Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері және олардың грамматикалық тұлғасы

1. КІРІСПЕ
2. СӨЙЛЕМНІҢ ТҰРЛАУЛЫ МҮШЕЛЕРІ
БАСТАУЫШ
ЗАТ ЕСІМДЕР МЕН ЕСІМДІКТЕРДЕН БОЛҒАН БАСТАУЫШТАР
САПАЛЫҚ ЕСІМДЕРДЕН БОЛҒАН БАСТАУЫШТАР
БАСТАУЫШТЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ТҰЛҒАСЫ
БАЯНДАУЫШ
Баяндауыштың жасалуы
Етістік баяндауыштар
Етістіктерден болған күрделі баяндауыштар баяндауыштар
2.2.2.2. Күрделі баяндауыштардың қимыл кезеңдерін білдіруі
2.2.2.3. Есім баяндауыштар
2.2.2.3.1. Зат есімдерден болған баяндауыштар
2.2.2.3.2. Сапалық есімдер мен есімдіктерден болған баяндауыштар
2.2.2.3.3. «Бар», «жоқ» сөздерінің баяндауыш қызметінде жұмсалуы
2.2.2.3.4. Есімдерден болған күрделі баяндауыштар
2.2.2.3.5. Құрама баяндауыштар
2.2.3. Баяндауыштың грамматикалық тұлғасы
3. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Бастауыш пен баяндауыш сөйлемдегі предикаттық қатынастың негізі. Сондықтан сөйлемдегі тұрлаулы мүшелер мәселесі үнемі грамматиканы зерттеуші ғалымдардың назарында болған. Түркі тілдеріне арналған грамматикаларда сөйлемнің бас мүшелері – бастауыш пен баяндауыш туралы мағлұматтар берілді. Қазақ тілінің грамматикасын зерттеген алғашқы лингвист – ғалымдарымыз А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, С.Жиенбаев, Н.Сауранбаев, Ғ.Бегалиевтердің еңбектерінде сөйлемнің бас мүшелері әртүрлі дәрежеде сөз болады. Олар, негізінен, сөйлем мүшелеріне анықтама беріп, оның тілдегі қолданысына мысал келтірумен шектелген болса, 50 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейін зерттеушілеріміз аталған мәселеге әр қырынан келеді.
Осы тұрғыдан келгенде, қазақ тілінің синтаксис саласын зерттеуші М.Балақаевтың, Т.Қордабаевтың, О.Төлегеновтің, Р.Әміровтің, Қ.Есеновтың, Ә.Аблақовтың, Т.Сайрамбаевтың, М.Серғалиевтің, Е.Ағмановтың т.б еңбектері ұлттық лингвистикамыздаңы әр алуан аспектілерді талдаумен бірге көптеген жалпы түркілік проблемаларды шешуге де мұрындық болары сөзсіз.
1. Абылақов Ә.А. Меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркестерінің қалыптасуы, дамуы және қолданылу аясы. А., 1990.
2. Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі А,. 1991.
3. Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы А,. 1940.
4. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері А,. 1977.
5. Әміров Р Жай сөйлем синтаксисі А,. 1983.
6. Балақаев М., Қордабаев Т Қазіргі қазақ тілі А,. 1966.
7. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі А,. 1987.
8. Баскаков Н.А. Структурные типы словосочетаний и предложений в современном турецком языке. АДД.Л., 1972.
9. Дмитриев Р.К. Граматика башкирского языка. М. – Л., 1948.
10. Есенов Қ. Предикаттық қатынас Қазақстан мектебі, 1985. 2
11. Жапаров А. Азыркы киргыз тили. Фрунзе, 1964.
12. Закиев М.З. Синтаксический строй татарского языка. Казань, 1969.
13. исаев С.М. Қазіріг қазақ тіліндегі негізгі граматикалық ұғымдар. А., 1992.
14. Казем-Бек А. Общая грамматика турецко – татарского языка. К., 1846.
15. Қазақ тілінің грамматикасы . Синтаксис. 2 бөлім А., 1967.
16. Мещаннинов И.И. Члены предложения и части речи. Л., 1978.
17. Сайрамбаев Т. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. А., 1991.
18. Серғалиев М., Күлкенова О., Айғабылов А. Қазіргі қазақ әдеби тілі. А., 1991.
19. Төлегенов У. Выражение скозуемого и его основные типы в простом личном предложении современного казахского языка. АКД., А., 1955
20. Шәукенов Қ. Синтаксистік категориялардың семантикалық және функционалды байланысы. АДД. А., 1995
21. Убрятова Е.И. Согласование в якутском языке //исследование по синтаксису тюрских языков. М., 1962.
22. Ермекова Т. Қазіргі қазақ тіліндегі есім баяндауыштар. Алматы, 1999.
23. Қазақ грамматикасы. Астана , 2002.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БIЛIМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛIГI
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТIК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
ҚАЗАҚ ТIЛ ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ТҰЛҒАСЫ
Жетекшiсi: ф.ғ.к.,
доцент Т.Н. Ермекова
Сарапшысы: ф.ғ.к.,
доцент Н.Ә. Илиясова
Қорғауға ... ... 2007 ... ... ... доцент Т.Н. Ермекова
АЛМАТЫ, 2007.
ЖОСПАР
1. Кіріспе
2. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері
1. Бастауыш
1. Зат ... мен ... ... ... ... есімдерден болған бастауыштар
3. Бастауыштың грамматикалық тұлғасы
2. Баяндауыш
1. Баяндауыштың жасалуы
2. ... ... ... ... ... ... ... Күрделі баяндауыштардың қимыл кезеңдерін білдіруі
2.2.2.3. Есім баяндауыштар
2.2.2.3.1. Зат ... ... ... ... есімдер мен есімдіктерден болған баяндауыштар
2.2.2.3.3. «Бар», «жоқ» сөздерінің баяндауыш қызметінде жұмсалуы
2.2.2.3.4. Есімдерден болған күрделі баяндауыштар
2.2.2.3.5. Құрама баяндауыштар
2.2.3. Баяндауыштың грамматикалық тұлғасы
3. ... пен ... ... ... ... ... сөйлемдегі тұрлаулы мүшелер мәселесі үнемі грамматиканы зерттеуші
ғалымдардың назарында болған. Түркі тілдеріне ... ... бас ... – бастауыш пен баяндауыш туралы мағлұматтар берілді.
Қазақ тілінің ... ... ... ...... ... ... Н.Сауранбаев, Ғ.Бегалиевтердің
еңбектерінде сөйлемнің бас мүшелері әртүрлі ... сөз ... ... ... ... анықтама беріп, оның тілдегі қолданысына мысал
келтірумен шектелген ... 50 ... ... бүгінгі күнге дейін
зерттеушілеріміз аталған мәселеге әр ... ... ... ... ... ... синтаксис саласын зерттеуші
М.Балақаевтың, Т.Қордабаевтың, О.Төлегеновтің, Р.Әміровтің, Қ.Есеновтың,
Ә.Аблақовтың, Т.Сайрамбаевтың, М.Серғалиевтің, Е.Ағмановтың т.б ... ... әр ... аспектілерді талдаумен бірге көптеген
жалпы түркілік проблемаларды шешуге де мұрындық болары сөзсіз.
Алайда қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... ... ... керек. Сөйлемнің бас мүшелеріне ... ... ... оның ... грамматикалық формаларының мәнін
ажыратуда бір ізді пікірдің болмауы соны дәлелдейді. Осы ... ... ... ... ... бір тобы оның ... ой ... сүйене отырып, өзге мүшелерге тәуелсіз деп ... ... ... мәні ой иесі ... бірге атау тұлғада тұруы,
сол арқылы жіктік жалғаулы баяндауышпен жақ ... ... ... ... ... алғашқы оқулықтарда берілген анықтамаларда оны тек
қимылмен байланысты ғана суреттесе, кейінгі ... ... ... есім ... де ... ... Бірақ баяндауышқа
анықтама семантикалық тұрғыда емес, таза грамматикалық тұрғыдан берілгені
дұрыс. Өйткені баяндауыш, алдымен, синтаксистік ... ... ... баяндауыш қызметінде жұмсалмайтын сөз жоқ. Ал әр сөз ... ... ... ... ... ... да әр ... анықтамада баяндауыш болатын сөздің мағыналық түрлерін түгел
қамту мүмкін емес. Ал баяндауыш қай сөз ... ... ... ... бір грамматикалық белгісі болады. ... ... ... ... екіншіден, сөйлемдегі ойды біршама тиянақтап
тұруы. ... ... ... тек ... ... пен
баяндауышты байланыстырумен ғана шектелдмейді, сондай-ақ ... ... ... да ... Ал баяндауыштың сөйлемдегі
ойды тиянақтау қызметін ешбір сөйлем мүшесі ауыстыра алмайды.
Тұрлаулы ... ... ... ... ... ... бірі ... пен баяндауыштың грамматикалық тұлғалары.
Диплом жұмысының мақсат-міндеттері. Диплом жұмысының мақсаты – ... ... ... тән ... ... мен олардың арнайы
грамматикалық тұлғасын нақтылау. Осыған байланысты төмендегідей міндеттерді
шешу көзделді:
- тұрлаулы ... ... ... жүйелеу;
- сөйлем мүшелерінің ... ... ... ... ... семантика-грамматикалық ұстаным бойынша тұрлаулы мүшелерді жіктеу;
- аталған жайттарды нақты тілдік фактілермен дәлеледеу
- тұрлаулы мүшелердің грамматикалық тұлғаларын айқындау.
Сөйлемнің тұрлаулы ... – адам ойын ... ... ... ... нақты өмір
құбылыстары негізінен зат және оның қимыл – ... мен іс ... ... ... ... үшін алдымен сөздер бір – ... ... ... ... ... ... ... іске асады. Жай сөйлем, оны
құрайтын тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелер, осы ... ... ... негізінде жасалады. Сөз тіркестері сөздердің синтаксистік
байланысуы деп аталса, жай ... ... ... ... ... ... ... туралы ғылыми ойдың тарихи бастауы көне
дәуірдегі логикалық зерттеулерден басталады. Бұл тұжырым ... ... ... бастауыш – субъектіге, баяндауыш – предикатқа ... да тіл ... ... ... ... ... деп ... дәстүрі де сақталған. Сөйлемнің негізі болып табылатын
предикативтілік осы атаудан пайда болған.
Тұрлаулы ... тек қана зат есім мен ... ... зат есім мәніндегі басқа сөз таптарынан, ал баяндауыш өзге де есім
сөз таптарынан ... ... ... деп ... ... ... ... бас мүшелерді
айтамыз.
Қазақ тілі білімінде болсын, басқа да ... ... ... ... ... негізінен бастауыш пен баяндауышты
жатқызатыны белгілі.
Алайда, кейбір еңбектерге көз жүгіртсек тұрлаулы ... ... пен ... ғана ... ... да ... ... жатқызушылық
кездеседі.
Осы тіл білімінің өзінде баяндауышты арнайы сөйлем мүшесі ... ... ... ... бір түрі ... ... ... мүшелерге
бастауыш пен баяндауышты жатқыза келіп, тіпті, оның ... ... ... Сондықтан да кейде тұрлаулы мүшелердің құрамына толықтауыштың
кейбір түрін, ... ... да ... түрін қосып жіберетіні
кездеседі. Міне, осы сияқты талас пікірлерді ... ... ... ... В.Насилов «Роль сказуемого в уйгурском предложении» деген
мақаласында тұрлаулы мүшелерге тек баяндауышты ғана ... деп ... ... ... ... ... тек баяндауыш қана басты тұлға
деп ұғады да, оған ерекше мән ... Сол ... ... бір ... ... мүшелерге, яғни бастауыш пен баяндауышқа тура толықтауышты
да қоса қарайды.Әрине, бұл ... ... ... ... әр түрлі
пікірлер болғанымен, қазіргі кезде тұрлаулы мүшелерге ... ... ... ... деп ... Әдетте бастауыш сөйлемде айтылатын
ойға негіз болады, ол баяндауыш арқылы айтылған ... не ... ... ... ... ... мүшелерінің бірі – бастауыш. Сөйлемде бастауыш
екі түрлі жағдайда кездеседі. Біріншіден, сөйлемде арнайы ... ... ... ... ... жасырын келуі де мүмкін. Бірақ ол
жасырын ... ... ... ... оны ... ... ... бірге бастауыш: зерттелу, оның ... ... ... ... ... орны және оның ... ... бөліну
бағытында қаралуы тиіс. Енді осыларды жеке-жеке көрсетелік. Бастауыш туралы
қазақ тіл білімінде көптеген оқу ... ... ... және
мақалалар жарық көрді. Бастауыш туралы еңбектердің біразында негізгі
мәселелерінен гөрі, олардағы ... ... ... де баса назар
аударылған. Бұл еңбектерде қазақ ... ... ... ... орын ... және ... қызметтері сөз болады.
Бастауыштың ережесі. Бастауыштың ережесі әр түрлі оқулықта әр
түрлі ... жүр. ... ... болатын сөз мағынасы жағынан
сөйлемдегі ой іргесінің иесі болады», - ... ... ... ... иесі ... ... ... мүшесін бастауыш дейміз»,-дейді.
М.Балақаев «Сөйлемнің кім? не? туралы екенін білдіретін, айтылған
ойға негіз болатын тұрлаулы мүшені бастауыш ... ... ... ... ... кім, не ... ... атап, баяндауыш арқылы
айтылған қимылдың, сапаның ... ... ... ... ... мүшесін
бастауыш дейміз»,- деген ережені айтады.
С.Аманжолова, А.Әбілқаев, И.Ұйықбаевтардың мектеп грамматикасында,
«Сөйлемде атау септігінде тұрып басқа мүшелерге бағынбайтын тұрлаулы ... ... ... ... тіл ... мен түркітану әдебиеттеріндегі
бастауыштың ережелері туралы мына жайттардың айтылатынын көруге болады.
Біріншіден, бастауыштың ойдың иесі ... ең ... ... ... ... ... бірінші орынға, ал ойдың иесі
болуы екінші орынға қойылуы. Үшіншіден, ойдың иесі ... гөрі ... ... ... ... ... ... қатысы, басты нәрсе
болуы. Төртіншіден, бастауыштың басқа ... ... ... ... ... ... атау септікте
келетіндігі.Алтыншыдан, сөйлемдегі басқа сөздермен, яғни, баяндауыштармен
синтаксистік қатынастары, т.б.
Бастауыштың мағынасы ... ... ... ... белгілі болып дербес тұра береді. Ондайда бастауыш ... ... ... ... толымсыз болуы да мүмкін, ал баяндауышсыз
толымсыз сөйлемдер өте сирек ... ... ... ... ...... ... баяндауыштың «түсіп қалуы» «ықшамдылықпен»
байланысты.
Осындай, баяндауыштың синтаксистік қызметі ... ... ... ... ғана бас мүше деп қарау дұрыс болмайды.
Шынында, ол ... де – ... ... ... ... ... ... үйіріп тұратын, сөйлемнің діңгекті орталығы – бас мүшелер.
Бастауыштың грамматикалық тұлғасы – сөздің атау тұлғасы. Басқаша
айтқанда, бастауыш қызметінде ... сөз не сөз ... атау ... ... ... ілік ... де ... ілік септікті бастауышы бар сөйлемнің баяндауышы не тәуелдік жалғаулы
сөз ... ... ... ... келеді:
Шығанақ почта конторындағы радиоға ... ... ... Тас түсіріп тұрсам, мына біреулер жанжал шығарып тұрғаны
(Қ.Әбдіқадыров).
Біз суды осы Мырзашөлге ... ... ... Мен
Гүлжаһанмен әлі жөнді әңгімелескенім жоқ (Ә.Әбішев).
Бастауыштарға қойылатын негізгі ... к і м?, н е? ... ... ... ... ... ... айтылуы
мүмкін. Бұл сұрақтар сөйлемде бастауыш ... ... ... ж а л а ң к ү
й і н д е қ о й ы л м а й д ы, ... ... ... Ажар ... ... (Кім б а я н д а м а ж а с а д ы? ... (Айту оңай, істеу қиын) ( Н е о ң а й? ... н е қ и ы н? ... ... ... бітпес ( Н е с і б і т п е с? – Ертеңі...)
Ескерту: ... ... ... бола ... сөз жоқ . Белгілі
жағдайда ( субстантивтеніп ... ... өз ... ... мүшесі
болмайды дейтін шылау сөздер де, сөз емес, сөз құрау үшін жұмсалатын жеке
дыбыстар да сөйлемде бастауыштық ... ... ... ... бастауыштық негізгі қызмет атқаратын сөздер –
зат ... мен ... ... жүретін есімдіктер.
Олар түбір тұлғада да, көптік, тәуелдік қалпында да бастауыш
болады:
Салиқа ... ... ... ... ... ... ... жатыр.
Біздің партиямыз, қаһарман халқымыз ұлы табыстарға жетті.Біз жүріп келеміз.
Аттар әлденеге құлақ тіге ... ... ... ... ... ... жұмсалатын сөздердің енді бір тобы – с а п
а л ы қ е с і м д е р - сын ... сан ... ... бұрын жұдырықтар. Алтау ала болса, ауыздағы кетер...
Еккен орар (Мақал).
Бастауыштар жеке сөзден болған – жалаң, көп ... ... ... не ... ... мүмкін. Күрделі, үйірлі басауыштарға мысалдар;
Күрделіге: Сөз қуған ... ... ... ...... тыны. Ырыс алды –
ынтымақ (Мақал). Үйірлерге: Білегі жуан бірді жығар, білімі толық ... Аузы ... үріп ішер ( ... есімдер мен есімдіктерден
болған бастауыштар
Сөйлемде бастауыштық қызметте жұмсалатын сөздер, негізінде, зат
есімдер болғанмен, ... ... ... болу қабілеті бірдей емес.
Бастауыш – субъектінің грамматикалық баламасы. Ол іс ... ... ... сол ... өтей ... ... аты ... бастауыш
болуға бейім болады. Сондықтан ондай зат есімдер а р н а у л ы ... ... ... ... ... ағаш екті деген сөйлемді алайық .
Мұнда ... ағаш ... екі зат есім бар. Ол ... ... екі ... ... Жарас – қимыл иесі, бастауыш, ағаш – қимылдың ... ... ... ... ... ... екіншісі жұмсала
алмайды. Оның себебі – ол екі зат есімнің екі ... ... ... ... Жарас- арнаулы бастауыш болатын сөз де, ағаш –
арнаулы толықтауыш болатын сөз.
Зат есімдердің ол ... ... ... кісі, кісі емес
деген ұғыммен байланысты. Ол ... зат ... ... ... ... да ... болады. Жалпы алғанд, к і м? деген сұрақты
қоюға болатын зат есімдер – арнаулы ... н е? ... ... болатын
зат есімдер – арнаулы толықтауыштар.
Сонымен қатар кейбір жанды – жансыз заттарға ғана тән ... күй ... ... ... құс ұшты, бұлбұл ... ... ... жел уілдеді. Осындай сөйлемдерде бастауыш
қызметіндегі зат есімдер ... ... ... ... ...... ... болып тұрады. Бірақ олардың мұндай әрекеті тар көлемдегі
тіркестер арқылы ғана ... ... ... сөздер бастауыш болып көп
жұмсалмайды.
Осылардай, зат есімдердің бастауыш болу ... ... ... бастауыштық тұлғасы бәріне бірдей. Ол – атау септігі.
Атау септігіндегі зат есімдер ж е к е ш е, к ө п ш е және ... у е л д і ... ... ... ... ... ... (С.Ерубаев). Кештетіп Қожаш үйіне келді
(С.Көбеев). Сұр ... жан ... емес ( ... ... ... ... Жауынгерлер қатарланып тұрып қалды (Ғ.Мұстафин). Сиырлар
шұбап келеді(Ғ. Мұстафин). Қара қошқыл таулар ай ... ... ... жым – жырт ... тұр. ... ... түс ауа жетті (М.Әуезов).
Өздерінің лексикалық мағыналарында көптік ұғымы бар зат ... ... ... ... та ... мағынада жұмсалуы мүмкін:
Қалың қой қыбыр етпей тыныштық алып, үнсіз ғана тыным алды. Сиыр
атаулы... шалшық суларға ... ... ... апты ... ... зат ... бастауыш қызметінде заттың кімге,
неге тән екенін ... де, ... ... бастауыштық икемі арта түседі:
Шешем қатты сағынып жүрген сияқты(Ғ.Мұстафин). Атым ерттеулі тұр
(Ғ.Мұстафин). Әкеңіз кім болғаны еді?(Ғ.Мұстафин). Кімнің ісі көп ... күші көп ... ... ... ... өрді қаптайлап,
Қозыларым салды ойнақ.
Кілемдей жерім түрленді,
Қызғалдағым гүлденд,
Кемпірқосақ қосаулап,
Көгім де жаңа түрге енді
(Жамбыл)
Есімдіктердің ішінде бастауыш ... ... ...
зат есімдердің орнын басатын есімдіктер. Олар- ж і к т е у, с і л т е ... к і м? н е? ... ... ... ... ... әсіресе
жіктеу есімдіктерін бастауыш қызметінде жиі кездестіруге болады. Сонымен
қатар олар сөйлемнің жақтық мағыналарын түрлендіруші сөздер болып ... және ... ... ... болуына мысалдар:
Мен көрдім ұзын қайың ... ... Сіз ... қалған соң, мен алдыңызды оралта ... Біз ... ... ... ... ... ... сен шаруаңа бар, мен де демалайын (С.Шарипов). Ол ... ... үйі Зере ... ... Өзі – жөн ... пысық
жігіт (Ғ.Мұстафин).Бұған өзім кінәлымын ( З.Шашкин).
Сілтеу, сұрау және басқа есімдіктердің бастауыш болуына мысалдар:
Бұл – Байжанның талай келгенүйі (С.Мұқанов). ... – қай ... әр ... ... ... (М.Әкезов). Ешкім дыбыс шығармады ... с ы н д ы қ, с а н д ы қ, қ и м ы л д ы қ ... ... де ... ... ... ... береді. Ол үшін
сапалық есімдер субстантивтеніп (заттанып) айтылады.
Сапалық есімдерден
болған бастауыштар
Заттың сындық сапасын білдіретін с ы н е с і м д е р, ... етіп ... ... ... ... зат ... ... – ақ , дара күйінде бастауыш және толықтауыш та ... ... сын ... ... ... жойылып кетпей, олар әрі ... ... ... ... ... сын есімдер әдетте қандай заттардың
сындық сапасы болып жұмсалатын болса, сондай ... ... ... ... ...... ... теңіздің, көлдің, өзеннің
сыны болатын сөз. Сондықтан оны бастауыш қызметінде Терең батырады (мақал)
десек, алдымен ... су ... деп ...... ... болып, орныққан. Бұл күнде поезд, машина туралы да ... деп ... ... ... ... (мақал) дегенде, оны алдымен «жүйрік
ат» деп ... ... ... ... ... қызметте бір ғана
конкретті заттың орнына ... ... ... біртектес көп заттың
орнына жұмсалады. Тек сын есімдерден болған жер, су ... мен ... ... ғана ... мағынада жұмсалады. Ондайда олар орнықты ... ие ... зат есім ... ... ... ... тіліндегі субстантивтеніп бастауыш
болатын сын есімдер ... кісі ... ... ... ... ... бірыңғай отыр (С.Мұқанов). Жақсы – ісімен жақсы. ... ... ... ... ұғар (Абай).
Субстантивтеніп бастауыш болатын сын есімде, әсіресе, аз сөзбен ... ... ... ... ...... ... жиі ұшырайды:
Сыпайы тоңбайды, қалтырайды. ... ... ... ... терең батырар. Батыр бір рет өледі, қорқақ мың рет өледі. Жоққа
жүйрік жетпес. Ескіні есіңе алмай, жаңа жадыңа ... ... ... ... ... ... ... көптік жалғауларда тұрып та бастауыш
қызметінде жұмсалады. Бірақ ол қағида сын ... ... ... бірден
– бір шарты еместігі жоғарғы мысалдардан анық көрінеді.
Сын есім көптік, ... ... – ақ ... болу ... олар ... ... ... ырғағы арқылы басқа
сөздерден оқшауланып тұрулары керек.
Е с і м ш е де ... ... сын ... қимылдық
сапаның үстіне заттық мағына жамап тұрады. Есімшеден болатын бастауыштардың
ерекшеліктері мынадай:
а) Баяндауышты етістік, зат ... ... ... ... бастауыш қимыл иесі – кісі (сұрағы – кім?, не қылған? ) ... ... ... ... – түйені де көрмес. Жығылған
күреске тоймас. Еккен ... ... ... болар (Мақалдар).
Келген – Жақып, көрген – ол; Турайтын – мен де, жейтін – сен.
Екі аразды табыстыратын да, ... да, - ... ... ... ... сын ... болған сөйлемде есімше бастауыш басқа
заттың мағынасында жұмсалады (сұрағы – не?, не ... не ... ... қыста қызара бөртіп жылқы баққан қызық та, қиын да
(С.Бегалин). Берген ұят ... ... ... ... ... ... бастауыш болғанда, олар әр
уақытта қимыл иесі –кісі – мағынасында жұмсалады:
Егін оратындар әрі кетті де, ... ... ... ... ... жалғауларда тұрып бастауыш болған есімшелер әр
уақытта зат есім мағынасында жұмсалады ... – нем?, нең?, ... ... не ... ... ... Айтқаным түсінікті ме? Оның ... ... ... ... жоқ .
Субстантивтеніп бастауыш болатын сөз тобының бірі – с а н е с
і м . ... ... ... ... ... ... жас мағынасында
жұмсалады:
25 үшке тең бөлінбейді. Оннан төртті алсаң, алты қалады. ... тағы ... ... ... ... ... ол қызметте көбінесе кісі туралы
айтылған есім болады:
Төр ... ... үшеу ... столға ұзақ отырып, қалды.
Үшеуміз етекті белге қыстырып алып ... ... ... ... кім?
Алтыншы алға түсті.
Жинақтау, есептік сан ... ІІІ ... ... ... бөлшектеу, кейде жинақтау мағынада бастауыш болады:
Үш көрпенің екеуі қонақ ... үш ... ... ... Ерлі байлы екі адам бірі оны, бірі мұны істеп, ... де ... ... ... ... ... тоғызы дұрыс,
бірі теріс болса, сол бір тоқсан тоғызды бөгейді. ... ... ... ... мақалды – мәтелді
сөйлемдерде көбірек кездеседі де, ... ... ... ойды ... ... ... ... грамматикалық тұлғасы
а) атау тұлғалы бастауыш
Бастауыш – сөйлемдегі ойдың иесі бола отырып, баяндауыш арқылы ... ... ... ... ... ... ... байланысатын
тұрлаулы мүше.
Бастауыш басқа сөйлем мүшелерімен салыстырғанда ойдың иесі ... ... ... ... жеке ... өмір ... ол қалайда басқа сөйлем мүшелерімен оның ... ... ... ... ғана ... ... ... Ал бастауыштың ой иесі болу қасиетін логикалық және грамматикалық
аспектіде айқындаған жөн. ... ... тіл ... ... және ... ... деп екіге бөліп қарайды. Тіл мен
ойлаудың тығыз ... ... бұл ... ... ... бар. Байымдаудың логикалық субъектісі мен сөйлемнің
грамматикалық ... ... ... ... ... бар. ... ... деген сөйлемдегі мен сөзі әрі қимылдың субъектісі, әрі ... ... ... ... ... ... тұр. ... пікір білдіруде
бұл сәйкестік үнемі сақтала бермейді. Қимылдың, ойдың субъектісі басқа
грамматикалық тұлғада тұрып, ... ... ... ... ... да
мүмкін.
Грамматикалық бастауыш – атау септігінде тұрып ойдың кім, не жайында
екенін ... ... жақ және ... көпше түрде қиыса
байланысатын тұрлаулы мүше. Бастауыштың грамматикалық тұлғасы – сөздің ... ... ... ... ... ... сөз не сөз тіркесі
атау септігінде тұрады. ... ... мен ... ... ... әр түрлі авторларда әрқалай көрсетіліп жүр.
Бастауыштық тұлға жөніндегі пікір алалығы өзге ... ... ... де орын ... Қырғыз тілінде А.Жаппаров
«менің оқығым келіп тұрады. Саған қорқуға болмайды» ... ... ... ... логикалық жағынан бастауыштық мәні бар екенін,
бірақ ол сөздердің грамматикалық ... ... бола ... ... ... ... тілі ... авторлары бастауыштың нөлдік,
көптік, тәуелдік тұлғада, кейде шығыс жалғаулы ... ... ... келди) келуін өз тілі материалдары негізінде дәлелдейді. Шығыс
жалғаулыбастауышты Г.Д.Санжеев те көрсетеді.
Е.И.Убрятова якут ... ... ... атау тұлғада болу
керектігін айта келіп, бірақ атау тұлғадағы сөздер тек бастауыш қана ... ... т.б. ... ... бола береді дей келіп, якут
тілінде бастауыш болатын сөздерді тек мағынасына ... ... ... ... тіл білімінде М.Балақаев атау, ... ... ... ... ... ... ілік ... де бастауыштық
қызметін көрсетеді. Ал Т.Сайрамбаев көптік, тәуелдік, атау тұлғаларының
бастауыштық қызметіне тоқталады. ... ... ... атау ... ... сөйлемдегі мағына шешетіндігін, бастауыш болатын
сөздердің түрлі ... ... ... ... тәуелдік жалғаулы)
келетіндігін айтады. Бұл фактілер бастауыштың ... ... ... ... ... тілі ... ... бастауыштың грамматикалық
тұлғасын анықтауда кейбір тұлғалардың сыртқы формасының ғана ұқсастығына
қарап, олардың грамматикалық ... ... сай ... ... фактілері орын алып жүр. Әсіресе, бұл түбір және атау тұлғалы
сөздердің грамматикалық мәнін ... ... ... ... екі
тұлғаның ара жігін ашуда С.Исаев: «Рас, атау септігінің басқа ... ... ... ... көрсеткіші (формалары) жоқ. Сондықтан
атау септік тұлғасы сырттай зат ... ... ... сәйкес, ұқсас
келеді. Бірақ бұл екеуі бір ... атау ... ... тән ... ... болмағанымен, зат есімнің түбір тұлғасынан өзгеше
болып келетін арнайы ... ... ... ... және сол арқылы формасыз атау септік тұлғасы басқа септік тұлғаларындай
семантикалық мән синтаксистік қызмет атқаратындығын айта ... ... ... ... да, зат ... ... ... мен атау септік
тұлғасы бір емес, бөлек-бөлек ... ... зат ... ... ... тұлғаларының түрленуіне негіз болатын, соның ішінде ... де ... ... ... болса, атау септігі – септелудің
парадигмалық жүйесіндегі түрлену тұлғасы,-дейді.
Шындығында да, аталған екі ... – сырт ... ... ... ... ... ... өзге сөздермен байланысу тәсілі,
соған сай синтаксистік қызметі ... ... ... ... ... ... тіркестегі темір сөзі мен «Темір – металл» сөйлеміндегі ... ... ... өзі ... ... ... ... сөйлемдегі
синтаксистік қызметі өзгеше. Бірінші тіркестегі темір түбір тұлғада тұрып,
өзі бағынған сөзбен атрибутивтік қатынасқа ... ... ... ... атау ... тұрып, сөйлем баяндауышымен жақ ... ... ... ... Түбір тұлғаның грамматикалық мәні ... ... ... байланысты оны бастауыштық тұлға ретінде тануға
болмайды. Егер аталған тұлғаларды бастауыштық ... деп ... ... бұл ... сөздердің бәрі сөйлемде тек бастауыштық қызмет атқаруы
керек.
Ал тілдік фактілер тілімізде бұл тұлғалардың әр түрлі ... ... ... ... да ... ... болып танылмайды.
Көптік жалғаудың негізгі грамматикалық мағынасы – заттың көптігін білдіру.
Ол көптік мағынаны білдіргенде, ... ... сөз ... ... ... Оған төмендегі сөйлемдер арқылы көз ... Ол ... олар ... ... ... ол сөзі өз баяндауышымен 3
жақта, жекеше түрде қиыса байланысып, предикаттық қатынасқа түссе, екінші
сөйлемдегі ... ... ... өз баяндауышымен қиыса байланысқан
кезде баяндауыш тұлғасы еш өзгеріссіз (алдыңғы сөйлемдегідей) қалады.
Тәуелдік жалғауы да бастауыштық тұлға ... ... Апам ... ... ... ... бастауыштың грамматикалық тұлғасы,
дәлірек ... ... ... ... ... ...... нөлдік тұлғасы. Бастауыш болып тұрған ... ... ... оны ... алдындағы ілік септікті сөзбен (менің апам, оның
інісі) матаса байланыстырып тұр, ал ... ... жақ ... ... тұрған – атау септігі мен жіктік ... ... ... ... іні-сі-0ақылды-0)
Атау және түбір тұлғалы сөздердің әрқайсысының ... ... мәні мен ... ... ... ... орай,
көптеген оқулықтар мен грамматикаларда, зерттеу жұмыстарында ескерілмей
келеді. ... тіл ... бұл ... ... жүрген С.Исаевтың
еңбектері тілші ғалымдардың осы мәселеге аса жауапкершілікпен қарауын талап
етеді.
Бастауыш қызметінде жұмсалған сөз не сөз ... атау ... ... ... ... ... әр уақытта бастауыш қана бола
бермейді, сөйлемнің басқа да мүшелері болады. Дегенмен, атау ... ... ... деп ... - деп ... осы ... «бастауыш атау тұлғада тұрады», - дей ... ... ... ... ғана ... ... емес, сонымен қатар
«...атау тұлғалы сөз ... ... ... ... толықтауыш,
пысықтауыш және баяндауыш қызметін де ... ... - ... ... грамматикада да көрсетіледі (11;56).
Шынында да, атау септігі сырттай зат есімнің түбір ... ... ... ... тілі ... ... ... атау тұлғасындағы сөздің ... ... болу ... кейбір септеулік шылаулар тіркескен сөздер атау септіктегі ... одан ... ... зат ... ... тұлғасы болатындығын С.Исаев
толық дәлелдеген.
Атау септіктің арнайы грамматикалық тұлғасы болмағанымен, ... оның ... ... ... етіп ... ... жағынан, сол
арқылы басқа септік түрлерімен белгілі ... ... ... ... ... ... ... субстанттық мағынасы, сөйлемнің
предикатымен жақ жағынан қиыса байланысып, грамматикалық ... ... ... бар ... ескермеуге болмайды. Атау септіктің бұл
ерекшелігі ... сөз ... ... ... атау ... ... бастауыш
қызметін атқарып, субстантивтенуінен айқын көрінеді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... тек сұрақ қою
арқылы тауып алуға болады. Ал баяндаушсыз сөйлем болмайды, ... ... қана өз ... ... ... ... формалардың синтаксистік қызметі.
Таблица №1
|Грамматикалық | ... | ... ... ... ... |
|Түбір тұлға |- ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... | ... ... ... ... ... |
| ... |меншіктілік ... |
| ... | ... ... ... ... ... көптігін |Гүл-дер-0 |
| ... ... ... |
| ... | ... ... ... |0 ... ... |
| | | ... |
| | | ... ... ... ... ... тығыз байланыста, өзара қарым-қатынаста болады дегенде,
әдетте, тілдік құбылыстар мен логикалық ... ... ... ... мен ... сөйлем мен байымдаудығ бір-бірімен байланысын,
өзара қатысы ескерілетінін теріске шығаруға болмайды.
Ал тіл білімінжегі логикалық ... ... осы ... ... ... құбылыстар мен тіл біліміндегі ұғымдарға логика ғылымы
тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... де
байланысты берілгенін жоғарыда айттық.
Бастауш тек ойдың немесе қимылдың иесі тұрғысынан сипаттау ... тән. ... ... және ... ... орны, мазмұны, тұлғасы жағынан бір емес. Грамматикалық ... ... ... ... ... ... негізгі субъектісі болса,
логикалық бастауыш ілік не басқа септік ... ... оның ... ... ... ... ... грамматикалық бастауыш өз баяндауышымен жақ жағынан,
жекеше, көпше ... ... ... (мен ай-та-мын 1жақ, жекеше; Сендер
келіңдер-2жақ, ... ... ... өз ... ... маған
2 саған көп оқу ... ... ... есімдіктер грамматикалық жағынан сөйлем бастауышы бола
алмайды, тек логикалық жағынан, яғни ... ... ғана ... ... Тұлғасы жағынан логикалық бастауыштар әр ... ... ... оған ... ... ... ... сөздерді
жатқызса, С.Аманжолов барыс, ілік ... ... ал ... ілік ... ... жатқызады. Атау тұлғасынсыз (басқа
формада тұрған, бірақ ой ... ... ... ... ... жақсыз сөйлемдер аясында қарастырылады.
Негізгі субъект ілік, барыс септігі тұлғасында ... ... ... жақты сөйлем баяндауышынан өзгешелігімен ... ... ... ... ... да, ... ... жұрнақты қалау райлы етістікке кел көмекші
етістіктерін тіркесуі арқылы жасалады:
Менің ... ... ... ... (Ә.Ә). Мұны сен ... таптың ба,
біздің соны білгіміз келеді (Л.Лагин).
2.Барыс жалғаулы тұйық ... соң бол, ... ... кел ... етістіктердің келуі арқылы жасалады:
Жақсы мамандардың бос отыруына ... ... ... сақ ... ... етістіктен соң керек, жөн, мүмкін модаль сөздерінің тіркесіп
келуі ... ... ашық ... ... (Б.Б). ... көп ... ... жалғаулы тұйық етістіктен соң керек, рұқасат, мүмкін сөздері
және бол етістігінің көсемше ... ... ... ... сұраулық
шылаулары тіркесіп айтылады:
Маған бастай беруге бола ма? ... ... ... па? ... субъект өз баяндауышымен қиыса байланыспайтын болғандықтан,
оның орнын сол тұлғадағы, бірақ басқа жаққа ... ... ... ... ... ішінде предикаттық қатынасқа құралған тұрақты тіркестер арқылы
жасалады:
Оның ... су ... жүр. ... аузына құм құйылды т.б.
Логикалық бастауыштардың ішінде ілік септікті ... ... бар. Ілік ... ... ... ... тұрғанда
грамматикалық бастауышқа өте ұқсас.
|Басқа ешкім ат ... ... |. ... ... ат ... келмейді|
|(С.М.). ... ... ... би аға, ... аға, |Бұл жөнінде би аға, батыр аға, |
|мен сіздерден айрықша ... ... ... ... ... ... ... Аралбай Қойайдар|алуыма болады,-деп Аралбай Қойайдар|
|би мен Қангелді батырға інілік |би мен ... ... ... |
|назбен жымия қарады (Ж.Т). ... ... ... (Ж.Т). |
| | |
| | ... ... керек. |Сенің ... ... |
| | |
| | |
| | ... көріп отырғанымыздай, формасыз ілік септігіндегі бастауыш
өзінің сыртқы тұлғасы мен грамматикалық мәні ... ... өте ... ілік ... сөз есім ... тіркесіп, заттың не сапаның
кімге тәндігін, ... ... ... ... ... ... ол жоғарыдағы грамматикалық ... ... мән ... айтсақ, ілік септігінің негізгі грамматикалық мәні – ... не бір ... ... ... ... ... болып,
логикалық тұрғыдан да, кейде тіпті тұлғалық жағынан да ... ... ... сөйлемдердің баяндауыштары көбіне қалау райлы
етістікке көмекші етістіктің тіркесуі арқылы, тұйық ... ... ... ... ... ... жасалып, негізгі етістік құрамындағы
тәуелдік жалғау формасы арқылы өз ... жақ ... ... ... - оның өзге ... ... бастауыштың ерекше сипаты.
Мысалдар:
1. Менікі еді» деп іздеп иедар болып келген адамды біз ... ... жоқ ... ... ... ... басқа жолы бар екенін мойындағысы келмеді
(Ж.Т.).
3. Сен көргеніңді ған айтуың керек.
Сөйлем бастауыштары кім көргені жоқ? Мойындағысы ... кім? Кім ... ... ... жауап беріп, қимылдың нақты субъектісі ... ... ... бастауышы мен баяндауышы
бірінші сөйлемде жақ тұлғасында, екінші сөйлемде 3 жақ тұлғасында, ... 2 жақ ... ... ... тұр. ... құрылымды
сөйлемдерде меншіктіліктің изафеттік қатынасы бұзылып, ілік ... ... ... ... ... ... әрі тәуелдік жалғаудың да жақтық мағына білдіруіне байланысты
бұрынғы матаса байланысқан тіркес ... ... ... септігінің бірде ашық, ... ... ... ... белгісіздік ұғымымен байланыстыратыны белгілі жайт. Ал мұндай
құрылымды сөйлемдердің ерекшелігін М.Балақаев ... ... ... ... /12;57/. ... ... ойлаудың күрделенуі мен дамуының нәтижесінде туындайтыны
белгілі. Ал ілік ... ... ... ... ... ... үйлесуі мәселесінде мына жайттар назар аударарлық:
Түркітанушы ғалымдар арасында Н.К.Дмитриев етістіктер құрамындағы –м,
- ң ... ... ... ... ... ... деп
таниды. /13;107-108/. И.И.Мещанинов өткен шақ /жаздым, жаздың/ пен шартты
рай формаларынан ... бұл ... ... ... зат ... /қолым,
қолың/ салыстыра отырып, етістік құрамындағы аффикстерді тәуелдік жалғаудың
қалдық формасы деп ... ... ... ... тілдік фактілер тәуелдік
жалғауымен жіктік жалғаудың арасында қандай да бір органикалық байланыс бар
екенін дәлелдей ... ... ... ... /синтакситік/ бастауыштан
өзіндік ерекшеліктері бар ой иесі болуы жағынан ортақ сипаты болғанымен,
оның ... ... яғни ... ... ... ... түрі. Қазақ тілінде ол ілік және ... ... ... ... сөз ... бұрын оның сөйлемде атқарар жүгін
айқындап алған жөн. Бұл – аса ... де ... ... ... ... келу ... ... қаншалықты маңыздылығын көрсетіп қана
қоймайды, тіл білімінде әлі де болса ... ... ... ... ... ... ... жасауға жетелейді.
Баяндауыш, оның ережелері туралы пікірлер көп. Сондықтан да ... ... ... ... оны ... көрейік. Х.Басымов: «баяндауыш
мүше шығаратын мағынасы жағынан бастауыштың ... ... ... ... ... ... ... – дейді.
І.Бәйтенов а) қара сөзде сөйлемнің аяғына, көбінесе тістіктен ... ... ... - ... ә) ... ... ... сөздің
түсінігі онсыз шешілмей тұрған сөзді ... ... б) ... ... ... ... ... сөз «баяндауыш» болады, - деп
талдайды. С.Аманжолов: бастауыштың ... ... ... ... ... мүшесін баяндауыш дейміз және бастауышқа
бағынып, ... жақ ... ... көпше түрде үйлесіпайтылатын тұрлаулы
мүшені баяндауыш дейміз, ... ... ... ... ісін
білдіретін сөйлем мүшесі десе, Х.Арғынов: баяндауыш бастауыштың қимылын,
ісін, ... ... ... ... ... ... мөлшерін, мекенін,
мезгілін білдіреді, - деген тұжырым ... ... ... іс ... ... ... ... айтамыз десе, М.Серғалиев:
бастауыштың іс-әрекетін, қимылын, қасиетін көрсететін ... ...... ... Ол бастауышпен предикаттық байланысқа түсіп,
оның қимылын, іс - әрекетін, күйін ... - ... Сол ... ...... да баяндауыш туралы мына пікірлерін ... ... ... ... ... бағынышты екі
құрамды сөйлемнің бас мүшесі; А.Жапаров: сөйлем бастауышына ... ... ... оның қимыл - әрекетін, амалын, кім ... мен сан ... тағы ... ... ... баяндап тұрған бас
мүшесінің бірі – ... ... ... Баяндауышқа байланысты бұдан басқа
да ережелерді беруге болады. Біз енді осы ... ... ... ... өзіндік пікір айтуға болатынына ... ... осы ... ... ... шарттар барын көрейік:
1. Баяндауыштың бастауышқа бағынышты сөйлем мүшесі екендігі;
2. Баяндауыштың сөйлемдегі ойды тиянақтайтындығы;
3. Баяндауыш бастауыштың әр түрлі қасиетін көрсетеді: а) ... ... оған қоса ... ... ... сапасын, мөлшерін, мекенін,
мезгілін; б) іс - әрекетті сапасын; в) қасиетін; г) ... д) ... ... мен сапа ... ... ... бастауышпен жақ , жекеше, көпше түрде үйлесуі;
5. Предикативтілік білдіруі;
6. Олардың екі құрамда болатындығына байланысты;
7. ... бас ... ... ... ... бола ... оның әр ... қасиетін
көрсететіндігі туралы пікір әр қилы. Соның ... ... ... бастауыштың жоғарыдағыдай қасиетін көрсетеді деп білеміз.
Әрине, ... ... ... қасиетін көрсетуі, шындап
келгенде, ол оның қай сөз ... ... ... ... ... ... айқындауда басты тұлға.
Бір етістіктен болған баяндауыштар бастауыштың ісін, қимылын, іс -
әрекетін, жайын, күйін, амалын, т.б. білдіреді. Түптеп ... ... ... ... ... ... ... ішінде етістік баяндауышқа
тікелей қатысты, яғни етістіктен болған баяндауыш туралы « ісін, қимылын,
іс-әрекетін» деген ... ... ... ... Ал ... ... амалын
сияқты сөздерді қолдану ... ... ма ... ... ... жайын, күін, т.б. сөздерді қолдану мағыналық
та, стильдік те жағынан келе ... ... Зат ... ... ... бастауыштың кім, не екендігін, заттың мекенін, т.б. білдіреді дейтін
де сөздерді кездестіреміз. ... зат ... ... ... қасиеті түрліше. Оның өзі ... ... зат ... байланысты.
Зат есімдер жалқы есім, күрделі атаулар ... ... ... ... олар әр ... ... білдіреді. Мысалы: Отаным – алтын
бесігім.(«Социалистік қазақстан») дегендегі баяндауыш заттық мағынаға ие
болса, ал ...... ... ... ... дегенде
баяндауыш мекендік қасиетке ие ... ... зат ... ... ... заттық қасиетін білдіреді дей келіп, оның енді
өзін іштей зат есімнің ... болу ... ... ерекшелігіне
байланысты да, іштей қандай-қандай мағыналарда қолданылуы екінші дәрежелі
мәселе демекпіз.Мәселен: Ол – студент,ол – Асан ... оның кім ... – қант ... ... Олар ауылда дегенде мекенді білдіруі, т.б.
олардың баяндауыш болу кезіндегі, біріншіден, ол сөздердің семантикасына да
байланысты. Зат ... осы ... ... ... ... әр ... процесінде сын есім, сан есім, есімше де болатыны айқын.
Сонымен, баяндауыш бастауышқа бағынып, оның ... іс ... кім, не ... заттық, мекендік, сындық, қасиеттерін білдіретін
сөйлемнің тұрлаулы мүшесі.
Баяндауыштың жасалуы
С ө з д е р д і ң т ү б і р к ү й і н д е б а я н д а у ы ... о л у ы. Қай ... ... да сөйлемде баяндауыш қызметінде тұруы сол
сөйлемдегі субъектілік, предикаттық ... ... ... қызметі басқа мүшелермен, әсіресе ... ... ... айқын болады: қара,керек сөздерін сен малға қара, мысыққа ойын
керекдегендей тіркесте айтқанда болмаса, олардың ... ... ... дара ... ... ... көбірек баяндауыш болатын сөздер –
етістіктер. Олардың түбір күйінде баяндауыш бола кетуінің себебі олардың ІІ
жақтық грамматикалық ... да ... ... болу керек. Сондай
сөздердің баяндауыш қызметінде жұмсалуы олардың айтылу ... ... ... ... ... ... кісі қоңыр дауыспен
өзінен-өзі шық, түс десе,сырттан ... кісі не ... ... ... айтып отырғаны қай шық, қай түс, - ... ... шық, түс ... зат есім ... шық, түс пе? Ал бір кісі ... есік ... изеп шық ... не атты кісіге қарап жерде тұрған кісі түс десе, онда
жоғарғы сөздердің баяндауыштық мағынасы ... ... Мен, рас ... сөздер
жеке айтылса, баяндауыш болмас еді.ал Мені ... ... - ... ... ... рас па? дегенде: - Рас десе, олар толық мағыналы
баяндауыш ... ... ... де ... ... ... ... жалғау
жалғанбай – ақ баяндауыш бола береді. Бірақ ол үшін бастауыш пен баяндауыш
қатар айтылу керек. Сонда олардың сол ... ... ... ... ... ... белгілі орында тұруы ... ... ... ... ...... кел, ал, бер, отыр ... түбір күйі де сол қалпында,
жіктік жалғауынсыз-ақ, сөйлемдер тұрған орнына қарай баяндауыш бола ... ... олар ІІ ... ... айтылып қалыптасқандықтан, кейде
бастауышсыз да жұмсалады, бастауышпен орын ... та ... ... оқылық (Ы.Алтынсарин). Тыңда, дала, Жамбылды (Жамбыл).
Түбір етістіктердің ішінде ... ... екі ... ... ... осы ... дара тұрып ІІ жақтық та,
ІІІ жақтық та баяндауыш болуы мүмкін.
С ө з д е рд і ң г р а м м а т и к а л ы қ т ұ л ғ а л а р а ... ы л ы б а я н- д а у ы ш б о л у ы ... ...
синтаксистік тұлғасы – ж і к т і к ... ... ...... ... әрі ... пен ... өзара байланыстыратын
синтаксистік тұлға. Олар тек етістікке ғана емес, баяндауыш қызметіндегі
I, II жақтық есімдерге де ... Егер ... ... ... тұр, жүр, жатыр деген төрт етістіктен басқаларының түбіріне тікелей
жалғанбай, көсемше, тұйық рай қосымшаларынан ... ғана ... ... ... ... ... де, тіпті, жатыс, шығыс
септіктеріндегі сөздерге де жалғана ... Мен ... Біз ... ... ... ... ... мүмкіншілігі үлкен,
синтаксистік қызметі әрі ... ... әрі ... ... ... мүмкіндік беретін грамматикалық форма екенін аңғарамыз.
Түркі тілдерінің бір қатарларында ( ... ... ... ... ... баяндауыштарға кейде дүр, дир, дыр, тұр тұлғасы
жалғанады. Қазақтың қазіргі ... ... ол ... ... ... де ... Оны фольклордан, өткен ғасырлардағы ... ... ... ... ... кісінің ісі дүр.
Жамандыққа жақсылық
Ер кісінің ісі дүр
(Мақал).
Б а я н д а у ы ш т а р д ы ң н е г і з г і т ү р л е р ... ... бәрі де ... бола ... ... көбінесе баяндауыштық
қызметте жұмсалатын сөздерді жіктегенде, олар мынадай басты – басты негізгі
екі салаға бөлінеді:
1. Е т і с т і к б а я н д а у ы ш т а р: 2. Е с і м б а я ... а у ы ш т а ... ... да, есім ... д а р а к ү р д е л і және ... түрі аралас айтылған қ ұ р а м а болуы мүмкін.
ЕТІСТІК БАЯНДАУЫШТАР
Етістіктерден болған дара баяндауыштар
Етістіктердің ... ... ... –баяндауыш болу. Олардың
баяндауыш болу қабілеті өте күшті. Сондықтан қазақ тілі сөйлемдерді
баяндауыштарының дені –етістікті баяндауыштар. Айттым, болды. Кестім,
үзілді!.. Тараңдар!.. Жүр ( ... ... олар дара ... ... бір ... тиянақты сөйлем болып та келеді немесе
Тереңге мені сал, биікке мені жұмса (Ғ.Мүсірепов) ... ... ... ... ... көп құрамды сөйлемнің жетекшісі болып та кездесе
береді.
Етістіктердің сөйдемдегі басқа қызметінен гөрі баяндауыш қызметінде
жұмсалуынан олардың өздеріне тән мағыналық, грамматикалық ерекшеліктері
айқын көрінеді. ... ... ... етістіктердің баяндауыш болу амалы
бірдей, бірақ олар қатысқан сөйлемнің құрамы бірдей емес. Мысалы:
Кәрі Каспий қара көк көзін ашты, жылы жүзбен Терекке ... ... ... ... ... Ол ... исі ... жоламайды
(С.Мұқанов)
Осы мысалдардағыдай, салт етістік баяндауыш болған сөйлемде тура
толықтауыш болмайды ( ... ... ... ... ... ал сабақты
етістікті онымен байланысты тура толықтауыш болуға тиіс ( мысалы: көзін
ашты).
Етістіктің сабақты және салт болуы сияқты, брлымды және ... да ... ... ... болғандықтан, оның баяндауыш қызметінде
жұмсалуында да ерекшелігі жоқ. Дегенмен ... ... б о л ы м д ы, б о ... м с ы з ... ... олардың баяндауыш болуын ерекше атау
керек болады. Оның үстіне айтпаймын, жазбаймын деген сияқты, ашық райлы
болымсыз етістікті баяндауыштың кейде ... ... ... ... ... ... бір істі істеуден үзілді – кесілді бас
тартқанда, соңғы формалар қолданылады. Бұл көбінесе ауыз әдебиетінде жиі
ұшырасады:
Тәуекелге келгенде, алдымда тау тұрса да, ... ... – оқ, ол ... Мен де жаудан шегінбен (Жамбыл).
Алдыңа келіп тұрмын деп,
Ар-намысымды қашырман
Бұлтқа жетпей шартсынбан,
Айта келген сөзім бар,
Не қылсаң да жасырман
(Махамбет).
Етістіктер райлық, шақтық тұлғаларының ... да ... ... ... ұзын ... құлағанын (Абай).Бізді ешкім таныстырмады,
өзіміз танысайық (Ғ.Мұстафин). Кел, ... ... ... ... ... ( ... етіс ... да баяндауыш қызметінде жұмсалады:
Өнер – білім бар жұрттар, тастан сарай ... ... қол, ... жол, ... тау, ... ... ел ойдағы елмен араласып, Күлімдесіп, көрісіп, құшақтасып (Абай).
Көсемше тұлғалы етістіктер дара күйінде құрмалас ... ... келе ... ... жауып, жер көгерді), бірақ кейбір
өлеңде болмаса, жай сөйлемнің тиянақты баяндауышты бола алмайды.
Есімшелердің баяндауыш ... ... ... ... І, ІІ
жақта баяндауыштық жіктік жалғауда айтылып, етістікпен ... ... ... ... ... ... ... баяндауыштар
К ү р д е л і е т і с т і к т і б а я н д а у ы ш т ы ... ұ р а м ы. ... ... де ... етістіктер түйдекті топ құрып,
баяндауыш қызметінде жиі кездесетіні белгілі. Олардың көп құрамды болудағы
баяндауыштық ... ...... ... ... ... реңктерін
білдіру.
Қазақ тілінде көмекші етістіктер көп, олар аса жиі қолданылады:
арнаулы көмекші етістіктерден ... ... ... де ... ... ... береді. Олардың өзара көсемше, есімше тұлғалар арқылы
байланысқан түйдекті тобының ... екі я үш, кеде төрт я бес ... та ... оқып кетіп бара жатыр едім, сүрініп кетіп, жығылып ... ... бір ... ... ... он бір ... ... дегеннен
басқалары – түгелімен етістіктер. Олардың алдыңғы сөйлемдегі оқып ... ... едім ... ... біріне бірі ұласқан бір істің жайын
хабарлайтын бір мүше (баяндауыш) болып тұр. ... ... бес ... Оның ... ... ( ... ... пысықтауыш қызметінде де,
соңғылары ( жығылып қала жаздадым) баяндауыш қызметінде жұмсалып тұр. ... ... ... ... процесін білдіреді.
К ү р д е л і б а я н д а у ы ш қ ұ р а м ы н д а ғ ы е т ... т і к т е р д і ң қ ы з м е т і . ... ... жоғарғыдай
синтаксистік тіркеске түсіп, баяндауыштың ш а қ т ы қ, т ұ р п а т т ... (в и д т і к), м о д а л ь д ы қ , т.б. ... ... ... қалыптан екінші қалыпқа түседі. Ондайда кез ... ... ... оның алдыңғысы негізгі, соңғысы көмекші қызметте жұмсала
берілмейді, ... ... – бірі ... ... ... – бірі ... біріне екіншісінің мағынасына қарсы келетін етістіктерден ... ... ... етістіктер мен көмекші етістіктер түйдекті топ құрып
күрделі баяндауыш ... ... ... ... әр ... ... і с т і ң, қ и м ы л д ы ң б і т к е н і ... і т п е г е н і н, о л а р- д ы ң қ а р қ ы н ы н, т ы ң ғ ы ... қ т ы ғ ы н, т ы ң ғ ы л ы қ с ы з д ы - ғ ы н, б а с т а у, а ... т а л у к е з е ң д е р і н б і л д і р е д і. ... ... ... ... дегенде, баяндауыш жаңа ғана басталған қимыл ... ... ... Ол ... ... ... баяндауыш бастауыштың
аяқталмаған әрекетін білдіреді.Ондайдың әлі де көпке созылғандығын білдіру
үшін қазақ тілінде баяндауыш қайталанып та айтылады:
Жапан далада жан ... ... ... әйел ... ... ... Кең далада жалғыз адам жүзіп келеді, жүзіп келеді. Өзгеше бір күй
кең даланы ... ... ... ... ... ... осылайша қайталанып айтылуы да қимылдың
созылыңқылығын білдіруі – ... ... ... ... ... бірі. Бұлай айтудың тағы бір қызметі бар. Ол –
баяндауыш ... ... ойды ... ... ... қыз – ... десе – бота көз ... Ешкімнің ақылының
керегі жоқ. Барамын деген соң – барамын (Б.Майлин).
Күрделі баяндауыштардың қимыл
кезеңдерін ... ... орыс ... ... ... ... ... күрделі етістіктерден болған баяндауыштар әр түрлі құрамда айтылып,
әр түрлі қимыл кезеңдерін білдіреді. Олардың бастылары мыналар:
1. Қ и м ы л д ы ң б а с т а л у к е з е ң і. ... қал, ... ... т.б. ... ... қатысты күрделі баяндауыштар
қимылдың не күйдің басталып қалғанын, басталғанын білдіреді:
Таң бозарып атып келеді. Коля кеткелі жатыр (Ғ.Мүсірепов). ... ... ... ... ... ... (Ғ.Мұстафин).
2. Қ и м ы л д ы ң б о л ы п ж а т қ а н к е з е ң і. ... ... ... ... бер,жүр, қой, түс,т.б.
көмекші етістіктері болады:
Жарқыраған май күні... тамылжып тұр ... ... ... күле
сөйлеп келеді (Ғ.Сланов). Жомарт тағы бірдеме үйретіп жүр. ... ... ... ... да ... береді (Ғ.Мұстафин).
3. Қ и м ы л д ы ң а я қ т а л ы п қ а л ғ а н к е з е ң ... ... ... ... ... қал, кел, ... ... көмекші етістіктер болады.
Жұмыс аяқталып қалды. Жиналыс бітіп келеді. Күңше ... ... ... ... Қ и м ы л д ы ң а я қ т а л ғ а н к е з е ң і. ... ... ... үшін олардың құрамында жібер, кет, бер, бол, қой,
таста сияқты ... ... ... кеше ... ... жіберді. Жолаушылар жүріп кетті. Әмірге кітап
алып бердім. Ол айтып болды.
5. Қ и м ы л д ы ң д ү р к і н д і л і г і. Қой, бер, ... ... ... ... қатысты күрделі баяндауыштар қимылдың қайталанғанын,
істің дүркін – дүркін істелгенін білдіреді:
Абай күрсініп ... ... ... ... ... ... ... иісі мұрныңды жарып барады (Ғ.Мұстафин). Қонақтар бірінен
соң бірі келіп жатты.
Есім баяндауыштар
Есім баяндауыштар туралы
жалпы түсінік
Қазақ ... есім ... (зат ... сан ... ... қайсысы болса да баяндауыш қызметінде жұмсала береді, бұл
үшін олардың қасында көмекші ... ... шарт ... Сонымен қатар
есімді сөйлемдердің қазақ тілінің өзіне тән ерекшеліктері де бар. Оларды
басқа ... ... орыс ... ... ... ... болады.
Мен студентпін – Я есть ... ... ... ... ... та, ... бас мүшелердің өзара байланысу амалдарына
қарасақ та елеулі айырмашылығы ... ... Егер Мен ... Я – ... деп ... ондағы айырмашылық баяндауышқа қазақшада
жіктік жалғаудың жалғануында ғана емес, сол ... ... ... дербестігі сақталып, сөйлемдік құрылысының берік
болуында.
Қазақ тілінде зат ... сол ... ... ... ... ... қызметінде қолдану үшін, бастауыш пен баяндауыш белгілі орындарда
тұрады: баяндауыш бастауыштан кейін тұруы керек: Ол – ... ... ... Абай – ... т.б. Бірақ ондайда қатар айтылған тұрлаулы мүшелерді
өзара байланыстырып, олардың мүшелік қызметін айқындауға себеп болатын ... ... ... ... ... ... түрлі тұлғада, тіпті кейбір септік жалғауларында тұрып
та, ... ... ... береді. Ондай зат есімдерден болған
баяндауыштар бастауыштың негізінде, з а т т ы қ с а п а с ы н к і м, н ... к е н і н ...... ...... ...... тілім – бал,
лебізімнен алған нәр (Ғ.Мұстафин).
Зат есімдер көлемдік септіктерде, әсіресе жатыс, шығыс жалғауларында
бяндауыш қызметінде ... ояу тірі жан жоқ, бәрі де шырт ... Оның ... ең зор ... суда ... Қой баласы қозыдан (Мақал). Бұл
ауыл қазір Ойқұдықта (М.Әуезов).
Жатыс жалғауда тұрған баяндауыш шығыс, барыс жалғаулардағыдан гөрі ... ... ... ... баяндауыш қай сөзден болғанына қарай
бастауыштың мекенін, орнын қалыпты күйін, қимылдың дүркінділігін ... ... зат ... ... жағдайда өзі ілік септікті заттың
меншігі ... ... ... ... қызметінде ол екеуі не тәуелдеулі
сөздің бір өзі баяндауышты өзіне меншіктеп ... ... ...
астанам, Райхан – қарындасым). Ал ... та, ... та ... ... ол екеуінің бұл айтылғандай мағыналық қатынасы болмайды.
Сапалық есімдер мен есімдіктерден
болған баяндауыштар
Сапалық есімдер мен ... бәрі де ... ... береді. Бірақ олардың баяндауыш болу дәрежесі де, баяндауыштық
қызметі де ... ... ... (сын ... сан ... әдетте зат есімдердің әр алуан
сындық, сандық сапасын білдіріп, көбінше анықтауыш ... ... та ... көп айтылады. Олар анықтауыш болғанда, анықтайтын
зат есімнің ... ... ... ... бастауыштан соң тұрады, оның
қандай, қанша екенін, қандай күйде екенін білдіреді. Ай жарық; Қар ... райы ... ... ... ... –бір тоғыз, білмегенің –
тоқсан тоғыз.
Сапалық есім баяндауыштар бастауыштардан ... ... ... ... бастауыштардың айтылу әуені көтеріңкі болады
да, баяндауыштардың айтылу әуені одан ... ... ... ... ... І, ІІ жақтық жіктік
жалғауларда айтылғанда олар бастауыштан онша ... ... ... мүше бір ... ... ... ... Сен әдептісің. Сіз еріншексіз. Біз жиырма төртпіз.
Сапалық есімдер тәуелдеулі зат ... ... бар ... ... жиі кездеседі:
Кіре берістегі әскери адамның өңі суық, сөзі ... ... бойы зор, бас ... ірі ... ... (М.Әуезов).
Есімдіктер қай сөз табына қатысты сөздердің орнына жүрсе, сол ... ... ... ... Солай болатындықтан, есімдіктердің бәрі
де баяндауыш бола алады. Дегенмен бұл қызметте ... ... ... жиі кездеседі:
 Бұл кім өзі? (Ғ.Мұстафин). – Ол сенсің ғой, Абай! ... ең ... ... – осы ... «Жоқ» сөздерінің баяндауыш
қызметінде жұмсалуы
Арада тау бар, тас бар, өзен бар, теңіз бар, ит ... ... ... бар, ... ... ... (Ғ.Мүсірепов).
Бұл сөйлемдерде бар сөзі бастауыштармен ... ... ... жұмсалған: тау бар, тас бар, өзен бар,орман бар.
Сол сияқты, жоқ сөзі де ... ... жиі ... - ... ... сұлу, нағыз ақылды бала ... ... ... ол да жоқ
(Ғ.Мүсірепов).
Бар, жоқ ... ... ... жұмсалғанда, бастауыш болған
заттардың қайда, кімде, неде ... бар – ... факт ... сөйлемнің құрамында жатыс жалғаулы пысықтауыш не толықтауыш
жиі кездеседі.
Алматыда Омарбек ... ... бар. ... өт жоқ ... жоқ ... болған баяндауыштар ІІІ жақта әр уақытта
сөйлемнің соңында, көбінесе, бастауыштармен қатар ... сөзі ... ... ... ... ... күрделі
баяндауышының құрамында да қолданылады.
Есімдерден болған күрделі баяндауыштар
К ү р д е л і б а я н д а у ы ш т ы ң қ ұ р а м ы ... ... ... де ... ... жұмсалады. Күрделі есім
баяндауыштардың құрылысы, негізінде, мынадай болады:
1. К ү р д е л і а т а у л а р м е н к ү р д е л і е с і м д е ... ...... достығы. Екі ауданның арасы – бір жүз
елу бес ... И з а ф е т т і к т і р к е с т е г і е с і м д е р т о б ...... патшасы, сөз сарасы
(Абай).
Ұлы Октябрь – жыр басы,
Ақындықтың ... ... ... есімдер мен етістіктерден құралады. Мысалы:
Мына төсекте сақалы ербиіп жатқан – осы Нағиманың ері. ...... ... Осы ... «Нағиманың ері» - күрделі есім ... оған ... ... ... ... ... ... қосып айтсақ,
баяндауыш құрама болады. Кәсібі ағаш шабу деген сөйлемнің баяндауышы – ...... ... ... сөзі көбінесе есім болады.
Есім баяндауыштардың қызметін ... ете ... ... ... ... ... қосу керек болғанда, олардан ... әр ... ... ... ... ... ... негізгі сөзі зат есім, сын есім, сан есім,
есімдік, еліктеуіш сөздер болады да, оларға көмекші ... (еді, ... бол, ... т.б.) ... ... ... (керек,тиіс,
шығар,болар,сияқты,т.б.) қатысты болады. Мысалы: Сен бала едің. Мен ... ... ... ... ұ р а м а б а я н д а у ы ш т а ғ ы к ө м е к ш і е т і с т ... т е р. Есім ... да ... шақтық мән беріп, олардың
баяндауыштық қызметін айқындай түсетін көмекші ... бірі – ... ... ән – ... ... ... әйел еді. Амантай мен Тұяқ жас
кезінде егіз қозыдай еді (С.Мұқанов).
Е к е н - е ... ... ... есім баяндауыштардың
құрамында есімдердің баяндауыштық қызметін орнықты етудің үстіне екі ... ... ... есім баяндауыш арқылы ... ... ... ... көзқарасын білдіреді. Оның соңғы қызметі
басымырақ.
Е м е с сөзі ... ... ... ... болымсыз ету
үшін, болымсызды болымды ету үшін жұмсалады.
Б о л етістігі де есім ... ... ... ... Ол негізгі баяндауыш қызметіндегі ... шын ... ... процесін, күйін білдірумен қатар, етістіктерге тән түрлі
қосымшаларда жұмсалып, есім баяндауыштарға әр түрлі шақтық мағына ... ұ р а м а б а я н д а у ы ш т а ғ ы м о д а л ь д ы с ө з д ... ... ... ... ... болар, көрінеді, білем, ... ... ... ... есім баяндауыштарға көмекшілік қызметте айтылғанда,
оларға шақтық мағына қосу үшін емес, сөйлемдегі ойға ... әр ... ... үшін ... ... баяндауыштағы көмекші сөздер өздері қатысты
есімдерге, еліктеуіш сөздерге ...... ... ... модальдық
мағына қосумен қатар, олардың баяндауыштық қызметін тиянақты етіп отырады.
Қорыта айтқанда, ... пен ... ... ... ... грамматикасында: Бірақ бастауыш пен баяндауыш өзара бара – бар ... ... ... ... ... – диалектикалық теңдік. Өйткені олар
белгілі бір ... бір ... ...... ... ... Бастауыш пен баяндауыш бірлесіп барып айтылған ойды ... деп ... ... ... ... ... қызметі жағынан таптастырғанда,
оның морфологиялық құрылымы, өзге сөздермен тіркесімділігі, сөйлем ішіндегі
орны ескеріледі. Бұл жөнінде И.Мешанинов: «... ... ... ... ... к их ... Они сами ... от другого состава
предложения тем ... их ... ... ... ... ... Эти группы образуют собою
внутренныее ... ... ... свой ... - деп ... да, ... ... есім сөздердің белгілі бір септік
жалғауында тұруы осы формада тұрған сөздің ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, сөйлемдегі ойды
тиянақтап тұратын баяндауыштың граматикалық сипаты оның ... ... ... тіл ... ... ... ... аз сөз болып жүрген
жоқ. Н.Сауранбаев ... ... ... ... ... ... ... атау, жатыс септіктеріні жалғауларын, -нікі, ... ... ... атау ... және жіктік жалғауын
көрсетеді. М.Балақаев сөздердің түбір ... ... ... ... -дүр, ... -тікі, -дікі қосымшалары) баяндауыш болатын,
О.Күлкенова түбір күйіндегі, ... ... ... ... ... баяндауыштық қызметін көрсетеді /15/. Т. Сайранбаев сөздердің
түбір күйінде, жіктік жалғау, ... ... ... ... ... шартты
рай тұлғалары мен септік және ... ... ... ... ... табылатыны ашып көрсетеді /8;100-103/. Аталған
тұлғалардың сөйлем баяндауышы құрамынан табылатыны ешқандай дау ... ... ... ... ... сөзге предикаттық, баяндауыштық
сипат беруде бұл тұлғалардың атқарар жүгі әр түрлі.
Алдымен, түбір тұлғада ... ... ... ... ... туралы
қалыптасқан көз – қарасқа тоқталайық. М.Балақаев түбір сөздің баяндауыш
қызметінде жұмсалуы туралы: ... дара ... ... ... ... болатын сөздер – етістіктер... есім сөздер де ... ... ... жалғау жалғанбай –ақ баяндауыш бола береді. Бірақ ол
үшін бастауыш пен баяндауыш ... ... ... ... олардың сол қызметке
жұмсалуына себеб болатын жағдай ... ... ... ... ... Мысалы: Жамал отызда. Сапар-доктр. Ол ... ... ... ... Бұл ... О.Күлкенова да қолдайды /15;122-123/.
Түбірдің беретін мағанасы – ... ... ... ... жалпы граматикалық мағана дейтін болсақ, жоғарыдағы сөйлемдегі 3-
жақтық мағананы ... ... не ... ... ... Сөйлемдердегі жақтық,
жекешелік мәнді беріп тұрған 3-жақтық ... ... ... ... дау ... Бұл жерде түбір тұлға мен нолдік тұлғаның (формасыз
граматикалыө ... ... ... ... ... ... ... түбір тұлға С. Исаевтің көрсеткеніндей, сөйлеу
кезінде туатын форма емес, оның ерекше ... ... ... ... бола ... ... мен жеке ... осы тұлғадағы сөзді атау
септігінде тұрған сөз деп те көрсетіп жүр. Ал атау ... өзі ... ... ... ... болмаса да) иелік, субстанттық мән ... ... ... белгілі, оның сөйлемдегі жақтық мағанаға қатысы
жоқ. Олай ... ... ... ... ... жақ ... мен атау
септік тұлғасы сөйлемде граматикалық омонимдер болады, өйткені ... ... ... мен ... ... бір – ... ... кқрсеткіштер.
Тәуелдік жалғауды да баяндауыштың көрсеткіші деп тану күмән туғызады.
Тіліміздегі тәуелдік ... бір ... ... бір ... ... бір жақ
тұрғысынан тәуелді меншікті екенін білдіргенімен, өзіне ... ... ... ... ... Тәуелдеу тұлғасындағы сөз сол күйінде
басыңқы сыңарымен байланыспайды, мұндай жағдайда ол белгілі бір ... ... ... ... сөз атау ... ... тұрып
баяндауыш пен претикадтық қатынасқа түссе (Інін ауылда жүр. ... ... ілік ... ... өзі ... сөзбен атрибуттық қатынаста
(досымның үйі, инесінің көзі), қалған септік формаларында тұрып объектілік,
аддербиалдық қатынаста (хатыңды алдым, ... ... т.б.) ... сөз ... ... белгілі бір жақ тұлғасында тұрады. ... Сен ... Ол інім – Ø. ... көріп отырғанымыздай тәуелдік
жалғауындағы сөз де, түбір сөз де өздігінен сөйлемнің баяндауышы ... ... ... құрамындағы шақ пен модалділікті
білдіретін қосымшалар ... ... ... ... ... сөйлемдік
сипатын айқындайтын шақ пен модалділіктің етістік баяндауыш бойынан
табыларын рас, ... ... ... ... категориясы мен
етістік категориясын бір деп ... ... да орын ... ... шақ,
рай және етіс категориялары – етістікті сөз табы ретінде бөліп көрсететін
грамматикалық ... Бұл ... ... ... т.е. ... свойства причастия – категория времени и
модальности не являются исключительно ... ... ... ... быть ... так же ... ... предложения, выраженному причастием.
Таким оброзом, исключительными и ... ... ... ... не ... ... и ... хотя они и всегда
характеризуют сказумое, а ... одна ... ... ... ... тек жақ ... ғана ... тән
категория болып саналады. Ал етістіктің барлық басқа ... ... ... ... ... бола ... Бұл тұжырым жай сөйлем
мен құрмалас сөйлемнің басыңқы сыңарына қатысты алғанда еш күмән ... Ал ... ... бағыныңқы сыңарындағы есімше, көсемше тұлғалы
сөздер жіктік жалғауынсыз-ақ баяндауыш ... ... ... Бұл ... ... семантикасы, сөздердің орын тәртібі мен тіркесімі, әсіресе,
интонацияның атқарар ролі ерекше. Бұл ... ... ... ... да ... арқылы сөйлемнің баяндауышы қызметін
атқарады. Бір ... бұл ... ... тұлғалардың тиянақсыздық,
бітпегендік сипатымен де байланысты.
-нікі,-дікі,-тікі /ныкі,-дыкі,-тыкі/ қосымшалы сөздердің синтаксистік
қызметі жөнінде түркологияда ... ... бар. ... ... ілік ... ... ... дұрыс көрсеткенімен, оның
құрамындағы –кі аффиксінің табиғаты туралы әр түрлі пікірлердің /бірі сын
есім тудыратын жұрнақ ... бірі ... ... ... ... ... таниды/ болуы оның синтаксистік қызметі жайында нақты тұжырым жасауға
қиындық келтіреді. Осыған орай, қазақ тіл ... ... ... ... ... тұлға деп көрсетсе, екінші тобы бұл тұлғадағы сөздердің
түрленіп сөйлемнің өзге де мүшесінің қызметін атқаратынын көрсетеді.
Расында да ... ... ... ... ... ... ... септік жалғауында тұрып сөйлемнің өзге
мүшелерінің де ... ... тіл ... ... ... Мысалы:
табыс септігінде: Өзімдікін жөн екен деді де, ұмтылып кеп ... ... ... ... ... Барыс септігінде: Кәрімбек жайбарақатсынды:
- Түн ... хан ... ... ... сәл ... таң ... ... Шығыс септігінде: Бұл үйдің сойысын Ұлжан үйінікіне ... ... ... ... ... Сондай-ақ тілімізде осы жұрнақтың
жіктеліп келіп қолданылуы үлгісінен барлығы /мен сіздің ауыл-дікі-мін. Сен
біз-дікі-сің. Ол ... Оның ... ... емес ... ... жалғауларының баяндауыш қызметінде қолданылуы туралы айтқанда,
олардың білдіретін грамматикалық мағынасы мен ... ... ... ... ... грамматикалық атау, барыс, жатыс, шығыс
септіктерінен баяндауыш қызметінде жұмсалуы ... сөз ... жүр. ... атау ... ... ... ... туралы ғалымдар
арасында жаңсақ пікір бар. Бұл жоғарыда көрсетілгендей, ... ... ... формасыз түрін бірде түбір, бірде атау тұлғалы ... ... ... баяндауыш қызметін атқарып тұрған сөз (формасыз сөз) түбір
тұлғада тұрмайтыны секілді атау септік тұлғасында да ... Үсен ... ... ... ... сөзі атау ... ... жоқ. Өйткені
жіктік жалғауының 3-жақ ... ... бұл ... С.Исаевтың
көрсеткеніндей, атау септігі білдіретін ... ... ... кім екенін білдіретін номиналдық мәнге айналды, сөйтіп зат
есімнің жалпы ... ... ... қайшы келеді./5;78/.
Осы типтес зат есім, сын ... сан ... ... ... үш ... жіктелуі аталған сөздің атау тұлғада емес, жіктік
жалғауда тұрғанын нақтылай ... Мен ... Сен ... ... Мен ... Сен ... Ол айт-ты-0 т.б. Грамматикалық
септіктердің (атау, ... ... ... ... жұмсалуының басты
себебі бұл септіктердің субстанттық, ... тура ... ... ... ... ... ... септікті сөз
сөйлемде баяндауыштың, ілік септікті сөз анықтауыштың, ... ... ... ... қызметін атқарады) деп те ... ... ... ... мұндай қасиет жоқ. Барыс, жатыс, ... ... сөз ... ... мағынаны білдіріп, заттық мәнде
қолданылғанда толықтауыштың, бағыттық, мезгілдік, мекендік, ... ... ... ... жұмсалғанда пысықтауыш, өзі меңгеріліп
тұрған бассыңқы сөз сөйлемнен түсіріліп, ал оның білдіретін жақтық, шақтық
мәні осы септіктегі ... ... ... ... ... ... атқара береді.Мысалы: Қызым-үйде, қылығы – түзде. Барлық ... ... Нар – ... ...... Ағаш – ... жер –
топырағымен т.б.
Тіліміздегі жатыс, шығыс септігіндегі сөздер жіктелгенімен, барыс
септігіндегі сөздер 1-2 ... ... Осы ... ... ... ... зат есімдер мен тұйық етістіктердің жіктелмейтіні белгілі
болғанымен, бұл ... ... ... ... түрде жіктік
жалғауының 3 жақ тұлғасында тұрады.
Етістіктердің үш жақта жіктеліп сөйлем баяндауышы қызметін ... ... бар ... Үш ... ... ... баяндауышы болу,
дәлірек айтсақ, сөйлемдегі предикаттық қатынасқа негіз болу – етістіктердің
өзіне тән семантика-грамматикалық ... ... ... Ал ... ... қызметі бұдан кейінгі құбылысқа жатады. Сондықтан да
баяндауыштық тұлғаны анықтау мәселесінде, ... ... ... ... көп. Әрине есім сөз таптары да, оның өзіне тән ерекшеліктері
де көп. Сын есімдер есім сөз таптарының ... ... ... ең ... ... сан ... ... үстеудің кейбір мағыналық топтары
бұл қызметте мүлде жұмсалмайды десе де болады. Біз бүгінгі жұмысымызда есім
сөз ... ... ... ... ... ... ... мен
ғаламзат есімдері) /18;377/ болып бөлінуіне ... ... ... ... ... есімдердің кімдік, нелік болып өз ішінде топқа жіктелуі олардың
семантикасына негізделгенмен, ... ... ... ... да
өзіндік ерекшеліктері бар ... ... ... ... ... ... зат ... үш жақта жіктеліп, баяндауыш қызметін атқаруы
жатады. Тіліміздегі кімдік, нелік зат есімдерге жататын адамға тән ... ... ... қыз, бөпе т.б.), ... ... (әке, шеше, аға, апа,
іні, сіңлі, нағашы, жиен, бөпе, құда, құдаша т.б), ... пен ... ... ... ... ... малшы, сатушы т.б.), әр алуан
қызмет баптары мен лауазым атаулары (төраға, ханым, мырза, ректор, ... кісі ... ... ... Ерік, Сағира, Қанат, Дариға т.б.)
барлығы да үшінші жақтағы жіктік жалғауын қабылдай ... ... ... ... тән ... жүйесі болып саналатын жіктік ... ... ... есім ... ... ... фактілер бар.
Ер атым – Йаш баш бен (Ер атым – жас ақ баспын) /19;106/
Үчін ... ... оғлы бен ... ... бен (Үчін Күлүғ Тірік ұлымын,
Күлүғ Тоғанмын) /19;119/
Бұдан байқағанымыздай, адамға қатысты зат есімдердің ... ... ... ... – тіліміздегі бұрынна бар құбылыс. Бұл туралы
М.Томанов: «...жіктеу есімдіктері есім сөздерге тіркесе ... ... ... есімнен кейін байланыстырушы қызметінде айтылған
көмекші етістіктің есімше тұлғасына тіркескен (ана турур сен). Бұл ... ... ... қолданыста жалғауларға айналуын есім
не есім мәнді ... ... ... ... ... Олай ... ... етістік тұлғалары) жіктеу ... ... ... ғана тіркескен», - дейді./20;144/
Қазіргі кезде ... ... ... ... жалғауын
қабылдауының, ал етістіктердің түбір ... ... ... ... ... керек. Ал есімдердің ішінде үш жақтың да ... ... алу ... тек кімдік зат есімдерге тән. Бұл ... ... ... шықандығынан болса керек. ... ... ... мен, біз ... адамды білдірсе, 2жақтағы
жіктеу есімдіктері сен, сендер, сіз, сіздер тыңдаушы адамды ... ... ой ... ... айту және соны тыңдау, тыңдату – тек қана адамға
байланысты сипат. Мысалы: Мен ... (мен ... ... ... ... ... да адамға қатысты сөздер ғана жіктік жалғаудың 1,2 жақ тұлғаларын
тікелей ... ... ... ... ... ... – мін, - сіз ... өзі жалғанған сөздерге жақтық ... тұр. Ал ... ... ... ... морфологиялық көрсеткіші
болмағандығына қарап, ... (Ол - ... ... мағына жоқ деп айтуға
болмайды. Үшінші жақта арнайы ... ... бір ... ... келген зат есімнің мағынасы жағынан 3 жақты білдіретіндігімен
байланысты болса, ... ... 3 жақ ... ... шығу төркіні жағынан
1,2 жақ қосымшаларынан өзгеше. Біз алғаш 3-жақтың ... де ... ... ... ... ... деп ... Мұнда, алдымен, оның
үш жағының да қосымшасының болуы, тіпті осы 3 ... ... өзі ... толық үш жақта да қолданылғандығын көрсетеді./21;129-130/
Жұман дегенім: әлгі ... ... /Ж. ... ... ... ... құлады дегеннен кем
Түсінбеген мазақтың бірі – Кітапбек /Б.Нүржекеев/.
Ол-Оразбайдың әр пәлледе, әр кесір әлетке ұдайы
Қасынан табылатынын үзнгі жолдасы./М.Әуезов/ келтірілген ... ... ... жолдасы 3 жақтық жіктік жалғауының нөлдік
тұлғасында тұрағндығын осы сөздің 1,2 жақтағы ... ... ... болады.
Кімдік зат есімдер сияқты нелік зат есімдер де сөйлем ... ... ... Нелік зат есімді баяндауыштардың көне ескерткіштер
тілінде кездеспеуі бұл құбылыстың ... ... ... ... зат ... 1,2 жақтық жіктік жалғауларын қабылдамауы
оның баяндауыштық қызметтеріне нұсқан келтірмейді. Тіліміздегі бұл ... 3 ... ... ... ... ... оның нөлдік формасында
тұрғанда бастауышпен жақ ... ... ... қызметін атқарады.
Мысалы: Шодыр-қазақтың қойып алған аты. /Ғ.Мустафин/. абай туралы эпопея-
үлкен дүние-зор еңбек /0/ (М. ... Дала – ... 0 (Б. ... сөйлемдердің баяндауыштарының арнайы жақ көрсеткіші
болмағандықтан, көптеген оқулықтар мен граматикаларды оны ... ... ... мүше деп ... жүр. Шындығында, бұл мүшенің бойында ... тән ... бәрі де ... ... ... ... Ал бұл мәнедер жоғарыда аталған екі тұлғада да (түбір және атау)
жоқ.
Нелік зат есімдердің 1,2 ... ... оның ... жағынана
қатысты болжауынан деп есептейміз. өйткені тіліміздегі нелік зат есімдердің
адам мағанасында жұмасалғанда жіктік ... 1,2 ... да ... ... Мысалы:
Сен қңкейген сарыайымсың (Ә.Нұршайықов)
Хан емессің, қасқырсың,
Қас албасты басқырсың...
Хан емессің, ылансың,
Қара ... ... ... аярсың,
Айыр құйрық шаянсың. (М. Өтемісұлы).
Біздер- әлі жан баспаған асқармыз,
Біздер-әлі жазылмаған дастанбыз (М.Мақатаев)
Мұндай сөйлемдерде баяндауыш қызметін атқарып тұрған жіктік ... ... ... гөрі ... мәні басым болады. Аюсың, қасқырсың,
ылансың, жылансың, айярсың, шаянсың, асқармыз, дастанбыз сөздері аю ... ... ... ... дастан сияқты жандармыз деген мағанада
ұғынылады. ... ... зат ... ... 1,2 ... ... ... бір жағынан, оны субъектінің предикаты ету, екінші
жағынан, сол арқылы әсем де ... ... ой, ... мән білдіру
болып саналады /10;102/.
Сөйтіп баяндауыш қай сөз табынан жасалмасын оның граматикалық тұлғасы
... ... Оның ... ... тұлғалардан ерекшелігі-белгілі бір
жақ тұлғасында, жекеше, көпше ... ... ... ... ... болады. Сондықтан жіктік жалғаулары ... ... болу ... ... ... ... ... тек
баяндауыштық қызмет атқаруымен синтаксистік категория болып саналады.
Баяндауыштың граматикалық тұлғасы
Сөйлемдегі ... ... ... ... ... морфологиялық құрылымы, өзге сөздермен тіркесімділігі, сөйлем ішіндегі
орны ескеріледі. Бұл жөнінде И.Мешанинов: «... Синтаксические ... ... ... к их выделеню. Они сами ... от ... ... тем внутренним их ... ... ... ... ... Эти ... ... собою
внутренныее членение предложения имеют свой особенности», - деп көрсетеді
/14;145/.
Расында да, етістіктің жіктелуі, есім ... ... бір ... ... осы формада тұрған сөздің контекстегі ... ... ... ... ... түседі. Әсіресе, сөйлемдегі ойды
тиянақтап тұратын баяндауыштың ... ... оның ... ... ... тіл ... ... тұлға туралы аз сөз болып жүрген
жоқ. Н.Сауранбаев баяндауыштық тұлға ретінде ... ... ... ... ... жатыс септіктеріні жалғауларын, -нікі, -дікі
қосымшаларын көрсетсе,, С.Аманжолов атау ... және ... ... ... сөздердің түбір күйінде, граматикалық ... ... -дүр, ... ... ... ... баяндауыш болатын,
О.Күлкенова түбір күйіндегі, жіктік, септік, тәуелдік жалғау тұлғаларындағы
сөздердің баяндауыштық қызметін көрсетеді /15/. Т. ... ... ... жіктік жалғау, -нікі, -дікі, -тікі, көсемше, есімші, шартты
рай ... мен ... және ... жалғауларының сөйлемдері
баяндауыштық тұлға болып ... ашып ... ... ... сөйлем баяндауышы құрамынан табылатыны ешқандай дау ... ... ... ... ... ... ... баяндауыштық
сипат беруде бұл тұлғалардың атқарар жүгі әр түрлі.
Алдымен, түбір тұлғада тұрған сөздің баяндуыш қызметін атқаруы туралы
қалыптасқан көз – ... ... ... ... ... ... жұмсалуы туралы: «Сондай дара тұрып ... ... ... ... ...... есім ... де түбір күйінде,
ешқандай баяндауыштық жалғау жалғанбай –ақ ... бола ... ... ... бастауыш пен баяндауыш қатар айтылуы керек сонда олардың сол ... ... ... жағдай олардың сөйлемде белгілі орында ... ... ... ... ... Ол ... ... деп
көрсетеді /7;92-93/. Бұл пікірді О.Күлкенова да қолдайды /15;122-123/.
Түбірдің беретін мағанасы – лексикалық мағананың жалпылануы негізінде
уындайтын ... ... ... ... ... жоғарыдағы сөйлемдегі 3-
жақтық мағананы берім тұрған не деген ... ... ... ... ... беріп тұрған 3-жақтық жіктік жалғауының нолдік түлғасы
екенін дау туғызбайды. Бұл ... ... ... мен ... ... (формасыз
граматикалыө мағананың берілуі) арасындағы елеулі ... ... ... ... тұлға С. Исаевтің көрсеткеніндей, сөйлеу
кезінде туатын форма емес, оның ... ... ... ... ... бола ... /10;35/
Граматикалар мен жеке зерттеулерде осы тұлғадағы сөзді ... ... сөз деп те ... жүр. Ал атау ... өзі ... ... ... формасы болмаса да) иелік, субстанттық мән ... ... ... ... оның сөйлемдегі жақтық мағанаға қатысы
жоқ. Олай ... ... ... формасыз үшінші жақ формасы мен атау
септік тұлғасы сөйлемде граматикалық ... ... ... олар
білдіретін граматикалық мағанасы мен қызметі жағынан бір – ... ... ... жалғауды да баяндауыштың көрсеткіші деп тану күмән ... ... ... бір ... ... бір жаққа белгілі бір жақ
тұрғысынан тәуелді меншікті екенін білдіргенімен, өзіне бағына ... ... ... ... Тәуелдеу тұлғасындағы сөз сол күйінде
басыңқы сыңарымен байланыспайды, мұндай жағдайда ол белгілі бір ... ... ... ... сөз атау ... ... ... пен претикадтық қатынасқа түссе (Інін ауылда жүр. Жасым жиырмада
т.б.), ілік септігінде ... өзі ... ... ... қатынаста
(досымның үйі, инесінің көзі), қалған септік формаларында ... ... ... ... ... ауылымызға келдік т.б.) жұмсалады.
Тәуелдеулі сөз баяндауыш болғанда белгілі бір жақ тұлғасында тұрады. ... Сен ... Ол інім – Ø. ... ... ... тәуелдік
жалғауындағы сөз де, түбір сөз де өздігінен сөйлемнің баяндауышы бола
алмайды.
Сондай-ақ етістік ... ... шақ пен ... ... ... айтпай кетуге болмайды. Сөйлемнің сөйлемдік
сипатын айқындайтын шақ пен ... ... ... ... рас, ... кейбір түркологтардың баяндауыш категориясы мен
етістік категориясын бір деп ... ... да орын ... ... ... және етіс категориялары – етістікті сөз табы ретінде бөліп көрсететін
грамматикалық категориялар. Бұл ... ... ... т.е. глагольные свойства причастия – категория времени и
модальности не являются исключительно ... ... ... они
могут быть присущи так же любому члену предложения, ... ... ... ... и наиболее характерными ... ... не ... ... и ... хотя они и ... ... а только одна категория лица»,-деп тұжырымдайды
/16;94/.
Бұдан байқағанымыздай, тек жақ ... ғана ... ... ... ... Ал етістіктің барлық басқа ... ... ... ... ... бола алмайды. Бұл тұжырым жай сөйлем
мен ... ... ... ... қатысты алғанда еш күмән туғызбаса
керек. Ал ... ... ... ... ... ... тұлғалы
сөздер жіктік жалғауынсыз-ақ баяндауыш қызметін атқара береді. Бұл жерде
сөйлемнің жалпы семантикасы, сөздердің орын ... мен ... ... ... ролі ... Бұл ... ... предикативтілікті
білдірудің басқа да амал-тәсілдері арқылы сөйлемнің баяндауышы қызметін
атқарады. Бір жағынан, бұл ... ... ... тиянақсыздық,
бітпегендік сипатымен де байланысты.
-нікі,-дікі,-тікі /ныкі,-дыкі,-тыкі/ қосымшалы сөздердің синтаксистік
қызметі жөнінде түркологияда ... ... бар. ... ... ілік септігінен қалыптасқанын ғалымдар дұрыс көрсеткенімен, оның
құрамындағы –кі аффиксінің табиғаты туралы әр түрлі ... ... ... ... ... ... бірі ... омонимдес, мағынасы басқа қосымша
деп таниды/ болуы оның синтаксистік қызметі жайында нақты ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде кейбір ғалымдар мұны
таза ... ... деп ... ... тобы бұл ... ... сөйлемнің өзге де мүшесінің қызметін атқаратынын көрсетеді.
Расында да тіліміздегі –нікі,-тікі,-дікі ... ... ... ... баяндауыш, септік жалғауында тұрып сөйлемнің өзге
мүшелерінің де ... ... тіл ... ... ... Мысалы:
табыс септігінде: Өзімдікін жөн екен деді де, ... кеп ... ... қамшы сермеді. (Ж.Т.). Барыс септігінде: Кәрімбек жайбарақатсынды:
- Түн ішінде хан ... ... ... сәл ... таң ... ... Шығыс септігінде: Бұл үйдің сойысын Ұлжан үйінікіне көп
болғанына Күңке әсіресе кұйінді ... ... ... осы ... келіп қолданылуы үлгісінен барлығы /мен сіздің ауыл-дікі-мін. Сен
біз-дікі-сің. Ол ме-нікі-0./ Оның предикаттық қосымша емес ... ... ... ... ... ... туралы айтқанда,
олардың білдіретін грамматикалық мағынасы мен атқаратын қызметін басты
назарға ... ... ... ... ... ... ... баяндауыш қызметінде жұмсалуы туралы сөз болып жүр. Соның
ішінде атау ... ... ... ... ... ... ... пікір бар. Бұл жоғарыда көрсетілгендей, жіктік ... ... ... ... ... түбір, бірде атау тұлғалы сөздермен
шатастырумен байланысты туындайды.
Сөйлемде баяндауыш қызметін атқарып тұрған сөз ... сөз) ... ... секілді атау септік тұлғасында да болмайды. Үсен –
инженер деген ... ... сөзі атау ... ... жоқ. Өйткені
жіктік жалғауының 3-жақ ... ... бұл ... ... атау ... ... ... субстантивтік мән
субъектінің кім екенін білдіретін ... ... ... сөйтіп зат
есімнің жалпы түрлену жүйесінің мәніне қайшы келеді./5;78/.
Осы типтес зат есім, сын ... сан ... ... ... үш ... жіктелуі аталған сөздің атау тұлғада емес, жіктік
жалғауда тұрғанын нақтылай түседі: Мен мұғалім-мін. Сен ... ... Мен ... Сен ... Ол ... т.б. ... ... ілік, табыс) баяндауыш қызметінде жұмсалуының ... бұл ... ... ... тура ... ... ... қызметтерінің саралануынан (атау септікті сөз
сөйлемде баяндауыштың, ілік септікті сөз анықтауыштың, табыс ... ... ... ... ... деп те ... болады, ал
көлемдік септіктерде мұндай қасиет жоқ. ... ... ... ... сөз ... ... ... білдіріп, заттық мәнде
қолданылғанда толықтауыштың, бағыттық, мезгілдік, мекендік, амалдық
мағынаны ... ... ... ... пысықтауыш, өзі меңгеріліп
тұрған бассыңқы сөз сөйлемнен түсіріліп, ал оның ... ... ... осы ... ... ... ауысқанда сөйлемнің баяндауышының да
қызметін атқара береді.Мысалы: Қызым-үйде, қылығы – түзде. Барлық жақсы ... Нар – ... ... – биеден. Ағаш – ... жер ... ... жатыс, шығыс септігіндегі сөздер жіктелгенімен, барыс
септігіндегі сөздер 1-2 жақта ... Осы ... ... ... ... зат ... мен ... етістіктердің жіктелмейтіні ... бұл ... ... ... шартты түрде жіктік
жалғауының 3 жақ тұлғасында тұрады.
Етістіктердің үш ... ... ... ... қызметін атқаруы
тілімізде бұрыннан бар құбылыс. Үш жақта жіктеліп, сөйлем ... ... ... ... предикаттық қатынасқа негіз болу – етістіктердің
өзіне тән семантика-грамматикалық табиғатынан туындайтын ерекшелік, Ал есім
сөздердің баяндауыштық қызметі бұдан ... ... ... Сондықтан да
баяндауыштық тұлғаны анықтау мәселесінде, ... ... ... ... көп. Әрине есім сөз таптары да, оның өзіне тән ... көп. Сын ... есім сөз ... ... баяндауыш қызметінде ең жиі
қолданылатын болса, сан есімнің немесе үстеудің кейбір мағыналық топтары
бұл қызметте ... ... десе де ... Біз ... ... ... таптарының ішінде кімдік, нелік (Ысқақовша адамзат есімдері мен
ғаламзат есімдері) /18;377/ болып ... ... ... ... ерекшелігіне тоқталайық.
Зат есімдердің кімдік, нелік болып өз ішінде топқа жіктелуі олардың
семантикасына ... ... ... ... жағынан да
өзіндік ерекшеліктері бар ... ... ... ... қатарына
кімдік, нелік зат есімдердің үш жақта жіктеліп, баяндауыш қызметін атқаруы
жатады. ... ... ... зат ... ... ... тән ... кемпір, кісі, қыз, бөпе т.б.), туыстық атаулар (әке, ... аға, ... ... ... ... ... құда, құдаша т.б), ... пен ... ... ... ... ... ... сатушы т.б.), әр алуан
қызмет баптары мен лауазым ... ... ... мырза, ректор, директор
т.б.), кісі аттарынан ... ... ... ... Қанат, Дариға т.б.)
барлығы да үшінші жақтағы жіктік жалғауын ... ... ... ... ... тән ... жүйесі болып саналатын жіктік жалғаулары
ертедегі ескерткіштер тілінде-ақ есім сөздерге тіркесе қолданылғандығын
дәлелдейтін ... ... атым – Йаш баш бен (Ер атым – жас ақ ... /19;106/
Үчін Күлүғ Тірік оғлы бен Күліг Тоған бен (Үчін Күлүғ Тірік ұлымын,
Күлүғ Тоғанмын) /19;119/
Бұдан ... ... ... зат есімдердің жіктелуі, сөйтіп
баяндауыш қызметінде ...... ... бар құбылыс. Бұл туралы
М.Томанов: «...жіктеу ... есім ... ... ... ... қызметіндегі есімнен кейін байланыстырушы қызметінде айтылған
көмекші етістіктің есімше тұлғасына тіркескен (ана турур сен). Бұл ... ... ... қолданыста жалғауларға айналуын есім
не есім мәнді сөздер негізінде пайда болғанын көрсетеді. Олай ... ... ... ... ... есімдіктерімен тіркеспеген, есімше
формасымен ғана тіркескен», - дейді./20;144/
Қазіргі кезде тіліміздегі есімдердің ... ... ... ал ... ... күйінде мүлде жіктелмеуінің мәні
осында жатса керек. Ал есімдердің ішінде үш жақтың да ... ... алу ... тек ... зат ... тән. Бұл ... жіктелі есімдіктерінен шықандығынан болса керек. Өйткені
1жақтағы жіктеу есімдіктері мен, біз ... ... ... ... ... сен, сендер, сіз, сіздер тыңдаушы адамды білдіреді. Ал
сөйлеу, ой жеткізу, пікір айту және соны ... ... – тек қана ... ... ... Мен ... (мен әнмін емес)
Сіз қаламгерсіз ... ... да ... қатысты сөздер ғана жіктік жалғаудың 1,2 жақ тұлғаларын
тікелей ... ... ... ... ... Келтірілген
мысалдардағы – мін, - сіз қосымшалары өзі жалғанған сөздерге ... ... тұр. Ал ... жақта мұндай арнайы ... ... ... ... (Ол - ... жақтық мағына жоқ деп айтуға
болмайды. Үшінші жақта арнайы ... ... бір ... ... ... зат ... ... жағынан 3 жақты ... ... ... ... 3 жақ ... ... шығу төркіні жағынан
1,2 жақ қосымшаларынан өзгеше. Біз алғаш 3-жақтың ... де ... ... формаға кейін көшкен деп санаймыз. Мұнда, алдымен, оның
үш жағының да қосымшасының болуы, тіпті осы 3 ... ... өзі ... ... үш ... да ... көрсетеді./21;129-130/
Жұман дегенім: әлгі Қартқожаның әкесі /Ж. Айимауытов/.
«патша құлады» дегенді аспан құлады дегеннен кем
Түсінбеген мазақтың бірі – Кітапбек /Б.Нүржекеев/.
Ол-Оразбайдың әр пәлледе, әр ... ... ... ... үзнгі жолдасы./М.Әуезов/ келтірілген сөйлемдердің
баяндауыштары әкесі, Кітепбек, жолдасы 3 жақтық ... ... ... тұрағндығын осы сөздің 1,2 ... ... ... ... ... зат ... сияқты нелік зат есімдер де сөйлем баяндауышы
қызметін ... ... ... зат есімді баяндауыштардың көне ескерткіштер
тілінде кездеспеуі бұл құбылыстың тілімізде ... ... ... зат ... 1,2 ... ... ... қабылдамауы
оның баяндауыштық қызметтеріне нұсқан келтірмейді. Тіліміздегі бұл ... 3 ... ... ... ... айтсақ, оның нөлдік формасында
тұрғанда бастауышпен жақ ... ... ... ... ... ... қойып алған аты. /Ғ.Мустафин/. абай туралы эпопея-
үлкен дүние-зор еңбек /0/ (М. ... Дала – ... 0 (Б. ... ... баяндауыштарының арнайы жақ көрсеткіші
болмағандықтан, көптеген оқулықтар мен ... оны ... ... ... мүше деп көрсетіп жүр. Шындығында, бұл мүшенің ... ... тән ... бәрі де (жақтық, шақтық, жекешелік, баяндауыштық)
сақталған. Ал бұл мәнедер жоғарыда аталған екі тұлғада да (түбір және ... зат ... 1,2 ... ... оның мағанасы жағынана
қатысты болжауынан деп есептейміз. өйткені тіліміздегі нелік зат ... ... ... жіктік жалғауының 1,2 жағында да түрленуі
соны дәлелдейді. Мысалы:
Сен қңкейген ... ... ... ... ... басқырсың...
Хан емессің, ылансың,
Қара шұбар жылансың.
Хан емессің, аярсың,
Айыр құйрық шаянсың. (М. Өтемісұлы).
Біздер- әлі жан баспаған асқармыз,
Біздер-әлі ... ... ... ... баяндауыш қызметін атқарып тұрған жіктік жалғаулы сөз
заттың ... гөрі ... мәні ... ... ... ... жылансың, айярсың, шаянсың, асқармыз, дастанбыз сөздері аю ... ... ... ... дастан сияқты жандармыз деген мағанада
ұғынылады. Сөйтіп нелік зат ... ... 1,2 ... жіктің
жалғауларының қызметі, бір жағынан, оны субъектінің предикаты ету, екінші
жағынан, сол арқылы әсем де ... ... ой, ... мән ... ... ... ... қай сөз табынан жасалмасын оның граматикалық тұлғасы
– жіктік жалғаулары. Оның өзіне ұқсас ... ... ... ... жекеше, көпше сипатта тұрып сөйлемдегі предикаттық
қатынасқа негіз ... ... ... ... ... жалғанатын
қосымша болу жағынан морфологиялық категория ... ... ... ... ... ... категория болып саналады.
Қорытынды
Тұрлаулы мүшелер-сөйлем құрауға негіз болатын предикативтік бірлік.
Тұрлаулы ... ... ... ... рөлі туралы ғалымдар
арасындағы пікірталас бас мүшелерінің ... ... ... ... ... ұйымдастырушы бас мүшенің бірі, оған
баяндаушы граматикалық тұлғасы жағынан тәуелді. ... ... ... ... ойды тиянақтау мүмкіндігі-баяндауыш
мүшенің сөйлемдегі доминанттық рөлін айқындайды.
Түркологияда, соның ішінде қазақ ... бас ... ... ... әр ... ... ... аталған мүшелердің
граматикалық сипатын ашуға мүмкіндік жасайды. Бас ... ... ... ... ... ... төмендегідей
ерекшеліктерді басты назарда ұстаған жөн:
1. Қандайда болмасын тілдік категорияға берілетін анықтама логикалық
емес, ... ... ... ... ... ... беруде оның тек ой иесі ... ... ... таныта алмайды. Анықтамада оның тұлғасы егер
өзге мүшелермен синтаксистік байланысы қамтылу ... ... ... ... ... ... ... сөздің
симитикасы емес, осы категорияға ортақ граматикалық ... ... ... Баяндауышқа тән граматикалық белгісі
біріншіден, сөйлемдегі ойды тиянақтауы болса, екіншіден, ... жақ ... ... ... ... ... – атау ... Тек атау
тұлғадағы сөз ғана баяндауыштың предикаттық қатынасқа түсе. Сөйлем
құрай алады.
4. атау тқлғадағы бастауыш дегеніміз – атау ... ... ... ... ... ... қиыса байланысатын
тұрлаулы мүше.
5. Логикалық бастауыш – граматикалық бастауыш секілді ... ... ... ...... Граматикалық
бастауыш атау септігінде тұрса, логикалық бастауыш ілік, барыс
септік тұлғаларында тұрады.
6. ... ... ... ... ... ... ... өзі жалғанған сөздің тиянақтылық
сипатына ықпал ете отырып, оны бастауышпен жақ ... ... ... тұрлаулы мүшелердің граматикалық тұлғасы дегеніміз, кейбір
оқулықтар мен ... жеке ... ... осы ... ... тұрған сөздің сыртқы морфологиялық
құрылымы емес сол сөзді аталған позицияға ... ... ... ... Ол ... ... атау ... жіктік жалғаулары.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Абылақов Ә.А. Меңгеріле байланысқан есімді сөз ... ... және ... ... А., ... ... Е. ... тілінің тарихи синтаксисі А,. 1991.
3. Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми ... ... ... ... ... К. Грамматика теориясының негіздері А,. 1977.
5. Әміров Р Жай сөйлем синтаксисі А,. ... ... М., ... Т ... ... тілі А,. 1966.
7. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі А,. 1987.
8. Баскаков Н.А. Структурные типы ... и ... ... ... ... ... 1972.
9. Дмитриев Р.К. Граматика башкирского языка. М. – Л., 1948.
10. ... Қ. ... ... ... ... 1985. ... Жапаров А. Азыркы киргыз тили. Фрунзе, 1964.
12. Закиев М.З. Синтаксический строй татарского языка. Казань, 1969.
13. исаев С.М. ... ... ... ... граматикалық ұғымдар. А.,
1992.
14. Казем-Бек А. Общая ... ...... ... К., ... Қазақ тілінің грамматикасы . Синтаксис. 2 бөлім А., 1967.
16. Мещаннинов И.И. Члены предложения и части ... Л., ... ... Т. ... ... ... А., ... Серғалиев М., Күлкенова О., Айғабылов А. Қазіргі қазақ әдеби тілі. А.,
1991.
19. Төлегенов У. Выражение ... и его ... типы в ... ... ... ... языка. АКД., А., 1955
20. Шәукенов Қ. Синтаксистік категориялардың семантикалық және функционалды
байланысы. АДД. А., 1995
21. ... Е.И. ... в ... ... ... по
синтаксису тюрских языков. М., 1962.
22. Ермекова Т. Қазіргі қазақ тіліндегі есім баяндауыштар. ... ... ... ... , ... Қазақ грамматикасы
Энциклопедия Астана 2002.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
Тілдік қатынастың ғылыми негіздері2 бет
Тұрлаулы мүшелерді жаңа әдіс-тәсілдер арқылы оқыту жолдары30 бет
Қазақ тіл біліміндегі сөйлем мүшелері35 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Абай тұлғасы8 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь