жүрмін. Зерттеу
жүргізген аз ғана уақыт ... өзім өмір ... ... ... әдеби
нормадағы емес, жергілікті халық сөйлейтін ... ... ... ... ... ... тіл ... ...... ...... шекілдеуік – ............... ... беті, әлпеті.
Әулі ... ... ...... ... ... ... ... ... ......... ... пұл ...... ...... ...... ... ... күртешік
Әкәндоз, кәкәндоз – ... ... ... ... ... тіл ... - ... - ... - ... - ... - ... - ... пілік - ... - ... - ... - ... - ... - ... ... - қол ... - ... - ... - ... - ... ... - ... - ... - ... ... - ... - ... - ... ... - ... - ... - ... - ... - ... - ... - ... ... - ... - ... - ... - ... - ... - ... - ... ... ... ... ... май - ... орамал - ... ... - ... ... - ... - ... - ... нан - ... ... ... нан - жеті ... ... мата - ... ... ... ... - ... ... ... ... ... ... ... - ... ... ... ... ... ... ... ... ... диалектологиясының зерттелу жайы
Қазақ диалектологиясы — Қазан революциясынан кейін пайда болып, ... ... Оның не бары ... ... ғана ... бар. Шын мәнінде
диалектология мәселесімен шұғылдану 1930 жылдардың аяқ шенінен басталады.
Содан бері республика аудандарына жылма-жыл ... ... ... ... диалектілік ерекшеліктердің сипатын білдірерліктей көлемді
материал жиналды. Диалектілік ... ... ... ... ... ... ... қорытындылар
жасауға мүмкіндік берді. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... шығаратын жоғары оқу орындарында арнаулы пән
ретінде енгізілді.
Қазақ тіл білімінің басқа салаларына қарағанда диалектологияның зерттелу
тарихында біраз өзгешелік бар. ... ... ... ... және
лексикалық құрылысының жан-жақты зерттеле ... ... ... ... ... ... революциядан бұрын басталды. Сол кездің
өзінде-ақ алғашқы грамматикалар мен сөздіктер ... ... тілі ... бола ... ал қазақ тілінің диалектологиясы жайында мұны ... ... ... мен ... ... ... жайын
көрсетерліктей түркологтардан қалған арнаулы еңбек жоқ, өйткені ... да ... ... жергілікті ерекшеліктермен арнайы
шұғылданбады. Бірақ соған ... ... ... ... ... ... нұсқалары мен сөздіктерде диалектілік сипаты бар сөздер, дыбыстық
грамматикалық тұлғалар белгілі мөлшерде қамтылып отырған. Ал ... ... ... ... мен грамматикаларда жекелеген диалектілік
ерекшеліктерге жасалған талдаулар немесе қазақ тілінің диалектілерге бөліну-
белінбеуі жайында жол-жөнекей айтылған ... ... ... тіл ерекшеліктерін
жинап зерттеу жолдары.
Оңтүстік халықтарының тіл ерекшеліктерін жинау тәсілдері
Диалектілік ерекшеліктерді жинап, зерттеу жолдары әр ... ... ... жағдайда қолдану зерттеушінің алдына қойған мақсатына
байланысты.
1.Бақылау тәсілі. Диалектілер мен ... ... ... ... ... ... тілінен тікелей жиналған материал болып
табылады. Халық тілінен материал жиюда әр ... әдіс – ... ... бірі – ... ... ... ... екі кезеңге
бөлінеді: алдын ала ... ... және ... ... бойынша тікелей
байқау.
2. Сұрақ қою тәсілі ... ... ... жинауда
(шаруашылыққа, әр түрлі затқа, т. б. ... не ... ... ... ... ... ... болғанда пайдаланылады.
Сұрақ қою үстінде білгісі келіп отырған тұлғаны не зат ... ... ... ... сақтану керек. «Сіздерде былайша айтыла ма?», «Мұндай
сөз қолданыла ма?», деп сұрақ беру орынсыз. ... ... жоқ, ... ... ... деп ... ... мүмкін. Ал егер зерттеуші затты
көріп тұрып, «Бұл қалай аталады?», «Бұл не?» деген ... ... ... ... я тұлғаны естиді. Сондықтан сұрақ мүмкіндігінше тікелей емес,
жанама түрде қойылғаны жөн.
3. Ауыл – село жайында мәлімет ... ... ... ауыл – ... ... ... ... Оның қай облысқа, ауданға, ауылдық, ... ... дәл аты ... ... басқа жергілікті аты), өзінде
не маңында қандай ... ... бар, ... ... ... алыс – жақындығы, қандай мәдениет орындары бар, олар қашаннан
бері жұмыс істейді т. б. ... ... ... ... ... Сол ... ... және ондағы тұрғындардың тарихына байланысты материал жинау
да қажетті жұмыстың бірі. ... ... ... уақиғалар, өзгерістер
болды, халықтың құрамы қандай, басқа жақтан қоныс аударып ... бар ... ... әкімшілік орындарына бағынды т. б. Бұл айтылғандар тілдік
материалды жете түсінуге, сөйленістің даму ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік сөйленістерге тән тұма (бұлақтың
көзі, қайнар), тана (тайынша), бұл (мата, ... ... ... ... сым ... тігілген шалбар) т. б. сөздер кездеседі.
Сөйтіп, ревалюцияға дейінгі ... ... ... ... мен оның ... бөліну – бөлінбеуі
жайындағы пікірлерін екі топқа бөлуге болады:
а) В. В. ... П. М. ... ... ... А. М. ... тілінің диалектілерге бөлінуін жоққа шығарды;
ә) Н. И. Ильминский, Н. Ф. ... П. М. ... М. ... б. ... ... ... жерде біркелкі емес, өз ішінде диалектілік
ерекшеліктері бар екенін мойындады.
Қазақ тіліндегі сөйленістерді ... аса ... ... ... ... ... ... (А. В. Васильев, Н. Н.
Пантусов, Ш. Уалиханов, А. А. ... И. В. ... И. ... т. ... ... ауыз ... нұсақалырында да кездеседі. Бірақ бұл
материалдар осы ... ... ... жиақталып қорытылған жоқ.
2.1.Кеңес дәуірінде зерттелуі.
Қазақ тіліндегі жергілікті диалектілерді арнайы зерттеу жұмысы шын
мәнінде ... ... ғана ... мәселелері жөнінде ең алғаш мақала ... ...... ... Аймауытов еді.
Осы күні ғалымдар қолданып жүрген «Жергілікті тіл ерекшеліктері»
деген атауды алғашқы қолданған Ж. Аймауытов.
КСРО ... ... ... ... 1937 жылы алғаш рет Алматы
облысының кеген, нарынқол; ... ... ... ... ... Нұра аудандарына диалектологиялық үш экспедиция
шығарды. Мұндай ... 1939 жылы ... , ... ... 1940 жылы ... ... Орда ... болып, материал
жинады. Міне, осы кезден бастап күні ... ... ... ... ... – жыл диалектологиялық экспедициялар шығарылып келді.
Тіпті Ұлы Отан соғысы жылдарында да бұл ... ... ... ... жоқ.
1943 жылы академияның кейбір ғылыми ... ... ... ... ... ... ... 1944 жылы Ж. Досқараев
«Оңтүстік диалектісінің кейбір мәселелері» деген тақырыпта ... ... ... ... тіл білімінде кейін қалыптасқан
салалардың бірі ... оның ... ... тіл мамандары арасында
көпке шейін пікір таласын туғызып келді.
19 ... ... оның ... жартысынан бастап, орыс
туркологиясы ... ... ... ... қадам жасап, елеулі
нәтижелерге жетті. Бірақ соның өзінде түркі ... әлі де ... сыры аз емес еді. ... ... ... ревалюцияға дейін
жеке тіл ретінде танылмай, тек наречие дәрежесінде ... ... ... бола ... ... П. М. ... ... қазақ тілі
диалектісіз деп, соңынан кейбір ерекшеліктерімен таныса келе басқаша пікір
айтуы да осыны көрсетеді.
Дәл осындай ... ... бойы келе ... ... ... ... кетті деу, әрине, артық болады. қайта жоғарыда айтылған
жағдай диалектілік ерекшеліктердің ... ... ... ... ... тілінде диалект бар ма, жоқ па деген пікір таласы 1953 жылға
дейін созылды.
Қазақ диалектологиясының тарихында 1937 жылдан 1950 ... ... ... зерттеу жұмыстарының ерекше орны бар.
Ж. Досқараев 1955 жылы «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері»
(лексика) деген атпен ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің диалектологиясы
туралы еңбектері басты орын ... Оның 1959 жылы ... ... и ... казахского языка» атты күрделі еңбегі автордың
диалектология мен тіл ... ... көп ... бойы ... ... ... еді.
Қазақ диалектологиясы үшін көп еңбек ... ... бірі ... ... кандидаты Ж. Досқараев. Оның әсіресе халық тіліндегі
мол байлықты – диалектілік ерекшеліктер мен ... ...... ... атап ... керек етеді. Бірнеше жылдар бойы экспедиция ісіне
тікелей ... ... ... ... ... ... жинады.
Әсіресе, оңтүстік өлкедегі халық тілі ... жете ... ... құбылыс екенін ғылыми дәлелдеп брді. Ж. Досқараев бұл іске үнемі
басшылық етіп, бірнеше жылдар бойәы ... ... ... академиясында
Тіл білімі институтының диалектология бөлімін ... ... ... ... ... ... жайында мақалалар жариялап,
сұраулық жасауға қатысты.
Ж. Досқараевтың қазақ ... ... ... мұнымен
ғана бітпейді. Оның 1955 жылы шыққан ... ... ... ... ... тек қазақ тіл білімінде емес,
туркология ... ... ... бірі ... ... ... қазақ тілі сөйленістерін зерттеуде салыстырмалы
тарихи принципті қолданудың алғашқы үлгілерін көрсетті. ... ... ... ... тілі ... ... ... бірнеше мақала
жазды.
Қазақ диалектолгиясы ... ... ... Тінәліұлы
Сауранбаев та шұғылданды. Қазақстан Ғылым ... ... ... ... ... Оның «Диалекты в современном қазахском
языке» және басқа ... ... ... тілі ... ... диалектологиясының тероиялық мәні бар мәселелері сөз болды. қазіргі
сөйленістерді тіл тарихындағы елеулі кезеңдермен байланыста ... ... ... даму ... ... ... тереңдетті.
2.2. С. Аманжолов қазақ тіліндегі диалектілер туралы.
Профессор С. Аманжолов қазақ тіліндегі диалектілердің пайда болуы
мен қалыптасу тарихын ... ... ... ... ... ... қарайды. Маркс пен ... ... ... ең таяу басқыш болып табылады деген белгілі қағидасына сүйене
отырып, қазақ жеріндегі үш жүз – үш ... одақ ... ... біртұтас
халық болып құрылғанынан көп бұрын, 7 – 9 ... ... ... ... ... ... қалыптасу негізінде рулардың тайпаларға,
тайпалардың ... ... ... ... ... ... ... жері. Шаруашылық ыңғайы, шығу тегінің жағындығына қарай ерте
замандардан – ақ ... ... ... тарихтан белгілі. Осылайша
тайпалардың ... ... ... ... ... шыққан. Мұның өзі тілге әсер
етіп, әр жүздің өз ішінде тілдің де ... ... ... үш ... ... үш ... ... пайда болған. Бұл үш
тайпалық одақтың тілі даму барысында кейін бір – біріне жақындап, біртұтас
қазақ тілінің қалыптасуына негіз, ... ... ... тоқтамға келеді.
Автор жергілікті халық өміріне тән ... ... әдет – ... т.
б.) мен көрші тілдердің әсерінен де тіл ерекшеліктері туғанына ескертеді.
Қазақтың ... тілі мен ауыз ... ... жиналған
материалдарды және қазақ тілінің тарихын зерттеу нәтижесінде С. ... ... үш ... бір деген қорытындыға келді. Олдар мыналар:
а) оңтүстік диалектісі – ... ... ... ... және ... мен ... кейбір оңтүстік аудандарын
қамтиды.
ә) батыс диалектісі – Батыс Қазақстан, ... ... ... және ... ... аудандарын, Қостанайдың кейбір
батыс аудандарын қамтиды.
б) солтүстік – шығыс диалектісі – Ақмола, Павлодар, семей, ... ... ... ... ... облыстарын және Қостанай
мен Талдықорған облыстарының кейбір аудандарын қамтиды.
Қазақ тілінің ... ... С. ... қазақ тілінің
оңтүстік диалектісіне бұрынғы үйсін, қаңлы, дулат және жалайыр ... ... ... Бұл ... ерте ... ...... сырдария және Алатау алқабын, яғни қазіргі Алматы, Талдықорған,
Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда ... ... ... ... шығысында – Синьцзянмен (Шыңжан), ұйғырлармен, солтүстік – шығысында –
найман, керей, қоңырат тайпаларымен, солтүстік – ...... ... ... - ... ... шектескен. Монғол
шабуылына дейін де, одан кейін де, сол сияқты 16 – ... ... ... ... де, бұл ... ... Ұлы жүз болып аталды. Ерте
заманнан бастап – ақ бұлардың қоғамдық, шаруашылық және ... ... ... ... ... ... бір кездегі тайпалық тілдері бірігіп,
бір жергілікті диалект болып ... Бұл – ... ... ... деп ... ... ... қалыптасуына Ұлы жүзге
кіретін тайпалардың әр түрлі табиғи – тарихи ... ... ... ...... нашар болғандығы да үлкен әсер етті. Мәселен,
бұл тайпалардың ... ... ... ... ... ... ... ұлан – байтақ далалар, Қызылқұм және Арал теңізі осындай ... ... ... Онымен бірге бұл диалектінің қалыптасуына көрші
өзбек, ұйғыр, қырғыз халықтарының тілі де әсер етті. Ұлы ... 17 – ... ... Хиуа ... қол астында болуы бұл ... ... ... ... түсті. Бірнеше тайпалық тілдердің негізінде
қалыптасқандықтан және әр ... ... ... ... ... кездесетін ерекшеліктердің сипаты біріңғай емес. Кейбіреулері
жалпылама түрде кездеседі. Енді біреулерінің ... ... ... ... ... ғана ... Өзгешеліктердің ішінде оңтүстік диалектісінің
басқа ... ... ... ... бар және ... ... жеке ... бар, сол сияқты басқа диалектілерде
ауысып кіргендері де бар. Оңтүстік диалектісінің С. ... ... ... ... ... С пен ш алмасуы: мысық – мышық, есек ... ...... мен ч алмасуы; шұқырау – чұрқырау, шана – чана, шеге – чеге,
шикі – ... ...... Бұл ... ... ... да ... мен л алмасуы: теңдік – теңлік, тыңда – тыңла, маңдай – маңлай,
адамау – аңламау.
Б мен п алмасуы: ...... ...... ... – пейнет,
бақыр – пақыр, байқау – пайқау.
Ң мен н ... ...... өлең - ... ...... ...
қалын.
М мен п алмасуы: маңай – паңай, мақта – ... ...... мен г ... ...... көң – гөң, т. б. Бұл ... диалектісіндегі оғыз тілдерінің әсерін көрсетеді;
Б мен у ауысуы: кебіс – кеуіш, көпір – көуір, шылапшын – ... ... мен й ... о жақ – о йақ, бұ жақ – бү йақ, о (л) ...... мен т ... ...... қысу – қыту, сырқаттану –
сырқастану, тұрпат – сұрпат.
А мен ә алмасуы: ...... ...... ... әйел –
айал, едәуір – адауір.
Грамматикалық ерекшеліктері. Етістіктің ... 2 – жақ ... - ғын, - гін, - қын, - кін, - ың, - ің ... арқылы жасалған
тұлғалары кездеседі: суғырғын (суыр), айтқын (айт), келгін (кел), ... ... ... ... етістіктің көпше 1 – жағының – лы, - лі қосымшалары
арқылы жасалған тұлғалары ... ...... ...... ... бар, жоқ ... арқылы жасалған түрлері кездеседі:
барғым бар – барғым келеді, барғым жоқ – ... ... ... - ... - ... - ... ... арқылы
жасалған түрлері кездеседі: атпынан келу – атпен келу, пойызбынан бару –
пойызбен бару.
Септік жалғауларының ... ... ... ...... оқыдым. Арысқа тұрамын – Арыста тұрамын.
Лексикалық ерекшеліктері. С. Аманжолов оңтүстік диалектісінің
лексикалық ерекшеліктерін 20 салаға ... ... ... ... мен әдеби тіл лексикасы арасындағы айырманы айқын көрсетеді.
Оңтүстік диалектісінің лексикалық ерекшелігі халық өмірінің барлық жағын ... ... пен бау – ... ... ... өте көп ... ... баспасөз арқылы әдеби тілге еніп, бүкіл халық пайдаланатын
сөздерге айналып отыр. Оңтүстік диалектісінде өте ерте замандардан ... ... ... ... ... де аз емес. Қазақ тілі лексикасының
тарихын тексеруде бұлардың зор мәні бар.
Оңтүстік диалектісінде лексикалық ... ... ... ... ... төменде кейбір мысалдар ғана келтіріліп отыр:
айуан, дәліз, ... – ауыз үй, ... үй, аташ – ... ауқат – тамақ,
жұмыс, ашық – машық, топша, тұрым – ... ... ... қысқаш, әтубер
– абырой, бақуат – қуатты, бәдірен – қияр, бігіз – біз, білік // ... ... ...... дава – ... табадан, дақыл – нәрсе, зат, дарбаза –
қақпа, дарын – жаршы, қабырға, дүр – шебер, маман, діт – ой, ... еге ... егер – ер, ...... ... // ... – қайыс сандық, жам,
кірлен, лөген – леген, ... ...... ... - ...... ... жуалдыз – тебен ине, зәмбіл // зембіл – нәселке, зөңгі
// зеңгі – басқыш, ... ...... ...... кәттә - зор,
үлкен, кепсер – сүзгі темір, кеуірт – күкірт, кеуіш – кебіс, қам – ...... ... топы – ... төбетей, мұқым – тіпті, мүлде, мұттайым
– қу, өтірікші, ...... нам – ат, ... нам – ... ...... зор, өтпен – тұрақ, мекен, пая – сабақ, парбоз // паруаз ... ... ... ... ...... ... – маңдай, бақыт,
пісентті – жинақты, ұқыпты, сыйлықтау – сыйлау, таға – ... ... ... ... ... – уақытында, үстін – діңгек , тіреу, ... ... ... шақа – ... рет, ...... сататын орын т. б.
Оңтүстік диалектісінде әдеби тілмен салыстырғанда қалыптасуынада,
мағынасында, қолдануда ерекшелік бар идеомалық, ... сөз ... ... ... ... алағаудан болу – алаң болу, амалкесін
іздеу – амал іздеу, аяқ қылып тастау – аяқсыз ... ... ... ... тыс, бәз ... – кей ... белі ... – жаны ашу, біршек болу
– бөліну.
2.3. Қазақ ... ... ... тән ... ... тобы
О.Нақысбековтің класификациясы бойынша бұл топ қа алты ... ... 1. ... сөйленісі — Алматы (Талдықорғанмен қоса) облысының жерін
қамтиды; 2. Шу ... - ... ... ... ... 3. Шымкент
сөйленісі — Шымкент облысының жерін қамтиды; 4. Қызылорда сөйленісі —
Қызылорда ... ... ... ... дейін Сыр бойын
қамтиды; 5. Ташкент сөйленісі — Өзбекстан республикасының Ташкент, Бұхара
облыстарын қамтиды; 6. Тәжік сөйленісі — оған ... ... ... ... ... ... ... негізгі фонетикалық ерекшеліктері
1. Оңтүстік сөйленістер тобына ... ... ... ...... таңдай — таңдай, өңлеу — өндеу, анла - анда, шаңлақ
— шандақ;
ж/й: Тіл алды ж дыбысы ... ... ... ... Қай, сол, ол, бұл
сияқты есімдіктерден соң жақ, жер ... ... ... ... ... ... етістіктерімен жатыр көмекші етістігі тіркесінде
кездеседі: қайер — кай жер, сөйер - сол жер, бұйақ — бұл жақ, бара ... ... ... ... — келе жатыр;
Оңтүстік сөйленістердің ерекшеліктерін талдауда ... ... ... ... ауыспалы говоры. Алматы
6/п: пытырау — бытырау, пітіру — бітіру, поразда — боразда (Жетісу), пал
— бал, ...... ...... ... пата — бата, пәйге ... ...... піту — біту ... пұто — ... ... - болат,
пақыт — бақыт, пәкі— бәкі (Шу), ... - ... ...... ...
бүтіл, пол — бол (Тәжік);
с/ш: текшеру — тексеру, тұрмыш — ... ... - ... ... ... ... ... — тысқары, тұшамыш — тұсамыс (Шу), шондай — сондай, шабаз —
сабаз, шорпа — сорпа (Шымкент), мышық — ... ешек — ... ... — ұқсау,
пейшембі — бейсембі (Ташкент), шамал — самал, шамиян — самиян, шор жер —
сор жер, шаты — ... ...... ... өлен — өлең, көленке — көлеңке, қалын — қалың, біздін — біздің,
елдін — ... к, г, ғ ... сөз ... не ... ... бігіз — біз, егер
- ер (аттың), еге — ие, ештеңке — ештене, тірік — тірі, ұрық - ру;
л: ол, сол, бұл ... ... ... ... ... ал, ... сол, әкел ... шартты рай, көсемше, болымсыз, қалау және бұйрық
рай тұлғаларында келгенде түсіп қалады: со кісі — сол кісі, ... - ... ...... боса — ... амай — алмай, босын — болсын, кеңдер —
келіндер;
ш/ч: сөздің басында, ортасында жиі кездеседі: чал — шал, чекпен — шекпен,
чалғы - ... чам — шам, ...... ... ... ... ... Оңтүстік сөйленістердін бәріне емес, 2, 3 ... ... ... ... — дәреже, бекар — бекер, шидан — шиден (Шу), ... ... ...... ...... ... — жүннен (Тәжік);
о/а: әбіржу — абыржу, жәутеңдеу — жаутаңдау, кәңкию — ... ... ... (Шымкент), әре — ара, тәрәп — тарап, ...... ......... пәте — бата ... жән — жан, зіндән — зындан, чәлә ... ...... дәнә - дана ... кәм — кем, кәсел — кесел, мәйлі — мейлі, мәкән — ... ... ... ... — мемлекет (Ташкент), дігәр — дігер, кәрәмәт - ...... ...... (Шу);
о/ұ дұмалану — домалану, ұяну — ояну (Шу), құлдану — ... ... ... ...... ... ... – дәстүр, індеме - үндеме, ін-тін - үн-түн (Шу), ... ... ...... іштеме — ештеме (Жетісу);
ұ/ы: тыман — тұман, былақ — бұлақ, мақыл - мақұл, мыздау — мұздау (Шу),
қырсау — ... ...... (Жетісу);
уо, уә, ие дифтонгылары сөз басында айтылады: уот — от, уоңлы - ...... ...... иел — ел (Шымкент, Ташкент);
т/д: дерезе — терезе, дағдыр — тағдыр, дүзелу — түзелу, ... - ... ...... ... — тізгін, дөңірек — төңірек, дұздау - тұздау
(Қызылорда);
к/г: гәмпір — кемпір, гөрім — көрім, ...... гөс — көс ... — күнәкәр, гілем — кілем, гедей — кедей (Тәжік);
қ/ғ: ғайрат — қайрат, ғам — қам, ғалбыр — қалбыр, ғұмай — ... ...... ғоза — қоза ... (дж) аффрикат дыбысы сөздің басында, ортасында айтылады:
джыл — жыл, джауын — жауын, джол - жол, олджа — ... ... - ... ... жеке ... тән фонетикалық ерекшеліктер.
Шу сөйленісінде: п/б: байда — пайда, біл - піл, бісу — ...... ...... ...... абдан — әбден, қары — кәрі, айал — әйел, айбат — әйбат, жардам ... күл — гүл, үкіт — ... ...... ілкері-кейін -ілгері-
кейін;
б/м: тоңмұзар — тоңбұзар, мейнет — бейнет, молжал — ... ... ... ... - ... ...... зіндән — зындан, чібіш — шыбыш, ізә -ыза, мінейір ... ... дүз — жүз ... ... пышақтың жүзі, жүз сом), дүзім -жүзім, дүзік
— жүзік.
Жетісу сөйленісінде: д/т: тайын — дайын, тұшпан — дұшпан, тәл — дәл, ... ... ...... ... у/қ: асық - асу, ... - сылау, бояқ -бояу, түзік —
түзеу, ұрық — ұру.
Қызылорда сөйленісінде: з/с: барамыс - барамыз, табамыс - табамыз, біс ... ... - ... ...... ... - ... кеуіш — кебіс.
Ташкент сөйленісінде: қ дыбысы сөз басында ... ... әжі — ...... әжет — қажет;
ғ дыбысы сөз басында түсіп қалады: алым — ... ... ... алам ... ... — әдет-ғұрып;
м/б: бәйрам — мейрам, небере — немере, бықын —мықын;
п/у: тауған — тапқан, қауады — қабады, кеуген — кепкен, ...... ... һ ... сөз басында сақталуы: һәуіз — әуіз, һасар
- асар, һәр — әр (Тәжік.).
Грамматикалык, ерекшеліктер
1. Оңтүстік сөйленістерге ортақ ... ... ... ... ... ... ... жұрнақтары арқылы
жасалады: алғын, бергін, айтқын;
Тәуелдік жалғауының ... ... ... ... ... ... ... жалғауының орнына барыс септігі жалғауы ... ... ... ... ... ... ... сөздер барыс септігінде
айтылады: күніге, жылыға;
Ертең, ... ... ... ... ... ... арқылы
айтылады: ертеңгісін, таңертеңгісін, кешкісін;
Ауданға қарайтын, қалаға қарайтын тіркестеріндегі қарайтын сөзі қарасты
болып айтылады. ауданға қарасты, қалаға ... ... ... бәріне емес, 2, 3, 4 сөйленісіне ортақ
грамматикалық ... ... ... ... бері шылауы тіркесіп келеді: келгелі
бері (келгеннен бері), оқығалы бері (оқығаннан бері) ... ... ... ... ... ... ... — келетін, баратұғын —
баратын (Шымкент, Қызылорда, Шу);
Көмектес ... ... ... қосымшалары арқылы
жасалады: атпан, түйеман, қайыспынан, арбамынан (Шымкент, Шу);
Жатыс септігіндегі мезгілді ... ... ... барыс септігінде
айтылады: күніге - күніне, жылыға - жылына (Шымкент, Шу, Жетісу);
Кейбір сөздер ырықсыз етіс тұлғасында ... ...... - тамған, туылған — туған (Ташкент, Шымкент, Шу);
Уақыт сөзі -лы қосымшасымен айтылады: уақтылы — уақытында (Шымкент, Шу).
3. ... жеке ... тән ... ерекшеліктер.
Жетісу сөйленісінде: қалау, тілек мағынасы -лы/-лі қосымшасы арқылы
беріледі: жүр баралы, ... ... Бұл ... ... ... де кездеседі;
Шу сөйленісінде: ол, сол, бұл есімдіктеріне көптік жалғауынық тек ... ... ... ... ... бұдар;
Ашық райдың ауыспалы келер шағының үшінші жағындағы -ды қосымшасы
ықшамдалып, -т түрінде ... ...... жүрет — жүреді, келет —
келеді;
Есім және етістік тұлғаларына -дүр қосымшасы жалғанады: ......... сөйленісінде: мен, сен есімдікгері барыс ... ... ... ... ... жақ ... жалғауы -сын/-сін қалпында айтылады: барасын
— барасың. келесін — ... ... мен ... ... жиі ... ... - жайбарақат,
бейәбір — абиырсыз, бейауыз — бейпіл, құшхана -мал ... ... ... ... рай ... жиі ... ...
айтпа, байлап қойғыл — байлап қой, шақырғыл — шақыр;
-тағыны қосымшалы етістіктер айтылады: болаттағыны — ... ...... ... осы шақ бара ... (бара жатырмыз), келе ... ... ... ... сөйленісінде: бұйрық райдың 2-жақ жекеше түрі ... ... ... барсай — бар, барсаншы, жүрсей - жүр, жүрсеңші;
Жіктік ... ... ... ... ... ... жасалады:
барасыңыз — барасыз, жүресіңіз - жүресіз;
Біз, сіз есімдіктерінің 1,2 жақтағы ... түрі ... ... ... ... келер шағы -қай/-ғай қосымшасы арқылы жасалады: барғай —
барсаңшы, айтқай — ... ... ... жұрнақтары орнына -ар/-ер жұрнақтары
жұмсалады: уәйімдей бастар еді.
Ташкент сөйленісінде: иран, тәжік тілдерінен ауысқан -бын, -бін, ... ... ... -ана, -ене, -анда, -енде, -дап, -мен, -ман, ... ... жиі ... ... - ... ... — бал ... — қарташы, ішкілікбаз — ішкіш, кәуәппаз — шашлық жасаушы, маяна ... ақы, ... — айып ақы, ...... ... ... - білімді,
алмазар - алма бақ;
Иран-тәжік тілдерінің сер-, пеш-, бәд-, ным-, префикстері ... ... жиі ... серсакал — сақалды, пешқадам — алдыңғы
қатарлы, бәдәжһіл — ... ...... ... — реңсіз;
Өзгелік етістің -газ, -гез, -қаз, -кез жүрнақтарымен жасалған сөздер
кездеседі: тұрғазу — тұрғызу, көргезу — көргізу, ...... ... -ың, -ің ... ... мәнімен бірге тілек,
қалау, сыпайылық реңдерін білдіреді: келің — кел, ... — тұр, ...... ... батыс сөйленістеріне кіретін Маңғыстау, ... ... ... де жиі ... ... ... ... ортақ лексикалық ерекшеліктер.
Егін, жер суландыру ... ... ... мал ... кәсіби сөздердің басым көпшілігі оңтүстік сөйленістердің бәріне
тән: сүдігер, атыз, жүйек, ... ... ... жекелеу, оман арық,
қауыншек, дембілше, пада, падашы, есек, қодақ, т.б. Күнделікті ... ... ... ... ақыр — малға шөп салатын орын, асар —
көмек, жәрдем, әпкіш — иін ағаш, ... — 2-3 ... қап, ... ... ... ... ... - тебен ине, келімдәрі - қызылбұрыш, кірлен -
шылапшын, сым — шалбар, көрпелдес — кенже туған қозы, ...... тана ... ... ... ... зуала — қамыр нанның үзіндісі, ақта — піштірілген
мал т.б.
2. Онтүстік сөйленістердің бәріне ... 2, 3, 4 ... ... ... Шу ... ортақ сөздерге мысал: кепсер — ... мият — ... ... ... — нан ... ... ... — талдан
тоқыған ыдыс, чанда-чанда — анда-санда, шынтақ — трубаның иіні, ошақ пеш ... ... ... Шу, ... ... ортақ сөздерге мысал: асадал —
тамға қоятын сырлы, оюлы шкаф, байтаба — жүннен тоқылған ... ... ... мере — ... ... - үлкен кесе, таңамал - таң сәрі, шайдоз —
мыс құман, тураған — етті ұсақтап турап, сорпалап жасалған ... асық ... ... - ... ... Қызылорда сөйленістеріне ортақ сөздерге мысал: кекпір
— нан сүзгіш, тәбімше — ... ...... ... ...... ожау,
шопақ — қауын-қарбыз дәні, жап — егіндіктегі кішкене арық, жарма — үлкен
арық.
Шымкент, Қызылорда, Шу, Ташкент ... ... ... ... — бір жақ ... ... төбесі жабық қора, бәдірен — қияр, жүдә
— аса, өте, тіпті, мүлде, кеуіл — көңіл, таға — ... шақа — ... ...... ... ... -жер үй, еге — ... Оңтүстіктегі жеке сөйленістерге тән лексикалық ерекшеліктерге мысал.
Ташкент сөйленістерінде: аюан — үйдің алдыңғы бөлігі, әндемі -үй сылайтын
темір қалақша, бақуат — қуатты, дәш - ... жам ... ...... кәм — аз, кем, қам — шикі, мәйек — жұмыртқа, өтен — туып-ескен
жер, әпше — әпке, ...... ... - ... ...... әчі — ... -жалқы; тұрақты сөз тіркестері: алағаудан болу — көңіл бөліну, әуірі
басылу — желігі басылу, кумәнға шыгу — ... ... пеш ...... ... жоқ — көңілім жоқ, башаны шағу -зорлық істеу.
Қызылорда сөйленістерінде: атшөлке — киіз ... ... ... ер, көпе — ... ... ... - ... егерше -
ершік, мойыншалғы — шәрпі, күртік — еттің наны, қарғын — ағыны қатты су,
мәнпағат — ... ... ... — шелек, қайыс нан -
етке салатын нан, кеусандық — үлкен сандық, әуіт — шығырдың су
жиналатын жері, мастық — ... ... шану — ... ... сөз
тіркестері: бақадар әлінше — өз өлінше, кес болу - бөгет болу,
қайлы болу — көңілі қалу, мыш етпеу — ... ... ... ... ... ... келмеу — реті келмеу.
Шымкент сөйленісінде: ақаба — қақтың суы, аң — шұңқыр, жыра, аскеді —
асқабақ, әсел — бал, дәбі — ... ... ... — мал ... ... ...... аулайтын ит, молақан -қарақшы, нам — ылғал, ...... ... ... — бұтақтау, шекі — ерсі, шебік — кебеже, ... ... ...... ... ... тұрақты сөз тіркестері:
біршек болу - бірлесу, қосылу, бірігу, дәрпі кету — атағы шығу, сүйек қас
болу –тұқымымен қас болу, ... шығу — разы ... ыза шығу — су ... қағу - ... ... сөйленісінде: астана — табалдырық, булық — самауырдың түтін өшіргіші,
елет — ... ...... жұрттық — жұрт жәрдемі, забын — ауыртпалық,
зәк - дым, сыз, ...... ...... мәрт — жомарт, мелдесу —
бәстесу, насыр көже ... ... ...... ... тәс ... — қол
орамал, шажа — таудың биік басы, чілік — ойын аты, ... — тор, ... ... сөз ... ... қылу — келісу, мелдек ату — ... ... құю — ... құю, ... ашу — жаны ашу, ұқық қылу — ... нәзім қылу — мақтау.
Жетісу сөйленісінде: абетай - таза, әйбір - бұйым, нәрсе, ... ...... дас — ... ... дерен — үлкен, жуан, жамбақы —
ұры, жозы — ... ... ... зай — ... дым, ... — есектің
кұлыны, кунәйім – күнәлі, ...... ... — мән, ... мүкі ... ... науан — биік, үлкен, сердебе — сірне, кембе — жүгері, ыраң —
таңертең; тұрақты сөз ... ... ауу — суық тию, ... асу — ... асу, ... тарту — суретке түсіру, баран қылу — жария ету.
Тәжік сөйленісікде: мәстаба — ет, ... ... ... ...... ... сукеді — ыдыс жасайтын қабақ,
ғыжым — пүліш, мөкі — өкшесіз аяқ киім, нім кесе — ... ... - ... ... пар - құс ... амбыр - тістеуік, мағыз -
керпенің жиегі, обы — суармалы ... ...... ... ... кепе ... кепе, зият — артық, жұма — сиыр, чақ — арық түрі; ... ... ... қалу — ... ... қазағымызға тән емес, тек Шымкент аумағындағы өз ... ... ... ... ... ... ... арасында біршама баршылық
екендігіне көзім жетті, мен зерттеген азғана уақыт ішінде жоғарыдағыдай
сөздермен ұшырасатын осы ... ... әлі де ... ... ... ... әрине.
Мұндай диалектілерді іздестіріп, біліп жүрудегі мақсатым ... ... ... ... жастарды өзі өмір сүретін жергілікті
жердегі диалектілерді біле жүргеніме оны ауызекі ... ... ... ... ... ... ... тілімізді келешек ғасырларға таза,
әдеби қалпында жеткізу.
Жалпы әлемде 5 жарым мыңдай тіл бар ... ... ... ... ... – бір таза, бай тіл болып саналатын туған тіліміз
қазақ тілін өткен ... – ақ әлем ... ... ... Мешоранский «Қазақ тілі түркі тілдерінің ішіндегі ең таза,
әрі бай, тілге жатады», - десе.
Клапрот: «Қазақтардың диалектісіз бір ... ... ... - депті.
Әрине туған тіліміздің қасиетті мәртебесі табиғаттың сыйы, әйтпесе,
жаңа Гвинея сияқты 2 ... ғана ... бар арал ... 400 ... ... екен, яғни көрші деревня тұрғындары бір – бірін түсінісе
алмайды. Бұл, ... ... ... шүкір әлемде өмір сүретін 12 миллиондай қазақ ... ... ... ... ... – бір ана ... түсінісе алады.
Сондықтан, әр қазақтың абыройлы міндеті – ата – бабамыздың бізге
аманаттап тастап кеткен ... да, ... да ...... ... әдеби қалпында келешек ғасырларға жеткізу.
Тілімізді таза сақтауымыз үшін өзіміз өмір сүретін өңірде қандай
диалектілер бар ... біле ... ... ... ... ... – үлкеніміз де, кішіміз де тілге ұқыпты болуымыз керек.
Оңтүстік Қазақстанда тұратын қазақтар тілінде ... ... ... ... мәселелер төңірегінде айтуға мүмкіндік
береді:
1. Бұл өлкені қоныстанған қазақтардың тілінде кездесетін ... дені ... ... ең ... ... жүйесіне
байланысты. Екінші сөзбен айтқанда, мұндағы диалектілік өзгешеліктердің
көлемі жағынан молы — лексикалық ... 2. ... ... ... ... езге ... ... салыстыру ондағы
диалектілік сөздердің кәп жағдайда республиканың оңтүстік аймағы ... ... ... ... ... ... ... говорда айтылатын: шиша, ақын, жандық, қойымшылық, дай, там, ... ... ... ... алақшын, әбжіл, майыр, азан, пада, гәп, тәңге
т.б. ... ... ... біз ... облыстарда тұрушы
қазақтардың да тілінен кездестіреміз. Зерттеліп ... ... ... ... республикамыздың оңтүстік аймағының
халқының тіліне ғана (ортақ) ... ... ... ... қарағанымызда, қазақ тілінің батыс говорларымен де ұқсас екенін
көреміз. Мысалы, говорда ... ... ... ... ... бел, дыр, ... ... қызалақ, мәнет, маса-темір,
шарқат, шөбік, нән т. б. Сонымен ... ... тек ... ... ... ғана ... ... сөздердің бар екенін айтуымыз
керек. Осы ... ... ... ... ... ... арғыз, бітте
(қазір), дегерек, есепдар, бұрнау, кешірі, көзайна, күшен, қалет, ... ... ... ... жөнінен алғанда зерттеліп отырған говордың диалектілік лексикасы
тіліміздің арғы дәуіріне тән байырғы сөздерді де, сол сияқты ... ... ... ... сөздерді де камтиды. Кірме сөздердің ішінде сан
жағынан ең көбі — қарақалпақ тілінен енген
сөздер. ... ... ... ... ... мол болу жағдайы
түсінікті де, өйткені тілдің ең өзгергіш ... ... өзге ... ... ...... ... Қарақалпақстанда тұратын қазақтар
болса, бұл өлкені олар көп заманнан қоныстанып келгені тарихтан белгілі.
3. Зерттеліп отырған говордағы фонетикалық жергілікті құбылыстардың
баршасын ... ... ... деп ... ... ... ... көрсетуге болады.
Мұндағы дыбыс алмасуын дауысты және дауыссыз ... ... деп ... ... ... ... ... говорға ең сипаттысы деп:
а/е, о/ұ, е/ы, е/і, ұ]ы, ө/ү, о/а, е/ү, ы/а, е/і, ө/е ... атар ... ... ... говорда жиірек алмасатыны — с/ш,
б/м, л/н, з/с, д/л, д/т, к/г, к/ғ, б/п, б/у, м/п, шіс, д/н, т/л, ғ/к,, ... й/г, һ/х ... ... ... жөнінен зерттеліп отырған говор әдеби тіліміз бен
езге говорларымыздан аса ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... тұрғыдан ерекшелейтін диалектілік белгі деп ... ... ... Олар — ... ... -ін/, -сьщыз/-сіңіз,
-жақ, -сан/-сен қосымшалы тұлғалары. Бұл тұлғалардың кебі ... ... мен ... ... де ... тіліне тән, мұның
бұлай болуы — біраз лексикалық және фоиетикалык өзгешеліктердің ... ... ... ортақ болуы — қарақалпақ ... ... ... жағынан жақындықтарымен түсіндірілуге тиіс. Осы
жөнінен алғанда Шымкентте тұратын қазақтар говорын аралас ... ... ... деп ... да ... еді. Мұнымен қатар, зерттеліп отырған
говорда, әсіресе ... ... ... ... ... ... Бұл ... жағдай да говорды аралас-ауыспалы говор деп атаудың
дұрыстығын қуаттайды. Грамматикалық ... ... ... ... ... ғана тән, басқа жерде кездеспейтін, құбылыстар бар ма
дегенде, мұндағы етістіктің өткен шақ ... ... ... айрықша бөліп айтуға керек. Етістіктің бұл тұлғасы баяндауыш
қызметінде келгенде әдеби тілдегідей ... ... шақ ... осы шақ ... қолданылады. Мысалы, кино көріп отырмын
деудің орнына кино көріп отырыппын деп айту — ... ... ... Бұл ... ең жиі ... ... форманың бірі.
5. Зерттеліп отырған говорда кездесетін жергілікті тілдік құбылыстарды
өзге тілдің материалдарымен салыстырып ... ... ... ... ... ... ... Мұның бәрі сол тілдердің говорға
тигізген әсерімен қатар, мүндай ұқсас құбылыстардың біразы оларға ... ... бар ... ... өйткені олар көне түркі
жазбаларының мағлұматтарымен сәйкес келіп ... ... ... ... ... ... қарақалпақ АССР-
ының солтүстік-шығыс аудандарында (Мойнақ, Тақтакепір, Шымбай, Кегейлі,
Қараөзек және ... үшін ... ... да ... тұрушы
қазақтардың тілінен жиналды. ... ... ... ... тілі деп жалпылама айтып отырғанымызды көбіне осы аудандарға
қатысты деп түсіну керек. Әрине, ... ... ... қазақтардың
тілінен де алынған материалдар жоқ емес.
Сондай-ақ зерттеліп отырған говордың лексикалық ... ... ... оның ... ... тіліміздің қажетін өтерлік, оның лексикалық
байлығын арттыруға септігін тигізер едәуір ... бар ... ... ... ... мәдени шертек, аударыспақ, сүзеуік,
жүндіхана, жаргазеті, жатыс, қақыра, шөлкем т. б. Сөздерін ... ... ... ... байи тусуі сөзсіз. Ал бұл ... ... ... бар. ... елеп-екшеп, әдеби тілдің кадесіне
жарату — алдымызда тұрған практикалық маңызы бар парызымыз деуге ... біз ... ... ... ... фонетикалық,
лексикалык, грамматикалық материалдардың бірқатарының қазақ тілшің ... ... ал енді бір ... ... ... ... ... материалымен сәйкес келетініи айттық. Мысалы, етістіктің
зерттеліп отырған говорда ... ... ... көбіне батыс
қазақтарының тіл ерекшеліктерімен ұштасып жататын ... ... көп ... ... ... ... тіліндегі фонетикалық
құбылыстарға жақын келетінін байқаймыз. Былай болуы, әрине, кездейсоқ нәрсе
емес. Оңтүстік Қазақстан жерінде ... ... ... ... біразы батыс облыстарынан, біразы оңтүстік облыстарынан
келгендігі мәлім. Демек, бұл жай говордың ... ... ... ... говор .деп тануымызға мүмкіндік береді. Екіншіден, зерттеліп
отырған говорға қарақалпақ, өзбек (ішінара түрікмен) тілдерінін күшті әсер
еткені ... ... ... ... ... бұл жағынан да оны
ауыспалы деп .айтуға әбден болады.
Әдебиеттер тізімі
1. ... Т. ... ... лексикалық ерекшеліктері». Алматы, 1975;
«Лингвистикалық география». Алматы, 1977
2. Балақаев С. «Қазақ тілінің мәдениеті». Алматы, 1971
3. Досқараев Ж., ... Ғ. ... ... ... ... ... ... Ж. «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері». ІІ бөлім
(лексика), Алматы, 1955; «Некоторые вопросы ... и ... ... ... ... 1954, ... Жүнісов Н. И. «Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері». Алматы,
1981.
6. ... І. , ... Ғ. ... ... ... ... / фонетика.
Алматы, 1975
7. «Қазақ диалектологиясы» 1 – шығуы. Алматы, 1965
8. «Қазақ ССР тарихы», 2 том. ... ... ... ... диалектологиялық сөздігі». Алматы, 1969
10. «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері». Алматы, 1978
11. «Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері». 2 – ... 1960; 3 – ... ... 1960; 4 – ... ... 1962; 5 ... ... 1963
12. Қалиев Ғ. «Қазақ диалектологиясының мәселелері». Алматы, 1960; «Қазақ
говорлары жүйесін зерттеу мәселелері». ... 1977; ... ... сөз ... ... 1977; «Қазақ
говорларындағы диалектілік сөз тудыру». Алматы, 1985.
13. Мұсабаев Г. Г. «Становление и ... ... ... ... ... ... ... Алма – Ата, 1953
14. Нақысбеков О. «Қазақ тілінің ауыспалы говоры». Алматы, 1972; «Қазақ
тілінің оңтүстік говорлар тобы». Алматы ... ... Ә. ... ... ... ... ... тілі говорларының оңтүстік тобы». Алматы, 1978; «Жергілікті тіл
ерекшеліктерінің төркіні». Алматы, 1985; ... ... ... ... ... С., Жүнісов Н. «Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі». Алматы,
1985
17. Радлов В. В. «Образцы народной литературы тюрских ... Ч. ... ... Сарықбаев Ш., Нақысбеков О. ... ... ... ... 1989

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орталық Қазақстан тұрғындарының жергілікті тіл ерекшеліктері38 бет
Options диалогты терезесінің қосымшалары (AutoCAD)11 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
В.С. Библердің мәдениет диалогы мектебі идеясын жоо-да оқытудың тәжірибесіне енгізу13 бет
Диалектілік сөз тіркесі47 бет
Диалектілер мен қарапайым сөздердің қолданылу ерекшеліктері29 бет
Диалектика8 бет
Диалектика әмбебап байланыстар мен даму туралы ілім13 бет
Диалектикалық көзқарас негізгі принциптері мен формалары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь